Tayfun ├çAVU┼×O─×LU
Tayfun  ├çAVU┼×O─×LU
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n
  • 15 Kas─▒m 2019 Cuma
  • +
  • -

18 MartÔÇÖtaki ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ge├žme te┼čebb├╝s├╝ ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanan m├╝ttefikler, denizdeki may─▒nlar─▒n temizlenmesinin ancak bo─čaz─▒n her iki yan─▒ndaki top├žu bataryalar─▒n─▒n susturulmas─▒ ile m├╝mk├╝n olabilece─čini kavram─▒┼člard─▒. M├╝ttefik donanmas─▒, ancak T├╝rk top├žusu sustuktan sonra MarmaraÔÇÖya ula┼čabilirdi. Donanma bu i┼či tek ba┼č─▒na yapamad─▒─č─▒na g├Âre, kara harekat─▒ art─▒k ka├ž─▒n─▒lmaz olmu┼čtu. Uzun uzad─▒ya planlar yap─▒l─▒rken, bir yandan da M─▒s─▒rÔÇÖa asker y─▒─č─▒lmaya ba┼čland─▒.

Ve tarih geldi ├žatt─▒ÔÇŽ 25 Nisan 1915ÔÇÖte uygulamaya koydu─ču ├ž─▒karma plan─▒, donanma ile kara kuvvetleri aras─▒ndaki koordinasyonun tam sa─članamamas─▒ndan kaynaklanan bir dizi kopuklu─čun yol a├žt─▒─č─▒ karma┼ča i├žinde ba┼člad─▒.

├ç─▒karma i├žin belirlenen S, V, W, X ve Y kumsallar─▒na 29. T├╝men ve ─░ngiliz Kraliyet T├╝meniÔÇÖne ba─čl─▒ birlikler ├ž─▒kacakt─▒. HamiltonÔÇÖun kurmaylar─▒, ├ž─▒karman─▒n yap─▒laca─č─▒ Morto KoyuÔÇÖndaki Hisarl─▒k burnu k─▒y─▒lar─▒na S Kumsal─▒, Ertu─črul Koyu ve Sedd├╝lbahir iskelelerinin bulundu─ču kesime V Kumsal─▒, Tekke KoyuÔÇÖna W Kumsal─▒, ─░kiz KoyuÔÇÖna X Kumsal─▒, Z─▒─č─▒ndere a─čz─▒ kuzeyindeki Sar─▒tepe y├Âresine Y Kumsal─▒ ad─▒n─▒ vermi┼čti. Ayr─▒ca Anadolu yakas─▒ndaki Kumkale ile Gelibolu Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n kuzeyinde kalan Bolay─▒r/Saros ┼ča┼č─▒rtmaca noktalar─▒ olacakt─▒.[1]

KabatepeÔÇÖye Anzaklar ├ž─▒kacak ama as─▒l ├ž─▒karma Sedd├╝lbahir, ─░lyas burnu ve Morto KoyuÔÇÖna yap─▒lacakt─▒. Hamilton, T├╝rkleri geni┼č bir araziye yay─▒lmaya zorlamay─▒, kuvvetlerini b├Âlmeyi hedeflemi┼čti. Ayr─▒ca KabatepeÔÇÖnin kuzeyine yap─▒lacak Anzak ├ž─▒karmas─▒ ile MaltepeÔÇÖye ula┼čma hedefi de vard─▒. Plan tutarsa, T├╝rk yedek kuvvetleri as─▒l ├ž─▒karma noktas─▒n─▒n belirlenece─či ana kadar g├╝neye yard─▒ma gidemeyecekti.

┼×a┼č─▒rtmacalar─▒n s─▒n─▒rl─▒ da olsa i┼če yarad─▒─č─▒n─▒ g├Ârece─čiz. Anadolu yakas─▒na Frans─▒zlar─▒n yapt─▒─č─▒ g├Âsteri┼č ├ž─▒karmas─▒n─▒n etkisi de buna d├óhil. ├ç├╝nk├╝ Anadolu yakas─▒ndaki 15. Kolordu, 3 ve 11ÔÇÖnci t├╝menlerinin birliklerini sahil boyuna da─č─▒tt─▒─č─▒ndan, ilk g├╝n Yar─▒madaÔÇÖdan gelen takviye kuvveti isteklerine kulaklar─▒n─▒ t─▒kamak zorunda kalacakt─▒.

─░ngiliz ve Frans─▒z birliklerinin Gelibolu yar─▒madas─▒na ├ž─▒karma harek├ót─▒ ba┼člad─▒ktan bir s├╝re sonra geli┼čmelere ili┼čkin bilgiler Liman von SandersÔÇÖin kararg├óh─▒na akmaya ba┼člad─▒. Liman Pa┼čaÔÇÖy─▒ saat 05.00ÔÇÖte uyand─▒rd─▒lar, m├╝ttefiklerin Kabatepe, Sedd├╝lbahir, Tekke burnu ve Morto KoyuÔÇÖnda karaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒, Kumkale, Be┼čige Koyu ve Bolay─▒rÔÇÖda da her an ├ž─▒karma beklendi─čini bildirdiler.

M├╝ttefiklerin as─▒l ├ž─▒karma noktas─▒n─▒n Bolay─▒r-Saros b├Âlgesi olaca─č─▒na tak─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde inanmakta olan Liman von Sanders, ortada hen├╝z karaya ayak basma giri┼čimine dair bir bilgi olmad─▒─č─▒ halde 4. T├╝mene derhal Bolay─▒rÔÇÖa hareket etme emri verdi.

Kararg├óhta Liman von Sanders ile birlikte ├žal─▒┼čan Alman Y├╝zba┼č─▒ Carl M├╝hlmann sonras─▒n─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor:

ÔÇŽNe yaz─▒k ki Liman ├žok heyecanland─▒ ve kararg├óhta kal─▒p gerekli telefon ba─člant─▒lar─▒n─▒ yapmak yerine at─▒na atlay─▒p [ÔÇŽ] Bolay─▒r yak─▒nlar─▒ndaki tepelere ├ž─▒kt─▒. Maalesef bu y├╝zden, gelen b├╝t├╝n raporlar bir-iki saat gecikti ve bizimle kararg├óh aras─▒ndaki trafik daha da k├Ât├╝ bir hal ald─▒.[2]

Sanders 27 NisanÔÇÖa kadar etkin hi├žbir karar alamadan Bolay─▒rÔÇÖda vakit ge├žirecekti. Yapt─▒─č─▒ yanl─▒┼č hamlelerden biri de, yar─▒madan─▒n g├╝neyi ve Ar─▒burnu ate┼čler i├žinde yanarken, hi├žbir askeri harek├ót─▒n olmad─▒─č─▒ ÔÇôancak sava┼č gemilerinin her an ├ž─▒karma yapacakm─▒┼č gibi manevralarda bulundu─ču- Bolay─▒rÔÇÖa bir t├╝men daha g├Ândermek oldu.

Sanders ancak 27-28 NisanÔÇÖda duruma h├ókim olabilecek, Ar─▒burnu ve Sedd├╝lbahirÔÇÖde d├╝┼čman─▒n karaya asker ├ž─▒karmaya devam etti─či anla┼č─▒l─▒nca, gereksiz yere oraya m─▒hlad─▒─č─▒ 7. T├╝men ve 4. T├╝menÔÇÖin birliklerinden bir b├Âl├╝m├╝n├╝ ÔÇôEpey teredd├╝tle de olsa- Bolay─▒rÔÇÖdan geri ├ža─č─▒rarak g├╝ney kesimine sevk edecekti:

Liman von SandersÔÇÖin dikkatini Bolay─▒r/Saros ├╝zerine yo─čunla┼čt─▒rmas─▒ ve Bolay─▒rÔÇÖdaki birlikleri g├╝neye sevk etmekte teredd├╝t etmesi, m├╝ttefiklerin 25 NisanÔÇÖdaki ├ž─▒karma s─▒ras─▒nda biraz olsun nefes almas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.[3]

Ancak d├╝┼čman─▒n Liman von SandersÔÇÖi aldatmak i├žin yapt─▒─č─▒ kusursuz g├Âsteriden bir ├Ârne─či burada anlatmak gerek…

├ç├╝nk├╝ ├çanakkale ├Âyle bir sava┼čt─▒r ki, vatan─▒n─▒ savunmak ad─▒na kahramanca ├Âl├╝me ko┼čan Mehmet├ži─čin g├Âsterdi─či fedak├órl─▒k gibi, d├╝┼čman askerleri aras─▒nda da fedak├órl─▒klar, kahramanl─▒klar g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Bolay─▒rÔÇÖdaki yan─▒ltma-aldatma hareketi 25 Nisan sabah─▒ erken saatlerde ba┼člad─▒. Kraliyet Deniz T├╝meni bir gece ├Ânce 3. Filotilla e┼čli─činde TrebukiÔÇÖden ayr─▒lm─▒┼č ve ┼čafak s├Âkmeden Saros K├ÂrfeziÔÇÖne varm─▒┼čt─▒. Hemen k─▒y─▒ya bombard─▒mana ba┼članm─▒┼č ve t├╝menin nakliye gemileri her an bir ├ž─▒karma harek├ót─▒na ba┼članacakm─▒┼č gibi k─▒y─▒ a├ž─▒klar─▒nda hareketsiz beklemi┼čti. [Bu s─▒rada Liman von Sanders de, bir ├žal─▒n─▒n dibine sinmi┼č, bu gemileri izlemektedir.]

Plana g├Âre ┼ča┼č─▒rtmaca iki a┼čamada yap─▒lacakt─▒.

Ak┼čam karanl─▒─č─▒ndan k─▒sa bir s├╝re ├Ânce ba┼člayacak ilk a┼čamada, nakliye gemileri filikalar─▒ indirip askerleri dolduracak, filikalar ├ž─▒karma yap─▒lacakm─▒┼č gibi teknelerle k─▒y─▒ya do─čru ├žekilecekti. Ancak hava karar─▒r kararmaz, T├╝rkler bu askerlerin k─▒y─▒ya ├ž─▒k─▒p ├ž─▒kmad─▒─č─▒n─▒ art─▒k fark edemez an geldi─činde, filikalar yeniden gemilere d├Ânecek ve asker de yeniden gemisine ├ž─▒kacakt─▒.

Karanl─▒k iyice bast─▒rd─▒ktan sonra daha ger├žek├ži bir a┼čama daha uygulamaya konacak, Hood taburundan k├╝├ž├╝k bir grup ger├žekten karaya ├ž─▒karak ate┼č edecek, i┼čaret fi┼čekleri atacakt─▒.

Ancak Yarbay Freyberg alternatif bir ├Âneride bulundu. ├çok can kayb─▒na yol a├žabilecek y├Ântemler yerine, g├╝├žl├╝ bir y├╝z├╝c├╝ gece karanl─▒─č─▒nda karaya ├ž─▒k─▒p, i┼čaret fi┼čeklerini yakacakt─▒.

Bu teklif kabul edildi ve Freyberg olanlar─▒ ertesi g├╝n resmi bir rapor halinde bildirdi:

ÔÇŽ├ť├ž i┼čaret fi┼če─či, be┼č kalsiyum lambas─▒, bir b─▒├žak ve bir tabancan─▒n bulundu─ču suge├žirmez bir torbayla birlikte suya girip, kalan mesafeyi y├╝zerek ge├žtim. Buz gibi suda bir saat on be┼č dakikal─▒k s─▒k─▒ bir y├╝zmeden sonra k─▒y─▒ya ├ž─▒kt─▒m. ─░lk fi┼če─čimi yakt─▒m, sonra yine suya girdim do─čuya do─čru y├╝z├╝p 300 metre ileride ikincisini yakarak ├žal─▒l─▒klar─▒n aras─▒na saklan─▒p geli┼čmeleri bekledim.

Herhangi bir ┼čey olmay─▒nca bir g├╝n ├Ânce yerleri saptanan siperlere do─čru yamac─▒ s├╝r├╝nerek t─▒rmand─▒m. Bunlar─▒n iki kar─▒┼č y├╝ksekli─činde toprak birikintilerinden olu┼čan 100 metrelik sahte siper oldu─čunu fark ettim

┬á350 metre kadar ileri gidip tekrar ├ževreyi dinledim ama hi├ž ses duymad─▒m. K─▒y─▒ya d├Ând├╝m, sonuncu i┼čaret fi┼če─čimi yakt─▒m ve g├╝neye do─čru y├╝zmeye ba┼člad─▒m. Bir s├╝re sonra saat 03.00 s─▒ralar─▒nda Te─čmen Nelson beni bota ald─▒.

Benim fikrimce k─▒y─▒da insan yoktu ancak sabah─▒n ilk saatlerinde tepelerin ├╝zerindeki ─▒┼č─▒klardan anlad─▒─č─▒m kadar─▒yla d├╝┼čman oradayd─▒. Fakat ben yakalanmamak i├žin ve o s─▒rada kramplar girmeye ba┼člad─▒─č─▒ndan daha ileri gidemedim. (Yarbay Bernard Freyberg)[4]

25 Nisan 1915 ÔÇô Ar─▒burnu ├ž─▒karmas─▒

Anzak destek g├╝c├╝ne sahip Albay Ewen Sinclair-Mac Lagan komutas─▒ndaki 3. Avustralya Tugay─▒, ┼čafak s├Âkmeden ├Ânce iki dalga halinde KabatepeÔÇÖnin kuzeyine [Z Kumsal─▒] ├ž─▒kacak, m├╝mk├╝n oldu─čunca geni┼č bir cephede, sol kanad─▒ 261 rak─▒ml─▒ tepenin ├Âtelerine kadar uzanan KavaktepeÔÇÖye kadar h─▒zla ilerleyecekti. Emirde, gemilerden ayr─▒lan filikalar─▒n birbirlerinden yakla┼č─▒k 140 metre aray─▒ koruyarak yakla┼č─▒k 1.5 kmÔÇÖlik bir cephe olu┼čturmas─▒ a├ž─▒k├ža dile getirilmi┼čti. Ay saat 02.57ÔÇÖde batt─▒. ┼×afa─ča kadar ancak bir saatlik karanl─▒k kalm─▒┼čt─▒.

Ay kaybolunca arkalar─▒ndan filikalar─▒ ├žeken sava┼č gemileri saatte 5 mil h─▒zla karaya do─čru hareket ettiler. Onlarla birlikte istimbotlar da filikalar─▒n─▒ almak i├žin yanlar─▒nda hareket etmi┼člerdi. Bir s├╝re sonra sava┼č gemileri motorlar─▒n─▒ durdurdu ama demir atmadan kendi h─▒zlar─▒yla 10 dakika kadar deniz ├╝zerinde kayd─▒lar.

Saat 03.30ÔÇÖda k─▒y─▒dan 2.5 mil kadar uzaktayken gemilerden megafonla emir verildi. Filikalar ayr─▒l─▒yor, ├ž─▒karma ba┼čl─▒yordu.├ľzellikle Bat─▒l─▒ yazarlar─▒n ├╝zerinde ├žok durdu─ču kar─▒┼č─▒kl─▒k i┼čte o s─▒rada ba┼člad─▒. Karanl─▒k nedeniyle filika kafileleri birbirini g├Ârm├╝yordu. Aradaki mesafeyi daha k─▒sa tuttular, bu nedenle cephe 1.500 metre yerine 600 metreye indi. ├ç─▒karman─▒n dayand─▒r─▒ld─▒─č─▒ hesaplar ilk anda alt ├╝st olmu┼čtu. Kafileler belirlenen noktadan daha kuzeyde karaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

Tart─▒┼čmalar neredeyse 60 y─▒l s├╝rd├╝. Sonunda; emirleri ÔÇśsorgusuz-sualsizÔÇÖ yerine getirmekten ho┼članmayan bir astsubay─▒n, filikalarda ├žekti─či askerleri KabatepeÔÇÖden gelebilecek olas─▒ ate┼čten korumak i├žin, kafileyi ve b├Âylece t├╝m hatt─▒ bilerek kuzeye ├žekti─čini daha o g├╝nlerde a├ž─▒klad─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒.

Astsubay Metcalf, HMS Triumph sava┼č gemisinin tepesinden KabatepeÔÇÖyi g├Âzledikten sonra ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čti:

ÔÇŽSaat 04.30 s─▒ralar─▒nda QuennÔÇÖin k├Âpr├╝s├╝nden ÔÇťDevriye botu hareket et!ÔÇŁ emri verildi. Makine daireme ÔÇťTam yol i├žin haz─▒r ol!ÔÇŁ emrini verdikten sonra 1 Numaral─▒ kafilenin h─▒z─▒n─▒ art─▒rmas─▒n─▒ bekledim ama bunu yapt─▒─č─▒n─▒ g├Âremedim. QuennÔÇÖin k├Âpr├╝s├╝nden ├Âfkeli bir ÔÇťHareket et, devriye botu!ÔÇŁ sesi geldi. Emri dinlemedi─čim takdirde korkakl─▒kla su├žlanaca─č─▒m─▒ d├╝┼č├╝nerek makine dairesine tam yol emri verdim ve yola ├ž─▒kt─▒k. Birka├ž dakika sonra geriye bak─▒nca, 1 Numaral─▒ kafileyi sancak taraf─▒mda g├Ârd├╝m. Bir daha geriye bakamayacak kadar ├Ân├╝mle me┼čguld├╝m, hava ├žok karanl─▒kt─▒ ve kayalardan veya kumsaldan ne kadar uzakta oldu─čumuzu bilemiyordum. Bir ├žeyrek saat sonra KabatepeÔÇÖnin kuzeyine ├žok yakla┼čmakta oldu─čumuzu fark ettim. Orada T├╝rk askerleri oldu─čunu bildi─čimden, sancaktan ve cepheden ate┼če maruz kalaca─č─▒m─▒z─▒ anlad─▒─č─▒mdan yanl─▒┼č bir yere gitmekte oldu─čumuz izlenimine kap─▒ld─▒m. Dan─▒┼čacak kimse yoktu ve arkamda ├žekti─čim askerlerin hayatlar─▒ndan ben sorumluydum.

ÔÇŽHi├ž oyalanmadan KabatepeÔÇÖden uzakla┼čmak i├žin burnumu iki kerte iskeleye ├ževirdim. On be┼č dakika sonra iskele taraf─▒ndaki kafilelerin de bana uyduklar─▒n─▒ fark edince, rotay─▒ bir kez daha bir bu├žuk kerte daha iskeleye ├ževirdim. (Astsubay J. Savill Metcalf)[5]

MetcalfÔÇÖin bu hareketi, t├╝m hat i├žin rehber olmas─▒ gereken g├╝neydeki 1 Numaral─▒ kafileyi tecrit etmi┼čti. 1 Numaral─▒ kafiledeki rehber subay Deniz Binba┼č─▒ John Waterlow, kafilenin kendisinden farkl─▒ y├Âne gitti─činde teredd├╝t ge├žirdi─čini, sonunda hava biraz ayd─▒nlan─▒p da─č silsilesini g├Âr├╝nce kafilenin y├Ân├╝n├╝ de─či┼čtirebilmek i├žin yapt─▒─č─▒ hamlelerin bo┼ča gitti─čini anlat─▒yor ve ekliyor:

ÔÇŽO s─▒rada ┼čafak s├Âkt├╝ ve o y├╝kselti solgun safran rengi ─▒┼č─▒kta giderek daha b├╝y├╝meye ba┼člad─▒. Buras─▒ k─▒y─▒da ├ž─▒karma yapmamaya karar verebilece─čimiz tek noktayd─▒. Ancak k─▒y─▒ya yakla┼č─▒yorduk ve g├╝n ├Âyle h─▒zl─▒ a─čar─▒yordu ki, sonunda umutsuzlu─ča kap─▒larak tam ├Ân├╝mde olan dik yama├žlara do─čru yola devam ettim. (Deniz Binba┼č─▒ John Waterlow)[6]

MetcalfÔÇÖin hareketinden kaynaklanan karma┼ča her ne kadar uzun s├╝rd├╝yse de, KabatepeÔÇÖnin hemen kuzeyindeki T├╝rk savunma tahkimat─▒n─▒n sa─člaml─▒─č─▒ bir hafta i├žinde iyice anla┼č─▒l─▒p MetcalfÔÇÖin ├Ânsezisini do─črulad─▒─č─▒ndan, ├ž─▒karmay─▒ bu tahkimattan uzak tutan ÔÇťyanl─▒┼čl─▒kÔÇŁ ilahi bir takdir olarak g├Âr├╝lm├╝┼č, konu ge├ži┼čtirilmi┼čtir.

Art─▒k ortal─▒k ayd─▒nlan─▒yordu. Filikalar da iyice k─▒y─▒ya yakla┼čm─▒┼čt─▒. M├╝thi┼č bir sessizlik h├╝k├╝m s├╝r├╝yordu.

Birden sa─čanak gibi kur┼čun ya─čmaya ba┼člad─▒. G├╝neydeki s─▒rtlarda bulunan T├╝rk g├Âzc├╝ askerleri silah ba┼č─▒ etmi┼čti. T├╝rkler ├žok ortal─▒kta g├Âr├╝nm├╝yordu ama kur┼čunlar havada u├žu┼čuyordu. Derken ┼čarapnel ate┼či de ba┼člad─▒.

─░lk ├ž─▒karma an─▒nda birbirine kar─▒┼čm─▒┼č olan Avustralyal─▒lar─▒n b├Âl├╝kleri da─č─▒lm─▒┼č, manga ve tak─▒mlar subay ve astsubaylar─▒ndan ayr─▒ d├╝┼čm├╝┼čt├╝. ─░kinci dalga ├ž─▒karma hareketi biraz daha derli toplu oldu. K─▒y─▒daki say─▒ca az olan T├╝rkler de gerilemeye ba┼člad─▒.

Tugay Komutan─▒ Sinclair-Mac Lagan saat 05.00 s─▒ralar─▒nda karaya ├ž─▒kt─▒. 3. Tugay tamamen karaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒ ve destek birlikleri de yoldayd─▒. Her ne kadar karaya ilk ├ž─▒k─▒┼č hamlesi kar─▒┼č─▒kl─▒─ča yol a├žm─▒┼čsa da, durum k├Ât├╝ de─čildi. Askerler i├žerilere do─čru y├╝r├╝yorlard─▒ ve ├Ânemli ├Âl├ž├╝de ├ževrede g├╝venli─či al─▒nm─▒┼čt─▒. 3. Tugay gibi 2. Tugay da yerini alm─▒┼čt─▒. 2. TugayÔÇÖ─▒n g├Ârevi 261 rak─▒ml─▒ tepeden Conk Bay─▒r─▒ÔÇÖn─▒ ge├žerek cephesini Koca├žimen TepeÔÇÖye kadar uzatmakt─▒. T├╝menin ihtiyat─▒n─▒ ise 1. Tugay olu┼čturuyordu. Mac Lagan ├ževreyi inceledi, Kanl─▒s─▒rtÔÇÖ─▒n g├╝neyine kadar olan kesimde hi├ž asker yoktu. Serbest├že ilerlemek m├╝mk├╝nd├╝. Hemen yeni planlamalar yap─▒ld─▒.

Gelelim T├╝rk cephesineÔÇŽ

Ar─▒burnu k─▒y─▒lar─▒n─▒ savunma g├Ârevi Albay Halil Sami BeyÔÇÖin komuta etti─či 9. T├╝menÔÇÖe aitti. 27. AlayÔÇÖ─▒n 2. Taburu 12 kmÔÇÖlik cephede KabatepeÔÇÖnin her iki yan─▒nda ba┼člayan ve d├╝┼čman ├ž─▒karmas─▒ i├žin ├žok m├╝sait g├Âr├╝nen plaj b├Âlgelerine as─▒l kuvvetini koymu┼čtu. Ger├žekte de Anzaklar─▒n ├ž─▒kmay─▒ planlad─▒─č─▒ yer buras─▒yd─▒. Anzaklar─▒n ├Ânceden akl─▒na bile getirmedi─či rota de─či┼čikli─či, d├╝┼čman askerinin 1,5 km kadar kuzeyde sarp arazi kesimine ├ž─▒kmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒. Kabatepe kumsallar─▒ yerine kendilerini Ar─▒burnuÔÇÖnda bulan Anzaklar, bu k─▒y─▒lar─▒ g├Âzetleyen topu topu iki mangadan ibaret k├╝├ž├╝k T├╝rk birli─činin ┼čiddetli ate┼čiyle kar┼č─▒la┼čt─▒. 27. Alay Komutan─▒ Yarbay ┼×efik Bey, o anlar─▒ ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇŽ Alay─▒n MaydosÔÇÖtaki I. Ve III. Makineli t├╝fek b├Âl├╝─č├╝ ile 24-25 Nisan gecesi KabatepeÔÇÖye giderek bir gece tatbikat─▒ yapm─▒┼čt─▒k. Gece yar─▒s─▒ndan sonra saat ikide ├žad─▒rlara d├Ânm├╝┼č ve yorgun arg─▒n uykuya dalm─▒┼čt─▒k. ├çok bir zaman ge├žmeden top sesleri uykumuzu sarst─▒. Biz her gece bo─čazdan gelen top seslerine al─▒┼čm─▒┼čt─▒k. Fakat bu seslerin istikameti Kabatepe taraf─▒ndand─▒.

Derhal telefon ba┼č─▒na gittim. T├╝men kararg├óh─▒ndaki santral vas─▒tas─▒yla Kabatepe telefon merkezini buldum. Kar┼č─▒ma kimin ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ┼čimdi hat─▒rlam─▒yorum. Ona sordum, ÔÇťBu top sesleri oradan m─▒ geliyor? Orada neler oluyor, birileri mi var?ÔÇŁ Cevap; ÔÇťD├╝┼čman Ar─▒burnuÔÇÖna asker ├ž─▒kar─▒yor.ÔÇŁ

Ben yine sordum; ÔÇťKabatepeÔÇÖye kar┼č─▒ bir ┼čey var m─▒?ÔÇŁ Cevap; ÔÇťHay─▒r ┼čimdilik yok.ÔÇŁ

Telefonu kapatt─▒m. Hemen taburlar ve makineli t├╝fek komutanlar─▒na [askeri silah ba┼č─▒ yapt─▒rs─▒nlar] emrimi verdim.

ÔÇŽBe┼č, on dakika kadar san─▒r─▒m ge├žmi┼čti. [ÔÇŽ] Ben bir taraftan telefonla t├╝men komutanl─▒─č─▒ndan emir bekliyordum. Gelmemi┼čti. Alay harekete haz─▒rlan─▒nca telefon ba┼č─▒na ge├žtim. T├╝men kararg├óh─▒nda kar┼č─▒ma Hulusi Bey ├ž─▒kt─▒. ÔÇťD├╝┼čman Ar─▒burnuÔÇÖna asker ├ž─▒kar─▒yormu┼č, harekete haz─▒r─▒zÔÇŁ dedim. Aynen ┼ču cevab─▒ ald─▒m: ÔÇťVerilecek emre g├Âre hareket edersiniz, bunu bekleyiniz.ÔÇŁ

Mademki daha hareket emri yok, ÔÇťAskerin acele ├žorbas─▒n─▒ oldu─ču yerde i├žirsinlerÔÇŁ emrini verdim. Bu da oldu, halen emir yok. Top sesleri seyrek ┼čekilde devam ediyordu. Fakat bu seslerin aras─▒nda derinden derine karanl─▒klardan gelen bir u─čultu vard─▒ ki, bu hazin ve esrarl─▒ ses ├╝zerimde derin bir tesir yapt─▒. Bu u─čultu ├žok ┼čiddetli bir piyade ve makineli t├╝fek kalabal─▒─č─▒n─▒n patlamalar─▒n─▒n bize aksedebilen u─čultusuydu ve bu u─čultu Ar─▒burnuÔÇÖnda bir avu├žtan ibaret olan; yard─▒mdan uzak, alay arkada┼člar─▒m─▒z─▒n, kim bilir hangi s─▒k─▒nt─▒ i├žerisinde vazifelerini yapmaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ izlenimini verdi. Onlara ├žabuk yeti┼čmek i├žin i├žimi yakan bir kuvvet sinirli sinirli beni telefon ba┼č─▒ etti. Kar┼č─▒ma yine Hulusi Bey ├ž─▒kt─▒. ÔÇťHulusi Bey! Arkada┼člar─▒m─▒z orada ate┼č i├žinde yan─▒yor, biz daha bekleyecek miyiz? Hareket emri bekliyoruzÔÇŁ dedim.

Hulusi Bey, ÔÇť┼×efik Bey! Bu ├ž─▒karman─▒n bir n├╝mayi┼č olmad─▒─č─▒ ne malum, hakiki ├ž─▒karman─▒n nereden yap─▒laca─č─▒ anla┼č─▒lmad─▒k├ža size hareket emrini nas─▒l verelim?ÔÇŁ mealinde bir cevap verdi. Buna ÔÇťAman rica ederim, ├žabuk anlay─▒n─▒zÔÇŁ dedim. Bazen dakikalar seneler gibi uzun ge├žiyor. Hava olduk├ža a├ž─▒ld─▒. Neredeyse g├╝ne┼č do─čacak, belki de do─čmu┼čtu ki yine seyrek at─▒lan top sesleri geliyor fakat aralardaki hazin u─čultular i┼čitilmez olmu┼čtu.ÔÇŁ[7]

Yarbay ┼×efik BeyÔÇÖin ─▒srarla istedi─či hareket emri saat 05.00ÔÇÖte verilir. 9. T├╝men Komutan─▒ Halil Sami Bey, ─░ngilizlerin Ar─▒burnu ve KabatepeÔÇÖye asker ├ž─▒kard─▒klar─▒n─▒ belirterek, 27. AlayÔÇÖdan d├╝┼čman─▒ denize d├Âkmek ├╝zere derhal KabatepeÔÇÖye hareket etmesini ister.

─░ngilizlerin ├ž─▒karma yapt─▒─č─▒n─▒ daha ├Ânce haber alan 9. T├╝men Komutan─▒ Halil Sami BeyÔÇÖin bu emri vermekte gecikti─či d├╝┼č├╝n├╝lebilirse de, asl─▒nda t├╝meninin ├žok geni┼č sorumluluk alan─▒ndaki durumun biraz daha ayd─▒nlanmas─▒na ihtiya├ž duymas─▒ normaldi.

27.Alay derhal iki koldan harekete ge├žti. Kanl─▒ muharebelerin oldu─ču D├╝ztepe-Conk Bay─▒r─▒ ekseninde bulunan perakende T├╝rk birlikleri iki taburla Ar─▒burnuÔÇÖna ├ž─▒kt─▒─č─▒ anla┼č─▒lan Anzaklar─▒ oyalamaya ├žal─▒┼č─▒yordu.

├ç─▒karman─▒n ba┼člamas─▒ndan tam 3.5 saat sonra Yarbay ┼×efik Bey komutas─▒ndaki 27. Alay hi├ž duraksamadan y├╝r├╝y├╝┼č kollar─▒ndan a├ž─▒l─▒p d├╝┼čman─▒n ├╝zerine at─▒ld─▒.

Ar─▒burnuÔÇÖnun g├╝neyinde durum bu iken, kuzeyde ise Koca├žimenÔÇÖdeki zay─▒f T├╝rk kuvvetlerine kar┼č─▒ Anzaklar─▒n ilerlemesi 27. AlayÔÇÖ─▒n kuzeyini tehdit ediyordu.

9.T├╝men Komutan─▒ Albay Halil Sami Bey, geli┼čen bu durum kar┼č─▒s─▒nda, Kurmay Yarbay Mustafa Kemal Bey komutas─▒ndaki ordu ihtiyat─▒ olan 19. T├╝menÔÇÖden bir taburun emrine verilmesini talep etti.

O ana kadar ihtiyatta (yedek) beklemekte olan 19. T├╝men Komutan─▒ Mustafa Kemal Bey ise 9. T├╝men Komutan─▒ Halil Sami BeyÔÇÖden gelen destek talebi ├╝zerine, kolordu veya ordu komutan─▒ndan emir beklemeksizin derhal harekete ge├žti. Tehlikeyi atlatman─▒n sadece bir taburluk yedek kuvvet g├Ândermekle m├╝mk├╝n olmayaca─č─▒ kanaatindeydi.

Bundan sonras─▒n─▒ Mustafa KemalÔÇÖin kendi g├╝nl├╝─č├╝nden takip edebiliriz.

Ru┼čen E┼črefÔÇÖe verdi─či r├Âportajda ├Ânce bir durum de─čerlendirmesi yapan Mustafa Kemal Bey, ard─▒ndan o ├žok bilinen ve ÔÇťd├╝┼čmandan ka├ž─▒lmazÔÇŁ c├╝mlesiyle ├Âzde┼čle┼čen tabloya da i┼čaret ediyor:

ÔÇŽBenim kanaatime g├Âre d├╝┼čman ├ž─▒karma giri┼čiminde bulunursa iki noktadan te┼čebb├╝s ederdi: Birincisi Sedd├╝lbahir, di─čeri Kabatepe civar─▒. Ve benim bak─▒┼č a├ž─▒ma g├Âre, d├╝┼čman─▒ karaya ├ž─▒kartt─▒rmadan bu sahil par├žalar─▒n─▒ do─črudan do─čruya savunmak m├╝mk├╝nd├╝. Bunun ├╝zerine alaylar─▒m─▒, b├Âyle sahilden savunma yapabilecek bir ┼čekilde yerle┼čtirdim. Bu durum yakla┼č─▒k ┼×ubat 1915[tir].[8]

Mustafa KemalÔÇÖin bu savunma d├╝zenini 5. Ordu Komutanl─▒─č─▒na atanan Liman von Sanders, GeliboluÔÇÖya gelir gelmez de─či┼čtirmi┼čtir. Sadece Yarbay Mustafa Kemal de─čil, M├╝stahkem Mevki Kurmay Ba┼čkan─▒ Selahaddin Adil Bey de, SandersÔÇÖin bu savunma yakla┼č─▒m─▒ndan ┼čik├óyet├židir. Bu konudaki tart─▒┼čmalara bu kitap i├žerisinde yeri geldi─činde yer vermi┼čtik. ┼×imdi yeniden ├ž─▒karma sabah─▒na d├Ân├╝yoruz:

ÔÇŽ25 Nisan sabah─▒ idi, Ar─▒burnuÔÇÖnda bir h├ódise cereyan etmekte oldu─ču, i┼čitilen gemi toplar─▒n─▒n sesinden anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒. B├╝t├╝n t├╝men birliklerinin harekete haz─▒rl─▒k derecesi art─▒r─▒ld─▒.

Bir taraftan Maydos m─▒nt─▒kas─▒ kumandanl─▒─č─▒ndan bilgi bekliyordum, di─čer taraftan da kolordu veya ordunun emrini. T├╝menin s├╝vari b├Âl├╝─č├╝ne bilgi toplamak i├žin Koca├žimenÔÇÖe hareket etmesi emrini verdim. Bu s─▒rada idi ki ├ť├ž├╝nc├╝ Kolordu Kumandan─▒ Esat Pa┼ča Hazretleriyle GeliboluÔÇÖdan telefonla g├Âr├╝┼č├╝lm├╝┼čt├╝r.

Kendisi, geli┼čen olaylarla ilgili net bilgi edinememi┼č oldu─čunu bildirmi┼čtir. ├ľ─čleden evvel saat alt─▒ bu├žukta idi, Halil Sami BeyÔÇÖden gelen bir raporla d├╝┼čman─▒n Ar─▒burnu s─▒rtlar─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor ve buna kar┼č─▒ benden bir taburun s├Âz konusu d├╝┼čmana kar┼č─▒ sevki isteniyordu.

Gerek bu rapordan, gerek MaltepeÔÇÖdeki ├Âzel g├Âzetlemelerim neticesinde bende olu┼čan kesin kanaat, ├Âteden beri fikir y├╝r├╝tt├╝─č├╝m gibi, d├╝┼čman─▒n Kabatepe civar─▒nda ├Ânemli kuvvetle karaya ├ž─▒kmaya giri┼čimi, demek ki ger├žekle┼čiyordu. Binaenaleyh bu i┼čin i├žinden bir taburla ├ž─▒kman─▒n m├╝mk├╝n olamayaca─č─▒n─▒, herhalde evvelce tahmin etti─čim gibi b├╝t├╝n t├╝menimle d├╝┼čmana y├Ânelmenin ka├ž─▒n─▒lmaz oldu─čunu takdir ediyordum. Art─▒k hi├žbir ┼čey beklemeyerek kararg├óh─▒m─▒n bulundu─ču Bigal─▒ k├Ây├╝nde ikamet eden birinci piyade alay─▒ ile cebel bataryas─▒n─▒n derhal harekete ge├žmek ├╝zere haz─▒r bulundurulmalar─▒n─▒, kumandanlar─▒n─▒n da emir almak ├╝zere yan─▒ma gelmelerini bildirdim.

6 maddelik bir emir not ettirdim, bu emir k├╝├ž├╝k birliklere de tebli─č olunacakt─▒. Bundan ba┼čka 3. Kolordu Kumandanl─▒─č─▒na da telefonla arz edilmek ├╝zere bir rapor yazd─▒rd─▒m. Vaziyeti, vaziyetimi ve te┼čebb├╝s├╝m├╝ anlatt─▒m. Bundan sonra k─▒talar─▒n─▒ y├╝r├╝y├╝┼če haz─▒r olarak toplam─▒┼č (i├žtima ettirmi┼č) bulunduran 57ÔÇÖinci alay, -me┼čhur bir alayd─▒r bu, ├ž├╝nk├╝ kumandanlar─▒, ba┼čtabip ve bir yaverimle bir emir zabitim beraber oldu─ču halde hepsi ┼čehit olmu┼čtur- i├žtima (toplanma) alan─▒na gittim. Basit bir tertiple Bigal─▒ deresi boyunca giden yol ├╝zerinde alay─▒ bizzat y├╝r├╝y├╝┼če ge├žirerek Koca├žimen tepesine y├Âneldim.

Yolda giderken kumandanlara olsun, ba┼čtabibe olsun, s├Âzl├╝ bilgi veriyordum.

Takip etti─čimiz dereden bizi Koca├žimenÔÇÖe ula┼čt─▒racak belirli bir yol olmad─▒ktan ba┼čka Koca├žimenÔÇÖe varmak i├žin atlamaya mecbur oldu─čumuz sahada pek ziyade fundal─▒k, sarp ve kayal─▒kl─▒ dereler vard─▒. Bir yol bulup k─▒tay─▒ sevke yard─▒mc─▒ olmas─▒ i├žin top├žu taburu kumandan─▒n─▒ g├Ârevlendirdim.

ÔÇŽBiz (kumandanlar) hepimiz k─▒tan─▒n ba┼č─▒nda atla gidiyoruz. Onlar (askerler) yaya gidiyorlar. Bu zat kayboldu. Ondan sonra batarya kumandan─▒n─▒ memur ettim. Bu da ba┼č─▒n─▒ al─▒p Koca├žimen tepesine kadar gitmi┼č, k─▒lavuzlu─čundan istifade edilemedi.

ÔÇŽBizzat yol bulup m├╝frezeyi oradan sevk etmek suretiyle Koca├žimen TepesiÔÇÖne ula┼č─▒ld─▒. ┼×imdi Koca├žimen TepesiÔÇÖni tasavvur buyurun: Koca├žimen yar─▒madan─▒n en y├╝ksek tepesidir. Orada denizde bulunan gemilerden ve z─▒rhl─▒lardan ba┼čka hi├žbir ┼čey g├Ârmedim. D├╝┼čman─▒n karaya ├ž─▒km─▒┼č piyadesinin hen├╝z oradan uzak oldu─čunu anlad─▒m.

Efrat (erler) o m├╝┼čk├╝l araziyi dinlenmeksizin kat etmek y├╝z├╝nden yorulmu┼č ve y├╝r├╝y├╝┼č aral─▒─č─▒ derinle┼čmi┼čti. Alay ve batarya kumandan─▒na efrad─▒ tamamen toplay─▒p k├╝├ž├╝k bir istirahat vermelerini s├Âyledim. Denizden gizlenmi┼č olarak on dakika kadar dinlenecekler, sonra beni takip edeceklerdi.

Ben de orada bir Abdal ge├židi vard─▒r, o Abdal ge├židinden Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna gidecektim. Yan─▒mda yaverim, emir subay─▒m ve ba┼čtabip ile oralarda tekrar buldu─čumuz t├╝men cebel top├žu taburu kumandan─▒ oldu─ču halde evvel├ó atl─▒ olarak y├╝r├╝meye te┼čebb├╝s ettik, fakat arazi m├╝sait de─čildi. Hayvanlar─▒ b─▒rakt─▒k, yaya olarak Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna vard─▒k.

┼×imdi burada tesad├╝f etti─čimiz sahne en enteresan bir sahnedir. Ve vakan─▒n en m├╝him an─▒ bence budur.

Bu esnada Conkbay─▒r─▒ÔÇÖn─▒n g├╝neyindeki 261 rak─▒ml─▒ tepeden, sahilin g├Âzetlenmesinin sa─članmas─▒yla g├Ârevli olarak oralarda bulunan bir m├╝freze erlerinin Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna do─čru ko┼čmakta, ka├žmakta oldu─čunu g├Ârd├╝m. Size ┼ču konu┼čmay─▒ aynen okuyaca─č─▒m!

Bizzat bu erlerin ├Ân├╝ne ├ž─▒karak:

-Ni├žin ka├ž─▒yorsunuz? dedim.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á
– Efendim d├╝┼čman! dediler.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á
-Nerede?
– ─░┼čte, diye 261 rak─▒ml─▒ tepeyi g├Âsterdiler.

Ger├žekten de d├╝┼čman─▒n bir avc─▒ hatt─▒ 261 rak─▒ml─▒ tepeye yakla┼čm─▒┼č ve tam serbestlikle ileriye do─čru y├╝r├╝yordu. ┼×imdi vaziyeti d├╝┼č├╝n├╝n: Ben kuvvetlerimi b─▒rakm─▒┼č─▒m, efrat on dakika istirahat etsin diye… D├╝┼čman da bu tepeye gelmi┼č… Demek ki d├╝┼čman bana, benim askerlerimden daha yak─▒n! Ve d├╝┼čman, benim bulundu─čum yere gelse, kuvvetlerim ├žok k├Ât├╝ duruma d├╝┼čecekti.

O zaman art─▒k bir mant─▒k y├╝r├╝tme midir, yoksa refleks ile midir, bunu bilmiyorum. Ka├žan erlere:

– D├╝┼čmandan ka├ž─▒lmaz, dedim.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á┬á
– Cephanemiz kalmad─▒, dediler.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á
– Cephaneniz yoksa s├╝ng├╝n├╝z var, dedim.

Ve ba─č─▒rarak bunlara s├╝ng├╝ takt─▒rd─▒m. Yere yat─▒rd─▒m. Ayn─▒ zamanda Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna do─čru ilerlemekte olan piyade alay─▒ ile cebel bataryas─▒n─▒n yeti┼čebilen efrad─▒n─▒n ÔÇťmar┼č mar┼čÔÇŁla benim bulundu─čum yere gelmeleri i├žin yan─▒mdaki emir subay─▒n─▒ geriye g├Ânderdim. Bu erat s├╝ng├╝ tak─▒p yere yat─▒nca d├╝┼čman efrad─▒ da yere yatt─▒. Kazand─▒─č─▒m─▒z an bu and─▒r.[9]

Ast rütbeli ama dâhi komutan

Bu noktada k─▒sa bir not i├žin, Alan MooreheadÔÇÖe d├Ânmemiz gerek. ├ç├╝nk├╝ Yarbay Mustafa Kemal BeyÔÇÖin bu hamlesi, yabanc─▒lar taraf─▒ndan da sava┼č─▒n en kritik an─▒ olarak nitelendirilmektedir:

ÔÇŽKemalÔÇÖin komutanl─▒k ya┼čam─▒n─▒n o g├╝n ba┼člam─▒┼č olmas─▒ muhtemeldir. ├ç├╝nk├╝ o, Liman von SandersÔÇÖin de ba┼čka hi├žbir ├╝st r├╝tbelinin de g├Âremedi─čini g├Âr├╝r: Conkbay─▒r─▒ ve Sar─▒bay─▒r t├╝m g├╝ney yar─▒madas─▒n─▒n anahtar─▒ olmu┼čtur. Bu tepelere h├ókim olan ─░tilaf Devletleri bo─čaz─▒ da denetim alt─▒na alacaklar, ├ževrelerindeki 12 millik bir ├žember i├žerisinde toplar─▒n─▒ istedikleri y├Âne ├ževireceklerdir.

Ger├žekten de T├╝rk savunmas─▒n─▒n esas─▒ tepeleri tutmak kararl─▒l─▒─č─▒ ├ževresinde geli┼čtirilmi┼čtir, b├Âylece d├╝┼čmana tepeden bakacaklar ve onu s├╝rekli sald─▒rmaya zorlayacaklard─▒r. Savunma d├╝zeninin en ├Ânemli iki tepesi de Conkbay─▒r─▒ ve Sar─▒bay─▒rÔÇÖd─▒r. GeliboluÔÇÖda ├Ânemli olan mesafeler, hatt├ó filodaki gemilerin top say─▒lar─▒ de─čildir, ├Ânemli olan tepelerdir. Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda bu ger├že─či do─črulamak i├žin daha sonra elli bin insan ├Âlecektir. ─░tilaf Devletleri a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda, ast r├╝tbeli ama d├óhi bir T├╝rk komutan─▒n─▒n o anda o noktada bulunmas─▒ t├╝m seferin en ac─▒mas─▒z rastlant─▒lar─▒ndan birisidir; o orada olmasa Avustralyal─▒ ve Yeni Zelandal─▒lar Conkbay─▒r─▒ÔÇÖn─▒ belki de o sabah ele ge├žirecekler, sava┼č daha o anda sonu├žlanm─▒┼č olacakt─▒.[10]

ÔÇśNamlumun ucundayd─▒ ama vuramad─▒mÔÇÖ

Ar─▒burnuÔÇÖndaki ├ž─▒karma s─▒ras─▒nda ya┼čananlar─▒ yabanc─▒ kaynaklarla kar┼č─▒la┼čt─▒rarak okumak, ├žok ilgin├ž bilgileri kar┼č─▒la┼čt─▒rma olana─č─▒ sa─čl─▒yor. Bu b├Âl├╝mde, Steel-HartÔÇÖ─▒n verdi─či ├Ânemli bir bilgiyi aktarmak gerekiyor. ├ç├╝nk├╝ anlat─▒lanlar hem Mustafa KemalÔÇÖin anlatt─▒klar─▒yla bire bir ├Ârt├╝┼č├╝yor hem de ├žok ├Ânemli birka├ž detay i├žeriyor. ├ç├╝nk├╝ Mustafa KemalÔÇÖin ÔÇťD├╝┼čmandan ka├ž─▒lmazÔÇŁ diyerek durdurdu─ču k├╝├ž├╝k m├╝frezedekilerin de, kovalayanlar─▒n da kim oldu─ču ayr─▒nt─▒lar─▒yla ortaya ├ž─▒k─▒yor,.

Ar─▒burnuÔÇÖnun kuzeyinde durum daha kar─▒┼č─▒kt─▒. Orada T├╝rklerin k─▒y─▒lardaki k├╝├ž├╝k ├žapl─▒ silahlar─▒n─▒n ate┼či daha yo─čundu ve 261 rak─▒ml─▒ tepeye do─čru dik yama├žlarda ilerleme ├žabas─▒n─▒ engelliyordu.

12.TaburÔÇÖun komutan─▒ Yarbay Lancelot Clarke bir grubu SphinxÔÇÖin alt─▒ndaki dik yama├žlardan t─▒rmand─▒rarak Russell TepesiÔÇÖne do─čru [Merkeztepe] g├Ât├╝r├╝rken, Y├╝zba┼č─▒ Eric William Tulloch liderli─čindeki di─čer bir grup da ayn─▒ yerden Walker Ridge S─▒rt─▒ÔÇÖna y├╝r├╝d├╝. T├╝rkler Baby 700ÔÇÖe do─čru [D├╝ztepe] itildiler ve saat 06.00ÔÇÖda Merkeztepe doruklar─▒ ele ge├žirildi.

ÔÇŽAvustralyal─▒lar sol kanatta tepeleri a┼čarak h─▒zla Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna do─čru y├╝r├╝yorlard─▒. Yarbay Clarke ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝ ve ┼čimdi ba┼ča ge├žen Y├╝zba┼č─▒ Tulloch, Russell TepesiÔÇÖnden [Merkeztepe] Boyun MevkiiÔÇÖne, oradan da kuzeye do─čru D├╝ztepe ve 261 rak─▒ml─▒ tepeye do─čru yola devam etti. Avustralyal─▒lar─▒n ilerlemesi kar┼č─▒s─▒nda T├╝rkler geri ├žekildiler.

ÔÇŽTullochÔÇÖun adamlar─▒ 261 rak─▒ml─▒ tepenin yama├žlar─▒na ancak saat 09.00ÔÇÖda varabildiler. Onlar ilerlerken Mustafa Kemal de Koca├žimen Tepe yak─▒nlar─▒na gelmi┼čti. Denizdeki gemilerden ba┼čka bir ┼čey g├Âremeyen Mustafa Kemal, askerlerine durma emri verdi. Sonra tek ba┼č─▒na Conkbay─▒r─▒ y├Ân├╝nde ilerleyerek Avustralya sald─▒r─▒s─▒n─▒n kuzey kanad─▒n─▒ g├Ârmeye ├žal─▒┼čt─▒. Orada 261 rak─▒ml─▒ tepeden ├žekilmekte olan T├╝rk askerlerine rastlad─▒. Askerlerin cephane kalmad─▒─č─▒ yolundaki itirazlar─▒n─▒ dinlemeyerek s├╝ng├╝ takt─▒r─▒p, yere yatmalar─▒n─▒ emretti. Bl├Âf├╝nde ba┼čar─▒l─▒ oldu ve Tulloch ile askerlerini durdurdu. Tulloch ve askerleri durdular ve bir daha ilerleme h─▒z─▒n─▒ yakalayamad─▒lar.

Y├╝zba┼č─▒ William Tulloch daha sonra, korkusuz bir T├╝rk subay─▒n─▒n 900 metre kadar ilerideki 261 rak─▒ml─▒ tepeden ate┼či idare etti─čini g├Ârd├╝─č├╝n├╝ bildirmi┼čti. Ancak onu vurmay─▒ ba┼čaramam─▒┼čt─▒.[11]

Bana kal─▒rsa, TullochÔÇÖun hedef ald─▒─č─▒ ama vurmay─▒ ba┼čaramad─▒─č─▒ T├╝rk komutan─▒n Yarbay Mustafa Kemal olma ihtimali ├žok y├╝ksek. ├ç├╝nk├╝ o g├╝n, o saatte, o mevkide ÔÇťate┼či idare edenÔÇŁ subay o idi.┬á Ke┼čke bu tahminimin do─čru olup olmad─▒─č─▒n─▒ kesinle┼čtirebilecek ├žok net bir bilgiye sahip olabilseydim. Mustafa KemalÔÇÖin daha sonraki hayat ser├╝veni g├Âz├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, o kur┼čunlar─▒n isabet etmemesinin, T├╝rk MilletiÔÇÖne ne b├╝y├╝k bir arma─čan oldu─ču a├ž─▒k├ža ortaya ├ž─▒k─▒yor.

Saat 10.00ÔÇÖda ba┼člayarak 57. AlayÔÇÖ─▒n t├╝m birlikleri sava┼ča girdikten sonra Tulloch ve adamlar─▒ hem ileri mevzilerinden hem de D├╝ztepeÔÇÖdeki ileri karakollar─▒ndan at─▒lm─▒┼čt─▒.

T├╝rkler ayn─▒ anda D├╝ztepeÔÇÖnin denize bakan yama├žlar─▒nda ilerlemeye ba┼člad─▒lar. ┼×imdi de, Murat Karata┼čÔÇÖ─▒n geni┼č ├Âl├ž├╝de harp ceridelerinden yararlanarak yazd─▒─č─▒ kitaptan, bu konuyla ilgili b├Âl├╝mlere bakal─▒m.

ÔÇŽ24/25 Nisan 1915ÔÇÖte Ar─▒burnu civar─▒nda k─▒y─▒ g├Âzetleme amac─▒yla sadece [9. T├╝menÔÇÖe ba─čl─▒] 27. Alay 2. Tabur 8. B├Âl├╝─če ait 3 tak─▒m bulunuyordu. B├Âl├╝─č├╝n konu┼članmas─▒ de─čerlendirildi─činde, ortalama 100 ki┼činin 25 Nisan sabah─▒ ├ž─▒karma yap─▒lan alanda mevcut bulunduklar─▒n─▒ ve ├ž─▒karmaya kar┼č─▒ koyduklar─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

ÔÇŽ25 Nisan sabah─▒ ├ž─▒karmaya ba┼člayan ─░ngiliz kuvvetleri bir koldan Y├╝kseks─▒rt-Sar─▒tepe-Koca├žimen, di─čer bir koldan Merkeztepe-Kanl─▒s─▒rt, ├╝├ž├╝nc├╝ bir koldan da Ye┼čiltarla-Kabatepe istikametine do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒.

ÔÇŽ2. Tabur 8. B├Âl├╝k 1. Tak─▒m─▒ hala Bal─▒k├ž─▒damlar─▒ÔÇÖnda sava┼č─▒yordu. Ar─▒burnu kuzeyine ├ž─▒kar─▒lmak istenen 140 ki┼čilik bir Avustralya b├Âl├╝─č├╝n├╝ filikalar─▒nda bast─▒r─▒p ate┼č alt─▒na alm─▒┼č, 100 ki┼čiden fazla zayiat verdirmi┼čti. Fakat ├ž─▒karman─▒n merkezinde tek ba┼č─▒na kalan bu tak─▒m─▒n cephanesi t├╝kenmi┼čti.

[ÔÇŽ] Tak─▒m komutan─▒ ─░brahim Hayrettin Efendi, elinde kalan iki manga kadar kuvvetle geri ├žekildi ve Azmakdere a─čz─▒ y├Ân├╝ndeki postalar─▒na g├Âzetleme ve g├╝venlik g├Ârevlerini b─▒rakarak Sazl─▒dere izini takip edip D├╝ztepe civar─▒na ├ž─▒kt─▒lar. (┼×efik Aker, ÔÇť├çanakkale Ar─▒burnu Sava┼člar─▒ ve 27. AlayÔÇŁ, s. 98-100 )

ÔÇŽBurada bir s├╝re kalan 1. Tak─▒m erleri cephanesizlikten geri ├žekilirken daha sonra 19. T├╝men Komutan─▒ Yarbay Mustafa Kemal maiyetine kat─▒lm─▒┼člard─▒r. (Haritalarla ├çanakkale Sava┼člar─▒, s.31-32)

ÔÇŽYarbay Mustafa Kemal BeyÔÇÖin Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna geldi─činde g├Ârd├╝─č├╝ ve ÔÇťD├╝┼čmandan ka├ž─▒lmaz, cephaneniz yoksa s├╝ng├╝n├╝z varÔÇŁ diyerek yere yat─▒r─▒p mevzi ald─▒rd─▒─č─▒ askerlerin, bahsedilen 8. B├Âl├╝─č├╝n 1. Tak─▒m─▒na ait olma olas─▒l─▒─č─▒ y├╝ksektir.[12]

ÔÇťSize ├Âlmeyi emrediyorumÔÇŁ

┼×imdi tekrar Mustafa Kemal BeyÔÇÖin an─▒lar─▒na d├Ânebiliriz.

Ka├žmakta olan k├╝├ž├╝k T├╝rk m├╝frezesi s├╝ng├╝ tak─▒p yere yat─▒nca, d├╝┼čman─▒n ilerlemesi duraksam─▒┼čt─▒. Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin haber g├Ânderdi─či 19. T├╝menÔÇÖin mola vermi┼č birlikleri de, mar┼č mar┼čÔÇÖla ko┼čar ad─▒m geliyordu:

ÔÇŽKolun ba┼č─▒nda bulunan b├Âl├╝k yeti┼čti. Bu b├Âl├╝─če cephanesiz b├Âl├╝─č├╝ takviye edip [d├╝┼čmana] ate┼č a├žmas─▒n─▒ emrettim. Yan─▒ma gelmi┼č olan 57. Alay 2. Tabur kumandan─▒ Y├╝zba┼č─▒ Ata EfendiÔÇÖye b├╝t├╝n taburlar─▒yla bu b├Âl├╝─č├╝ takviye ederek 261 rak─▒ml─▒ tepe ├╝zerinden d├╝┼čmana taarruz etmesini emrettim. Cebel bataryas─▒na su yata─č─▒nda mevzi ald─▒rarak d├╝┼čman piyadesi ├╝zerine ate┼č a├žt─▒rd─▒m. Dereye sapt─▒─č─▒ndan biraz geciken di─čer bir tabur, kumandan─▒ ├╝zerinden a├ž─▒larak taarruza kat─▒ld─▒. Bundan sonra idi ki alay kumandan─▒na b├╝t├╝n alay─▒ ile benim i┼čaret etti─čim y├Ânlerden d├╝┼čmana taarruz etmesini emrettim.[13]

Saat 10.00ÔÇÖa geliyordu. 9. T├╝menÔÇÖin s├╝vari subaylar─▒ndan Mehmet Salih Efendi, Mustafa KemalÔÇÖin yan─▒na gelerek, 27ÔÇÖnci AlayÔÇÖ─▒n Kocadere bat─▒s─▒ndaki s─▒rtlardan Kemalyeri ├╝zerinde d├╝┼čmanla muharebeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ haber verdi. Mustafa Kemal Bey, 27. Alay Komutan─▒na Mehmet Salih Efendi ile haber g├Ândererek, ÔÇťd├╝┼čman─▒n sol cenah─▒na taarruz etmekte oldu─čunu, 27ÔÇÖnci AlayÔÇÖ─▒n da kar┼č─▒s─▒ndaki d├╝┼čmana taarruz etmesini, hen├╝z Bigal─▒ civar─▒nda bulunan 19. T├╝menin kalan k─▒sm─▒n─▒ Kocadere y├Ân├╝ne g├Ânderece─čini, muharebeyi Conkbay─▒r─▒ÔÇÖndan idare edece─činiÔÇŁ bildirdi.

Bigal─▒ÔÇÖda bulunan t├╝men kurmay ba┼čkan─▒na atl─▒ haberci g├Ândererek, ÔÇť─░zzettin Bey (├çal─▒┼člar), 72. Alay MaltepeÔÇÖye yakla┼čmas─▒n. S─▒hhiye B├Âl├╝─č├╝ KocadereÔÇÖye gelsin (hepsi). 77. Alay Kocadere do─čusuna yakla┼čs─▒n. Ve bu raporu ├╝├ž├╝nc├╝ kolordu kumandan─▒na verinizÔÇŁ emrini iletti. Mustafa Kemal BeyÔÇÖin raporu ┼č├Âyleydi:

├ť├ž├╝nc├╝ Kolordu Kumandanl─▒─č─▒na

Ar─▒burnu kuzeyindeki s─▒rtlar
Saat-dakika: 12 Nisan 10 24 evvel (Miladi, 25 Nisan)

D├╝┼čman─▒n karaya ├ž─▒km─▒┼č bulunan piyadesi Ar─▒burnu ile Kabatepe aras─▒nda bir bu├žuk kilometre kadar bir cephedeki s─▒rtlar─▒ i┼čgal etmi┼čtir. 27. Alay d├╝┼čman─▒ do─ču cephesinde 800 metre mesafede i┼čgal ediyor. D├╝┼čman─▒n tamamen sol cenah─▒nda 600 metre mesafeden taarruza ba┼člad─▒m. Yaln─▒z piyadeden ibaret olan d├╝┼čman kuvvetini bir alay tahmin ediyorum. Muharebe devam ediyor. Bir saat kadar ate┼č muharebesinden sonra d├╝┼čman─▒n 261 rak─▒ml─▒ tepeye kadar ilerlemi┼č olan birliklerinin ricata (geri ├žekilmeye) ba┼člad─▒─č─▒ g├Âr├╝ld├╝.[14]

57.Alay, geri ├žekilen d├╝┼čman─▒ ┼čiddetle takip ediyordu ama 27. Alay komutan─▒ndan, Mustafa KemalÔÇÖin emrini al─▒p almad─▒─č─▒ konusunda bir haber gelmedi. Fakat genel g├Âr├╝nt├╝den, 27. AlayÔÇÖ─▒n da taarruza kat─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yordu.

Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin o g├╝n ve daha sonra ├žarp─▒┼čmalar─▒ y├Ânetti─či yer, ÔÇťKemalyeriÔÇŁ olarak adland─▒r─▒l─▒r… Bug├╝n Gelibolu Milli Park─▒ÔÇÖnda sava┼č b├Âlgelerini ziyaret edenler i├žin, Kemalyeri ├Âzel ├Ânem ta┼č─▒r. O k├╝├ž├╝c├╝k alan, T├╝rk milletine bir kahraman─▒n, b├╝y├╝k bir komutan─▒n, b├╝y├╝k bir liderin arma─čan edildi─čine dair i┼čaretlerin ilk ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ yerdir…

Mustafa KemalÔÇÖe g├Âre saat 11.30 itibar─▒yla son durum ┼č├Âyleydi:

…D├╝┼čman─▒n karaya ├ž─▒km─▒┼č olan kuvveti, 8 taburdan fazla idi. ┼×imdi bu 8 taburluk kuvvet kendisiyle uygun olmayan, gayet geni┼č bir cephe ├╝zerinde 261ÔÇÖe kadar g├╝neyden ve KemalyeriÔÇÖnin bulundu─ču s─▒rtlar─▒n bat─▒ yama├žlar─▒na kadar do─čudan ilerleyebilmi┼čti. Fakat bu uzun cephe hatt─▒, ├žok engelli bir tak─▒m derelerle kesik bulunuyordu. Bu sebeple d├╝┼čman kendi cephesinin hemen her noktas─▒nda zay─▒ft─▒. Conkbay─▒r─▒ kuzeyinde mevzi alan 19. T├╝menÔÇÖin seri cebel bataryas─▒, Ar─▒burnu ├ž─▒karma noktas─▒n─▒ ate┼č alt─▒na ald─▒─č─▒ i├žin d├╝┼čman─▒n hen├╝z ├ž─▒karmaya devam etti─či birliklerin sahile ├ž─▒kmas─▒ zorluklara ve kesintiye u─črad─▒. 57. AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ ve su yata─č─▒ hatt─▒ndan 261 rak─▒ml─▒ tepe y├Ân├╝nde ve dar cephe ile yo─čun olarak d├╝┼čman─▒n pek nazik ve m├╝him olan sol yan─▒na y├╝klenmesi, iki taburdan ibaret olan 27ÔÇÖnci alay─▒n da Merkeztepe genel y├Ân├╝nde geni┼č cephe ile d├╝┼čmana at─▒lmas─▒, d├╝┼čman─▒ ricata mecbur etmi┼čtir.

ÔÇŽHerkes ├Âld├╝rmek ve ├Âlmek i├žin d├╝┼čmana at─▒lm─▒┼čt─▒. Bu ├Âyle alel├óde bir taarruz de─čil, herkesin muvaffak olmak veya ├Âlmek azmiyle hareket etti─či bir sald─▒r─▒d─▒r. Hatt├ó ben, kumandanlara ┼čifahen verdi─čim emirlere ┼čunu il├óve etmi┼čimdir:

ÔÇťSize taarruz emretmiyorum, ├Âlmeyi emrediyorum. Biz ├Âl├╝nceye kadar ge├žecek zaman zarf─▒nda yerimize ba┼čka kuvvetler ve kumandanlar kaim olabilir.ÔÇŁ[15]

Mustafa Kemal, KumtepeÔÇÖye asker ├ž─▒kt─▒─č─▒ yolundaki bilgi ├╝zerine, tedbir almak ve d├╝┼čmana kar┼č─▒ koymak amac─▒yla bir k─▒s─▒m birlikleriyle bu b├Âlgeye giderken, MaltepeÔÇÖye ├ž─▒km─▒┼č olan 3. Kolordu komutan─▒ Esat Pa┼ča (Yanyal─▒) ile kar┼č─▒la┼čt─▒. KumtepeÔÇÖye d├╝┼čman ├ž─▒karmas─▒ konusundaki raporun do─čru olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒. Mustafa Kemal, daha ├Ânce t├╝meninin b├╝t├╝n g├╝c├╝yle Ar─▒burnuÔÇÖndaki Anzaklar─▒ denize d├Âkmek i├žin yapmay─▒ tasarlad─▒─č─▒ taarruz ├Ânerisine 5. Ordu Kararg├óh─▒ÔÇÖndan cevap alamad─▒─č─▒ndan yak─▒nd─▒. Son geli┼čmeleri de g├Âz ├Ân├╝ne alarak niyetini ve karar─▒n─▒ soran Esat Pa┼čaÔÇÖya, t├╝m birlikleriyle d├╝┼čmana h├╝cum edece─čini bildirdi. H├╝cum karar─▒n─▒n anlam─▒, t├╝m ihtiyat birliklerinin sava┼ča girmesi demekti. Esat (B├╝lkat) Pa┼ča taarruzu kabul etti.

An itibar─▒yla Ar─▒burnu Kuvvetleri Komutanl─▒─č─▒ g├Ârevini de ├╝stlenen Mustafa Kemal, 27. Piyade Alay─▒ÔÇÖn─▒ da 19. T├╝men emrine almak suretiyle Anzaklar─▒ denize d├Âkmek ├╝zere harekete ge├žiyordu. Mustafa Kemal birliklere gereken emirleri g├Ândererek 57, 72 ve 77. Alaylara ilave olarak 27. AlayÔÇÖ─▒n da kat─▒l─▒m─▒yla, geri ├žekilmekte olan Anzaklara h├╝cum edilece─čini bildirdi.

Mustafa KemalÔÇÖin 4 alayla taarruza haz─▒rlan─▒rken, 1. Avustralya T├╝meniÔÇÖnin tamam─▒ karaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, 2. T├╝men de ├ž─▒kar─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒. Bu taarruz s─▒ras─▒nda, 27ÔÇÖnci AlayÔÇÖ─▒n cephesinde pek bir ba┼čar─▒ sa─članamad─▒, 77. AlayÔÇÖ─▒n ├žo─ču Araplardan olu┼čan erat─▒n─▒n gizlendikleri s─▒k fundal─▒klara denizdeki d├╝┼čman gemilerinden yap─▒lan bombard─▒man nedeniyle ka├žmalar─▒ nedeniyle Kanl─▒s─▒rt terk edilmek zorunda kal─▒nd─▒. 77. Alay ile biraz vakit kaybedildi ama sonunda T├╝rkler a├ž─▒s─▒ndan istikrar yeniden sa─čland─▒. 57ÔÇÖnci Alay ise Anzaklar─▒ K─▒l─▒├žbay─▒r─▒ ve CesarettepeÔÇÖden geri p├╝sk├╝rtm├╝┼č ve d├╝┼čman ├╝zerindeki bask─▒s─▒na devam etmekteydi. T├╝rk askerinin ve top├žular─▒n─▒n nefes ald─▒rmaz taarruzlar─▒ hava iyice karar─▒p g├Âz g├Âz├╝ g├Ârmez hale gelene dek devam etti.

Avustralya 1 ve 2. T├╝menleri t├╝m├╝yle karaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒ ama Anzaklar ilk g├╝n hedefi olan Koca├žimen TepeÔÇÖyi ele ge├žirmeyi bir yana b─▒rakal─▒m, k─▒y─▒ ba┼č─▒nda g├╝venli bir ┼čekilde bar─▒nabilecek durumda bile de─čildi. Karma┼ča alm─▒┼č ba┼č─▒n─▒ y├╝r├╝m├╝┼č, birlikler t├╝m├╝yle birbirine kar─▒┼čm─▒┼čt─▒. T├╝rk ┼čarapnelleri ve mermileri zaten yere sa─člam basamayan Anzaklar─▒ peri┼čan etmi┼čti. ├ç├╝nk├╝ Mustafa KemalÔÇÖin, Anzaklar─▒n ilerlemesine izin vermeye hi├ž niyeti yoktuAma taarruzlar s─▒ras─▒nda 57 ve 27ÔÇÖnci alaylar─▒n 6 taburu da a─č─▒r zayiat vermi┼čti.

Anzaklar─▒n durumu daha feciydi belki ama T├╝rk askerlerinde de sava┼ča devam edecek takat kalm─▒┼č say─▒lmazd─▒.

ÔÇŽKuzey kanad─▒ndaki m├╝cadele saat 17.00ÔÇÖde ├ž├Âz├╝mlenmi┼čti. ├ľ─čleden sonra boyunca D├╝ztepe be┼č kez el de─či┼čtirmi┼č ve sald─▒ran birliklerin [Anzaklar] yap─▒s─▒ her yeni destek g├╝c├╝n├╝n gelmesiyle biraz daha kar─▒┼čm─▒┼čt─▒.

ÔÇŽSaat 16.00 s─▒ralar─▒nda son bir T├╝rk kar┼č─▒ sald─▒r─▒s─▒, Anzak askerlerini bir kere daha g├╝neybat─▒ya ├žekilmeye zorlad─▒.

ÔÇŽDurumlar─▒ ├žok zay─▒ft─▒ ve karanl─▒k bast─▒ktan sonra saat 20.00 sular─▒nda BoyunÔÇÖdaki Anzak birlikleri MerkeztepeÔÇÖden Rest DeresiÔÇÖne kadar ├žekilmek zorunda kald─▒lar.[16]

Ertesi sabah beklenen T├╝rk kar┼č─▒ taarruzunun m├╝ttefikler a├ž─▒s─▒ndan felaket olabilece─čini d├╝┼č├╝nen, ancak Anzak askerlerini karadan tahliye etmek d─▒┼č─▒nda o anki duruma uygun bir ├ž├Âz├╝m de ├╝retemeyen Anzak Kolordusu Komutan─▒ General Birdwood, Akdeniz Sefer Kuvveti Ba┼čkomutan Ian HamiltonÔÇÖa durumu anlatan ┼ču telgraf─▒ g├Ânderdi.

ÔÇŽT├╝men Komutanlar─▒m ve subaylar, birliklerinin sabahtan beri s├╝rd├╝rd├╝kleri kahramanca ├žabalardan, b├╝t├╝n g├╝n d├╝ren a─č─▒r ├žarp─▒┼čmalardan sonra g├╝├žlerinin t├╝kendi─čini ve ┼čimdi de, d├╝┼čman─▒n soluk ald─▒rmaz ┼čarapnel h├╝cumlar─▒ndan ├Ât├╝r├╝ maneviyatlar─▒n─▒n k─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ bildirdiler. Birliklerden bir k─▒sm─▒ ate┼č hatt─▒n─▒ b─▒rak─▒p geri ├žekildiler. Bu zorlu topraklarda, da─č─▒lan erleri toplamak imk├óns─▒z g├Âr├╝nmektedir.

Yeni Zelanda Tugay─▒ da d├╝┼čmanla az ├Ânce kar┼č─▒la┼čt─▒ ve ├žok a─č─▒r kay─▒plar verdi. Tugayda maneviyat ├žok azalm─▒┼čt─▒r. Birliklerin yar─▒n sabah yeniden sava┼ča g├Ânderilmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čsa, sonu├ž fiyasko olacakt─▒r. Ate┼č hatt─▒ndaki gedikleri kapayacak yedek birliklere sahip de─čiliz. Sundu─čum konular─▒n son derece ├Ânemli oldu─čunu biliyorum fakat birliklerimiz geri al─▒nacaksa, bu i┼č hemen yap─▒lmal─▒d─▒r. (General Birdwood) [17]

Hamilton, toplant─▒daki di─čer komutanlara fikirlerini sordu, Amiral ThursbyÔÇÖnin ÔÇťBirliklerin y─▒─č─▒ld─▒klar─▒ kumsallardan kurtulmalar─▒ ├╝├ž g├╝n s├╝rerÔÇŁ s├Âz├╝ muhtemelen kararda ├žok etkili oldu.

HamiltonÔÇÖun Anzak birliklerinin bir an ├Ânce tahliyesi i├žin adeta yalvaran BirdwoodÔÇÖa cevaben g├Ânderdi─či emir ┼č├Âyleydi:

ÔÇŽBulundu─čunuz mevzilerde direnip tutunman─▒zdan ve bask─▒lara dayanman─▒zdan ba┼čka yapacak bir ┼čey yoktur.

ÔÇŽKuvvetlerinize ve General GodleyÔÇÖin birliklerine ├ža─čr─▒da bulununuz ve tutunduklar─▒ mevzileri korumalar─▒ i├žin ola─čan├╝st├╝ ├žaba g├Âstermelerini isteyiniz.

ÔÇŽDaha ├Ânce de ├╝zerinize ├žok g├╝├ž g├Ârevler ald─▒n─▒z. ┼×imdi ise, g├╝venli─če kavu┼čuncaya kadar yaln─▒zca siper kazd─▒r─▒n─▒z, siper kazd─▒r─▒n─▒z. Kazd─▒r─▒n─▒z.[18]

Sedd├╝lbahirÔÇÖe asker ├ž─▒karma planlar─▒

HamiltonÔÇÖun kolordu komutanlar─▒na verdi─či emirde ├žok fazla bir detay yoktu. Ama en az─▒ndan Sedd├╝lbahir ├ž─▒karmalar─▒n─▒ y├╝r├╝tmekle g├Ârevli General Aylmer Hunter-WestonÔÇÖa nerede karaya ├ž─▒kaca─č─▒ ve hatt├ó hangi kumsala hangi birliklerin ayr─▒ld─▒─č─▒ s├Âylenmi┼čti.┬á ─░tilaf Devletleri kurmaylar─▒n─▒n verdi─či isimlere g├Âre., Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki ├ž─▒karma noktalar─▒ ve ├ž─▒kar─▒lacak kuvvetler ┼č├Âyleydi:

Y Kumsal─▒ (P─▒nari├ži Koyu, Z─▒─č─▒ndere a─čz─▒ kuzeyinde Sar─▒tepe y├Âresi) ÔÇô Kraliyet ─░sko├ž S─▒n─▒r Muhaf─▒zlar─▒ 1. Tabur ve Kraliyet Deniz T├╝meni Kraliyet Deniz Piyadeleri Plymouth Taburu.

X Kumsal─▒ (─░kiz Koyu) ÔÇô Kraliyet T├╝fek├žileri 2. Tabur, arkas─▒ndan Inniskilling T├╝fek├žileri 1. Tabur ve S─▒n─▒r Alay─▒ 1. Tabur

W Kumsal─▒ (Tekke Koyu) ÔÇô Lancashire T├╝fek├žileri 1. Tabur ve arkas─▒ndan Vorchestershire Alay─▒ 4. Tabur.

V Kumsal─▒ (Ertu─črul Koyu ve Sedd├╝lbahir iskeleleri) ÔÇô Kraliyet Dublin T├╝fek├žileriÔÇÖnden 1. Tabur, Kraliyet Munster T├╝fek├žileriÔÇÖnden 1. Tabur, Hampshire Alay─▒ 2. Taburun bir k─▒sm─▒, Kraliyet Deniz Taburu Anson T├╝meniÔÇÖnin bir k─▒sm─▒ ve bir m├╝hendislik b├Âl├╝─č├╝.

S Kumsal─▒ (Morto Koyu, Hisarl─▒k burnu yak─▒nlar─▒) ÔÇô G├╝ney Galler S─▒n─▒r Muhaf─▒zlar─▒ndan ├╝├ž b├Âl├╝k ve bir Kraliyet m├╝hendislik m├╝frezesi. Bolay─▒rÔÇÖda ┼ča┼č─▒rtmaca i├žin sanki bir ├ž─▒karma yap─▒l─▒yormu┼č havas─▒ verilecek, ayr─▒ca Anadolu yakas─▒ndaki KumkaleÔÇÖye 1. Frans─▒z T├╝meniÔÇÖnin 6. S├Âm├╝rge Alay─▒ ├ž─▒kacakt─▒.

Birliklerdeki asker say─▒s─▒ ise ┼č├Âyleydi:

29.Tümen                                  17,469
Anzak Kolordusu                     18,124
Kraliyet Donanma Tümeni     9,907
Fransız kuvvetleri                   16,762
Toplam                                  62.442

Fazla rakama bo─čulmadan s├Âylemek gerekirse, say─▒s─▒ 60 bini a┼čan m├╝ttefik askeri karaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olacakt─▒.

Sedd├╝lbahir ├ž─▒karmas─▒ Anzak ├ž─▒karmas─▒na g├Âre daha karma┼č─▒kt─▒. Denizdeki filonun koruma ate┼či alt─▒nda V, W ve X ana kumsallar─▒na yap─▒lacak ├ž─▒karmayla hemen b├Âlge g├╝venli─či sa─članacak, Z─▒─č─▒ndere a─čz─▒ndaki Y kumsal─▒na ├ž─▒kan birlikler sol kanat, Hisarl─▒k burnundaki S kumsal─▒na ├ž─▒kan birlikler de sa─č kanad─▒ olu┼čturup, t├╝m├╝ ilerleyerek birbiriyle ba─člant─▒ sa─člay─▒nca, yar─▒madan─▒n g├╝ney kesimini enlemesine kesen bir ÔÇť─░ngiliz hatt─▒ÔÇŁ olu┼čturacakt─▒. Bar─▒┼č zaman─▒nda birka├ž arkada┼č─▒n bir restoranda bulu┼čmak ├╝zere randevula┼čmas─▒ gibi kesin saatler i├žeren bu plana g├Âre, m├╝ttefik birlikleri sabah saat 08.00 itibar─▒yla kumsallar─▒n ├╝zerindeki tepeleri ele ge├žirmi┼č, ├Â─čle ├╝zeri Kirte K├Ây├╝ civar─▒na ula┼čm─▒┼č olacakt─▒.

Be┼č noktadan Sedd├╝lbahirÔÇÖe ├ž─▒karak karada birle┼čecek birliklerin nihai hedefi, ├ž─▒karman─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ gece Al├ž─▒tepeÔÇÖyi ele ge├žirdikten sonra Kilitbahir PlatosuÔÇÖna ula┼čmakt─▒.┬á Evdeki hesap, ├žar┼č─▒ya uymad─▒. ─░┼čler hi├ž HamiltonÔÇÖun planlad─▒─č─▒ gibi gitmedi.┬á Ayr─▒ca S ve Y kumsallar─▒na ├ž─▒karma yapan kanat birliklerine ikinci hamle i├žin bir emir de verilmemi┼čti. S Kumsal─▒ (Eski Hisarl─▒k Koyu) ve Y Kumsal─▒ÔÇÖna (P─▒nari├ži Koyu) ├ž─▒kacak kanat birliklerinin oynayaca─č─▒ rol, onca detay aras─▒nda ├žoktan kaybolup gitmi┼čti.

Kanatlardaki birlik komutanlar─▒ g├╝ney kumsallar─▒ndan gelecek birliklerin gecikmesi durumunda ne yapmalar─▒ gerekti─čini bilmiyorlard─▒. ├ç├╝nk├╝ b├Âyle bir gecikme olabilece─či d├╝┼č├╝ncesi hi├ž akla gelmemi┼č, tart─▒┼č─▒lmam─▒┼čt─▒. Bu nedenle iki kanatta kumsala ├ž─▒kan birlikler, kar┼č─▒lar─▒nda b├╝y├╝k T├╝rk kuvvetleri olmad─▒─č─▒ i├žin rahatl─▒kla ilerleyebilecek konumdayken, di─čer m├╝ttefik ├ž─▒karmalar─▒n─▒n tamamlanmas─▒n─▒ ve ilerlemeye ge├žilmesini beklemeyi tercih ettiler.

25 Nisan / Y Kumsal─▒ ├ž─▒karmas─▒ (P─▒nari├ži)

Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki ilk ├ž─▒karman─▒n hedefi, P─▒nari├ži Koyu (Y Kumsal─▒) olarak belirlenmi┼čti. Amethyst ve Saphire kruvaz├Ârleri ile ta┼č─▒nan h├╝cum dalgas─▒ saat 04.30ÔÇÖda hen├╝z g├╝n ─▒┼č─▒madan d├Ârt ta┼č─▒t dizisiyle k─▒y─▒lara b─▒rak─▒ld─▒lar. Harek├ót tam bir bask─▒n niteli─či ta┼č─▒yordu. K─▒y─▒da T├╝rk askeri yoktu. Bir saat i├žinde KOSB (─░sko├ž Kraliyet S─▒n─▒r Muhaf─▒zlar─▒) ve SWB (G├╝ney Galler S─▒n─▒r Muhaf─▒zlar─▒) birliklerinin t├╝m├╝ karaya ├ž─▒km─▒┼č ve s─▒rtlara do─čru t─▒rmanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Tam bir s├╝rpriz ve ba┼čar─▒ s├Âz konusuydu.

Ian Hamilton ve kurmaylar─▒n─▒ ta┼č─▒yan Quenn Elizabeth sava┼č gemisi bir s├╝re sonra KabatepeÔÇÖden Sedd├╝lbahirÔÇÖe do─čru hareket etti─činde ilk olarak Y Kumsal─▒ ├Ân├╝nden ge├žti.

ÔÇŽ├çok ba┼čar─▒l─▒ bir ├ž─▒karma yapt─▒k, inan─▒r─▒m ve bu bir ger├žek. Bu kelimeyi kendime defalarca tekrar ediyorum: ÔÇťGer├žek!ÔÇŁ, ÔÇťGer├žek!ÔÇŁ, ÔÇťGer├žek!ÔÇŁ

─░nanmak i├žin gemici d├╝rb├╝n├╝yle askerlerimizi izliyorum.

ÔÇŽPlymouth ve K.O.S taburlar─▒ kayal─▒klar─▒ kay─▒p vermeden t─▒rmand─▒lar ve verilen i┼čarete g├Âre bir direni┼čle kar┼č─▒la┼čmad─▒klar─▒ anla┼č─▒ld─▒.[19]

HamiltonÔÇÖun sevinci tam anlam─▒yla yar─▒m kalacakt─▒. ├ç├╝nk├╝ Y Kumsal─▒ÔÇÖna yap─▒lan ├ž─▒karman─▒n 1. a┼čamas─▒n─▒n tamamlanmas─▒ ve tepelerin ele ge├žirilmesinden sonra, X Kumsal─▒ÔÇÖna ├ž─▒kan birliklerle irtibat sa─članmas─▒ gerekiyordu. Fakat oradaki birlikler hareketsiz kalm─▒┼čt─▒. Y Kumsal─▒ÔÇÖna ├ž─▒kan birliklerin komutan─▒ ilerlemek i├žin takviye gelmesini beklemeyi tercih etti. Takviye gelmeyince de harekete ge├žmedi.

Bu duraksama T├╝rklerin ├žok i┼čine yarayacakt─▒. Kumsaldaki a─č─▒r siper kazma ara├žlar─▒ bile, o an h├ókim durumda olduklar─▒ tepelere ├ž─▒kar─▒lmad─▒, kimsenin akl─▒na da gelmedi. Oysa daha sonra bu ihmal ├žok canlar─▒n─▒ yakacakt─▒. Onlar─▒n bu vurdumduymazl─▒─č─▒, T├╝rkler a├ž─▒s─▒ndan da m├╝thi┼č bir talih olmu┼čtu.

Sa─ča sola da─č─▒lm─▒┼č askerler ├ž├Âmelip sigara i├žmektedir, kimileri ├žay bile demler, subaylar da ├žal─▒l─▒klar aras─▒nda dola┼č─▒p durumu de─čerlendirmeye ├žal─▒┼č─▒r. Oysa bir saatten az bir y├╝r├╝y├╝┼čl├╝k yolda, g├╝neydeki arkada┼člar─▒n─▒n Sedd├╝lbahir ve ─░lyas burnunda ├╝├žer-be┼čer ├Âlmekte oldu─čundan haberleri olmaz. Top seslerini duyarlar ama o tarafa y├╝r├╝meyi ak─▒llar─▒na getirmezler.

H├ólbuki Y Kumsal─▒ÔÇÖna ├ž─▒km─▒┼č ─░ngiliz askerlerinin say─▒s─▒, yar─▒madan─▒n g├╝neyindeki t├╝m T├╝rk askerlerinden fazlad─▒r. G├╝neye do─čru ilerleseler, T├╝rkleri ├žembere almalar─▒ i┼čten bile de─čildir.

─░lerlemezler, beklerler ama EuryalusÔÇÖtaki Hunter-WestonÔÇÖdan bu konuda bir emir de gelmez. Plan─▒n kendileriyle ilgili b├Âl├╝m├╝n├╝n sadece g├╝neyden gelecek ─░ngilizleri beklemek ve hep birlikte kuzeye do─čru y├╝r├╝mek oldu─čunu zannettiklerinden, saatler boyuna orada ├žak─▒l─▒ kal─▒rlar… B├╝y├╝k bir f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rd─▒klar─▒n─▒n da fark─▒na varmazlar. O rahat anlar─▒n elbette bir sonu vard─▒r ve umutsuz saatler ├žok uzak de─čildir.

6.T├╝rk B├Âl├╝─č├╝ Komutan─▒, sahile da─č─▒tt─▒─č─▒ erlerini toplay─▒p saat 11.00ÔÇÖde d├╝┼čman─▒ kar┼č─▒lad─▒. ─░htiyat taburunun 1. B├Âl├╝─č├╝ de bu y├Âne g├Ânderildi. B├╝t├╝n g├╝n taarruz ve kar┼č─▒ taarruzlar birbirini kovalad─▒. Ak┼čam├╝st├╝ ilave takviye alan T├╝rkler taarruz ┼čiddetini iyice art─▒rd─▒. Kar┼č─▒l─▒kl─▒ zayiat a─č─▒rd─▒. Kimsenin k─▒p─▒rdayacak hali kalmam─▒┼čt─▒. ─░ngilizler ÔÇť┼čimdilikÔÇŁ dayanmay─▒ ba┼čarm─▒┼č ama 700ÔÇÖden fazla kay─▒pla kuvvetlerinin neredeyse y├╝zde 30ÔÇÖunu kaybetmi┼čti:

ÔÇŽMevzilerimize yakla┼čan T├╝rk saflar─▒n─▒ g├Ârebiliyorduk. Ola─čan├╝st├╝ bir cesaretle ├žarp─▒┼č─▒yorlard─▒ ve ate┼čimiz kar┼č─▒s─▒nda y─▒k─▒lan bir saf─▒n yerini alan di─čeri bize kar┼č─▒ y├╝r├╝yor, sa─č kalanlar korumal─▒ bir yerde toplan─▒p tekrar ├╝zerimize geliyorlard─▒. (Y├╝zba┼č─▒ Robert Whigham) [20]

G├╝n batt─▒ktan sonra ya┼čananlar ise olduk├ža tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Gece boyunca ├žo─ču yaral─▒ askerler geri ├žekildi, sahile y─▒─č─▒ld─▒. Albay Koe ├Âlm├╝┼čt├╝, sahildekiler otorite bo┼člu─ču i├žerisinde sabah donanmaya kendilerini almas─▒ i├žin i┼čaret g├Ânderdiler. Kumsaldakilerin ├žo─ču yaral─▒ de─čildi ama geceki ├žileden sars─▒nt─▒ ge├žirmi┼č, birliklerinden ayr─▒ d├╝┼čm├╝┼č askerlerdi. Donanma geri ├žekilme emri verildi─čini zannederek askerleri sahilden kurtarmaya koyuldu. ─░ngilizlerin sa─č kanad─▒n─▒n tahliyesi b├Âyle ba┼člad─▒.

Deniz piyadelerinin komutan─▒ Albay Matthews, bu bo┼čaltma operasyonunu ge├ž fark etti. ├ç├╝nk├╝ o s─▒rada tekrarlanan T├╝rk h├╝cumu kar┼č─▒s─▒nda pozisyonunu korumaya ├žal─▒┼č─▒yordu. Kendilerinden kat kat ├╝st├╝n d├╝┼čmana sald─▒ran T├╝rkler nihayetinde taarruzu durdurup geri ├žekildi, ─░ngilizleri mevzilerinden ├ž─▒karmak i├žin yeniden hamle de yapmad─▒lar, ├ž├╝nk├╝ d├╝┼čman kendili─činden tahliyeye ba┼člam─▒┼čt─▒ bile.

Albay Matthews sa─č kanad─▒n─▒n kumsal─▒ tahliye edip gemilere binmekte oldu─čunu bu sald─▒r─▒ durduktan sonra fark etti. Geceden destek birli─či istemi┼č ancak bu talebine olumlu-olumsuz bir cevap alamam─▒┼čt─▒. Kumsala bakarken daha ├žok birli─čin gemilere d├Ând├╝─č├╝n├╝ g├Ârd├╝, tahliyeye devam karar─▒ verdi. Birka├ž saat i├žinde Y Kumsal─▒ (P─▒nari├ži Koyu) terk edilmi┼čti bile.

Ba┼čar─▒yla ba┼člayan harek├ót, fiyaskoyla sonu├žlanm─▒┼čt─▒. Bu konu sonradan ├žok tart─▒┼č─▒lacakt─▒.

Akdeniz Seferi Kuvvetler Ba┼čkomutan─▒ Ian Hamilton, birliklerinin ka├ž─▒┼č─▒n─▒ ve filikalara binip y├╝z geri gemilere d├Ân├╝┼č├╝n├╝, Quenn ElizabethÔÇÖten nas─▒l ├žaresizce izledi─čini an─▒lar─▒nda ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇŽSaat 09.30ÔÇÖda Y Kumsal─▒ kar┼č─▒s─▒na vard─▒k. Orada Sapphire, Dublin ve Goliath z─▒rhl─▒lar─▒ k─▒y─▒ya yak─▒n yerlerde demirlemi┼člerdi. Derken askerlerimizin dik kayal─▒klardan a┼ča─č─▒ ka├žt─▒klar─▒n─▒ ve bir grubunun da GoliathÔÇÖa do─čru k─▒y─▒dan filika ile a├ž─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝k.

Yaral─▒ getiriyorlarsa bir diyecek yok fakat kayal─▒klar─▒ t─▒rmanmaya ├žal─▒┼čan bir canl─▒ bile g├Ârmedik. Oysa kumsal ├╝zerinde da─č─▒n─▒k birlikler vard─▒. Ama├žs─▒z ve adamsendeci bir hava i├žinde olan o birlikleri nefretle seyrettim. Bir ├žat─▒┼čma yoktu, derken bir tek t├╝fek patlad─▒ ve arkas─▒ndan bizim erleri tepeden a┼ča─č─▒ inerken a├ž─▒k ┼čekilde g├Ârd├╝m. K─▒y─▒daki filikalar erlerle doluydu ve kimse ni├žin onlar─▒n tela┼čland─▒klar─▒na dikkat etmiyordu!

ÔÇŽ[15 dakika sonra] bir ├žift ┼čarapnel kayal─▒klar─▒n tepesi ├╝zerinde ve yar─▒m mil kadar kuzeyinde patlad─▒. Pusuya d├╝┼čm├╝┼č olan bir k─▒s─▒m T├╝rk askerinin geri ├žekilmeye ba┼člad─▒─č─▒ g├Âr├╝ld├╝yse de, birliklerimizin kayal─▒klardan tersy├╝z edip k─▒y─▒ya ka├žmas─▒ devam etti.[21]

Bo┼čalt─▒lan Y Kumsal─▒ÔÇÖn─▒n de─čeri aradan 48 saat ge├žtikten sonra m├╝ttefikler taraf─▒ndan daha iyi anla┼č─▒lacak, bu b├Âlge ancak iki hafta sonra yeniden ─░ngilizlerin eline ge├žecekti.┬á ─░ngilizler P─▒nari├ži KoyuÔÇÖndaki [Y Kumsal─▒] bu s─▒n─▒rl─▒ ba┼čar─▒y─▒ elde etmek i├žin, karaya ├ž─▒kard─▒klar─▒ iki bin askerden 700ÔÇÖ├╝n├╝ kaybetmi┼člerdi.

Sahil bo┼čalt─▒l─▒nca, Sedd├╝lbahir ve Ertu─črul KoyuÔÇÖndaki sa─člam tahkimatl─▒ T├╝rk mevzilerini arkadan ├ževirme f─▒rsat─▒n─▒ da g├Âz g├Âre kaybetmi┼člerdi. K─▒sacas─▒ sava┼č talihi T├╝rklerden yanayd─▒.

25 Nisan / X Kumsal─▒ ├ž─▒karmas─▒ (─░kiz Koyu)

─░kiz KoyuÔÇÖna toplam ├╝├ž tabur asker ├ž─▒karacak olan ─░ngilizler, kar┼č─▒lar─▒nda sadece 9 ki┼čiden olu┼čan bir g├Âzetleme postas─▒ buldu. Bu bir manga asker demekti. ─░lk iki ─░ngiliz b├Âl├╝─č├╝ bu noktaya ├ž─▒karma yaparken, 6. B├Âl├╝kÔÇÖten toplam 9 ki┼čilik T├╝rk mangas─▒ kahramanca kar┼č─▒ koydu. 12. B├Âl├╝k g├Âzetleme postas─▒ da sonradan yeti┼čip muharebeye girdi. D├╝┼čman taburunun ikinci kademesi ancak saat 17.00ÔÇÖde karaya ayak basabildi.

6.B├Âl├╝kÔÇÖten gelen 35-40 ki┼čilik kuvvetle takviye olan T├╝rkler d├╝┼čman ├╝zerine taarruz etti. 35-40 ki┼čilik bir tak─▒m─▒n, bir tabura h├╝cumu etkili olmad─▒ ama ba┼člar─▒nda bir tu─čgeneral bulunan d├╝┼čman, durmay─▒ tercih etti.

25 Nisan / S Kumsal─▒ ├ž─▒karmas─▒ (Morto Koyu)

S Kumsal─▒ olarak adland─▒r─▒lan Morto KoyuÔÇÖna ├ž─▒kacak olan filikalar ise planlanandan tam bir bu├žuk saat sonra yava┼č├ža karaya do─čru ilerledi. T├╝rk siperleri son birka├ž saattir a─č─▒r bombard─▒mana tutulmu┼čtu. K─▒y─▒daki T├╝rk askeri, filikalar karaya iyice yakla┼čana kadar ate┼č a├žmad─▒.

O s─▒rada filikalardan birinde bulunan Y├╝zba┼č─▒ Aubrey Williams, siperlerdeki T├╝rklerin a─čz─▒na kadar asker dolu filikalar─▒n iyice yakla┼čmas─▒n─▒ hi├ž ate┼č a├žmadan beklemelerini ÔÇťyanl─▒┼čl─▒kÔÇŁ diye nitelendirerek, ate┼č a├žmakta geciktiklerinden, m├╝ttefiklere a─č─▒r zayiat verdirme f─▒rsat─▒n─▒ ka├ž─▒rd─▒klar─▒ g├Âr├╝┼č├╝nde.

─░ki G├╝ney Galler piyade b├Âl├╝─č├╝ karaya ├ž─▒kt─▒ktan sonra say─▒ca ├žok az olan T├╝rk m├╝frezesini etkisiz hale getirdi, hatt├ó 15 T├╝rkÔÇÖ├╝ de esir ald─▒, ├╝├ž├╝nc├╝ b├Âl├╝k ise karaya hi├žbir direni┼čle kar┼č─▒la┼čmadan ├ž─▒kt─▒. T├╝rk savunmas─▒ sadece 3-5 keskin ni┼čanc─▒n─▒n gayretine kalm─▒┼čt─▒.

Saat 08.30 oldu─čunda, S Kumsal─▒ tamamen ─░tilaf kuvvetlerinin eline ge├žmi┼čti. Yabanc─▒ kaynaklara g├Âre, m├╝ttefiklerin S Kumsal─▒ÔÇÖna ├ž─▒karken ├Âl├╝-yaral─▒ verdi─či toplam kay─▒p 63 askerdi.

T├╝rkler a├ž─▒s─▒ndan s├╝rpriz niteli─či ta┼č─▒yan S ve Y Kumsal─▒ ├ž─▒karmalar─▒ m├╝ttefikler a├ž─▒s─▒ndan ilk a┼čamada tam bir ba┼čar─▒ olarak g├Âr├╝lebilirdi ama T├╝rk kuvvetlerinin yeti┼čip kar┼č─▒lar─▒na dikilmesinden sonra zor anlar ge├žireceklerdi.

Di─čer kumsallardaki ├ž─▒karmalar ise hi├ž de kolay olmayacak, ├žok kan akacakt─▒ÔÇŽ

25 Nisan / W ve V Kumsal─▒ ├ž─▒karmalar─▒ (─░lyas burnunda Ertu─črul Koyu, Sedd├╝lbahir ─░skelesi ile Tekke Koyu)

─░lyas burnunun her iki taraf─▒nda yer alan W (Tekke Koyu) ve V (Ertu─črul Koyu) kumsallar─▒ 29. T├╝menÔÇÖin sald─▒rd─▒─č─▒ di─čer ├╝├ž kumsaldan daha geni┼čti. ─░lk ├ž─▒kar─▒lan ├Ârtme kuvvetinin ├ževre g├╝venli─či almas─▒n─▒n ard─▒ndan, di─čer birlikler de karaya ├ž─▒kacakt─▒. Bu iki koy geni┼č kumluklar─▒ ve i├žerilere do─čru y├╝kselen al├žak tepeleriyle ├žok say─▒da asker ve top ├ž─▒karmak i├žin elveri┼čli g├Âr├╝n├╝yordu. Ancak di─čer ├╝├ž kumsaldakinin aksine, buradaki dik s─▒rtlar sahile paralel de─čildi ve kumsallar─▒ ├ževreliyordu. Bu durum, savunma i├žin de m├╝kemmel olanaklar sa─čl─▒yordu. Bu nedenle bu iki koydaki ├ž─▒karmalar, sald─▒ranlar i├žin ├žok zor olacakt─▒.

Saat 06.00ÔÇÖda Ertu─črul KoyuÔÇÖnda d├╝┼čman filikalar─▒n─▒n karaya do─čru yol ald─▒klar─▒ g├Âr├╝ld├╝. Bir istimbot ile motorlu ├╝├ž layter taraf─▒ndan ├žekilen i├ži asker dolu River Clyde k├Âm├╝r gemisi de a─č─▒r a─č─▒r yakla┼č─▒yordu. Savunmadaki T├╝rkler, bu geminin ve amac─▒n ne oldu─čunu pek anlayamam─▒┼č, durumu dikkatle izliyordu.

Filikalar─▒n karaya 400 metre mesafeye yakla┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan en ├Ânde alt─▒ muhrip, hemen arkas─▒nda Vengeance, Goliath, Cornwallis, Euryalus ve Albion z─▒rhl─▒lar─▒ olmak ├╝zere t├╝m filo yo─čun bir ate┼če ba┼člad─▒. K─▒y─▒ ┼čeridinde ve koyda mevzilenmi┼č sadece bir b├Âl├╝k T├╝rk askeri vard─▒. S├╝rekli bombard─▒mana ilave olarak bir de yeni bir ate┼č perdesiyle ├Ârt├╝lm├╝┼č bu b├Âl├╝k, ate┼č alt─▒nda filikalar─▒n yakla┼čmas─▒n─▒ bekliyorduÔÇŽ

Dublin T├╝fek├žileriÔÇÖnin [piyadeleri] filikalar─▒ fazla uzakta de─čildi. River Clyde karaya oturunca, motorlu tekneler de her iki yandan filikalar─▒ serbest b─▒rakt─▒. Bir filika kafilesi Morto KoyuÔÇÖnun hemen i├žindeki k├Ây├╝n alt kesimindeki K├╝├ž├╝k Kamber Liman─▒ÔÇÖna ├žok az kay─▒p vererek ├ž─▒kt─▒. Ancak buraya ├ž─▒kanlar az sonra ├╝st├╝n bir ate┼č g├╝c├╝yle burun buruna gelecekti.

Di─čer filikalar asker y├╝kl├╝ River Clyde k├Âm├╝r gemisinin iskele yan─▒ndan hi├žbir ate┼čle kar┼č─▒la┼čmadan ayr─▒ld─▒. ─░lk filikalar k─▒y─▒ya 20 metre kadar yakla┼čana kadar, top ve makineli t├╝fek ate┼či alt─▒ndaki T├╝rk mevzilerinde havaya u├žan ta┼č-topraktan ba┼čka bir hareket g├Âr├╝lm├╝yordu.

Derken T├╝rk mevzilerinden tek el silah at─▒┼č─▒ yap─▒ld─▒. Ard─▒ndan da k─▒yamet koptu. Karaya yana┼čmaya ├žal─▒┼čan filikalardaki Dublin piyadeleri aras─▒nda can pazar─▒ ya┼čan─▒yordu. Filikalardaki 700 askerden sadece 300ÔÇÖ├╝ karaya ├ž─▒kabildi. Tek s─▒─č─▒nak, suyun kenar─▒ndan 3 metre kadar ileride bulunan ve y├╝ksekli─či 1,5 ile 3 metre aras─▒nda de─či┼čen ve kumsal boyunca uzanan bir t├╝msekti. G├╝n boyunca, karaya ├ž─▒k─▒p bu y├╝kseltinin arkas─▒na s─▒─č─▒nmay─▒ ba┼čarabilen Dublinliler i├žin o t├╝msek hayatla-├Âl├╝m aras─▒ndaki ince ├žizgiydi.

Y├╝zba┼č─▒ David French daha sonralar─▒, ÔÇťT├╝rklerin nas─▒l olup da (├ž─▒karma yapan birliklerin arkas─▒na gizlenip kendini koruyabilece─či) bu t├╝mse─či yerle bir etmeden b─▒rakt─▒─č─▒na hayret etti─činiÔÇŁ s├Âyleyecek ve ekleyecekti:

ÔÇŽE─čer bunu yapm─▒┼č olsalard─▒, hi├žbirimiz kurtulamayacakt─▒k.[22]

├ç├╝nk├╝ bu t├╝msek olmasa, karaya ├ž─▒kan Dublin piyadeleri T├╝rk mermilerinden korunmak i├žin kendilerini arkas─▒na atacaklar─▒ hi├žbir ┼čey bulamayacakt─▒.

River Clyde gemisinin a├ž─▒k kapaklar─▒ ard─▒nda inmeyi bekleyen Dublinliler ise a├ž─▒k filikalardakilerin kapana k─▒s─▒lm─▒┼č fareler gibi ├Âld├╝r├╝ld├╝klerini izliyorlard─▒. River Clyde ile kara aras─▒nda derinli─či yer yer 2 metreyi bulan deniz d─▒┼č─▒nda bir ┼čey yoktu. ├ç├╝nk├╝ gemi ile kara aras─▒na ├žekilecek iki dubay─▒ s├╝r├╝kleyecek r├Âmork├Âr ar─▒zalanm─▒┼č, dubalar ├╝zerine kalas koyarak yap─▒lacak k├Âpr├╝ i┼či suya d├╝┼čm├╝┼čt├╝.

River ClydeÔÇÖ─▒n kaptan─▒ Yarbay Edward Unwin fedak├órca bir i┼č yapt─▒, beline bir ip sar─▒p denize atlad─▒, dubalar─▒ kendisine ba─člad─▒ ve askerlerin ├ž─▒kabilmesi i├žin k├Âpr├╝y├╝ bizzat olu┼čturdu. Ona deniz eri William Williams da yard─▒m ediyordu. Bu k├Âpr├╝den ge├žen askerlerse, savunmadaki T├╝rk m├╝frezesinin mermi ya─čmuru alt─▒nda adeta bi├žiliyorlard─▒. Bu s─▒rada komutan─▒na yard─▒m etmekte olan Er Williams vuruldu, Unwin onu tutabilmek i├žin ipin ucunu b─▒rak─▒nca, dubalar ak─▒nt─▒ya kap─▒l─▒p uzakla┼čt─▒. Hem kumsal, hem ba┼č─▒bo┼č kalm─▒┼č filikalar ve hem de denizin i├ži cesetlerle dolmu┼čtu. Hi├ž yara almayan ancak denizdeki bo─ču┼čma s─▒ras─▒nda a┼č─▒r─▒ yorulan 51 ya┼č─▒ndaki yarbay bayg─▒nl─▒k ge├žirdi ama River ClydeÔÇÖa d├Ânmeyi ba┼čard─▒. ─░lerleyen saatlerde River ClydeÔÇÖdan asker ├ž─▒karmak i├žin birka├ž hamle daha yap─▒lacak ama her defas─▒nda T├╝rk keskin ni┼čanc─▒lar─▒n mermileriyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalacaklard─▒.

Quenn ElizabethÔÇÖten ├žarp─▒┼čmay─▒ izlemekte olan Ian Hamilton, g├╝nl├╝─č├╝ne ┼čunlar─▒ yazd─▒:

ÔÇŽD├╝rb├╝nlerimizle t├╝fek mermilerinin f─▒rt─▒nal─▒ bir ya─čmur gibi River ClydeÔÇÖ─▒ hedef ald─▒─č─▒n─▒ ve k─▒y─▒ boyunca mevzilenmi┼č T├╝rklerin gemiye yayl─▒m ate┼či a├žt─▒klar─▒n─▒ g├Ârd├╝k.

Ayn─▒ zamanda cesur erlerden bir k─▒sm─▒, bir i┼čkence denizi durumunu alan sulara boyunlar─▒na kadar g├Âm├╝l├╝, karaya ula┼čmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Bu erler River ClydeÔÇÖ─▒n iskele ba┼č omuzlu─čuna yana┼čt─▒r─▒lm─▒┼č bir dubadan denize atl─▒yor ve cehennemi and─▒ran alan─▒ kaderlerince bazen a┼čabiliyorlard─▒.[23]

─░ngilizlerin asker kay─▒plar─▒ y├╝zlerle ifade edilmeye ba┼čland─▒─č─▒nda Unwin bir kere daha suya girer, ├žabalar, layterlerle pen├žele┼čir, k─▒y─▒dan yaral─▒ ta┼č─▒r ama bir kez daha y─▒─č─▒l─▒nca gemiye geri g├Ât├╝r├╝l├╝r. Askerin de morali bozulmu┼čtur, ba┼čaramayacaklar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler.

Aralar─▒ndan sadece iki y├╝z kadar─▒ k─▒y─▒n─▒n uzak ucundaki topu─ča varmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r, ├Ânlerindeki dikenli tel ise T├╝rk siperlerine do─čru sald─▒rmak isteyenlerin cesetleriyle doludur.

Bin kadar asker hala River ClydeÔÇÖ─▒n i├žindedir. Ama ba┼č─▒n─▒ gemiden uzatmaya her cesaret eden, T├╝rk mermisiyle tan─▒┼č─▒r.

ÔÇŽGeneral Hunter-Weston b├╝t├╝n bu s├╝re zarf─▒nda denizde, Eryalus kruvaz├Âr├╝n├╝n g├╝vertesindedir, geli┼čmelerden hi├žbir haberi yoktur. Bu nedenle plan─▒n ikinci a┼čamas─▒n─▒ uygulamaya koyar. Tu─čgeneral Napier, askerin as─▒l b├Âl├╝m├╝yle birlikte karaya ├ž─▒kma emri al─▒r.

ÔÇŽTekneler nakliye gemilerine yana┼č─▒r, ├Âl├╝ ve yaral─▒lar─▒ bo┼čaltt─▒ktan sonra karaya d├Ânmeye haz─▒rlan─▒rlar. Sadece Napier ile kurmaylar─▒n─▒ ve birka├ž askeri alacak yerleri vard─▒r.

Tekneler k─▒y─▒ya yakla┼čt─▒klar─▒nda River ClydeÔÇÖdakiler generale seslenerek ─▒srar etmenin anlams─▒zl─▒─č─▒n─▒ anlatmaya ├žal─▒┼č─▒rlar. Ne var ki Napier olan biteni anlayamaz, layterlerin yan─▒na var─▒r, onlar─▒n asker dolu oldu─čunu g├Âr├╝nce, adamlar─▒ k─▒y─▒ya ├ž─▒karmak amac─▒yla laytere atlar. Askerler emrine cevap vermeyince bakar, hepsinin ├Âl├╝ oldu─čunu g├Âr├╝r.

River ClydeÔÇÖ─▒n g├╝vertesindekiler yeniden seslenirler, ÔÇťKaraya ├ž─▒kman─▒z imkans─▒z!ÔÇŁ Napier cevap verir, ÔÇťDenemeye kararl─▒y─▒mÔÇŁ.

Dener ve karaya ula┼čamadan ├Âl├╝r.[24]

Ertu─črul KoyuÔÇÖndaki ├ž─▒karma s─▒ras─▒nda kendilerinden kat kat ├╝st├╝n ─░ngiliz birli─čine kar┼č─▒ sava┼čanlar ise bu b├Âlgeyi tutmakla g├Ârevlendirilmi┼č topu topu bir bu├žuk b├Âl├╝kten ibaret T├╝rk kuvvetiydi. Oysa ─░ngilizler, bu sahilleri kendilerinden 20 kat ├╝st├╝n T├╝rk birliklerinin savundu─čunu zannediyorlard─▒:

ÔÇŽAk┼čam├╝st├╝, River Clyde ┼čilebi subaylar─▒ndan Y├╝zba┼č─▒ Smith makineli t├╝fekler i├žin daha fazla ikmal sa─člamak ├╝zere geldi. Dedi─čine g├Âre River ClydeÔÇÖda durum y├╝rekler ac─▒s─▒ym─▒┼č. Yirmi kat─▒ bir kuvvetle ├žarp─▒┼čmak zorunda kald─▒klar─▒n─▒ s├Âylerken, y├╝zba┼č─▒ hi├ž heyecanl─▒ de─čildi. V Kumsal─▒ b├Âlgesinde karaya ├ž─▒kan birlikler ate┼č ├žemberine d├╝┼čt├╝ler. (Ian Hamilton) [25]

Ak┼čam├╝st├╝ne do─čru T├╝rklerin m├╝cadele azmine ra─čmen durumlar─▒ yava┼č yava┼č tehlikeye girmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Say─▒ca az olmalar─▒ ├žok b├╝y├╝k dezavantajd─▒. Ayr─▒ca River ClydeÔÇÖda karaya ├ž─▒kmak i├žin bekleyen 1.000 asker daha vard─▒.

ÔÇŽT├╝rklerin yerel yedek askerleri olsayd─▒, ikindi [vakti], tam bunlar─▒n kullan─▒laca─č─▒ zamand─▒. Ancak ger├žekte hi├ž yedekleri yoktu; hepsi 29. T├╝menÔÇÖi durdurmak i├žin de─čil, geciktirmek i├žin kullan─▒lm─▒┼člard─▒.[26]

Ak┼čam yakla┼č─▒rken, River ClydeÔÇÖdan asker ├ž─▒karma i┼člemi bir kez daha denendi. Komutas─▒ndaki bir tak─▒m askerle River ClydeÔÇÖdan ayr─▒lan Te─čmen Gillett, o an─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor:

ÔÇŽG├Âzlerimizin ├Ân├╝ndeki manzaray─▒ anlatmak olanaks─▒zd─▒. Filikalar ┼čimdi hemen hemen birbirine yana┼čm─▒┼č olarak k─▒y─▒ya kadar uzan─▒yordu ve i├žleri par├žalanm─▒┼č cesetlerle doluydu. Sonuncu filika ile k─▒y─▒ aras─▒nda cesetlerden bir iskele vard─▒. ├ľl├╝lere basmadan k─▒y─▒ya ├ž─▒kmak m├╝mk├╝n de─čildi ve koyun sular─▒ kandan k─▒pk─▒rm─▒z─▒ kesilmi┼čti. (Te─čmen R. B. Gillett) [27]

Ezineli Yahya ├çavu┼č

Ertu─črul KoyuÔÇÖnda ─░ngiliz T├╝meniÔÇÖnin karaya ├ž─▒kar─▒l─▒┼č─▒n─▒n bir katliam tablosuna d├Ân├╝┼čmesine yol a├žan T├╝rk m├╝frezesinin ba┼č─▒nda Yahya ├çavu┼č vard─▒. Ezineli Yahya, 25 NisanÔÇÖda Sedd├╝lbahir Ertu─črul KoyuÔÇÖnun savunmas─▒nda 9. T├╝menÔÇÖe ba─čl─▒ 3. TaburÔÇÖun 10. B├Âl├╝─č├╝nde g├Ârevli be┼č manga ikmal erinin ba┼č─▒nda b├╝y├╝k bir kahramanl─▒k ├Ârne─či vermi┼čti.

Yahya ├çavu┼č ve askerleri 25 Nisan sabah─▒ bir saate yak─▒n s├╝ren ve yeri g├Â─č├╝ birbirine katan d├╝┼čman donanma ate┼čine y├╝re─či titremeden dayanm─▒┼č, sonra ├ž─▒karma ara├žlar─▒n─▒n k─▒y─▒ya yana┼čmalar─▒n─▒ sab─▒rla beklemi┼č, tam ├ž─▒karma ba┼člarken 200 metreden ┼čiddetli bir ate┼č a├žt─▒rm─▒┼čt─▒.┬á Bir saatlik bombard─▒man s─▒ras─▒nda siperlerine ya─čan 4.650 adet top mermisi ve 40 makineli t├╝fe─čin ate┼či alt─▒nda azimle bekleyen, ard─▒ndan da m├╝thi┼č bir zamanlamayla ├ž─▒karma birliklerinin ayak basmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ Ertu─črul KoyuÔÇÖnu cehenneme ├ževiren bu tak─▒m─▒n elinde ne havan topu ne de makineli t├╝fek vard─▒. Yahya ├çavu┼č ve askerleri tam 9 saat boyunca (Kimi kaynaklara g├Âre bu s├╝re 7 saattir) ├žaptan d├╝┼čm├╝┼č eski piyade t├╝fekleri ve el bombalar─▒yla kendilerinden kat kat ├╝st├╝n ─░ngiliz birli─čine ad─▒m att─▒rmad─▒. T├╝rk m├╝frezesinden sa─č kalanlar, ─░ngilizler taraf─▒ndan ├žembere al─▒nma tehlikesi belirince yava┼č yava┼č geri ├žekilecektir.

Bu etkili savunma, Al├ž─▒tepeÔÇÖye y├╝r├╝mesi planlanan Frans─▒z t├╝meninin karaya ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ geciktirdi─či gibi, m├╝ttefiklerin ÔÇťerken ba┼čar─▒ÔÇŁ hayalini suya d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝r. ├ç├╝nk├╝ Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki ├ž─▒karmalar─▒n hepsi, Ertu─črul KoyuÔÇÖndan yola ├ž─▒k─▒p Kirte istikametinde olu┼čturulacak koordinasyona ba─čl─▒ olarak planlanm─▒┼čt─▒. Ertu─črul KoyuÔÇÖnda ku┼č u├žurtmayan T├╝rk m├╝frezesi, d├╝┼čman─▒n┬á b├╝t├╝n bu planlar─▒n─▒ akamete u─čratm─▒┼čt─▒.

General HamiltonÔÇÖun iste─čine kar┼č─▒n Ertu─črul KoyuÔÇÖndaki buhran y├╝z├╝nden Sar─▒ Tepe alt─▒ (Y Kumsal─▒-P─▒nari├ži Koyu) ├ž─▒karmas─▒ takviye edilemedi. ─░kiz KoyuÔÇÖnda serbest bulunan bir tugaya yak─▒n kuvvet tek ba┼č─▒na ve ama├žs─▒z ba─član─▒p kald─▒. Yabanc─▒ kaynaklarda da, tak─▒m komutan─▒ Aste─čmen H├╝seyin BeyÔÇÖin ┼čehit d├╝┼čmesinin ard─▒ndan komutay─▒ devralan Yahya ├çavu┼č ve beraberindeki 64 arkada┼č─▒n─▒n, Albion ve River ClydeÔÇÖdan karaya ├ž─▒kmaya ba┼člayan 3.000 ─░ngiliz askerine k├Âk s├Âkt├╝rd├╝─č├╝ anlat─▒lmaktad─▒r:

ÔÇŽBu iki tepenin savunmas─▒ [Aytepe ve G├Âzc├╝baba] T├╝rklerin azminin destan─▒n─▒ yazd─▒. Az say─▒da yedek askerle desteklenen 10. B├Âl├╝kÔÇÖten yaln─▒zca bir avu├ž asker savundu. Bununla birlikte, ├╝├ž ─░ngiliz taburunun en iyilerinin onlar─▒ ele ge├žirmesi yakla┼č─▒k 7 saatlerini ald─▒.

ÔÇŽG├Âz├╝ pek bir ├žavu┼čun, Ezineli YahyaÔÇÖn─▒n komutas─▒ndaki savunma kuvveti bu e┼čitsizli─če kar┼č─▒n ustal─▒kla ve sab─▒rla direnerek bu denli uzun s├╝re sava┼čt─▒. [28]

Yaralar─▒n─▒ sard─▒rd─▒ktan sonra tekrar cepheye d├Ânen Ezineli Yahya ├çavu┼č, 5 HaziranÔÇÖda S─▒─č─▒ndereÔÇÖde ─░ngilizlere kar┼č─▒ yap─▒lan bir s├╝ng├╝ h├╝cumunda ┼čehit d├╝┼čecekti.

Binba┼č─▒ Mahmut Sabri Bey

Yahya ├çavu┼čÔÇÖun kahramanl─▒─č─▒n─▒n duyulmas─▒n─▒ sa─člayan, burada bir g├Ân├╝l borcu olarak ad─▒na ayr─▒ bir b├Âl├╝m a├žaca─č─▒m─▒z 3. Tabur Komutan─▒ Binba┼č─▒ Mahmut Sabri BeyÔÇÖdir. Kara sava┼člar─▒n─▒n ba┼člad─▒─č─▒ 25 Nisan 1915 g├╝n├╝ Sedd├╝lbahir cephesini savunan Albay Halil Sami Bey komutas─▒ndaki 9. T├╝menÔÇÖin 26. Alay─▒na ba─čl─▒ 3. TaburÔÇÖun komutan─▒ Binba┼č─▒ Mahmut Sabri Bey cepheyi m├╝ttefik ├ž─▒karmas─▒ndan sadece ├╝├ž g├╝n ├Ânce 22 NisanÔÇÖda devralm─▒┼č ve yakla┼č─▒k 900 ki┼čilik birli─čiyle Morto Koyu, Sedd├╝lbahir Kalesi ve Ertu─črul Koyu ile bat─▒s─▒ndaki Tekke KoyuÔÇÖna kadar savunma tertibat─▒ alm─▒┼čt─▒.

Binba┼č─▒ Mahmut Sabri, taburunu birer b├Âl├╝─č├╝ W ve V kumsallar─▒n─▒ savunacak bi├žimde yerle┼čtirmi┼čti. Kalan iki b├Âl├╝─č├╝nden be┼č tak─▒m yedekte tutuluyordu ve alt─▒nc─▒ tak─▒m Morto KoyuÔÇÖnu g├Âzetleme g├Ârevine ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Sedd├╝lbahir b├Âlgesi, m├╝ttefiklerin ana ├ž─▒karma alan─▒d─▒r ve planlara g├Âre ─░ngiliz 29. T├╝meniÔÇÖne ba─čl─▒ yakla┼č─▒k 6 bin asker burada karaya ayak basacakt─▒r.

Mahmut Sabri BeyÔÇÖin taburu, Sedd├╝lbahir ├ž─▒karmalar─▒ s─▒ras─▒nda tam 36 saat boyunca d├╝┼čmana kar┼č─▒ ├Âl├╝m├╝ne direnmi┼č, Liman von SandersÔÇÖin savunma plan─▒n─▒n kaybettirdi─či bir bu├žuk g├╝n├╝, T├╝rk ordusuna geri kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.

D├╝┼čman─▒n Ar─▒burnu ve Sedd├╝lbahir sahillerine kar┼č─▒ giri┼čti─či ├ž─▒karmalara kar┼č─▒ koymak ├╝zere elde sadece 9 ve 19. t├╝menlerin oldu─čunu g├Âzden ka├ž─▒rmamal─▒. ├ç├╝nk├╝ ├ž─▒karma g├╝n├╝ itibar─▒yla 5. OrduÔÇÖnun emrinde toplam 6 t├╝men vard─▒.

Liman von Sanders taraf─▒ndan iki t├╝menin sahte ├ž─▒karma hareketlerinin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ Bolay─▒rÔÇÖda, iki t├╝menin de Frans─▒zlar─▒n biri sahte biri k─▒sa s├╝reli ├ž─▒karma yapt─▒─č─▒ Anadolu yakas─▒nda iki g├╝n boyunca ├žak─▒l─▒ b─▒rak─▒ld─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rsek durum iyice netlik kazan─▒r. Sedd├╝lbahirÔÇÖde g├Ârevli Binba┼č─▒ Mahmut Sabri BeyÔÇÖin omuzlar─▒ndaki y├╝k├╝n a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ bir kez daha minnetle takdir edebiliriz.

├ç─▒karmaya kar┼č─▒ koymak i├žin g├Âsterdi─či fedak├órca ├žaba, son derece b├╝y├╝k ve ├Ânemlidir. Ama o, inan─▒lmaz bir tevazu i├žerisinde g├Ârev yapar. Raporlar─▒na ismini yazmaz, c├╝mlelerini hep ÔÇťgidildi, g├Âr├╝ld├╝, yap─▒ld─▒ÔÇŁ s├Âzleriyle bitirir. Sava┼č s─▒ras─▒nda yazd─▒─č─▒ raporu ┼č├Âyle tamamlam─▒┼čt─▒r:

ÔÇŽK─▒saca tabur ordunun en na├žiz taburu oldu─ču ve vazifesinden ba┼čka bir ┼čey yapmad─▒─č─▒ ve d├╝┼čman─▒n say─▒ ve silah ├╝st├╝nl├╝─č├╝ne ra─čmen gayesini ger├žekle┼čtirebilmesi ancak AllahÔÇÖ─▒n yard─▒m─▒ oldu─čunu itiraf ile beraber, 12 ve 13 Nisan (25ÔÇô26 Nisan) tarihlerinde Sedd├╝lbahir sahilinde direni┼č ve metanetini ve subaylar─▒n ├žo─ču ile askerlerin yar─▒dan fazlas─▒ sava┼č hatt─▒ndan hari├ž kal─▒ncaya kadar son derece g├Âz├╝ kara fedak├órl─▒k g├Âsterdi─či yukar─▒da anlat─▒lan harp tablolar─▒ndan anla┼č─▒laca─č─▒ gibi emsalleri aras─▒ndaki yeri, Zat─▒├ólilerinin y├╝ksek g├Âr├╝┼člerinin takdirindedir. (26. Alay, 3. Tabur Kumandan─▒, Binba┼č─▒) [29]

Bu durum, 1.Ordu M├╝fetti┼či Fahrettin Pa┼čaÔÇÖn─▒n an─▒lar─▒na ┼ču ┼čekilde yans─▒r.

ÔÇŽBu raporu yazan zat imzas─▒n─▒ koymam─▒┼čt─▒r. Sonradan yap─▒lan ara┼čt─▒rmalardan Binba┼č─▒ Mahmut [Sabri] Bey oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu muharebeden takriben bir ay kadar sonra kendi yaral─▒ ve tedavide iken hat─▒ra olarak yazm─▒┼č Harbiye Nezareti M├╝ste┼čarl─▒─č─▒ÔÇÖna vermi┼čtir. Asl─▒ ┼čimdi Harp Tarihi Enc├╝meninde ve dosyas─▒ndad─▒r.[30]

Mahmut Sabri Bey, ayr─▒ca Ezineli Yahya ├çavu┼čÔÇÖun kahramanl─▒klar─▒n─▒ raporuna yazarak taltif edilmesini (├Âd├╝llendirilmesini) de istemi┼čti.

ÔÇś├ľnce tek el silah patlad─▒ÔÇÖ

15-40 metre derinli─činde ve 350-400 metre geni┼člikteki W Kumsal─▒ÔÇÖna (Tekke Koyu) Lancashire T├╝fek├žileri 1. Tabur ve arkas─▒ndan Vorchestershire Alay─▒ 4. Tabur ├ž─▒kacakt─▒. Koy, her iki yandan 50 metrelik s─▒rtlarla ├ževriliydi. Yama├žlara makineli t├╝fekler yerle┼čtirilmi┼č, kumsala ise dikenli teller ve may─▒n d├Â┼čenmi┼čti. Lancashire T├╝fek├žileri [piyadeler] ├Ânce sa─čdaki 138 rak─▒ml─▒ tepeye sald─▒racak, V Kumsal─▒ÔÇÖna (Ertu─črul Koyu) do─čru giderek Kraliyet Munster Piyadeleri ile birle┼čecek ve ├ževre g├╝venli─či ald─▒ktan sonra kuzeydo─čuya do─čru y├╝r├╝y├╝p Karacao─član TepesiÔÇÖne kar┼č─▒ giri┼čilecek harek├óta destek vereceklerdi. Tekke KoyuÔÇÖnu Mahmut Sabri BeyÔÇÖin 3. TaburuÔÇÖna ba─čl─▒ 12. B├Âl├╝k savunuyordu.

Ertu─črul Koyu ile ayn─▒ dakikalarda, g├╝n├╝n ilk ─▒┼č─▒klar─▒yla birlikte 45 dakika kadar s├╝ren korkun├ž bir bombard─▒man─▒n ard─▒ndan 29. T├╝men birliklerinden ilki, 40 kadar k├╝├ž├╝k ├ž─▒karma arac─▒yla k─▒y─▒ya yakla┼čt─▒. K─▒y─▒ya do─čru ilerleyen filikalar sahile 50 metre kadar yakla┼čt─▒─č─▒nda, bir el ate┼č edildi. Suya isabet eden ilk kur┼čun, filikalardakilerin y├╝ksek sesle alaylar─▒na yol a├žt─▒. Oysa dalga ge├ženler, birka├ž saniye sonra neyle kar┼č─▒la┼čacaklar─▒n─▒n fark─▒nda de─čillerdi.

ÔÇŽFilikam─▒n birinci k├╝rek├žisi arkada┼člar─▒n─▒n ├Âfkeli ┼ča┼čk─▒nl─▒─č─▒ aras─▒nda ├Âne devrildi. Katliam i┼čareti verilmi┼čti. Yama├žlar─▒n ├╝zerinden makineli t├╝fek ve keskin ni┼čanc─▒lar─▒n isabetli at─▒┼člar─▒ ba┼člad─▒. ├çok ge├žmeden kay─▒plar artt─▒. Pusunun zamanlamas─▒ kusursuzdu. Filikalar i├žinde t├╝m├╝yle a├ž─▒kta ve ├žaresizdik, gizlenmi┼č olan T├╝rklerin talim hedefiydik ve birka├ž dakika sonra filikamdaki 30 ki┼čiden sadece yar─▒s─▒ kalm─▒┼čt─▒. (Y├╝zba┼č─▒ Richard Willis) [31]

Ate┼č ba┼člad─▒ktan sonra ya┼čanan can pazar─▒ kolay kolay tasavvur edilemez. ─░ngiliz askerlerinin bir b├Âl├╝m├╝ filikalardan inmeye ├žal─▒┼č─▒rken vurulur, bir b├Âl├╝m├╝ sahile yeterince yakla┼č─▒lamad─▒─č─▒ i├žin yakla┼č─▒k 1,5-2 metre derinli─čindeki suya atlar ama ─▒slanan y├╝klerinin a─č─▒rl─▒─č─▒yla bo─čulur.

─░lk ┼ča┼čk─▒nl─▒ktan kurtulan sava┼č gemileri, karaya ├ž─▒kacak askerlerine zarar vermemek i├žin az ├Ânce gerilere do─čru kayd─▒rd─▒─č─▒ ate┼čini yeniden k─▒y─▒ya y├Âneltir. K─▒y─▒y─▒ savunan 12. B├Âl├╝k askerlerinin ├╝zerine ├Âl├╝m ate┼č halinde ya─čar.

W Kumsal─▒ civar─▒ndaki ├╝├ž tak─▒mdan olu┼čan 12. T├╝rk B├Âl├╝─č├╝, EuryalusÔÇÖtan yola ├ž─▒km─▒┼č olan 950 subay ve erden, 500ÔÇÖden fazlas─▒n─▒n ÔÇô├Âl├╝ ya da yaral─▒- kayb─▒na sebep olmu┼čtu.

Sonunda anla┼č─▒l─▒r ki, 24 filikadan sadece 2ÔÇÖsi sahile ├ž─▒kabilmi┼čtir. K─▒y─▒daki askerler de su ve ince kum taneleri nedeniyle ├žal─▒┼čmaz hale gelen silahlar─▒n─▒ temizlemeye u─čra┼č─▒rlar.

O s─▒rada EuryalusÔÇÖun kaptan k├Â┼čk├╝nde bulunan 29. ─░ngiliz T├╝meni Komutan─▒ Aylmer Hunter-Weston, beraberindeki Seyir Subay─▒ Y├╝zba┼č─▒ John Godfrey ve Amiral Wemyss ile birlikte bu sahneyi seyretmekteydi. Hunter-Weston ve WemyssÔÇÖin tepkileri ayn─▒ oldu:

ÔÇťTanr─▒m. Karaya ├ž─▒kamad─▒lar!ÔÇŁ [32]

Oysa az say─▒da da olsa, karaya ula┼čabilen ─░ngilizler vard─▒. Binba┼č─▒ Thomas Frankland i┼čte o s─▒rada sahneye ├ž─▒kt─▒. T├╝rk askerinin ├Âl├╝me meydan okuyan kahramanl─▒klar─▒ s─▒n─▒rs─▒zd─▒r ama sald─▒rganlar i├žinde de at─▒lgan askerler vard─▒r. Frankland k─▒y─▒daki askerleri kayal─▒klar─▒n korumas─▒na y├Ânlendirdi, sald─▒r─▒n─▒n da sol kanada do─čru kayd─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Kayal─▒klara t─▒rman─▒p bir piyadenin t├╝fe─čini kapt─▒─č─▒ gibi s─▒rttaki birka├ž T├╝rk askeriyle s├╝ng├╝ muharebesine de girdi. Askerleri de onu izledi.

Kumsal─▒n en bat─▒s─▒na do─čru giden Tu─čgeneral Steuart HareÔÇÖin birli─či karaya ├ž─▒kt─▒ktan sonra yine sol kanattan yamaca t─▒rmanan ─░ngiliz askerleriyle birle┼čti. Hare bu askerlerden bir b├Âl├╝m├╝n├╝ geri ├žekilmeye ba┼člayan T├╝rk askerlerini takip i├žin g├Ânderdi. Birli─činin Kurmay Ba┼čkan─▒ Binba┼č─▒ Thomas Frankland ile birlikte ─░kiz Koyu ├ž─▒karmas─▒yla ilgili incelemede bulunmak isteyen 86. Tugay Komutan─▒ Tu─čgeneral Hare, o s─▒rtta ya┼čananlar─▒ ┼č├Âyle aktar─▒yor:

ÔÇŽTekke burnuna yak─▒n bir s─▒rt─▒n ├╝zerindeyken birden kendimizi bir siper dolusu T├╝rkÔÇÖ├╝n 100 metre kadar yak─▒n─▒nda bulduk. Ate┼č a├žmaya ba┼člad─▒klar─▒nda yama├žtan a┼ča─č─▒ya inmeye ba┼člad─▒k. Bald─▒r─▒mda m├╝thi┼č bir darbe hissettim ve yamac─▒n kenar─▒ndayken yere oturdum.ÔÇŁ [33]

Hare ├žok a─č─▒r bir yara alm─▒┼čt─▒ ve ├žok erken bir saatte saf d─▒┼č─▒ olmu┼čtu. Yerine Tugay Kurmay Ba┼čkan─▒ Binba┼č─▒ Frankland ge├žti. Frankland ile beraberindeki Y├╝zba┼č─▒ Mynors, General HareÔÇÖi sedyecileri beklemek ├╝zere b─▒rak─▒p, 138 Rak─▒ml─▒ TepeÔÇÖye sald─▒r─▒y─▒ h─▒zland─▒rmak ve Tugay Kararg├óh─▒ÔÇÖn─▒ ─░lyas burnunun hemen ├╝zerindeki y─▒k─▒k fenerde kurmak i├žin kumsala d├Ând├╝ler. Kumsal─▒n do─čusundaki dik yama├žlara da t─▒rmanm─▒┼č olan askerleri bir araya toplad─▒lar ve fenere g├Ât├╝rd├╝ler. Bu arada ├ževredeki T├╝rk askerleri de bu ilerleyi┼č kar┼č─▒s─▒nda geri ├žekiliyordu. Frankland V Kumsal─▒ (Ertu─črul Koyu) ile ba─člant─▒ sa─člamaya ├žal─▒┼č─▒rken vuruldu. 86. Tugay ├╝st r├╝tbeli ve becerikli bir komutan─▒n─▒ daha kaybetti. Ama destek birlikleri gelmeye devam ediyordu.

Gece bast─▒rd─▒─č─▒nda ─░ngilizler yar─▒madan─▒n g├╝neyindeki yar─▒s─▒ erimi┼č 9. T├╝rk T├╝meniÔÇÖni imha edebilecek durumdad─▒rlar. Ancak sald─▒r─▒y─▒ hi├ž d├╝┼č├╝nmedikleri gibi, T├╝rk kar┼č─▒ sald─▒r─▒s─▒ ihtimali nedeniyle geceyi korku i├žinde ge├žirirler. Oysa o gece yar─▒madan─▒n g├╝neyinde, T├╝rklerin 6 kat─▒ ─░ngiliz askeri vard─▒r. Bu kesimi koruyan 9. T├╝rk T├╝meniÔÇÖne bekledi─či destek bir t├╝rl├╝ gelmemi┼čtir. 9. T├╝men erime pahas─▒na ak┼čama kadar direnir. T├╝menin ihtiyattaki 25. ve 26. alaylar─▒ yeti┼čince durum dengelenmese bile direnme g├╝c├╝ artar. Ama m├╝ttefik komuta kademesinden hi├ž kimse bunun fark─▒nda de─čildir.

─░tilaf Devletleri, 25 Nisan g├╝n├╝ itibar─▒yla yar─▒s─▒ Anzak KoyuÔÇÖnda, yar─▒s─▒ Sedd├╝lbahirÔÇÖde olmak ├╝zere yakla┼č─▒k 30 bin asker ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒n kar┼č─▒s─▒nda Sedd├╝lbahirÔÇÖde Halil Sami BeyÔÇÖin 9. T├╝meni, Ar─▒burnuÔÇÖnda ise Ordu ihtiyat─▒ olmas─▒na kar┼č─▒n, emir verilmeksizin h─▒zla duruma m├╝dahale eden Mustafa Kemal BeyÔÇÖin 19. T├╝meni bulunuyordu.

ÔÇťMustafa KemalÔÇÖin t├╝meni, yede─čin de yede─čiydiÔÇŁ [34] iddias─▒na d├Ân├╝p, bu iddian─▒n ge├žersizli─čini ve mant─▒ks─▒zl─▒─č─▒n─▒ anlatman─▒n tam yeri ve zaman─▒. ├ç├╝nk├╝ anlat─▒lan bir olay─▒, sava┼č─▒n ak─▒┼č─▒ i├žerisinde ÔÇśo anÔÇÖ─▒n ├žer├ževesine yerle┼čtirmek, konunun daha net anla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Sava┼č─▒n ak─▒┼č─▒ i├žinde bu yola da ba┼čvurarak, a├ž─▒klamalar─▒m─▒z─▒ netle┼čtirelim.

ÔÇť1915ÔÇÖte ├çanakkaleÔÇÖde T├╝rkÔÇŁ [35] adl─▒ kitap├ž─▒kta yer alan ve sava┼č─▒n ak─▒┼č─▒n─▒ ele alan ├Âzette 9. T├╝menÔÇÖin alaylar─▒n─▒n yerle┼čimi anlat─▒ld─▒ktan sonra, ÔÇť9. T├╝men, d├╝┼čman ├ž─▒karma faaliyetlerine g├Âre ihtiyat─▒ndaki kuvvetlerini kullanmada serbest bulunuyordu. 9. T├╝menÔÇÖin gerisinde, Bigal─▒-Maltepe ├ževresinde ordunun ihtiyat─▒ olarak Yarbay Mustafa Kemal BeyÔÇÖin kumandas─▒nda 19. T├╝men vard─▒ÔÇŁ bilgisine yer veriliyor.

├ç├╝nk├╝ her birli─čin ihtiyat ay─▒rmas─▒ genel kural. Bir ordu (ya da kolordu) ihtiyat (yedek) olarak bir t├╝men ay─▒r─▒yorsa, bir t├╝men de bir alay─▒n─▒, alay da bir taburunu mutlaka ihtiyata ay─▒r─▒r. Hatt├ó taburlar─▒n da ihtiyat b├Âl├╝─č├╝ olur. Bunlar muharebe i├žerisinde, durum gerektirdi─či anda devreye girer.

Mustafa KemalÔÇÖi ├Ânemsiz g├Âstermek i├žin ├Âzel ├žaba harcayan, bu nedenle bu ├žok basit askeri stratejiden habersiz g├Âr├╝nmeyi bile ye─čleyen GRYT AnsiklopedisiÔÇÖnin yazarlar─▒ ise ÔÇť├çanakkaleÔÇÖde T├╝rkÔÇŁ adl─▒ kitap├ž─▒ktaki bu bilgiyi, ÔÇťGenelkurmayÔÇÖ─▒n da a├ž─▒klad─▒─č─▒ gibi, d├╝┼čman ordusu ile y├╝z y├╝ze gelecek olan Osmanl─▒ OrdusuÔÇÖnun ihtiyat birli─či 9. T├╝men idi. Yarbay M. Kemal BeyÔÇÖin kumandas─▒nda bulunan 19. T├╝men ise ordunun ihtiyat─▒, yani yede─čin yede─či idiÔÇŁ c├╝mlesiyle yorumluyorlar. Sayfan─▒n ba┼č─▒na da ÔÇťM. KemalÔÇÖin birli─či, yede─čin yede─čiydiÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ at─▒lm─▒┼č.[36]

Oysa 9. T├╝men GeliboluÔÇÖnun muhtemel ├ž─▒karma noktalar─▒nda, ilk hatta g├Ârevli. D├╝┼čman karaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ takdirde onu kar┼č─▒layacak, ate┼če ilk girecek bu birlik, ihtiyat birli─či olur mu? O birli─čin kendi i├žinde ihtiyatlar─▒ var. Nitekim 9. T├╝menÔÇÖin 25. ve 26. alaylar─▒, 25 Nisan g├╝n├╝ be┼č koldan devam eden ├ž─▒karmalar kar┼č─▒s─▒nda ihtiya├ž nedeniyle devreye sokuluyor. Elinde ihtiyat─▒ kalmayan 9. T├╝men Komutan─▒ Albay Halil Sami BeyÔÇÖin, Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin ordu ihtiyat─▒ndaki 19. T├╝menine emir verip destek isteme yetkisi yok. ├ç├╝nk├╝ 19. T├╝men 5. Ordu Komutan─▒ Liman von SandersÔÇÖin ihtiyat birli─či. Ordu ihtiyat─▒n─▒ olu┼čturan 19. T├╝menÔÇÖin nas─▒l kullan─▒laca─č─▒na ili┼čkin, t├╝mene de, t├╝menin ba─čl─▒ oldu─ču 3. KolorduÔÇÖya da bir emir b─▒rak─▒lm─▒┼č de─čil. M. KemalÔÇÖin Ar─▒burnuÔÇÖnda emir almadan ve tamamen kendi inisiyatifiyle yapt─▒─č─▒ hareket, bu nedenle ├Ânem ta┼č─▒yor. Do─čru ve yerinde bir hareket oldu─ču geli┼čen olaylarla kan─▒tland─▒─č─▒ i├žin herhangi bir ele┼čtiri ya da soru┼čturmaya u─čram─▒yor.

Nitekim Celal Erikan da M. KemalÔÇÖin verdi─či karar─▒ t├╝m y├Ânleriyle de─čerlendirdikten sonra bu noktaya i┼čaret ediyor:

ÔÇŽLiman Pa┼čaÔÇŽ emrini savsaklayan 16. Kolordu Komutan─▒ Ahmet Fevzi BeyÔÇÖi derhal g├Ârevden alacak ve cephe gerisine postalayacakt─▒r. E─čer olaylar─▒n geli┼čimi, bu kural d─▒┼č─▒ karar─▒n do─čru ve gerekli oldu─čunu kan─▒tlamasayd─▒, herhalde M. Kemal de ayn─▒ ak─▒bete u─črard─▒.[37]

Tekrar 25 NisanÔÇÖa ve as─▒l konumuza d├Ân├╝yoruz. Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki ├ž─▒karma g├╝n├╝n├╝n bilan├žosuna gelinceÔÇŽ

Yar─▒madan─▒n g├╝ney ucunun fazla derinlikli olmasa da ele ge├žirilmesi ─░ngilizlere 3.800 ├Âl├╝ ve yaral─▒ya mal oldu. Bu, 29. T├╝men piyade kuvvetinin neredeyse 5ÔÇÖte 1ÔÇÖi anlam─▒na geliyordu. T├╝rklerin de yakla┼č─▒k 800-1.000 kadar kay─▒p verdi─či hesaplan─▒yor.[38]

Buna ra─čmen ─░ngiliz askerleri Sedd├╝lbahirÔÇÖde tutunmay─▒ ba┼čard─▒. ├ç├╝nk├╝ say─▒ca T├╝rklerden ├žok daha fazlayd─▒lar.Bu arada Frans─▒zlar da KumkaleÔÇÖye asker ├ž─▒karm─▒┼č, b├Âlgedeki 3ÔÇÖnc├╝ ve 11ÔÇÖnci t├╝menleri [Sedd├╝lbahir ya da Ar─▒burnuÔÇÖna yard─▒ma gidemeyece─či ┼čekilde] Anadolu yakas─▒nda tutmay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒. T├╝rklerin ya┼čad─▒─č─▒ as─▒l b├╝y├╝k ┼čanss─▒zl─▒k ise ÔÇôdaha ├Ânce de s├Âz etmi┼čtik- yar─▒madadaki iki T├╝rk t├╝meninin sahte ├ž─▒karma hareketlerinin yap─▒ld─▒─č─▒ en kuzeydeki Bolay─▒rÔÇÖda ├žak─▒l─▒ kalmas─▒, Liman von SandersÔÇÖin korkular─▒ndan s─▒yr─▒l─▒p bu iki t├╝meni ├ž─▒karma g├╝n├╝n├╝n sabah saatlerinde g├╝neye g├Ândermeye karar verememesidir.┬á Bolay─▒rÔÇÖdaki iki t├╝men ancak 26/27 Nisan gecesi g├╝neydeki ├ž─▒karma b├Âlgelerine do─čru kayd─▒r─▒lmaya ba┼članabilecekti. ├ç─▒karma yap─▒lmayan Be┼čige b├Âlgesindeki 11. T├╝men de, tam be┼č g├╝n orada ├žak─▒l─▒ tutulur, ancak 30 NisanÔÇÖda yar─▒madaya ge├žirilir.

Yar─▒madan─▒n g├╝neyinde yaln─▒z b─▒rak─▒l─▒p bir anlamda feda edilen birlikler ÔÇťDestek g├Ânderin!ÔÇŁ diye feryat ederken ya┼čanan bu olumsuz geli┼čmeler, ─░ngilizlerin talihiydi. ─░ngilizler Sedd├╝lbahirÔÇÖde cephe d├╝zenlemeleri yapt─▒ktan sonra biraz daha ilerleyebilecekler, ancak bunun bedeli ├žok a─č─▒r olacakt─▒.

25 Nisan / KumkaleÔÇÖye Frans─▒z ├ž─▒karmas─▒

6.S├Âm├╝rge Alay─▒ ile bir top bataryas─▒ndan olu┼čan Frans─▒z ├ž─▒karmas─▒, 25 Nisan 1915 g├╝n├╝ saat 05.30ÔÇÖda Henri IV, Jaurequibery, Jeanne dÔÇÖArc ve Rus Askold gemilerinin bombard─▒man─▒n─▒n ard─▒ndan ba┼člad─▒.

Sava┼č gemileri Kumkale ile Kumkale-Orhaniye aras─▒ndaki b├Âlgeyi hedef alm─▒┼čt─▒. Bir yandan da Orhaniye s─▒rtlar─▒ ve Yeni┼čehir bombalan─▒yordu. Prince George sava┼č gemisi ise Anadolu yakas─▒ndaki sahra toplar─▒n─▒ devre d─▒┼č─▒ b─▒rakmaya ├žal─▒┼č─▒yor, daha ├žok ─░ntepeÔÇÖye y├╝kleniyordu.

Anadolu yakas─▒ndaki 15. KolorduÔÇÖnun komutas─▒ Alman Weber Pa┼čaÔÇÖdayd─▒. O da Liman Pa┼ča gibi, k─▒y─▒da zay─▒f birlikler bulundurmay─▒, emri alt─▒ndaki iki t├╝meni a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak geride tutmay─▒ planlam─▒┼čt─▒. Weber Pa┼ča, ak┼čam saatlerinde yap─▒lacak g├╝├žl├╝ taarruzlarla d├╝┼čman─▒ denize d├Âkmek niyetindeydi. D├╝┼čman─▒n ├ž─▒karmaya haz─▒rland─▒─č─▒ haberi saat 03.30 s─▒ralar─▒nda alarm verilmesine yol a├žt─▒. Savunma plan─▒n─▒n uygulanmas─▒na ge├žildi.┬á G├╝├žl├╝ ak─▒nt─▒lar nedeniyle ya┼čanan gecikmenin ard─▒ndan ilk birlikler saat 10.00 civar─▒nda harabe halindeki iskeleye ├ž─▒kt─▒.

─░ki saat i├žinde Orhaniye Tabyas─▒ ve Kumkale K├Ây├╝, k├╝├ž├╝k T├╝rk m├╝frezelerini geri s├╝ren Frans─▒z birliklerinin eline ge├žmi┼čti. Fakat T├╝rklerin k─▒y─▒ savunmas─▒ da g├Ânderilen takviye birliklerinin de deste─čiyle iyice sertle┼čti─činden daha fazla ilerleyemediler.

Saat 17.00 civar─▒nda Frans─▒z birliklerinin t├╝m├╝ karaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č oldu. T├╝rk kar┼č─▒ h├╝cumlar─▒ gece boyunca devam etti. Frans─▒zlar sahil kesimine do─čru geri ├žekilmek zorunda kald─▒. Ertesi g├╝n, T├╝rk h├╝cumlar─▒ kar┼č─▒s─▒nda Frans─▒zlar, donanman─▒n bitmek bilmeyen bombard─▒man─▒ kar┼č─▒s─▒nda ise T├╝rkler zor anlar ya┼čad─▒.┬á General Hamilton, 26 Nisan g├╝n├╝ ┼ču notu d├╝┼čt├╝:

ÔÇŽ├ľ─čleden sonra General dÔÇÖAmade bir torpidobotla beni g├Ârmeye geldi ve KumkaleÔÇÖde karaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒, zafere ula┼čacaklar─▒ s─▒rada T├╝rklerin ├žok sert direni┼čiyle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒n─▒, ├ž─▒karman─▒n pek kanl─▒ oldu─čunu, k├Ây ├ževresinde a─č─▒r ├žat─▒┼čmalar─▒n devam etti─čini ve sava┼č─▒n evden eve devam ilerledi─čini s├Âyledi.

…Yeni┼čehir k├Ây├╝n├╝ i┼čgal etmeden g├╝venli─če kavu┼čmam─▒za imk├ón yoktu. K├Âyde mevzilenmi┼č T├╝rk direni┼čini k─▒rmak i├žin [Be┼čige sahilinde sahte ├ž─▒karma plan─▒na uygun olarak gemilerde tutulan ancak karaya ├ž─▒kar─▒lmayan] Frans─▒z T├╝meniÔÇÖnin t├╝m├╝n├╝ KumkaleÔÇÖye g├Ândermek gerekliydi. DÔÇÖAmade bu do─črultuda haz─▒rl─▒k yapmak amac─▒yla ayr─▒ld─▒.[39]

Ne var ki, birliklerinin zor durumda oldu─čundan yak─▒nan sadece dÔÇÖAmade de─čildi.┬á Amiral de Robeck ile General Braithwaite de Sedd├╝lbahirÔÇÖe destek istiyorlard─▒. GeliboluÔÇÖda ad─▒m─▒n─▒ sa─člam atmak zorunda olan Hamilton ├žaresiz, Frans─▒z yedek kuvvetlerinin W Kumsal─▒ÔÇÖna g├Ânderilmesini emretti. DÔÇÖAmade ald─▒─č─▒ bu emri uygulad─▒, yedek kuvvetleri Sedd├╝lbahirÔÇÖe yollad─▒ ama aradan birka├ž saat ge├žtikten sonra HamiltonÔÇÖu ├žok ┼ča┼č─▒rt─▒p ├Âfkelendiren ba┼čka bir karar verdi. Frans─▒z birlikleri karanl─▒ktan yararlanarak Kumkale sahillerini tahliye edecekti. HamiltonÔÇÖun sabaha kar┼č─▒ saat 02.00 s─▒ralar─▒nda haberi oldu, o s─▒rada bo┼čaltma i┼čleminin yar─▒s─▒ tamamlanm─▒┼čt─▒ bile:

ÔÇŽAmiral QuepratteÔÇÖdan bir mesaj ald─▒m; ÔÇťKumkaleÔÇÖdeki durum ├žok iyi ama General dÔÇÖAmade birliklerini geri ├žekmek ├╝zere emir verdi ve birliklerin gemilere ta┼č─▒nmas─▒na ba┼čland─▒. Bu i┼člemi durdurmak elimde olmad─▒─č─▒ i├žin ├╝zg├╝n├╝m.ÔÇŁ

─░yi, o halde ben de ├╝zg├╝n├╝m!┬á ÔÇŽ┼×u duruma bak─▒n, ben hakl─▒ oldu─čumu d├╝┼č├╝n├╝rken, dilenciler bir t├╝rl├╝ be─čenmiyorlar. Frans─▒zlar Sedd├╝lbahirÔÇÖe ├ž─▒k─▒yorlar. V Kumsal─▒ yerine, Tekke burnu ile Hellas burnu aras─▒ndaki W Kumsal─▒ÔÇÖna ├ž─▒kmakta da serbestler.[40]

Hamilton ├Âfkelene dursun, Frans─▒zlar 26 Nisan gecesi b├╝y├╝k bir sessizlik i├žerisinde KumkaleÔÇÖyi bo┼čaltt─▒lar. 27 Nisan sabah─▒ Anadolu yakas─▒nda ├Âl├╝ ya da esir d├╝┼čenler d─▒┼č─▒nda tek bir Frans─▒z askeri kalmam─▒┼čt─▒.┬á Kumkale muharebelerinin bilan├žosuna gelince… T├╝rk resmi sava┼č tarihi kaynaklar─▒na g├Âre T├╝rk taraf─▒n─▒n zayiat─▒ 467 ┼čehit, 763 yaral─▒ ve 505 kay─▒p olmak ├╝zere toplam 1735ÔÇÖtir. Kay─▒p 505 T├╝rk askerinin ise asl─▒nda Frans─▒zlarÔÇÖa esir d├╝┼čenler oldu─čunu HamiltonÔÇÖun g├╝nl├╝─č├╝ndeki notlardan anl─▒yoruz.[41] Frans─▒zlar─▒n ise 176 ├Âl├╝, 481 yaral─▒ ve 129 kay─▒p olmak ├╝zere toplam zayiat─▒ 786ÔÇÖd─▒r.

  • Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

 

KAYNAKLAR

  • Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, Do─čan Kitap, 7. Bask─▒, ┼×ubat 2007
  • ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Cilt-1: ÔÇťAnafartalar Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ (Mustafa Kemal Pa┼ča), ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ (Selahattin Adil Pa┼ča), ÔÇť├çanakkale-Ar─▒burnu Sava┼člar─▒ ve 27. AlayÔÇŁ (Miralay ┼×efik Aker), ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├çanakkale Ar─▒burnu Hat─▒ralar─▒mÔÇŁ (─░htiyat Zabiti Sokrat ─░ncesu). Arma Yay─▒nlar─▒, An─▒lar─▒ Yay─▒ma Haz─▒rlayan Metin Mart─▒,┬á Bask─▒, ─░stanbul, 2005. Ayn─▒ eser, Cilt-2: Cemil Conk Pa┼ča, Liman von Sanders Pa┼ča, Fahrettin Altay Pa┼ča, Arma Yay─▒nlar─▒, An─▒lar─▒ Yay─▒ma Haz─▒rlayan Metin Mart─▒,┬á 1. Bask─▒, ─░stanbul, 2002.
  • Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, ├ľrg├╝n Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2006
  • ─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nlar─▒ (├çanakkale Kitapl─▒─č─▒), 1. Bask─▒, Mart 2009, ÔÇť├çanakkale Destan─▒ ÔÇô Ger├žek Efsanelerin ├ľyk├╝s├╝ÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 8. Bask─▒, May─▒s 2011
  • ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, Bilgi, birinci bas─▒m, Ekim 2008
  • Murat Karata┼č, ÔÇťHaritalarla ├çanakkale Sava┼člar─▒ ÔÇô Gelibolu Yar─▒madas─▒ Kuzey B├Âlgesi Kara Muharebeleri ÔÇô Osmanl─▒ Kaynaklar─▒na G├Âre 1. K─▒s─▒mÔÇŁ, Edit├Âr Prof. Dr. Zerrin G├╝nal, Nobel Yay─▒n, Ekim 2007; ÔÇťHarb-i Umumide ├çanakkale Muhaberat-─▒ Berriyesi – Kumkale MuharebesiÔÇŁ, Mehmed Celaleddin, Nobel Yay─▒n Da─č─▒t─▒m, Edit├Âr Prof. Dr. Zerrin G├╝nal, 1. Bas─▒m, Ekim2007
  • Mustafa Kemal, ÔÇťAr─▒burnu Muharebeleri RaporuÔÇŁ, Yay─▒na Haz─▒rlayan Ulu─č ─░─čdemir, Atat├╝rk K├╝lt├╝r Dil ve Tarih Y├╝ksek Kurumu Yay─▒nlar─▒,XVI. Dizi – Sa. 8a1, , Ankara, 1990
  • Nigel Steel, Peter Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, Epsilon Yay─▒nlar─▒, 3. Bask─▒, Mart 2005
  • Robin Prior, ÔÇťGelibolu, Mitin SonuÔÇŁ, Ak─▒l├želen, Ankara 2012
  • Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, Karma Kitaplar, birinci bas─▒m, Ekim 2007
  • Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, ─░stanbul 2014
  • Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi, 4. Bas─▒m, Ekim 2005; ÔÇťDirili┼č ÔÇô ├çanakkale 1915ÔÇŁ, Bilgi, 2. Bas─▒m, Mart 2008; ÔÇť1881-1938 Atat├╝rk, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve Cumhuriyet KronolojisiÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 3. Bas─▒m, Eyl├╝l 2009
  • Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, Elips Kitap, 1. Bask─▒, ┼×ubat 2008

 

D─░PNOTLAR:

[1] ┬á┬á┬á┬á┬áBu b├Âl├╝m├╝n ├Âzetlenmesinde ana kaynak olarak Tayfun ├çavu┼čo─čluÔÇÖnun┬á ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ adl─▒ kitab─▒ kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

[2]┬á┬á┬á┬á Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.48

[3]┬á┬á┬á┬á Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.51

[4]┬á┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.67

[5]┬á┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.52-53

[6]┬á┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.53

[7]┬á┬á┬á┬á Miralay ┼×efik Aker, ÔÇť├çanakkale Ar─▒burnu Sava┼člar─▒ ve 27. AlayÔÇŁ, 1935, Askeri Mecmua – Tarih K─▒sm─▒ 40. Say─▒. S. 122, ayr─▒ca bkz: ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Cilt-1, Albay ┼×efik Aker anlat─▒yor, ÔÇť├çanakkale-Ar─▒burnu Sava┼člar─▒ ve 27. AlayÔÇŁ.

[8]┬á┬á┬á┬á Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.17

[9]┬á┬á┬á┬á Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.19-24

[10]┬á┬á┬á Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.122

[11]┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.61

[12]┬á┬á┬á Murat Karata┼č, ÔÇťHaritalarla ├çanakkale Sava┼člar─▒ ÔÇôZerrin G├╝nal, ÔÇťMustafa Kemal Yolu (57. AlayÔÇÖ─▒n Son Yolculu─ču)ÔÇŁ, Askeri Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, say─▒ 6, s. 36-42

[13]┬á┬á┬á Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.24

[14]┬á┬á┬á Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.26

[15]┬á┬á┬á Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.26-27

[16]┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.63

[17]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ,s.115

[18]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ,s.116

[19]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ,s.103

[20]┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.84

[21]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ,s.118

[22]┬á┬á┬á Y├╝zba┼č─▒ D. French, el yazmas─▒ mektup, National Army Museum, 6405-86 (Steel-Hart, ÔÇťGelibolu-Yenilginin Destan─▒, s.75)

[23]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, s.104

[24]┬á┬á┬á Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.129

[25]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, s.109

[26]┬á┬á┬á Robin Prior, ÔÇťGelibolu ÔÇô Mitin SonuÔÇŁ, s. 154

[27]┬á┬á┬á IWM SR 7377, R. B. Gillett, kayd─▒n ve g├╝nl├╝─č├╝n├╝n bir kopyas─▒ DOCSÔÇÖda bulunmaktad─▒r. (Steel-Hart, ÔÇťGelibolu, Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.83)

[28]┬á┬á┬á Robin Prior, ÔÇťGelibolu ÔÇô Mitin SonuÔÇŁ, s. 153

[29]┬á┬á┬á Mahmut Sabri, ÔÇťSedd├╝lbahir MuharebesiÔÇŁ, Y─▒ld─▒z Harp Akademisi Matbaas─▒, 1933, s.77 (─░smail Bilgin, ├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.238)

[30]┬á┬á┬á Mahmut Sabri, ÔÇťSedd├╝lbahir MuharebesiÔÇŁ, Y─▒ld─▒z Harp Akademisi Matbaas─▒, 1933, s.77 (─░smail Bilgin, ├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.238)

[31]┬á┬á┬á Willis, Gallipoli Gazette, s.73 (Steell-Hart, ÔÇťGelibolu-Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.72)

[32]┬á┬á┬á IVM Docs, Amiral J. H. Godfrey, Donanma Hat─▒ralar─▒-II, s.5 (Steell-Hart, ÔÇťGelibolu-Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.73)

[33]┬á┬á┬á Hare, ÔÇťG├╝nl├╝kÔÇŁ, 25 Nisan 1915, (Steell-Hart, ÔÇťGelibolu-Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.73)

[34]┬á┬á┬á Gayr-─▒ Resmi Yak─▒n Tarih Ansiklopedisi, 1.C, s.85 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.123)

[35]┬á┬á┬á Toplam 103 sayfal─▒k ÔÇť1915ÔÇÖte ├çanakkaleÔÇÖde T├╝rkÔÇŁ adl─▒ kitap├ž─▒k Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n 1957ÔÇÖde ├Â─črencilere da─č─▒tmak ├╝zere bast─▒rd─▒─č─▒ bir anma eseri. Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖnca yay─▒nlanm─▒┼č olmas─▒na kar┼č─▒n, GRYT Ansiklopedisi yazarlar─▒ bu eseri ÔÇťGenelkurmayÔÇÖ─▒n yay─▒nlad─▒─č─▒ kitapÔÇŁ diye tan─▒t─▒yorlar. Detayl─▒ bilgi, bu kitab─▒n ÔÇťBizimkileri kim neyle kand─▒rd─▒?ÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ b├Âl├╝m├╝nde mevcut.

[36]┬á┬á┬á Gayr-─▒ Resmi Yak─▒n Tarih Ansiklopedisi, 1.C, s.85 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.123, dipnot)

[37]┬á┬á┬á Celal Erikan, ÔÇťKomutan Atat├╝rkÔÇŁ, s.131 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.124, dipnot)

[38]┬á┬á┬á Robin Prior, ÔÇťGelibolu-Mitin SonuÔÇŁ, s.155

[39]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, s.122

[40]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, s.127

[41]┬á┬á┬á Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, s.126

531 Toplam, 5 okuma bug├╝n

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒: 1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul 2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar