Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
93 Harbi (1877-1878) ├ľncesi Anadolu
  • 13 Mart 2019 ├çar┼čamba
  • +
  • -

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖna son darbenin 93 Harbi oldu─čunu rahatl─▒kla s├Âyleyebiliriz. K─▒r─▒m Sava┼č─▒ (1853-1856) sonras─▒ imzalanan Paris Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla deyim yerindeyse ├Âmr├╝n├╝ uzatan imparatorlu─čun rahatlamas─▒ uzun s├╝rmedi.

K─▒saca K─▒r─▒m Sava┼č─▒ÔÇÖna de─činelim. 1833 y─▒l─▒nda H├╝nk├ór ─░skelesi Antla┼čmas─▒ ile Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖya kar┼č─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖndan askeri ve siyasi yard─▒m alan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ─░ngilizlerin politikalar─▒ sonucunda ├žarl─▒ktan uzakla┼čm─▒┼č, 1839 y─▒l─▒nda imzalad─▒─č─▒ ticaret antla┼čmas─▒yla ─░ngiltereÔÇÖye teslim olmu┼čtur.

Bunu ger├žekle┼čtirebilmek i├žin de kutsal yerler sorununu kulland─▒. Osmanl─▒ Devleti, Hr─▒stiyanlar─▒n kutsal sayd─▒klar─▒ Kud├╝s ve ├ževresinde Katolik ve Ortodoks cemaatlerine ├že┼čitli ayr─▒cal─▒klar tan─▒m─▒┼čt─▒. 1853 y─▒l─▒na gelindi─činde ayr─▒cal─▒klar konusunda Rusya ile Katolikli─čin d├╝nya ├žap─▒nda savunuculu─čunu yapan Fransa ├žat─▒┼čmaya ba┼člad─▒lar. Bu durumu bahane eden Rusya, ─░ngiltereÔÇÖye Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun payla┼č─▒lmas─▒ teklifinde bulundu. ├ç─▒karlar─▒ Osmanl─▒ Devleti’nin toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝n muhafazas─▒ndan yana olan Birle┼čik Krall─▒k bu teklifi kabul etmedi. Bunun ├╝zerine Rusya, harekete ge├žerek, Osmanl─▒ Devleti’ne bir ittifak teklifinde bulundu ve bu devletin s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde ya┼čayan Ortodokslar─▒n koruyuculu─čunun Rusya’ya b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ ├Ânerdi. Osmanl─▒ Devleti, Britanya’n─▒n da deste─čine g├╝venerek Rus isteklerini reddetti.

─░ngiltere, Avusturya ─░mparatorlu─ču’na kar┼č─▒ 1848 y─▒l─▒nda ba┼člayan Macar ayaklanmas─▒n─▒n Rusya’n─▒n yard─▒m─▒yla kanl─▒ bir ┼čekilde bast─▒r─▒lmas─▒, bu d├Ânemde Rusya’n─▒n Avrupa’da artan bir ┼čekilde g├╝├ž kazanmas─▒n─▒n g├Âstergesi olarak yorumlayan ─░ngiltere, Avrupa’daki g├╝├ž dengesinin kendi aleyhine bozulmas─▒n─▒ engellemek istiyordu. Ayr─▒ca, Osmanl─▒ Devleti’nin da─č─▒lmas─▒ Rusya’n─▒n topraklar─▒n─▒ g├╝neye do─čru geni┼čletmesi B├╝y├╝k bir s├Âm├╝rge imparatorlu─ču kuran ─░ngiltereÔÇÖnin en b├╝y├╝k s├Âm├╝rgesi ve zenginlik kayna─č─▒ olan Hindistan yolu ve Hindistan tehlikeye girecekti.

Fransa Rusya’n─▒n Avrupa g├╝├žler dengesinin d─▒┼č─▒nda tutulmas─▒ konusunda B├╝y├╝k Britanya h├╝k├╝metiyle benzer bir politika izliyordu. Rusya’ya ba─čl─▒ olan Polonya topraklar─▒nda yeniden bir ba─č─▒ms─▒z Polonya kurulmas─▒ ve bu ba─č─▒ms─▒z devletin Fransa’n─▒n m├╝ttefiki olmas─▒ olas─▒l─▒─č─▒ da Fransa’y─▒ Rusya’ya kar┼č─▒ cephe almaya te┼čvik ediyordu (─░kisinin aras─▒nda Katoliklik ba─č─▒ var). Bu nedenlerle Fransa, Osmanl─▒ Devleti’nden yana bir tutum tak─▒nd─▒.

Prusya, RusyaÔÇÖn─▒n bat─▒ya do─čru geni┼člemesine kar┼č─▒ XVIII. y├╝zy─▒ldan bu yana Osmanl─▒lar─▒n m├╝ttefikiydi. LehistanÔÇÖ─▒n Rus ├çarl─▒─č─▒ ile payla┼č─▒lmas─▒ bunu de─či┼čtirmemi┼čti.┬á┬á XVIII. y├╝zy─▒ldan bu yana Osmanl─▒lara kar┼č─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n m├╝ttefiki olan ve Macarlar─▒n ayaklanmas─▒n─▒ ├žarl─▒─č─▒n g├Ânderdi─či Kazak s├╝varilerle bast─▒rabilen Avusturya, ortaya ├ž─▒kacak yeni durumdan endi┼čeli idi.

Rusya’n─▒n ─░stanbul’da g├Ârevli isteklerinin reddedilmesi ├╝zerine 19 May─▒s 1853’te ─░stanbul’dan ayr─▒ld─▒. Rus ordular─▒ sava┼č dahi ilan etmeden 22 Haziran 1853’de Eflak ve Bo─čdan’─▒ i┼čgale ba┼člad─▒lar. Bunun ├╝zerine Avusturya’n─▒n teklifi ile Viyana’da bir konferans topland─▒. Fakat toplant─▒dan sonu├ž al─▒namad─▒.

Sava┼č─▒n ba┼člang─▒c─▒nda Osmanl─▒ Ordusu Balkanlar’da ba┼čar─▒l─▒ oldu. Fakat Batum’a yard─▒m g├Ât├╝ren Osmanl─▒ donanmas─▒ 30 Kas─▒m 1853’te Rus Donanmas─▒ taraf─▒ndan Sinop a├ž─▒klar─▒nda bat─▒r─▒ld─▒. Ruslar─▒n bu ani hareketi ve Karadeniz’de durum ├╝st├╝nl├╝─č├╝ sa─člamalar─▒ Bo─čazlar’─▒ ve ─░stanbul’u tehlikeye d├╝┼č├╝rd├╝. Bu durum Avrupa devletlerini endi┼čelendirdi. Birle┼čik Krall─▒k ve Fransa devreye girerek taraflar─▒ uzla┼čt─▒rmak istedi, ancak yap─▒lan teklifi Rusya reddetti. Bunun ├╝zerine Fransa ve Birle┼čik Krall─▒k, Rusya’ya bir ├╝ltimatom verdiler ve taraflardan ┼ču isteklerde bulundular:

-Eflak ve Bo─čdan’dan ├žekilmesi;

-Osmanl─▒ Devletinin ├╝lke b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne riayet etmesi;

-Ortodokslar─▒n himayecili─či iddias─▒ndan vazge├žmesi.

Osmanl─▒ Devleti’nden;

-Vatanda┼člar─▒na e┼čit haklar tan─▒mas─▒ ve tatbik etmesi;

-Hristiyanlara olumsuz muamelede bulunulmamas─▒;

-Karma mahkemeler kurulmas─▒;

-Hristiyan tebaadan ayr─▒ bir vergi al─▒nmamas─▒ talep edildi.

├çar, ├╝ltimatomu ve istekleri kabul etmedi ve Rus ordusuna Tuna nehrini ge├žerek ilerleme emrini verdi. ─░ngiltere ve Fransa, 12 Mart 1854’te Rusya’ya sava┼č ilan ettiler. 15 Mart 1855’te Sardinya Krall─▒─č─▒ da ittifaka kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒.

Sava┼č devam ederken Osmanl─▒n─▒n Epir, Etolya ve Teselya eyaletlerinde Rum halk─▒n─▒n isyan hareketleri ba┼člad─▒. Bunun ├╝zerine Frans─▒zlar Pire liman─▒na asker ├ž─▒kararak Yunanistan’─▒ abluka alt─▒na ald─▒lar. Bu hareket Yunanistan’─▒ tarafs─▒zl─▒─ča mecbur etti.

Sava┼č; Tuna, Kafkas ve Karadeniz’de yo─čunluk kazand─▒. Tuna cephesinde durum ├Ânce Osmanl─▒lar lehine geli┼čti. Fakat bir s├╝re sonra Rus ordusu Silistre’ye kadar ilerledi. ─░ngilizler ve Frans─▒zlar Varna’ya asker g├Ânderdi. Bu s─▒rada Avusturya da Rusya’y─▒ bask─▒ alt─▒na ald─▒. Rus ordusu Silistre ├Ânlerinden ├žekilmeye mecbur kald─▒. M├╝teakiben de Eflak ve Bo─čdan’─▒ tahliye ederek savunmaya ge├žti. Rus Ordusu’nu takibe ba┼člayan Serdar-─▒ Ekrem M├╝┼čir ├ľmer Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ Ordusu A─čustos ay─▒nda B├╝kre┼č girdi. Seferberlik ilan eden ve Rus Ordusu’na sald─▒ran Avusturya Ordusu da Ya┼č kentine girdi.

Bu s├╝re├žte s├Âz konusu ├╝lkeler Osmanl─▒ DevletiÔÇÖyle yapt─▒klar─▒ antla┼čmalarla ├že┼čitli avantajlar elde ettiler.

M├╝ttefikler, Rusya’y─▒ bar─▒┼ča zorlamak i├žin K─▒r─▒m yar─▒madas─▒nda da bir cephe a├žmaya karar verdiler. 20 Eyl├╝l 1854’te 111 bin asker K─▒r─▒m’a ├ž─▒kar─▒ld─▒. Ancak K─▒r─▒m Sava┼č─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝ gibi k─▒sa s├╝rede tamamlanamad─▒. 1855 ilkbahar─▒nda 140 bin ki┼čilik bir m├╝ttefik kuvveti daha b├Âlgeye ├ž─▒kar─▒ld─▒. Ruslar ma─člup oldu ve ├žekilmek zorunda kald─▒lar. Kafkas cephesinde ise Ruslar ba┼čar─▒ kazand─▒lar ve Kars’─▒ ele ge├žirmeye muvaffak oldular. ┼×eyh ┼×amil ve onun ├çerkezistanÔÇÖdaki naibi Muhammet Emin, m├╝ttefiklerin t├╝m ├žabalar─▒na kar┼č─▒ Osmanl─▒ Devleti ve m├╝ttefikleriyle tam bir i┼čbirli─čine yana┼čmad─▒lar. Bu k─▒s─▒tl─▒ i┼čbirli─či Ruslar─▒n Kafkas cephesinde ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒n─▒ sa─člad─▒.

Bu s─▒rada ├çar I. Nikolay ├Âld├╝, yerine ge├žen II. Aleksandr imparatorlu─čunu korumak i├žin bar─▒┼č istemek zorunda kald─▒. Bar─▒┼č ┼čartlar─▒ Avusturya taraf─▒ndan kendisine verilen bir ├╝ltimatomla bildirildi. II. Aleksandr istenen ┼čartlar─▒ esas tutarak bar─▒┼č teklifini kabul etti. ├ľnce Viyana’da bar─▒┼č i├žin haz─▒rl─▒k g├Âr├╝┼čmeleri yap─▒ld─▒ ve Paris Konferans─▒ esaslar─▒ tespit edildi. Rusya ile Osmanl─▒ Devleti, Birle┼čik Krall─▒k

Paris bar─▒┼č antla┼čmas─▒n─▒n getirdi─či maddeleri ┼čunlard─▒

-Taraflar sava┼č s─▒ras─▒nda i┼čgal ettikleri topraklar─▒ iade edeceklerdir.

-Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Avrupa devletler toplulu─čunun bir ├╝yesi olacak, toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ ve ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ Avrupa devletlerinin ortak garantisi alt─▒na konacakt─▒r.

-Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile antla┼čmay─▒ imzalayan devletlerden biri veya birka├ž─▒ aras─▒nda anla┼čmazl─▒k ├ž─▒karsa, taraflar kuvvet kullanmadan ├Ânce, di─čer imzac─▒ devletlerin arac─▒l─▒─č─▒n─▒ kabul edeceklerdir.

-Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n 28 ┼×ubat 1856’da ilan etti─či “Islahat Ferman─▒” devletlere tebli─č edilecek ve devletler de bunu kabul edeceklerdir. Bu ferman, ilgili devletlere, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun i├ž i┼člerine kar─▒┼čma hakk─▒ vermeyecektir.

-Bo─čazlar─▒n kapal─▒l─▒─č─▒n─▒ ├Âng├Âren 1841 Bo─čazlar S├Âzle┼čmesi esaslar─▒n─▒n devaml─▒l─▒─č─▒ kabul edilecektir.

-Karadeniz tarafs─▒z olacak ve askerlikten tecrit edilecektir. Karadeniz’deki t├╝m tersaneler y─▒k─▒lacak ve hi├žbir devletin donanmas─▒ bulunmayacakt─▒r.

-Eflak ve Bo─čdan’a muhtariyet verilecek ve muhtariyet devletlerin ortak garantisi alt─▒na al─▒nacakt─▒r. Her iki eyaletin de birer meclisi olacak ve hi├žbir devlet Eflak ve Bo─čdan’─▒n i├ž i┼člerine kar─▒┼čmayacakt─▒r. Romanya Krall─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n temelleri bu antla┼čmayla at─▒ld─▒.

S─▒rbistan’─▒n daha ├Ânce Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’ndan alm─▒┼č oldu─ču hak ve imtiyazlar devletlerin ortak garantisi alt─▒nda olacak ve Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču izinsiz olarak S─▒rbistan’a askeri m├╝dahalede bulunamayacak.

Sadrazam Ali Pa┼ča g├Âr├╝┼čmeler s─▒ras─▒nda kapit├╝lasyonlar─▒n kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ istedi ama sonu├ž al─▒namad─▒.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, devletin tamamen bir i├ž meselesi olan Islahat Ferman─▒’na antla┼čma metni i├žinde yer verilmesi, m├╝teakip y─▒llarda i├ž i┼člerine m├╝dahale zemini haz─▒rlad─▒.

Paris Antla┼čmas─▒ ile yeniden kurulan uluslararas─▒ denge 1870’te Prusya’n─▒n Fransa’y─▒ ma─člup etmesiyle sona erdi. ├çarl─▒k, KaradenizÔÇÖle ilgili k─▒s─▒tlamalara uymayaca─č─▒n─▒ resmen ilen etti. AvrupaÔÇÖda yeni bir g├╝├ž olan AlmanyaÔÇÖya kar┼č─▒ olu┼čan ─░ngiliz-Frans─▒z ittifak─▒na daha sonra da Rusya da kat─▒ld─▒.

─░mzalanan Paris Antla┼čmas─▒ Kafkasya konusunda bir madde i├žermiyordu. ├çarl─▒k, ├Ânce ┼×eyh ┼×amilÔÇÖe sald─▒rd─▒ ve ┼×amil, 1859 Eyl├╝l ay─▒nda teslim oldu. Daha sonra ├çarl─▒k ordular─▒ ├çerkeslerin ├╝zerine yolland─▒ ve ├çerkesler 1864 y─▒l─▒nda ├çarl─▒─ča boyun e─čmek zorunda kald─▒. ├ťlkelerinden g├Â├že zorlanan ├çerkeslerin ├╝├žte ikisi ├Âld├╝.

Daha sonra Bat─▒ T├╝rkistanÔÇÖdaki T├╝rk hanl─▒klar─▒na sald─▒rd─▒. 1868ÔÇÖde ele ge├žirdi─či Hokant Hanl─▒─č─▒ÔÇÖna 1878ÔÇÖde son verdi, SemerkantÔÇÖ─▒ ele ge├žirdi ve Buhara Hanl─▒─č─▒ÔÇÖna boyun e─čdirdi, Hive Hanl─▒─č─▒ 1973 y─▒l─▒nda i┼čgal edildi. Buhara ve Hive hanl─▒klar─▒ Rus kontrol├╝nde 1920 y─▒l─▒na kadar s├Âzde yar─▒ ba─č─▒ms─▒z ya┼čad─▒.

P. ─░gnatiyev

K├ó─č─▒t ├╝zerinde, sava┼č─▒n galiplerinden olan Osmanl─▒ Devleti, asl─▒nda sava┼čtan ├žok b├╝y├╝k zarar alarak ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ├çok pahal─▒ olan bu sava┼č─▒ y├╝r├╝tebilmek i├žin Osmanl─▒ devleti, ├Âdeme yetene─činin ├žok ├╝st├╝nde bor├ž alm─▒┼čt─▒r. Sava┼č s─▒ras─▒nda FransaÔÇÖdan y├╝ksek faizle 5.5 milyon Osmanl─▒ Liras─▒ bor├ž al─▒nda. Daha sonra Sultan bor├ž almak adet oldu. Sultan Abd├╝lmecit (1823-1863) ve ondan sonra tahta ge├žen (1830-1876) devleti b├╝y├╝k bir bor├ž y├╝k├╝ alt─▒na soktular.

Al─▒nan bor├žla ba┼čta 1856ÔÇÖda Dolmabah├že, 1865 y─▒l─▒nda Beylerbeyi ve 1871 y─▒l─▒nda ├ç─▒ra─čan saraylar─▒ kullan─▒lmaya ba┼čland─▒. Bu saraylar─▒n yap─▒m─▒ y─▒llarca s├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu saraylar─▒n d─▒┼č─▒nda onlarca k├╝├ž├╝k saray ve k├Â┼čkler yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sultan Abd├╝laziz

Sultan Abd├╝lazizÔÇÖin sat─▒n almayla kurdu─ču b├╝y├╝k donanma bu bor├ž y├╝k├╝n├╝ daha da artt─▒rm─▒┼čt─▒r.

K─▒sa s├╝rede Osmanl─▒ Devleti b─▒rak─▒n borcu, faizleri bile ├Âdeyemez hale geldi.┬á Rus Bu d├Ânemde ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n ─░stanbul El├žisi n. P. ─░gnatiyev, Sultan Abd├╝laziz ve Sadrazam Mahmut Nedim Pa┼ča (1818-1883) Padi┼čahÔÇÖ─▒ ve SadrazamÔÇÖ─▒ etkilemi┼čti. ─░gnatiyevÔÇÖin etkisiyle Osmanl─▒ Devleti 1875 y─▒l─▒nda ÔÇťMorotoryumÔÇŁ ilan etti. Mahmut Nedim Pa┼ča, bor├ž faizlerini yar─▒ya d├╝┼č├╝rd├╝.

Bu karar─▒n AvrupaÔÇÖdaki etkisi ├žok olumsuz oldu. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bor├ž senetlerini alan yat─▒r─▒mc─▒lar b├╝y├╝k bir tepki g├Âsterdi. Bu olumsuz hava Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n deyim yerindeyse ÔÇťEkme─čine ya─č s├╝rd├╝ÔÇŁ ve Osmanl─▒ Devletine kar┼č─▒ sald─▒r─▒ haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ h─▒zland─▒rd─▒,

Mahmut Nedim Pa┼ča

Bu karara i├žeride de tepki oldu. Medrese ├Â─črencileri ve esnaf protesto i├žin g├Âsterilere ba┼člad─▒lar. G├Âsterilerin artmas─▒ ├╝zerine Mahmut Nedim Pa┼ča, g├Ârevinden ayr─▒ld─▒.

1838 y─▒l─▒nda ─░ngiltereÔÇÖyle imzalad─▒─č─▒ ticaret antla┼čmas─▒yla ithal mallara i├ž g├╝mr├╝kten daha az vergi koyan (daha sonra benzer ayr─▒cal─▒klar ve e di─čer devletlere de tan─▒d─▒)┬á ve end├╝strile┼čmeyi ka├ž─▒ran, do─čru d├╝r├╝st yol olmad─▒─č─▒ b├╝t├╝nsel bir i├ž pazara sahip olamayan devlet, bu bor├žlar─▒n alt─▒ndan kalkamad─▒. 1881 y─▒l─▒nda II. Abd├╝lhamit d├Âneminde D├╝yunu Umumiye idaresinin kurulmas─▒yla, Avrupal─▒ devletlerin mali denetimi alt─▒na girip, ekonomik ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ kaybetti.

K─▒r─▒m Sava┼č─▒’n─▒n sonunda ilan edilen Islahat Ferman─▒, Osmanl─▒ reform hareketlerinde ├žok ├Ânemli bir yer tutar. Islahat Ferman─▒’n─▒n amac─▒, imparatorluk i├žindeki herkese Osmanl─▒ yurtta┼čl─▒─č─▒ vererek, yasalar ├Ân├╝nde dine bak─▒lmaks─▒z─▒n e┼čitlik sa─člamakt─▒. Islahat Ferman─▒ ile Bat─▒’da dola┼čan liberal d├╝┼č├╝nceler Osmanl─▒ Devleti’ne girmeye ba┼člayacakt─▒r.

Sava┼č ├Âncesi Anadolu

─░ngiliz ordusunda y├╝zba┼č─▒ r├╝tbesinde bir subay olan Burnaby, 1876 y─▒l─▒n─▒n Ocak ay─▒n─▒ K─▒rg─▒zistan steplerinde ge├žirmi┼č ve ├çarl─▒─č─▒n Hive ve BuharaÔÇÖda yapt─▒─č─▒ askeri harek├ótlar─▒ izlemi┼čti. Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ ─░ngiltere i├žin tehlikeli g├Âren Burnaby, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ destekliyordu.

Burnaby, 3200 km.lik bir yolculuk. ├ťsk├╝darÔÇÖdan ba┼člad─▒. Nall─▒han K├Ây├╝nden Beypazar─▒ÔÇÖna do─čru yola ├ž─▒kan Burnaby, ┼čunlar─▒ yazar; ÔÇśbundan sonra ├ž─▒kt─▒─č─▒m─▒z araziler ekilip bi├žilmemi┼čti, oysa buralar─▒ i┼člemek bir ├žift├žinin zahmetine de─čerdi. Ne yaz─▒k ki, T├╝rkiyeÔÇÖde milyonlarca d├Ân├╝ml├╝k arazi ayn─▒ durumda. Onlar─▒ i┼čleyecek adam yok. ├ťlkenin n├╝fusu ├žok az. B├Âylece B├╝y├╝k BritanyaÔÇÖy─▒ doyuracak kadar bu─čday ├╝r├╝n├╝ verebilecek topraklar bo┼č kal─▒yor (c:53)

BurnabyÔÇÖnin aktard─▒─č─▒na g├Âre Beypazar─▒ÔÇÖnda 300 se├žmenden ancak biri okuma yazma biliyormu┼č.

Seyyah AnadoluÔÇÖda yol durumundan ├žok ┼čik├óyet├židir. ├ťsk├╝darÔÇÖdan Kas─▒m ba┼č─▒nda KarsÔÇÖa do─čru yola ├ž─▒kar. ErzurumÔÇÖdan sonra yollar kesildi─či i├žin VanÔÇÖa oradan da ─░ran ├╝zerinden Do─ču Beyaz─▒tÔÇÖa ge├žer. Do─ču Beyaz─▒tÔÇÖ─▒ MezopotamyaÔÇÖya giden yolun ba┼člang─▒├ž noktas─▒ olarak g├Âr├╝r. Do─ču Beyaz─▒tÔÇÖtan KarsÔÇÖa KarsÔÇÖtan da BatumÔÇÖa ge├žer. 93 Harbi ba┼člamak ├╝zeredir. Baturdan TrabzonÔÇÖa gelen Burnaby, bir Frans─▒z gemisiyle ─░stanbulÔÇÖa gelir. ─░stanbulÔÇÖdan ─░ngiltereÔÇÖye d├Âner.

AnadoluÔÇÖda g├Ârd├╝─č├╝ askeri problemleri yetkililere bildirip yazar, g├Âzlemlerinden sonra Ermeniler hakk─▒nda olumsuz g├Âr├╝┼č bildirir.

─░stanbulÔÇÖda g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ bir dostu, ÔÇťOlaylarla ilgili b├╝t├╝n ger├žekleri bilen yok ama genel kan─▒ katledildi─či yolunda. T├╝rkler donanmay─▒ Ruslara satmaya raz─▒ oldu─čunu ve bir Rus kuvvetinin ─░stanbulÔÇÖa yerle┼čmesine izin verdi─čini s├Âyl├╝yorlar. (s,17)

ÔÇťDostum, ÔÇśhi├ž ku┼čku duyulmayacak bir ┼čey varsa, o da rahmetli padi┼čah─▒n ─░gnatieffÔÇÖin y├╝zde y├╝z etkisi alt─▒nda oldu─čudurÔÇÖ. B├╝y├╝kel├ži ona ne isterse yapt─▒rabiliyordu. Softalar bunu ├Â─črenince sonu├žlar─▒ndan korktular. Halk bu olaylardan yola ├ž─▒karak padi┼čah─▒n katledildi─či sonucuna vard─▒.ÔÇÖ

─░stanbulÔÇÖdaki g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ yabanc─▒lar Y├╝zba┼č─▒ BurnabyÔÇÖnin, ÔÇť sizce H─▒ristiyanlar─▒n katliamlar─▒ kastederek bir ba┼čka k─▒y─▒ma kurban olma olas─▒l─▒─č─▒ var m─▒?ÔÇŁ sorusuna;

-Kesinlikle yok. Tabii, ─░gnatieffÔÇÖin siyasal ama├žlarla b├Âyle bir tertibe ba┼čvuramazsa. ├ťlkenin ba┼čka belgelerini bilmem ama T├╝rklerle H─▒ristiyanlar burada ├žok iyi ge├žiniyorlar.(s.18)

─░zmitÔÇÖte Pa┼ča kona─č─▒n─▒ ziyaret eder. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ Pa┼ča ÔÇśÔÇŽAma b├╝t├╝n su├ž Rus ajanlar─▒n HersekÔÇÖteki ayaklanmay─▒ k─▒┼čk─▒rtt─▒lar. Diplomatlar─▒, Sultan Abd├╝lazizÔÇÖi savurganl─▒─ča te┼čvik etiler ve borcun ├Âdenmemesinin ba┼čl─▒ca sorulmas─▒ oldular. Bunun ─░ngiltereÔÇÖyle aram─▒z─▒ a├žaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝ler ve tahminlerinde ├žok da hakl─▒yd─▒lar.ÔÇť(s,41)

T├╝rk askeri yetkililerin, k─▒l─▒├ž yap─▒m─▒nda hala bu kadar geri olmalar─▒ ├žok garipti, kabza muhafazas─▒ olmayan bir T├╝rk k─▒l─▒c─▒ ku┼čanm─▒┼č bir T├╝rk atl─▒ askerinin; kendi silahlar─▒m─▒zdan birini ta┼č─▒yan bir ─░ngiliz s├╝varisiyle giri┼čece─či g├Â─č├╝s g├Â─čse bir ├žarp─▒┼čmada pek az ┼čansl─▒ olurdu. (s,43)

Burnaby Anadolu atlar─▒n─▒ ├žok ├Âver.

Burnaby, seyahati esnas─▒nda g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ Ermenilerin,ÔÇÖBurada problem yok ama di─čer vilayette ├žok say─▒da Ermeni HapishanedeÔÇÖ s├Âylemi ├╝zerine her u─črad─▒─č─▒ kazada hapishaneleri ziyaret etti. Durumun hi├žte anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi olmad─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝. Aksine n├╝fus oranlar─▒na g├Âre hapishanelerde Ermeni say─▒s─▒ ├žok azd─▒.G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ Ermenilerin tutumlar─▒, birbirilerini ├žeki┼čtirmeleri onlar hakk─▒nda olumsuz yarg─▒s─▒n─▒ ┬ápeki┼čtirir.

Elaz─▒─č MadenÔÇÖe ula┼čan Burnaby, Buradaki g├╝m├╝┼č madenlerini su basm─▒┼č oldu─čunu g├Âr├╝r. Madenlerdeki suyu atacak pompalar yoktur. Burnaby ÔÇśT├╝rklerin, madenlerinden bu kadar az yararland─▒klar─▒n─▒ g├Ârme bir gezgini ┼ča┼č─▒rt─▒yor. AnkaraÔÇÖdan sonra buralarda bak─▒r, demir ve bir├žok yerde k├Âm├╝r madenleri g├Ârm├╝┼čt├╝m. Maden de g├╝m├╝┼č var. ├çevresindeki topraklarda ise bak─▒ra rastlan─▒yor. T├╝rkiye AnadoluÔÇÖnun yer alt─▒ zenginliklerini ara┼čt─▒racak bilgili m├╝hendislerin yard─▒m─▒yla yaln─▒z bor├žlar─▒n faizlerini ├Âdemekle kalmay─▒p, k─▒sa zamanda D├╝nyan─▒n en zengin ├╝lkelerinden olabilir.ÔÇŁ (s,81)

Madenden sonra kilometreceler boyunca nadasa b─▒rak─▒lm─▒┼č zengin topraklarda ilerlemeyi s├╝rd├╝rd├╝k. Bu durumda sordu─čum soruya rehberimin verdi─či yan─▒t, ÔÇśAraziyi ekip bi├žmek i├žin yeterli insan yok ÔÇś oldu.

ÔÇťHi├ž ku┼čkusuz hakl─▒yd─▒, K├╝├ž├╝k Asya da t─▒pk─▒ ─░spanya gibi do─čal zenginliklerini geli┼čtirmek i├žin mevcudun ├╝├ž kat─▒ n├╝fus gerekiyor. B─▒rak─▒n yabanc─▒ g├Â├žmenler AnadoluÔÇÖya gelsinler. B─▒rak─▒n ├ťlkenin her yerinde demiryolu yaps─▒nlar, T├╝rkiye o zaman B├╝y├╝k BritanyaÔÇÖya tah─▒l satabilir, k├Âm├╝r madenleri ve ba┼čka maden yataklar─▒ ise ├╝lke halk─▒ i├žin muazzam bir zenginlik kayna─č─▒ olabilir.ÔÇŁ

Burnaby, yolda rastlad─▒─č─▒ g├Â├žer K├╝rtler den T├╝rk yetkililerin vergi toplamakta zorluk ├žekti─čini yazar.

Burnaby, K├╝rt ┼čeyhlerin birka├ž y─▒l ├Âncesine kadar ├žok b├╝y├╝k hayvan varl─▒─č─▒na sahip oldu─čunu ancak Ankara Eyaletini mahveden k─▒tl─▒k T├╝rkler oldu─ču kadar K├╝rtler i├žin bir felaket olmu┼č hepsini korkun├ž bir yoksullu─ča mahk├╗m etmi┼č bu k─▒tl─▒k diye yazar.(s84)

YozgatÔÇÖ yakla┼č─▒rken mola verdi─či bir k├Âyde ya┼čayan T├╝rkmenler BurnabyÔÇÖnin yan─▒na gelip ÔÇś├çar─▒n adamlar─▒n─▒n Hive Hanl─▒─č─▒ndaki Teke T├╝rkmenlerinde yapt─▒─č─▒ katliamlar hakk─▒ndaÔÇÖ konu┼čurlar.

Burnaby, Ermeni kad─▒nlar─▒n hi├žbir ├Â─črenim g├Ârmediklerini, evlenmeden ├Ânce erke─čin kar─▒s─▒n─▒n y├╝z├╝n├╝ bile g├Ârmez diye yazar (s,91). Kiliselerde kad─▒nlar kafesle ayr─▒lm─▒┼č bir yerde dururlar (s, 103.

BurnabyÔÇÖnin yan─▒na TokatÔÇÖta, bir Polonyal─▒ m├╝hendis gelir. Tokat-Sivas yolunu yapmakla g├Ârevlendirilmi┼č, ancak be┼č y─▒ld─▒r yolun yar─▒s─▒n─▒ bile yapt─▒rmay─▒ bile ba┼čaramam─▒┼čt─▒r..

Burnaby, memuriyet atamalar─▒nda kay─▒rmac─▒l─▒─č─▒n ├žok y├╝ksek boyutta oldu─čunu s├Âyler( s,125)

Burnaby Sivas i├žin ┼čunlar─▒ yazar, ÔÇťÔÇŽ Sivas K├╝├ž├╝k Asya yaylas─▒na inen tek yola h├ókimdir, Sivas yar─▒madan─▒n Asya yan─▒ndaki anahtar─▒d─▒r. T├╝rkler, k├╝├ž├╝k Asya da Ruslar taraf─▒ndan tehdit edildikleri d├Ânemde, bu yolu mutlaka tahkim etmelidirler. Ruslar; Kars Ardahan ve Beyaz─▒tÔÇÖtan olu┼čan ilk savunma hatlar─▒n─▒ a┼čmay─▒ ba┼čar─▒p ErzurumÔÇÖu ele ge├žirdikleri takdirde, ├ťsk├╝darÔÇÖla aralar─▒nda ba┼čka tahkim edilmi┼č kent bulmayacaklard─▒r.ÔÇŁ(s129)

Amerikal─▒ misyonerlerden bahseder, y─▒llar ├Ânce AnadoluÔÇÖya yerle┼čmi┼čler ve baz─▒ Ermenileri mezheplerine kazand─▒rm─▒┼člard─▒. Ama hi├žbir M├╝sl├╝manÔÇÖ─▒, dinini de─či┼čtirmeye raz─▒ edememi┼člerdi.(s133). Misyonerlerden birisi, ÔÇśzavall─▒ cahil T├╝rkler, baz─▒lar─▒n─▒n bizi inand─▒rmak istedikleri kadar k├Ât├╝ de─čillerÔÇÖ (s137)

ÔÇťSivasÔÇÖtan pek az ihracat yap─▒lmaktad─▒r. Memleketin temel ├╝r├╝n├╝ t├╝t├╝nd├╝r. ─░thal edilen b├╝t├╝n e┼čya Samsundan gelmektedir fakat nakliye masraflar─▒ nedeniyle ├žok pahal─▒d─▒r. SivasÔÇÖla Samsun aras─▒ndaki yol ├žok k├Ât├╝ durumdad─▒r.(s, 143)

ÔÇť Sonradan K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖda askeri birliklere verilen b├╝t├╝n barutun ─░stanbulÔÇÖdan g├Ânderildi─čini ├Â─črendim. K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖn─▒n bu b├Âl├╝m├╝nde barut imalathanesi yoktur. T├╝rklerin, daha ├Ânce Erzincan yak─▒nlar─▒nda bir m├╝himmat fabrikas─▒ ve ambar─▒ kurmamalar─▒ ├žok yaz─▒k. B├Âyle bir tesis, T├╝rk-Rus s─▒n─▒rlar─▒ndaki birliklere kur┼čun ve hafif silahlar ├╝retebilir. Oysa bu durumda Kars civar─▒nda bir askere verilen bir kur┼čun nakliye zorluklar─▒ nedeniyle ilk maliyetinin %50 fazlas─▒na mal oluyordu.ÔÇŁ

Burnaby, Divri─či de misafir kald─▒─č─▒ ev sahibi, ÔÇťK├╝rtlerin kendi barutlar─▒n─▒ kendilerinin imal etti─čini, ┬ábu barutun devletin izniyle, sat─▒lan baruttan daha iyi oldu─čunuÔÇŁ s├Âyler ve ekler, ÔÇťk├╝k├╝rt, g├╝her├žile ve mangalk├Âm├╝r├╝ ├žok, K├╝rtlerde bundan yararlan─▒yorlar.ÔÇŁ

Burnaby, Ermenilerin kentte ihtiya├ž duyulan mallar─▒ fahi┼č fiyatla satt─▒klar─▒n─▒ ve ├žo─čunun tefecilik yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. (s155) Burnaby, Divri─čiÔÇÖde kendini misafir eden adam─▒n Rus u┼ča─č─▒ ile tan─▒┼č─▒r.1856 y─▒l─▒nda esir d├╝┼čen asker ÔÇťRus ordusunda d├Âv├╝ld├╝─č├╝n├╝, k─▒rba├žland─▒─č─▒n─▒ bu y├╝zden d├Ânmedi─činiÔÇÖÔÇŁs├Âyler (s160)

ArapkirÔÇÖde ya┼čayanlar─▒n yaz aylar─▒nda K├╝rtlerin soygunculuk yapt─▒─č─▒n─▒ Haziran ve Temmuz aylar─▒nda kimsenin hayat─▒n─▒n emniyette olmad─▒─č─▒n─▒ yazar.(s 162)

Divri─či Kaymakam─▒, ÔÇśSultan Abd├╝lazizÔÇÖin ─░ngilizlerden ald─▒─č─▒ paray─▒ demiryolu yap─▒m─▒na kullansayd─▒ b├Âlgedeki madenlerin i┼čletilece─čini, yurt d─▒┼č─▒na et sat─▒labilece─činiÔÇÖ s├Âyler.(s174)Kemah civar─▒nda bir maddenin yani k├Âm├╝r├╝n) kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ yazar┬á (s178)

ÔÇśErzurum ve ├ževresindeki da─člarda bulunan kur┼čun madenleri k─▒smen K├╝rtler taraf─▒ndan i┼čletiliyordu. K├╝├ž├╝k Asya kentlerindeki kur┼čunun hepsi KostantinapolisÔÇÖten┬á getiriiliyordu . Dolay─▒s─▒yla bunun ├žok pahal─▒ olmas─▒ K├╝rtlerin ellerinin alt─▒ndaki madenlerden yararlanmaya itmi┼čti. Bu da─čl─▒lar madeni mermi ve kur┼čun ├╝retimi i├žin kullan─▒l─▒yorlard─▒. (S182)

Burnaby, ErzincanÔÇÖda Valiyi ziyaret eder, vali sivil k├Âkenlidir. Vali daha ├Ânce Van da g├Ârev yap─▒yormu┼č. Burada bir Rus alan─▒n─▒ tutuklam─▒┼č. Ajan─▒n ├╝zerinde ├ž─▒kan belgeleri Padi┼čah Abd├╝lazizÔÇÖe g├Ândermi┼č fakat padi┼čah ├╝zerinde etkisi olan Rus b├╝y├╝kel├žisi ─░gnatieffÔÇÖin padi┼čah─▒ etkilemesiyle ErzincanÔÇÖa s├╝r├╝lm├╝┼č

Vali, ÔÇťÔÇŽSedanÔÇÖdan beri Rusya T├╝rkiyeÔÇÖyle gizli bir sava┼č halindedir. Dostluk maskesi alt─▒nda bizi han├žerlemeye ├žal─▒┼č─▒yor. ─░gnatieff, Abd├╝lazizÔÇÖin savurganl─▒─č─▒n─▒ te┼čvik ediyordu. Bumun, h├╝k├╝metin iflas─▒na ve ─░ngiltereÔÇÖyle olan ittifak─▒n bozulmas─▒na yol a├žaca─č─▒n─▒ biliyordu ve Padi┼čahÔÇÖa borcu reddetmesi i├žin ├Â─č├╝t verenlerin ba┼č─▒nda Rus b├╝y├╝kel├žisinin geldi─čine olabilirsiniz.ÔÇŁ (s183-184)

Burnaby, Erzincan da ordu i├žin ├žizme yapan imalathaneyi ziyaret eder. ├çizmeleri inceler ve ┼čunlar─▒ yazar, ÔÇť Bu tesiste imal edilen, ba─čc─▒klar─▒ ayak bile─činin epey yukar─▒s─▒nda ba─članacak bi├žimde yap─▒lm─▒┼čt─▒ ve ├žok a─č─▒r tabanlar─▒ vard─▒. Bunlar ─░ngiliz birliklerine verilenlerden ├žok daha a─č─▒rd─▒ ve bir g├╝nl├╝k uzun bir y├╝r├╝y├╝┼čten sonra askerleri daha fazla yoracak nitelikteydiler.ÔÇŁ (s, 186) Ordu i├žin g├Ânderilen mermi ve fi┼čekler deniz yolu ile TrabzonÔÇÖa geliyor, buradan da at ve kat─▒rlardan olu┼čan kervanlarla Erzurum ve KarsÔÇÖa g├Ânderiyorlard─▒ (s,191)

Burnaby. ErzurumÔÇÖdaki s├╝vari alay─▒n─▒ ziyaret eder. Alay─▒n mevcudu 400 ki┼čidir, alay─▒ ├žok be─čenir. Ancak AnadoluÔÇÖnun bu b├Âl├╝m├╝nde yaln─▒z bir s├╝vari alay─▒ vard─▒r. Burnaby, ÔÇťAk─▒ll─▒ s├╝vari subaylar─▒, bir sefer s─▒ras─▒nda komutan─▒n g├Âzleri ve kulaklar─▒d─▒rlar, kalabal─▒k ve i┼čini bilir bir s├╝vari s─▒n─▒f─▒ndan yoksun bir general, sa─č─▒r ve k├Âr bir adam gibidir, etraf─▒nda olan bitenden habersiz olur.ÔÇŁ(s200)

ÔÇśÔÇŁÔÇŽ Ya┼čl─▒ bir ├žift├ži bana b├╝y├╝k bir konukseverlik g├Âsterdi. Ankara k─▒tl─▒─č─▒n─▒n bu b├Âlgede hissedilir derecede yol a├žt─▒─č─▒ felaketler kar┼č─▒s─▒nda duydu─ču ├╝z├╝nt├╝y├╝ dile getirdi. AnkaraÔÇÖdan gelen yol, ─░ki bu├žuk ay boyunca kardan t─▒kanm─▒┼čt─▒.┬á Adam─▒n s─▒─č─▒rlar─▒ a├žl─▒ktan ├Âlm├╝┼č, ke├žileri de ayn─▒ ak─▒bete u─čram─▒┼čt─▒. Rahmetli Sultan Abd├╝laziz buralarda ac─▒ ├žeken vatanda┼člar─▒na b├╝y├╝k paralar ve yiyecekler yollam─▒┼čt─▒. Ne yaz─▒k ki yollar ge├žilemez haldeydi, yiyecekler de dolay─▒s─▒yla hedeflerine ula┼čmam─▒┼člard─▒. Arabalar dolusu m─▒s─▒r ve arpa evlerine sadece birka├ž kilometrelik mesafede beklerken pek ├žok yoksul insan a├žl─▒ktan ├Âlm├╝┼čt├╝.ÔÇŁ(s82)

ÔÇťAnkaraÔÇÖn─▒n, y├Âreyi 1873-74ÔÇÖte peri┼čan eden k─▒tl─▒─č─▒n etkilerini hala atlamam─▒┼č oldu─čunu ├Â─črendimÔÇŽ K─▒tl─▒k d├Âneminde kent ├ževresindeki 18000 ki┼či ├Âlm├╝┼č, daha sonra 25000 ki┼či k─▒tl─▒─č─▒n etkilerinden hayatlar─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. B├Âlgenin ba┼čl─▒ca ticaret metas─▒ ke├ži k─▒l─▒d─▒r; oysa s─▒─č─▒rlar─▒n, koyunlar─▒n ve ke├žilerin %60 ÔÇś─▒ ├Âlm├╝┼čt├╝ÔÇŽ.ÔÇÖ(s,66-67)

An─▒ yazman─▒n Osmanl─▒ devlet adamlar─▒ ve subaylar─▒ aras─▒nda yayg─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ biliyoruz. Tarih yazm─▒┼č m├╝verrih de azd─▒r. ─░lim d├╝nyas─▒na yapt─▒─č─▒ yeniliklerle katk─▒ koymu┼č, fen konusunda ders kitab─▒ niteli─činde kitap yazm─▒┼č pek insan yoktur. Yaz─▒lanlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin iktidar oldu─ču d├Ânem ve Cumhuriyet D├Âneminde yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

93 Harbinde (1877-78 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒) Do─ču cephesini anlatan Arif BeyÔÇÖin yazd─▒─č─▒ ÔÇťBa┼č─▒m─▒za GelenlerÔÇŁ kitab─▒ Osmanl─▒ ordusunun durumunu, subaylar─▒n e─čitimsizli─čini, memlekette yol olmay─▒┼č─▒n─▒ ac─▒ ac─▒ anlat─▒r. Yol yok denecek d├╝zeydedir. B├Âlgenin haritas─▒ yoktur. Subaylar─▒n e─čitimi yetersiz, liyakats─▒z ve sorumluluk almayan insanlard─▒r. Ordunun s├╝varisi yok denecek kadar azd─▒r. S├╝vari g├Ârevini ├çerkes g├Ân├╝ll├╝ler, Musa Kunduk Pa┼čaÔÇÖn─▒n y├Ânetti─či ├çerkes g├Ân├╝ll├╝ler ve b├Âlgenin ├╝nl├╝ e┼čk─▒yas─▒ MihraliÔÇÖnin adamlar─▒ yapar. Ahmet Muhtar Pa┼čaÔÇÖn─▒n ordu komutan─▒ olmas─▒ ├žok b├╝y├╝k bir ┼čanst─▒r. Bu orduyla sava┼ča girilmesi ├žok b├╝y├╝k ┼čanst─▒.

KAYNAKÇA:

  • Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966
  • Arif Bey, Ba┼č─▒m─▒za Gelenler, ─░stanbul-1973
  • Bell, James S.,├çerkesyaÔÇÖdan Sava┼č Mektuplar─▒, ─░stanbul-1998
  • Berkok ─░smail; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
  • Bi Mahmut, Kafkas Tarihi, Ankara-2011
  • Bilge, M. Sad─▒k; Osmanl─▒-Kafkas ─░li┼čkileri, ─░stanbul-2007
  • Burnaby, Y├╝zba┼č─▒ Frederic, K├╝├ž├╝k Asya Seyehatnamesi AnadoluÔÇÖda Bir ─░ngiliz Subay─▒ 1876, ─░stanbul-1998, Sabah Kitaplar─▒
  • ├çelik, Osman, ─░ngiliz Belgelerinde T├╝rkiye ve Kafkasya, Ankara-1992
  • Fed├ókar Cengiz, KafkasyaÔÇÖda ─░mparatorluklar Sava┼č─▒, ─░stanbul-2014
  • Hafifbilek, Celal, Ankara 1920, ─░stanbul-1998
  • ─░mbert, Paul, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yenile┼čme Hareketleri, ─░stanbul-(Bas─▒m y─▒l─▒ yok)
  • K├╝├ž├╝k, Yal├ž─▒n T├╝rkiye ├ťzerine Tezler V, ─░stanbul-
  • Mardin, ┼×erif, J├Ân T├╝rklerin Siyasi fikirleri(1895-1908), ─░stanbul-1992
  • McCarty, Justin ├ľl├╝m ve S├╝rg├╝n, ─░stanbul, 1998
  • Mehmet Efendi, ─░stanbulÔÇÖdan Orta AsyaÔÇÖya Seyahat, Ankara-1983
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
  • Ortayl─▒, ─░lber, ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒, ─░stanbul-Tima┼č Yay─▒nevi-2016
  • Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015
  • Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010
  • ┼×irokorad, A.B.,Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒, ─░stanbul-2113
  • Spencer, Edmund, T├╝rkiye, Rusya, Karadeniz ve ├çerkezistan, Ankara-2014
  • Ramsar, E. E. , J├Ân T├╝rkler, ─░stanbul-1982
  • Tolstoy, Sivastopol A─čustos 1855,─░stanbul-2005

930 Toplam, 5 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar