Altay Teorisinin Gizemleri

Altay Teorisinin Gizemleri

  • Arastu Habibbeyli

Uzun y─▒llar hem Sovyet tarih bilimcili─činde hem de baz─▒ Bat─▒ bilimsel ├ževrelerinde T├╝rklerin Ana vatan─▒n─▒n Altay da─člar─▒n─▒n ete─či olmas─▒na ve onlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ di─čer yerlere g├Â├žmen olarak gelmi┼č olmalar─▒na ili┼čkin bir sav bask─▒n olmu┼čtur. Bu g├Âr├╝┼č├╝n temelinde ise, T├╝rk dillerinin Altay dil grubuna ait olmas─▒, T├╝rkler hakk─▒nda g├╝n├╝m├╝zde mevcut olan ilk yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒n Orhun-Yenisey havzas─▒nda bulunmas─▒ ve tarih biliminin tarihin bu a┼čamas─▒ndan ├Ânceki d├Ânemleri ayd─▒nlatmaya g├╝c├╝n├╝n yetmemesi etkenleri duruyor. S├Âz konusu bu teoriye esasen, eski d├Ânemde T├╝rkler Altay da─č─▒yla Yenisey nehri civar─▒nda ya┼čam─▒┼č ve ÔÇťhalklar─▒n b├╝y├╝k g├Â├ž├╝ÔÇŁ sonucunda Do─čuÔÇÖdan Bat─▒ÔÇÖya do─čru hareket ederek yerle┼čmi┼čler. Bu durumda ise KafkasyaÔÇÖda, AnadoluÔÇÖda, hatta Orta AsyaÔÇÖda dahi T├╝rkleri g├Â├žmen halk olarak g├Âr├╝yorlar.

Bat─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n ├žo─čunda T├╝rk uygarl─▒─č─▒ ayr─▒ca bir uygarl─▒k ├Â─česi olarak kabul edilmiyor. Bu yakla┼č─▒m AvrasyaÔÇÖda b├╝y├╝k bir co─črafyada tarihin t├╝m a┼čamalar─▒nda ya┼čam─▒┼č T├╝rklerin tarihini tamamen farkl─▒ mecraya y├Ânlendiriyor. T├╝rklerin Altay, Sibirya ├ževresinden ba┼čka t├╝m yerlerde g├Â├žmen oldu─čuna ili┼čkin teori eski tarihte T├╝rk k├╝lt├╝rel miras─▒n─▒ tamamen inkar ediyor. Bu yakla┼č─▒m─▒n bilimsel esaslar─▒n─▒ olu┼čturmak i├žin ÔÇťAltay mitiÔÇŁ yarat─▒lm─▒┼čt─▒r. Fakat ├ža─čda┼č tarihi ara┼čt─▒rmalar Altay teorisinin s─▒rlar─▒n─▒ a├žmaya olanak sa─čl─▒yor. Biz de bu y├Ânde baz─▒ karanl─▒k konulara a├ž─▒kl─▒k getirmeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z.

Bilindi─či gibi, uygarl─▒k kavram─▒na bilimsel yakla┼č─▒m ilk kez AvrupaÔÇÖda olu┼čmu┼čtur ve ┼ču anda bu alanla daha ziyade Bat─▒l─▒ ├╝lkelerin ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ u─čra┼č─▒yorlar. Bat─▒l─▒ ara┼čt─▒rmalarda ise tarihin en eski d├Âneminden g├╝n├╝m├╝ze kadar kendine ├Âzg├╝ maddi ÔÇô manevi de─čerlerini koruyan T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒ g├Ârmezden gelindi─či g├Âr├╝lmektedir.

Samuel Huntington uygarl─▒klar─▒n ├že┼čitlili─čini din ve dille ili┼čkilendiriyor ve bu iki unsuru t├╝m uygarl─▒k veya k├╝lt├╝rlerin ba┼čl─▒ca unsurlar─▒ olarak g├Âr├╝yor (1). Bu a├ž─▒dan yakla┼č─▒lsa dahi, T├╝rk uygarl─▒─č─▒ ba─č─▒ms─▒z unsur olarak g├Âr├╝lebilir. Zira T├╝rk dilleri grubu ayr─▒ca bir dil grubudur. Uygarl─▒─č─▒n─▒n ├Âzelli─či ise sadece bir etni─čin de─čil, birbiri ile akraba olan ├že┼čitli halklar─▒n dilinin olmas─▒d─▒r. Yani, birbiri ile akraba olan birka├ž dil ailesinin ÔÇô O─čuz, K─▒p├žak, Bulgar vb. mensuplar─▒n─▒ birle┼čtiriyor. Dinle ilgili ise belirtmeliyiz ki, ┼ču anda bir├žok T├╝rk halklar─▒ ─░slam dininin mensuplar─▒d─▒r. Bununla birlikte, T├╝rk halklar─▒ tarihin ├že┼čitli zamanlar─▒nda Tanr─▒c─▒ (eski T├╝rkler), Musevi (Hazar Ka─čanl─▒─č─▒), H─▒ristiyan ÔÇô Nesturi (Uygur Ka─čanl─▒─č─▒) olmu┼č ve bu dini de─čerleri kendi k├╝lt├╝rlerinde yans─▒tm─▒┼člard─▒r.

Genelde T├╝rk uygarl─▒─č─▒ i├žin Tek Tanr─▒l─▒l─▒k temel ├Âzelliklerden biridir. Bu ─░slamÔÇÖdan ├Ânce de b├Âyle olmu┼čtur, ─░slam ├žer├ževesinde de kendini g├Âstermektedir. T├╝rklerin monoteist dini inanc─▒n─▒ ─░slamÔÇÖla ba─čda┼čt─▒rmak do─čru de─čildir. Hatta T├╝rk inan├ž sisteminde Tanr─▒c─▒l─▒─č─▒n ─░slamÔÇÖ─▒n daha h─▒zl─▒ kabul edilmesine reva├ž verdi─čini s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.

T├╝rk halklar─▒n─▒n inan├žlar─▒nda Tanr─▒ esas yer al─▒r. Tarihin ├že┼čitli d├Ânemlerinde ayr─▒-ayr─▒ T├╝rk halklar─▒ ─░slam, H─▒ristiyanl─▒k, Yahudilik, Budizm, Tanr─▒c─▒l─▒k, Mecusilik, ┼×amanizm, Animizm gibi din ve inan├ž sistemlerine tapm─▒┼člard─▒r. Fakat ├Âzellikle vurgulanmal─▒d─▒r ki, eski d├Ânemlerden beri T├╝rk halklar─▒ tek Allahl─▒ dini tercih etmi┼člerdir. Zaman-zaman d─▒┼č m├╝dahaleler y├╝z├╝nden T├╝rklerin dini inanc─▒nda farkl─▒ etkiler olsa da monoteist dini inan├ž T├╝rkler i├žin daima belirleyici olmu┼čtur. Bu ├Âzellik ise T├╝rk uygarl─▒─č─▒ mensuplar─▒n─▒ bug├╝n dahil oldu─ču ─░slam dini ├žer├ževesinde dahi di─čer mensuplardan (Arap, ─░ran, Malay) tamamen ay─▒rm─▒┼čt─▒r.

─░slamÔÇÖa kadar olan T├╝rk dini inanc─▒nda ve genel olarak T├╝rk dini inan├ž sisteminde Tanr─▒c─▒l─▒k (bazen ┬źG├Âk Tanr─▒┬╗ dini de deniyor) ├Ânc├╝l yer tutmu┼č ve bir temel i┼člevi olmu┼čtur. Hun, G├Âkt├╝rk Ka─čanl─▒klar─▒nda esas olan bu dini inan├žta kutsal varl─▒klar, tabiat g├╝├žleri, babalar k├╝lt├╝ olsa da yeri-g├Â─č├╝ yaratan en y├╝ce varl─▒k ÔÇťG├Âk Tanr─▒ÔÇŁ olarak kabul ediliyordu. Bu dini inanca esasen Tanr─▒ en y├╝ksek varl─▒k olmu┼č, evreni yaratm─▒┼č ve semavi mahiyeti oldu─ču i├žin G├Âk Tanr─▒ adland─▒r─▒l─▒yordu.

T├╝rk uygarl─▒─č─▒na ayr─▒ca k├╝lt├╝rel ├Â─če olarak bak─▒lmamas─▒n─▒n temelinde ┼ču anda d├╝nya biliminde tercih edilen bir tak─▒m olgular─▒n ger├že─či yans─▒tmamas─▒ duruyor. Kanaatimizce, bu y├Ândeki b├╝y├╝k sorun T├╝rklerin Ana vatan─▒n─▒n Altay b├Âlgesi olmas─▒ ve t├╝m di─čer yerlere buradan g├Â├ž etmesine ili┼čkini uyduruk savlard─▒r.

Mevcut co─črafi yay─▒lma alan─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├že┼čitli T├╝rk halklar─▒ Do─čuÔÇÖda Lena nehri havzas─▒ndan, Altay da─člar─▒ndan, B├╝y├╝k ├çin SeddiÔÇÖnden, Hindiku┼č da─člar─▒n─▒n Afganistan s─▒n─▒rlar─▒ndan Bat─▒ÔÇÖda Akdeniz k─▒y─▒lar─▒na, K─▒r─▒mÔÇÖa, MoldovaÔÇÖya, hatta biraz daha Bat─▒ÔÇÖya do─čru RomanyaÔÇÖya kadar, Kuzeyde SibiryaÔÇÖdan ba┼člayarak G├╝neyde ─░ran k├Ârfezine, Dicle ve F─▒rat nehirleri havzas─▒na kadar b├╝y├╝k bir co─črafyada ya┼č─▒yorlar. Yay─▒ld─▒─č─▒ bu geni┼č co─črafyan─▒n bir├žok yerinde T├╝rkler yerli halklard─▒r. Uzun s├╝re bilimsel edebiyatlarda, T├╝rkler Altay ÔÇô Uzak Do─ču k├Âkenli halk olarak g├Âr├╝lm├╝┼č, di─čer b├Âlgelerde ise onlar─▒ g├Â├žmen olarak tan─▒mlam─▒┼člard─▒r. Bu t├╝r yakla┼č─▒m─▒ daha ziyade Kafkas ve Anadolu T├╝rklerine yakla┼č─▒mda g├Âr├╝yoruz. Fakat son ara┼čt─▒rmalar bir daha kan─▒tl─▒yor ki, bu yakla┼č─▒mlar ├Ânyarg─▒l─▒ ve tarihi sahtele┼čtirmeye y├Ânelmi┼čtir. T├╝rkler ├ľn Asya ve KafkasyaÔÇÖda ilk nesil uygarl─▒k mensuplar─▒ndand─▒r ve bu, ├žok say─▒da olgularla kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r. T├╝rklerin ├ľn AsyaÔÇÖda en eski tarihten g├╝n├╝m├╝ze kadar yerle┼čik olmas─▒ ve b├Âlgede ├Ânemli etkiye sahip olmas─▒yla ilgili sunulan savlar bug├╝n tarih sahnesinde kendi izini koruyor.

Biz bunu ├ľn AsyaÔÇÖda (AnadoluÔÇÖda) birinci nesil uygarl─▒k mensuplar─▒ndan olan Asur devletinin ve Asurlar─▒n b├Âlgede mevcut kal─▒nt─▒lar─▒n ├Ârne─činde de a├ž─▒k├ža g├Âr├╝yoruz. Tarihten bellidir ki, Asur devleti bu b├Âlgede S├╝mer, Babil, Hitit, Elam devletleriyle beraber eski Mezopotamya uygarl─▒─č─▒n─▒n ├Ânemli merkezlerinden biri olmu┼čtur. Y├╝ksek devlet gelene─či, yaz─▒ k├╝lt├╝r├╝, ┼čehir uygarl─▒─č─▒ bu devletin ve buna uygun olarak bask─▒n dil i┼člevinde Asur dilinin b├Âlgedeki n├╝fuzunun habercisidir. Bu durumda, passionerlik d├Ânemini ya┼čay─▒p bitirmi┼č olsa dahi, Asurlar─▒n dini rit├╝el dili olarak kabul ettikleri dilin mensuplar─▒n─▒n bu b├Âlgede en az Asur devletinin ya┼č─▒t─▒ olmas─▒n─▒n habercisidir.

T├╝rk ara┼čt─▒rmac─▒ Recep Albayrak Hacalo─člu ÔÇťT├╝rkmen ve Asur Kiliselerinde Okunan T├╝rk├že ─░lahi MetinleriÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda bu konuya a├ž─▒kl─▒k getirmi┼čtir. Kitapta Irak ÔÇô Kerk├╝k T├╝rkmenlerine ait 9 ilahi metin, G├╝ney AzerbaycanÔÇÖ─▒n Urmiye b├Âlgesinde ya┼čayan Asurlar─▒n Keldani ÔÇô Katolik Kilisesine ait Azerbaycan T├╝rk├žesinde 6 metin sunulmaktad─▒r. Yazar yaz─▒yor ki, Sami k├Âkenli eski bir dilin ├že┼čitli ┼čivelerinde konu┼čan Keldani (Katolik), Nesturi ve Yakub├« mezheplerine b├Âl├╝nen Asurlar Azerbaycan T├╝rkleriyle y├╝zy─▒llard─▒r devam eden k├╝lt├╝rel ÔÇô dilsel ili┼čkilerin sonucunda Keldani ÔÇô Katolik Kiliselerinde kendi ilahilerini de Azerbaycan T├╝rk├žesinde okuyorlar (2). Dikkate almak gerekiyor ki, Azerbaycan dili tarih boyunca asla dini t├Âren dili olmam─▒┼čt─▒r ve Azerbaycan T├╝rklerinin ─░slam>─▒ kabul ettikten sonraki dini dili esasen Arap├ža olmu┼čtur. O zaman ┼ču kanaate varabiliriz ki, Asurlar─▒n passionerlik d├Ânemini bitirdikten sonra zay─▒flam─▒┼č eski k├╝lt├╝r├╝n├╝n sadece kendisiyle beraber bu b├Âlgede mevcut olan halk─▒n dilini kabul etmesi m├╝mk├╝n g├Âr├╝n├╝yor. Bu ise en az─▒ndan Milattan├Ânceki biny─▒lda bu b├Âlgede T├╝rklerin ya┼čamas─▒n─▒n habercisidir ve ├ľn Asya>da T├╝rklerin gelme de─čil, birinci nesil uygarl─▒k mensuplar─▒ndan oldu─čunu iddia etmeye esas veriyor.

Kanaatimizce, Altay teorisiT├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n olu┼čma ve geli┼čme a┼čamalar─▒na ili┼čkin as─▒l ger├žeklerden ├žok uzakt─▒r. T├╝rkiyeli ara┼čt─▒rmac─▒ Osman Karatay Altay teorisinin Avrupal─▒lar─▒n y├╝ksek ─▒rk iddias─▒na hizmet etmesine ili┼čkin bir varsay─▒m─▒ ileri s├╝rmektedir. Yazar yaz─▒yor ki: ÔÇťD├╝nyada k├╝lt├╝r├╝n vatan─▒n─▒n Do─ču olmas─▒ muhakkakt─▒r. Avrupal─▒lar ise kendilerinin ba┼čkalar─▒ndan kat-kat y├╝ksek k├╝lt├╝rel mirasa sahip olmas─▒n─▒ kan─▒tlamaya ├žal─▒┼č─▒yorlar. Yunan ve Romal─▒lar AvrupaÔÇÖn─▒n kan ve k├╝lt├╝r a├ž─▒s─▒ndan babalar─▒yd─▒. Ama onlar da her ┼čeylerini Orta Do─čuÔÇÖdan alm─▒┼člard─▒. Bu hususta kendilerini Hint ve ─░ranÔÇÖla ili┼čkilendirmeye ├žal─▒┼č─▒yorlar. B├Âylece, Hint ve Avrupa halklar─▒n─▒n tek ─▒rk temsil etmesine ili┼čkin uydurma bir efsane ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Hint ÔÇô Avrupa ─▒rk─▒n─▒n ┼čimdi oldu─ču gibi tarihi ge├žmi┼čte de hem ├╝st├╝n, hem de medeni oldu─ču daire uyduruktu. Orta Asya da dahil olmak ├╝zere HindistanÔÇÖdan AvrupaÔÇÖya kadar b├╝y├╝k bir ku┼čak t├╝m k├╝lt├╝rel miras─▒yla beraber onlara verilmi┼čti. Bu topraklar─▒n ezeli sahibi T├╝rkler i├žin ise bir yurt aramak gerekti─činde ise onlara SibiryaÔÇÖn─▒n ta ├Âb├╝r ucundan bir yerler uygun g├Âr├╝ld├╝ÔÇŁ (3). B├Âylece, bizim de kanaatimiz ┼čudur ki, Altay teorisi asl─▒nda Hint ÔÇô Avrupa mitinin ger├že─če benzetilmesi i├žin ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r.

Ger├žekten b├╝y├╝k g├Â├ž sonucu T├╝rk boylar─▒ Do─čuÔÇÖdan Bat─▒ÔÇÖya do─čru hareket etmi┼člerdir. Fakat bu hangi tarihi d├Âneme aittir ve neden ├Âzellikle Bat─▒ya do─čru? Bu b├╝y├╝k g├Â├ž├╝n temel nedeni iklimin de─či┼čmesi, yani olu┼čan kurakl─▒k sonucunda boylar─▒n Bat─▒ÔÇÖya do─čru hareketi olmu┼čtur. Peki neden Bat─▒ y├Ân├╝nde? Olu┼čan kurakl─▒ktan kurtulmak i├žin di─čer y├Ânlerde hareket m├╝mk├╝n de─čilmiydi? Kuzeye do─čru hareket do─čal ortam─▒n keskinli─čiyle k─▒s─▒tl─▒yd─▒ysa, Do─čuÔÇÖya ve G├╝neyÔÇÖe hareket m├╝mk├╝n de─čil miydi? Bu hareketin y├Ân├╝n├╝ belirleyerek durumu netle┼čtirmek m├╝mk├╝nd├╝r. Co─črafi a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda, G├╝neyÔÇÖe ve G├╝ney-bat─▒ya do─čru hareket y├Ân├╝nde farkl─▒ uygarl─▒klar─▒n ÔÇô ├çin ve Hint uygarl─▒klar─▒n─▒n mensuplar─▒n─▒n yerle┼čme alan─▒ oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Di─čer y├Ânlerde do─čal ortam─▒n elveri┼čsizli─či tek bir yol b─▒rakm─▒┼č oluyordu ÔÇô Bat─▒. Neden bu y├Ânde? ├ç├╝nk├╝ bu y├Ânde ÔÇťB├╝y├╝k Bozk─▒rÔÇŁ T├╝rkÔÇÖ├╝n s├╝rekli oturdu─ču do─čma bir mekand─▒. T├╝rkler Avrasya k─▒tas─▒nda AltayÔÇÖdan Karadeniz sahillerine kadar b├╝y├╝k bir co─črafyada her zaman yerle┼čik olmu┼člard─▒r. ─░klimin de─či┼čmesiyle kendileri i├žin do─čma mekanda s─▒k─▒nt─▒s─▒z yay─▒labildiler. B├Âylece, T├╝rkler Bat─▒ y├Ân├╝nde hareket ku┼ča─č─▒ boyunca bu topraklarda g├Â├žmen de─čiller. T├╝rk halklar─▒ sadece ba─čl─▒ olduklar─▒ do─čal iklim ├žer├ževesinde belli d├Ânemde herhangi bir nedenle farkl─▒ y├Ânlere hareket ediyorlard─▒.

Bu ba─člamda belirtmeliyiz ki, T├╝rkler Avrasya k─▒tas─▒nda ÔÇťB├╝y├╝k Bozk─▒rÔÇŁ─▒n her yerinde yerli halk olarak g├Âr├╝l├╝yorlard─▒. Bu ya┼čam alan─▒ hem ├ľn Asya, Kafkasya ve AnadoluÔÇÖyu, hem de Altay, Orta AsyaÔÇÖy─▒ kaps─▒yor. Ayn─▒ do─čal ya┼čam-alan─▒ kapsam─▒nda ya┼čanan g├Â├žler ise T├╝rk k├╝lt├╝rel miras ve de─čerlerinin t├╝m co─črafi ┼čerit boyunca yay─▒lmas─▒na neden olmu┼čtur. Hi├žbir durumda kabul edilemez ki, ya┼čanan g├Â├žler bir etni─čin yeni bir mekana sonradan dahil olmas─▒d─▒r. Kanaatimizce, bu g├Â├ž ak─▒mlar─▒ B├╝y├╝k Bozk─▒rda ayr─▒-ayr─▒ topraklar─▒nda T├╝rklerin zaman-zaman azal─▒p ÔÇô ├žo─čalmas─▒na, bask─▒n duruma y├╝kselmesine veya az─▒nl─▒─ča d├Ân├╝┼čmesine neden olmu┼čtur. Fakat hi├žbir durumda T├╝rk uygarl─▒─č─▒ izlerinin tamamen kaybolmas─▒na g├Ât├╝rmemi┼čtir.

B├Âylece, biz T├╝rklerin ilk vatan─▒ ve g├Â├ž├╝yle ilgili Altay teorisini kabul etmiyoruz. Bizim d├╝┼č├╝ncemize esasen, T├╝rkler Avrasya co─črafyas─▒nda kendi do─čal ya┼čam-alanlar─▒ boyunca ya┼čam─▒┼člard─▒r. Zaman-zaman ├že┼čitli do─čal, ekonomik, siyasi ve di─čer sebeplerden bu mekan i├žinde t├╝m y├Ânlerde g├Â├ž etmi┼č, yeni mekanlara yerle┼čmi┼č veya eski yurt yerlerine yeniden d├Ânm├╝┼člerdir.

Belirtmek isteriz ki, biz ÔÇťher uygarl─▒─č─▒n kendine ├Âzg├╝ do─čal ya┼čam-alan─▒ ba─čl─▒l─▒─č─▒ÔÇŁ ilkesine ├Âncelik veriyoruz. Co─črafi etken ona g├Âre ├Ânemlidir ki, bu co─črafyan─▒n do─čal ya┼čam-alan─▒ uygun uygarl─▒─č─▒n kendine ├Âzg├╝ ├Âzelliklerinin ┼čekillenmesinde do─črudan yer alan en ├Ânemli fakt├Ârlerden biridir. ├ľrne─čin ÔÇťSahraÔÇŁ Arap uygarl─▒─č─▒n─▒n, ÔÇťOrmanÔÇŁ Slav uygarl─▒─č─▒n─▒n, ÔÇťDenizÔÇŁ Bat─▒ uygarl─▒─č─▒n─▒n niteliklerini belirleyen etkenlerdir. Bu a├ž─▒dan yakla┼č─▒ld─▒─č─▒nda T├╝rklerin vatanlar─▒n─▒n bulundu─ču do─čal ya┼čam-alan─▒ da ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ etkeniyle nitelendiriliyor.

T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ bozk─▒r ya┼čam-alan─▒yla ├ževreleniyor ve bu ya┼čam alan─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ bozk─▒r─▒n di─čer do─čalya┼čam-alanlarla ikame olundu─ču b├Âlgeden ge├žiyor. Zira Bat─▒ÔÇÖda bu KaradenizÔÇÖin Kuzeyi, Karpat da─člar─▒ndan ba┼člayan ÔÇťOrmanÔÇŁla, G├╝ney ve G├╝neydo─čuÔÇÖda ├çin uygarl─▒─č─▒n─▒n ba┼člad─▒─č─▒ ÔÇť├çayÔÇŁla, G├╝neyde ─░ran uygarl─▒─č─▒n─▒n ba┼člad─▒─č─▒ÔÇŁDa─čÔÇŁla s─▒n─▒rl─▒d─▒r.ÔÇŁBozk─▒rÔÇŁya┼čam-alan─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda T├╝rk uygarl─▒─č─▒ yay─▒labilse de, kendi varl─▒─č─▒n─▒ ciddi ┼čekilde, sonuna kadar koruyamam─▒┼č, sadece onun egemen oldu─ču d├Ânemlerden maddi-manevi izleri kalm─▒┼čt─▒r. Biz bunu T├╝rk uygarl─▒k mensuplar─▒n─▒n M─▒s─▒rÔÇÖda, HindistanÔÇÖda, AvrupaÔÇÖda, ├çinÔÇÖde tarihin belli a┼čamalar─▒ndaki egemenli─či d├Ânemlerinden g├Âr├╝yoruz. T├╝rk uygarl─▒k mensuplar─▒ olan ├že┼čitli devletler bu co─črafyalar─▒ uzun s├╝re kendi y├Ânetimleri alt─▒na alsalar da, passionerlik d├Ânemini ya┼čad─▒ktan sonra bu mekanlarda kendi varl─▒─č─▒n─▒ koruyamam─▒┼člard─▒r. Bu yerlerde T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ b├╝y├╝k etki g├Âsterse de, bir uygarl─▒k olarak kal─▒c─▒ olamam─▒┼čt─▒r.

T├╝rk uygarl─▒k mensuplar─▒n─▒n di─čer uygarl─▒k mensuplar─▒yla ili┼čkileri i┼čte do─čal ya┼čam-alan─▒ unsuru temelinde kurulmu┼čtur. Bunun en parlak ├Ârneklerinden biri T├╝rk-├çin uygarl─▒klar─▒n─▒n ili┼čkisidir.

Tarih boyunca ├çinÔÇÖle ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ halklar─▒n─▒ B├╝y├╝k ├çin Seddi ay─▒rm─▒┼čt─▒r ve ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝n├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ndan z─▒t hatta galip gibi g├Â├ž edenler dahi bir s├╝re sonra tarih sayfas─▒ndan silinmi┼čler. ├çin ve T├╝rk uygarl─▒klar─▒n─▒n geleneksel m├╝cadelesini k├╝lt├╝rler aras─▒nda keskin farkl─▒l─▒klarla anlat─▒yorlar. Genellikle, ├çin uygarl─▒─č─▒n─▒n sadece T├╝rk de─čil, kendi co─črafi s─▒n─▒rlar─▒n─▒n ├Âtesindeki t├╝m di─čer uygarl─▒k t├╝rleriyle ili┼čkilerinde ├žat─▒┼čma g├Âzlemlenir. Tesad├╝f de─čildir ki, tarihin ├že┼čitli a┼čamalar─▒nda y├╝zy─▒llard─▒r ├çinÔÇÖin etki alan─▒nda ya┼čayan Tibetliler, Mo─čol veya Uygurlar ├çin uygarl─▒─č─▒n─▒n do─čal s─▒n─▒rlar─▒ ├Âtesinde oldu─čundan bu temastan g├╝├žl├╝ etkilenmemi┼č, temsil ettikleri medeniyet ├Â─čelerini koruyabilmi┼člerdir.

Tarih kaynaklar─▒nda da T├╝rk ve ├çin uygarl─▒k mensuplar─▒n─▒n bar─▒┼čmazl─▒─č─▒n─▒n onlar─▒n farkl─▒ do─čal ya┼čam- alan─▒n─▒ temsil etmesiyle ilgili oldu─čuna dair bilgiler var. ├ľrne─čin, G├Âkt├╝rk Ka─čanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n lideri Bilge Ka─čan (716-┬ş734) ├çinlileri taklit edip, b├╝y├╝k ┼čehirlerin etraf─▒na duvar ├žekmek istedi─či zaman onun veziri TonyukukÔÇÖun fikirleri bu konulara a├ž─▒kl─▒k getiriyor: ÔÇťBiz Bozk─▒r milleti olmu┼čuz, ba┼čar─▒lar─▒m─▒z da bunda olmu┼čtur. G├╝├žl├╝ oldu─čumuz zaman sald─▒r─▒ yapar─▒z, zay─▒f oldu─čumuzda da Bozk─▒rda geri ├žekiliriz. ├çinliler bizim y├╝z e┼čitli─čimizdeler, e─čer biz ┼čehirde s─▒k─▒┼č─▒p kal─▒rsak, onlar bizi mahvedebilirÔÇŁ. Sonra Ka─čan Buda ve Tai mezheplerini T├╝rkler aras─▒nda yaymak istedikte, Tonyukuk bu fikri de makul g├Ârmemi┼č ve bildirmi┼čtir ki, bu mezhepler insan─▒ hassas k─▒lar ve h├╝kmetme kudretini insandan al─▒r (4, s.21).

Genellikle, g├Âzlemler g├Âstermektedir ki, zengin ├çin k├╝lt├╝r├╝ tarihin hi├žbir a┼čamas─▒nda di─čer k├╝lt├╝rlerle uyum sa─člamaya, benzerle┼čmeye e─čilim etmemi┼čtir. Onun ba┼čka k├╝lt├╝r temsilcileriyle ili┼čkisi sadece kendine katma, asimilasyonla sonu├žlanabilir. ├çin k├╝lt├╝r├╝ Orta AsyaÔÇÖda da kabul edilemez, yabanc─▒ unsur olmu┼č, ├çin k├╝lt├╝r├╝n├╝n ideolojisi bu b├Âlgede sadece g├╝├ž sayesinde ilerleyebilmi┼č, yerel k├╝lt├╝r├╝ ise y├╝zy─▒llard─▒r eritmeye e─čilim g├Âstermi┼čtir. Bu ├Âzellikleri Lev Gumilev ┼č├Âyle nitelendiriyor: ┬źOrta Asya>n─▒n t├╝m halklar─▒ i├žin ├çin k├╝lt├╝r├╝ kabuledilemez olmu┼čtur. T├╝rklerin ├çin ideolojisine kar┼č─▒ koyduklar─▒ kendi ideolojik sistemi olmu┼čtur. Hatta II T├╝rk Ka─čanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝nden sonra AsyaÔÇÖda dini inan├žlar─▒n de─či┼čmesinde bile bu, kendini g├Âsteriyordu. O zaman Uygurlar Manili─či, Karluklar ─░slamÔÇÖ─▒, Basmal ve Ongutlar ÔÇô Nesturili─či, Tibetliler ÔÇô Hint Budizmini kabul ettiler, ama ├çin ideolojisi B├╝y├╝k ├çin SeddiÔÇÖni ge├žemediÔÇŁ (5).

Fakat ayn─▒ zamanda ├çin uygarl─▒k alan─▒na d─▒┼čar─▒dan dahil olan herhangi bir yabanc─▒ k├╝lt├╝r temsilcisinin kendi de─čerlerini koruyamad─▒─č─▒n─▒ da g├Âr├╝yoruz. ├çinÔÇÖde 385┬ş550 y─▒llar─▒nda mevcut olmu┼č ve sava┼č─▒ kazanm─▒┼č T├╝rk Tabga├ž devleti sadece kendi varl─▒─č─▒n─▒ ve T├╝rk de─čerlerini koruyamamakla yetinmedi, hatta k─▒sa bir s├╝re sonra bu devletin kendisi T├╝rk uygarl─▒k mensuplar─▒na kar┼č─▒ ├çin ideolojisinin en b├╝y├╝k temsilcisi oldu.

B├Âylece, T├╝rk ve ├çin uygarl─▒─č─▒ aras─▒nda ili┼čkiler uyu┼čmazl─▒k niteli─či ta┼č─▒yor. Onlar─▒n temsilcileri kendi do─čal s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čarak biri di─čerinin alan─▒na girdi─činde hi├žbir zaman kendi varl─▒klar─▒n─▒, milli ÔÇô manevi de─čerlerini koruyamam─▒┼člar. Bunun i├žindir ki, bu iki uygarl─▒─č─▒n s─▒n─▒rlar─▒ belki de bin y─▒llard─▒r ayn─▒ kalm─▒┼čt─▒r, ya┼čanan de─či┼čiklikler ise periyodik olmu┼čtur.

Uygarl─▒klar aras─▒ d├╝zlemde T├╝rk ÔÇô Arap ili┼čkileri ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ ve ÔÇťSahraÔÇŁ niteliklerine uygun kurulmu┼čtur. Tarihte hem Araplar─▒n T├╝rkler (VII-XI y├╝zy─▒llar), hem de T├╝rklerin Araplar ├╝zerinde (XI-XX y├╝zy─▒llar aras─▒nda belli aral─▒klarla) y├Ânetimi d├Ânemi bu iki uygarl─▒k mensuplar─▒n─▒n ili┼čkileri olu┼čmu┼č ve kendine ├Âzg├╝ ├Âzellikleriyle farkl─▒l─▒k g├Âstermi┼čtir. G├Âzlenen temel nokta ┼čudur ki, uygarl─▒k d├╝zleminde her iki k├╝lt├╝r ├Â─česi kendi geli┼čimlerinin kabarma d├Âneminde birbirlerinin yerle┼čme alan─▒n─▒ belli tarihi d├Ânem boyunca denetim alt─▒nda tutmu┼člard─▒r. Ama bununla birlikte, bu konumdan olu┼čan etki kal─▒c─▒ olamam─▒┼čt─▒r. Bu zaman ise uygarl─▒k ├Â─česinin kendi do─čal ya┼čam-alan─▒ d─▒┼č─▒nda ya┼čam d├Âng├╝s├╝n├╝ s├╝rd├╝rememesi kendini g├Âstermi┼čtir. Zira ÔÇťSahraÔÇŁ ya┼čam-alan─▒n─▒ temsil eden Arap uygarl─▒k mensubuyla ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ ya┼čam-alan─▒n─▒ temsil eden T├╝rk uygarl─▒k mensuplar─▒ kendi do─čal ya┼čam-alan─▒ d─▒┼č─▒nda passionerli─čin zay─▒flamas─▒yla mevcudiyetlerini koruyamam─▒┼člard─▒r. Ama bununla birlikte belirtmeliyiz ki, s─▒rf uygarl─▒k d├╝zleminde bu ├Â─čeler aras─▒nda keskin ├žat─▒┼čma da nitelendirici de─čildir. Onlar─▒n ili┼čkileri ÔÇťSahraÔÇŁ ve ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ─▒n do─čal ko┼čullar─▒na uygun olarak huzurlu birlikte ya┼čam olmal─▒d─▒r ve daha ziyade uyumla nitelendiriliyor.

T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n uyu┼čmazl─▒kta oldu─ču di─čer bir uygarl─▒k ise ─░ranÔÇÖd─▒r. Uygarl─▒k d├╝zleminde bu iki k├╝lt├╝rel turun temsilcileri aras─▒nda daima uyu┼čmazl─▒k g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Fakat dikkati ├žeken esas nokta T├╝rk ve ─░ran uygarl─▒k mensuplar─▒n─▒n birbirine kar┼č─▒ asimilasyon e─čilimli olmas─▒d─▒r. B├Âyle olmasayd─▒, tarihi geli┼čim s├╝recinde T├╝rk ÔÇô ─░ran devletlerine tan─▒k olmazd─▒k. Bu ├Ârne─či bir uyum, y├╝ksek uzla┼čma olarak de─čerlendirmek ise sadece zahiri g├Âr├╝nt├╝ye dayal─▒ olabilir. Ger├žekle bu t├╝r olgular─▒n bulunmas─▒ onlar─▒n birbirine kar┼č─▒ asimilasyon s├╝recine ho┼čg├Âr├╝s├╝z olmas─▒n─▒n sonucudur. Bunun ise nedenleri aras─▒nda ├Âncelikle her iki uygarl─▒─č─▒n benzer do─čal ya┼čam- alan─▒na sahip olmas─▒na ili┼čkindir. Bu nedenle ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ k├╝lt├╝rel ├Â─česini temsil eden T├╝rk uygarl─▒─č─▒ ve ÔÇťDa─č ÔÇô Bozk─▒rÔÇŁ─▒ temsil eden ─░ran uygarl─▒─č─▒ aras─▒nda ayn─▒ do─čal ya┼čam-alan─▒ kapsam─▒nda herhangi birinin passionerlik d├Âneminde benimsemesiyle sonu├žlan─▒r.

Genellikle bizim kanaatimizce esasen hi├žbir uygarl─▒k kendi do─čal ya┼čam-alan─▒ d─▒┼č─▒nda varl─▒─č─▒n─▒ uzun s├╝re tutmaya kadir de─čildir. Biz ÔÇťher bir uygarl─▒─č─▒n do─čal ya┼čam-alan─▒ ba─čl─▒l─▒─č─▒ÔÇŁ ilkesine ├Âncelik veriyoruz. ├ťnl├╝ bilim adam─▒, Profes├Âr Cavad Heyet de T├╝rklerin do─čal ya┼čam-alan─▒ ba─čl─▒l─▒─č─▒ sav─▒ndan yanad─▒r. O, yaz─▒yor: ÔÇťAsl─▒nda bir bozk─▒r halk─▒ olan T├╝rk illeri g├Â├ž s─▒ras─▒nda kendi ya┼čam ko┼čullar─▒na ve bozk─▒r iklim ve k├╝lt├╝r├╝ne kar┼č─▒ olan yerlerde, ├Ârne─čin cengel veya ├žok s─▒cak ve nemli yerlerde yerle┼čmemi┼člerdir. Bazen de ba┼čka milletlerin aras─▒nda ve yabanc─▒ k├╝lt├╝r├╝n etkisinde kal─▒p ya┼čamak zorunda olduklar─▒ zaman onlar─▒n etkisi alt─▒nda kal─▒p kendi varl─▒klar─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. ├ľrne─čin, ├çinÔÇÖde V-VI y├╝zy─▒llarda Tabga├žlar, AvrupaÔÇÖda Hunlar, BalkanlarÔÇÖda Bulgarlar ve Kuzey HindistanÔÇÖda Hala├žlar ve di─čer T├╝rkler gibiÔÇŁ (4, s.9).

Her bir uygarl─▒─č─▒n kendi do─čal ya┼čam-alan─▒ ba─čl─▒l─▒─č─▒na ili┼čkin konulara k─▒sa g├Âz att─▒ktan sonra T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n yerle┼čme alan─▒ meselesine d├Ân├╝yoruz. Lev Gumilev yaz─▒yor ki: ÔÇťAvrasyaÔÇÖn─▒n kalbi ÔÇô B├╝y├╝k Bozk─▒r ÔÇô eski T├╝rklerin topra─č─▒d─▒r, ÔÇô ├çin SeddiÔÇÖnden Karpat da─člar─▒na kadar uzan─▒yor. G├╝neyden Afganistan ve ─░ran, Kuzeyden ise Sibirya ormanlar─▒yla ├žer├ževeli. Ta eskiden bu ├ž├Âl├╝ ─░skitler, Farslar ÔÇô Turan, ├çinliler ÔÇô ÔÇťkuzey barbarlar─▒n ├ž├Âl├╝ÔÇŁ ÔÇô Beyhu adland─▒rm─▒┼člard─▒rÔÇŁ. B├╝y├╝k ├ólimin m├╝l├óhazalar─▒ndan da g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, bu b├╝y├╝k mekan─▒ tek organizma gibi nitelendiren tek fakt├Âr ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ ya┼čam-alan─▒d─▒r. Burada T├╝rk├╝n vatan─▒ olarak ayr─▒ca ne Altay, ne Karadeniz k─▒y─▒s─▒, ne Anadolu g├Âsterilmiyor. Yani T├╝rkÔÇÖ├╝n vatan─▒ olarak b├╝t├╝n ÔÇťB├╝y├╝k Bozk─▒rÔÇŁ d├╝┼č├╝n├╝l├╝yor, onun her taraf─▒nda, t├╝m yerlerinde T├╝rk halklar─▒ g├Â├žmen de─čil, yerel etniktir. Sadece iklim ┼čartlar─▒n─▒n de─či┼čmesi veya di─čer sebeplerden bu mekan kapsam─▒nda T├╝rk halklar─▒ zaman-zaman yerlerini de─či┼čtirmi┼člerdir.

Bu iddiay─▒ do─črulayan fakt├Ârlerden biri de T├╝rk yaz─▒ sistemine dayanmaktad─▒r. T├╝rk alfabe sisteminin, onun temelinde duran T├╝rk damgalar─▒n─▒n ilk kaynaklar─▒yla ilgili yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar T├╝rklerin ├ľn Asya ve KafkasyaÔÇÖda yerel olmas─▒n─▒ bir daha kan─▒tl─▒yor. Bilindi─či gibi, d├╝nya tarihinde ilk yaz─▒lar piktogramlar ┼čeklinde olmu┼čtur ve daha ├žok ta┼člar ├╝zerinde yaz─▒l─▒yordu. Piktografik yaz─▒ ger├žek anlamda yaz─▒ olmam─▒┼č, i├žeri─čin i┼čaretler ve resimlerle verilmesidir. Bu nedenle, kaya ├žizimlerindeki her bir resmin somut i├žerik ta┼č─▒d─▒─č─▒ muhakkakt─▒r.

T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n yerle┼čme alan─▒nda ise biz bu i┼čaretlerin hem Bat─▒da (AzerbaycanÔÇÖda Gemikaya ÔÇô Gobustan kaya resimleri), hem de Do─čuda (Orhun- Yenisey an─▒tlar─▒) ve hatta merkezde (KaradenizÔÇÖin Kuzeyinde kaya resimleri) birbirinden ba─č─▒ms─▒z olarak, ama muhtemelen, belli ili┼čki yarat─▒ld─▒─č─▒n─▒n arkeolojik izlerine rastl─▒yoruz. Azerbaycan topraklar─▒nda Gobustan, ayr─▒ca Gemikaya yap─▒lar─▒nda yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalar g├Âsteriyor ki, bu yaz─▒lar T├╝rk kavimlerine aittir ve bu i┼čaretler sonradan gelme de─čil, yerli k├Âkenlidir. ├ç├╝nk├╝ onlar─▒n okunu┼čunda yerli co─črafyan─▒n toponimi, etnografisi, inan├ž sistemleri, ├že┼čitli T├╝rk kavimlerine ait damgalar anahtar olmu┼čtur.

AzerbaycanÔÇÖ─▒n Nah├ž─▒van ├ľzerk CumhuriyetiÔÇÖnde bulunan Gemikaya yaz─▒tlar─▒nda kaya yaz─▒ i┼čaretlerinden 17 harfin O─čuz damgas─▒ olmas─▒ fikri ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Bu olgu Milattan ├ľnceki bin y─▒llarda da bu diyar─▒n T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n vatan─▒ olmas─▒ ve T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝ temsil etmesini teyit etmeye olanak sa─člar. ├ç├╝nk├╝ Gemikaya an─▒tlar─▒ ta┼č devrine aittir ve Azerbaycan topraklar─▒nda ilk yerle┼čim sitelerinden biridir. Kaya ├╝zerindeki resimlerdeki harflerin O─čuz damgas─▒ olmas─▒ ise bu b├Âlgelerde ilk d├Ânemden ba┼člayarak ya┼čayan n├╝fusun k├╝lt├╝rel miras─▒ say─▒l─▒r.

B├Âylece, insanl─▒k tarihinde kendine ├Âzg├╝ izi olan T├╝rk uygarl─▒─č─▒ benzer manevi de─čerlere dayan─▒yor. T├╝rk uygarl─▒─č─▒n─▒n olu┼čmas─▒nda onun kendine ├Âzg├╝ ├Âzellikleri ÔÇô t├╝m tarihi d├Ânemler boyunca kesilmeyen devlet├žilik gelene─či, ├Ârf ve geleneklerin (T├Ârenin) toplumda y├╝ksek manevi de─čer olarak bask─▒n konumu (T├Ârenin hatta bir├žok durumda dinden ├╝st├╝n tutulmas─▒), dini bak─▒┼čta monoteist inan├ž, aile de─čerleri (ordu ve aile T├╝rk toplumunun iki temel dayana─č─▒n─▒ olu┼čturuyordu), di─čer uygarl─▒k mensuplar─▒na kar┼č─▒ ho┼čg├Âr├╝ ve birlikte ya┼čama al─▒┼čkanl─▒klar─▒ ├Ânemli rol oynam─▒┼čt─▒r. T├╝rk uygarl─▒─č─▒ i├žin ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ ya┼čam-alan─▒ yayg─▒nd─▒r ve T├╝rklerin yay─▒ld─▒─č─▒ b├╝y├╝k mekan─▒ tek organizma olarak nitelendiren temel fakt├Âr bu ya┼čam-alan─▒d─▒r. Burada T├╝rk├╝n vatan─▒ olarak ayr─▒ca ne Altay, ne Karadeniz k─▒y─▒s─▒, ne Kafkasya, ne Anadolu g├Âr├╝lmez. T├╝rkÔÇÖ├╝n vatan─▒ b├╝t├╝n ÔÇťB├╝y├╝k Bozk─▒rÔÇŁ kabul ediliyor, onun her taraf─▒nda T├╝rk halklar─▒ g├Â├žmen de─čil, yerel etnik olarak kabul edilmelidir. Avrasya co─črafyas─▒nda ÔÇťBozk─▒rÔÇŁ ya┼čam-alan─▒ kapsam─▒nda T├╝rk uygarl─▒─č─▒ Do─čuda oldu─ču gibi Bat─▒da da (Kafkasya, ├ľn Asya) birinci nesil uygarl─▒klara aittir. Sadece iklim ┼čartlar─▒n─▒n de─či┼čmesi veya di─čer do─čal, ekonomik, sosyal nedenlerle bu mekan kapsam─▒nda T├╝rk halklar─▒ zaman- zaman yerlerini de─či┼čtirmi┼č, B├╝y├╝k Bozk─▒rda daima harekette olmu┼člard─▒r.

Dr. Arastu HAB─░BBEYL─░
Orijinal Kaynak: ─░RS Dergisi Say─▒: 8 2013 ÔÇô http://www.irs-az.com
Al─▒nt─▒ kayna─č─▒: https://www.altayli.net/altay-teorisinin-gizemleri.html

Kaynak├ža

  • đíĐŹđ╝ĐÄĐŹđ╗Đî đąđ░đŻĐéđŞđŻđ│ĐéđżđŻ. đíĐéđżđ╗đ║đŻđżđ▓đÁđŻđŞđÁ ĐćđŞđ▓đŞđ╗đŞđĚđ░ĐćđŞđ╣. ÔÇô đťđżĐüđ║đ▓đ░, 2003. ĐüĐéĐÇ. 94
  • Receb Albayraq Hacalo─člu. T├╝rkmen ve Asur kiliselerinde okunan t├╝rk├že ilahi metinler. ÔÇô Ankara, 1996. sah. 30.
  • Osman Karatay. ─░ran ile Turan. Hayali milletler ├ža─č─▒nda Avrasiya ve Orta Do─ču. ÔÇô Ankara, 2003. s.5
  • Cavad Heyat. T├╝rklarin tarix va madaniyyatina bir bax─▒┼č (─░slam dan avval va ─░slam d├Âvr├╝). ÔÇô Bak─▒, 2009.
  • đôĐâđ╝đŞđ╗đÁđ▓ đŤ.đŁ. đáđŞĐéđ╝Đő đĽđ▓ĐÇđ░đĚđŞđŞ, đťđżĐüđ║đ▓đ░: đşđ║đżđ┐ĐÇđżĐü, 1993, ĐüĐéĐÇ.147.

233 Toplam, 8 okuma bug├╝n

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Karake├žililer

Karake├žililer

11 Kas─▒m 2019, Karake├žililer i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

4 Kas─▒m 2019, ├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altay Teorisinin Gizemleri

Altay Teorisinin Gizemleri

3 Kas─▒m 2019, Altay Teorisinin Gizemleri i├žin yorumlar kapal─▒
Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

2 Kas─▒m 2019, Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne i├žin yorumlar kapal─▒
20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

2 Kas─▒m 2019, 20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒

Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒

2 Kas─▒m 2019, Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

31 Ekim 2019, Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri

Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri

28 Ekim 2019, Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ Devleti  1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi?

Osmanl─▒ Devleti 1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi?

23 Ekim 2019, Osmanl─▒ Devleti 1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi? i├žin yorumlar kapal─▒
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒