Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Ko├ž, koyun, at ve insan ├╝sluplu mezar ta┼č─▒ gelene─činin ilk ├Ârneklerinin M. ├ľ. 3000’de Hakasya ├ľzerk Cumhuriyeti’nde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ ve T├╝rk gelene─či oldu─ču Rus uzmanlar taraf─▒ndan yaz─▒lmaktad─▒r.

Tunceli ├ódeta┬ábir a├ž─▒k hava etnografya m├╝zesini ├ža─čr─▒┼čt─▒rmaktad─▒r. ├ľrne─čin en otantik mezarlar─▒, hal─▒-kilim ├Ârneklerini Tunceli merkeziyle il├želerindeki yerle┼čim yerlerinde g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r.

Bu ba─člamda T├╝rkiyeÔÇÖdeki en otantik hal─▒, kilim, ko├ž-koyun ba┼čl─▒ ve insan ├╝sluplu (balbal) mezar ta┼člar─▒n─▒ TunceliÔÇÖde g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Mesela ilk ko├ž-koyun ba┼čl─▒ mezar ta┼člar─▒ HakasyaÔÇÖda son ko├ž-koyun ba┼čl─▒ mezar ta┼člar─▒ ise TunceliÔÇÖdedir.

T├╝rk kilimlerindeki en yayg─▒n damga ├Ârne─či de ko├ž boynuzu ya da ko├ž ba┼č─▒ olarak bilinen damgad─▒r.

MEZAR TA┼×LARINDA T├ťRK DAMGALARI

Mezar ta┼člar─▒, topluluklar─▒n ruhsal kimliklerini g├Âsteren ├žok ├Ânemli belgelerdir. Bir mezarl─▒─ča bakarak; oras─▒n─▒n hangi millete ait oldu─čunu kolayca tespit edebilirsiniz. Bu nedenle Tunceli’de bulunan eski mezarlar; o b├Âlgenin milli kimli─čini g├Âsterirler.

Tunceli b├Âlgesi ile buran─▒n bat─▒daki uzant─▒s─▒ Ko├žgiri alanlar─▒nda, mezar ta┼člar─▒n─▒n ko├ž bi├žiminde ya da ko├žba┼č─▒ bi├žiminde dikildi─či g├Âr├╝l├╝yor. Karakoyunlu ve Akkoyunlu (Bay─▒nd─▒rl─▒lar) T├╝rklerinin ─░ran’da ve Do─ču Anadolu’da yerle┼čtiklerini; devletler kurduklar─▒n─▒; bunlar─▒n koyun-ko├ž sembollerini mezar ta┼člar─▒na i┼člediklerini biliyoruz. Ko├ž bi├žimli veya ko├žba┼č─▒ bi├žimli sembollerin T├╝rkler taraf─▒ndan kullan─▒lmas─▒ binlerce y─▒l eskiye gitmektedir. Hun T├╝rklerinde ko├ž, en makbul kurban say─▒l─▒yordu. At ve ko├ž heykelleri mezar ta┼č─▒ olarak dikiliyordu. Altaylar-da VIII. ve X. y├╝zy─▒llara ait bir mezarda erke─čin yan─▒nda at, kad─▒n─▒n yan─▒nda da ko├ž bulunmu┼čtur. De─či┼čik T├╝rk halklar─▒ ko├ž-ba┼č─▒n─▒ ├že┼čitli e┼čyalar─▒na s├╝s olarak i┼člemi┼člerdir. K─▒rg─▒z, O─čuzlar, Avar, Karakalpak, ├çuva┼č, Bulgar T├╝rk halklar─▒ gibi…

Altaylardan Anadolu’ya uzanan geni┼č T├╝rk co─črafyas─▒ndaki bu gelene─či da─čl─▒k Tunceli ve Bing├Âl b├Âlgelerinde de aynen g├Ârmekteyiz:

“Bing├Âl da─člar─▒n─▒n eteklerinde kurulan b├╝t├╝n k├Âylerin mezarlar─▒nda, eskiden yap─▒lm─▒┼č ko├ž heykelleri vard─▒r. Bu heykellerin Varto, H─▒n─▒s, Karl─▒ova ve ┼×u┼čar b├Âlgelerine yerle┼čen Ak ve Karakoyunlu oymaklar─▒na ait oldu─ču san─▒lmaktad─▒r. Varto il├žesinde bu heykeller en faza Alevili─či kabul eden halk─▒n k├Âylerinde ve Bing├Âllerin yamac─▒nda olan Kuzik (G├Ârg├╝), Caneseran (Da─čc─▒lar), ┼×aman (Ta┼čl─▒ yayla), Si─čiren (Dik tepeler), K├Â┼čkar (Yarl─▒su), Ke├žan (Seki), G├╝l├╝kler k├Âylerinde g├Âze ├žarpar. Bu ko├ž heykellerinin g├Â─č├╝s ve yanlar─▒nda at, k─▒l─▒├ž, karg─▒ resimleri kabartma ┼čeklinde yap─▒lm─▒┼čt─▒r.”

Bu ko├ž bi├žimli heykellerin Tunceli b├Âlgesinde ├žok daha eski d├Ânemi temsil etti─čini tespit etmi┼č bulunuyoruz. ├ç├╝nk├╝ bu ko├ž bi├žimli mezar ta┼člar─▒n─▒n ├╝st├╝ne ayn─▒ zamanda g├╝ne┼č piktog-ramlar─▒ da i┼členmi┼čtir. Bu sembol; G├Âk Tanr─▒ inanc─▒n─▒n a├ž─▒k├ža i┼čaretidir. Mezar ta┼č─▒nda (Beng├╝ta┼č) bulunan G├╝ne┼č sembol├╝, ├Âl├╝n├╝n G├Âk Tanr─▒’n─▒n yarl─▒gamas─▒na (esirgemesine) b─▒rak─▒ld─▒─č─▒n─▒; ruhunun G├Âk Tanr─▒’ya ├ž─▒kmas─▒n─▒n istendi─čini g├Âsterir. Bu mezar ta┼člar─▒na konulan G├╝n-Ay piktogramlar─▒; Tunceli y├Âresinin T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝ en ilk d├Ânemlerine yara┼č─▒r bi├žimde ya┼čatt─▒─č─▒n─▒n kan─▒t─▒d─▒r. ─░ngiliz Misyoner H. Riggs’in 1911 y─▒l─▒nda Dersim’deki incelemeleri de b├Âlgedeki mezar ta┼člar─▒nda yo─čun bi├žimde koyun fi-g├╝r├╝n├╝n bulundu─čunu g├Âsteriyor. S├╝nni kesimin de bu durumu utan─▒lacak (put├žuluk, RZ) sayd─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor.

Milattan ├Âncesinden ba┼člayarak Tunceli┬áco─črafyas─▒na ula┼čan de─či┼čik T├╝rk halklar─▒ olmu┼čtur. Bunlar─▒n ├Ânemlileri ┼čunlard─▒r:

– ─░skitler:┬áM├ľ 7. yy’da devletle┼čen ─░skitler; M├ľ 5. ve 4. y├╝zy─▒llarda Kafkaslar ├╝zerinden a┼čarak Orta Anadolu’ya kadar uzanm─▒┼člard─▒r.

– Hunlar (A─ča├žeri kolu):┬áMS 396’dan ba┼člayarak de─či┼čik tarihlerde Do─ču Anadolu’yu hatta Suriye’yi bile istila etmi┼člerdir. A─ča├žeriler Bizans’la anla┼čmal─▒ olarak buralardan ba┼člayarak Toroslara kadar yerle┼čmi┼člerdir.

– Sab─▒rlar:┬á516’da Kafkaslar ├╝zerinden bu b├Âlgelere ve Orta Anadolu’ya kadar uzanm─▒┼člard─▒r.

– Hazarlar (Bat─▒ G├Âk T├╝rkleri):┬á7. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činden itibaren Hazar T├╝rkleri Kafkasya ├╝zerinden g├╝neye inmi┼čler ve b├Âlgede etkili olmu┼člard─▒r.

– K─▒p├žaklar (Kumanlar):┬á10. yy Bizans askeri olarak Do─ču Anadolu’da yer ald─▒lar. Bunlar daha sonra da bu b├Âlgelere indiler ve Karadeniz hatt─▒na yerle┼čtiler. Beyaz tenli, ye┼čil g├Âzl├╝, sar─▒ veya kumral T├╝rkler, i┼čte bu K─▒p├žaklar─▒n torunlar─▒d─▒r. M├ľ b├Âlgeye inen ─░skitler de Sar─▒ ve esmer diye iki gruba ayr─▒lm─▒┼člard─▒r.

– Guzlar (O─čuzlar):┬á11. yy’dan ba┼člayarak b├╝y├╝k k├╝tleler halinde geldiler. B├╝y├╝k Sel├žuklular─▒n b├Âlgeyi ele ge├žirmesinden sonra T├╝rk boylar─▒ dalga dalga gelerek Do─ču Anadolu’da ├žo─čunlu─ču ele ge├žirdiler. O─čuz boylar─▒; 16. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─čine kadar Asya’dan Anadolu’ya akmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler. Bunlar─▒n ├Ânderlerine de Horasan Erenleri deniliyordu. Horasan erenleri; Alevilerde, en ulu yol b├╝y├╝kleri olarak kabul edilir ve Anadolu’nun K─▒z─▒lba┼č ├Ânderleri; kendilerini Horasan erenlerinin devam─▒ sayarlar.
Bu y├╝zdendir ki Dersim Zazalar─▒; kendilerini K├╝rt de─čil Horasan soyundan (T├╝rk) saym─▒┼člard─▒r. ├ľzellikle okumam─▒┼č ve geleneksel e─čitimle (Alevilik okulu) yeti┼čmi┼č olan geni┼č halk tabakalar─▒ b├Âyle d├╝┼č├╝nmektedir.

– Karakoyunlular-Akkoyunlular:┬á14. y├╝zy─▒ldan itibaren ─░ran ve Irak hatt─▒nda devlet kuran bu T├╝rk boylar─▒ 63 da Dersim’de ├žok etkili olmu┼člard─▒r. Bunlar─▒n; b├Âlge n├╝fusuna kuvvetli bi├žimde h├ókim olduklar─▒ devam eden k├╝lt├╝rel benzerlikten de anla┼č─▒lmaktad─▒r.

┼×unu rahatl─▒kla s├Âyleyebiliyoruz:

Tunceli mezar ta┼člar─▒nda g├Âr├╝len di─čer bir olgu da k├╝n-ay piktogram─▒d─▒r. ─░slami d├Ânemde bile baz─▒ mezar ta┼člar─▒n─▒n ├╝st k─▒s─▒mlar─▒nda; g├╝ne┼č simgesinin yal─▒nla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č bi├žimi olan y─▒ld─▒z i┼členmi┼čtir. Davut Y─▒ld─▒z─▒ bi├žimindeki bu y─▒ld─▒zlar; sadece Tunceli’de de─čil, Niksar’daki Dani┼čmentli T├╝rklerinin mezarl─▒─č─▒nda da bol bol g├Âr├╝lmektedir. Eski T├╝rklerdeki K├╝n-Ay sembol├╝n├╝n bir devam─▒ olan bu ├žizim; Tunceli’nin ruhunun T├╝rk oldu─čunu g├Âsteren ba┼čka bir ├Ârnektir.
Bu sembollerden g├╝n (k├╝n) G├╝ne┼č’i, ay da Ay’─▒ g├Âsterir. Ta ├Ân T├╝rklerden Chou T├╝rklerinde (M├ľ 1. bin, Kuzey ├çin) G├╝ne┼č ve Ay tanr─▒lar─▒ g├Âsteren bu sembollerin Tunceli┬áb├Âlgesinde mezar ta┼člar─▒nda kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒km─▒┼č olmas─▒; buradaki inanc─▒n reddedilemez bi├žimde eski T├╝rk inanc─▒n─▒n devam─▒ oldu─čunu g├Âstermektedir. Yani G├Âk tanr─▒ inanc─▒, T├╝rkler aras─▒nda en fazla Tunceli┬áb├Âlgesinde ya┼čam─▒┼čt─▒r ve hala da yer yer bu inan─▒┼č s├╝rmektedir.

G├╝ne┼č ve ay inan─▒┼č─▒n─▒n Tunceli ve Bing├Âl Alevilerinde ├žok ├Ânemli bir yer tuttu─čunu ge├žen y├╝zy─▒ldaki saptamalar da ortaya koymaktad─▒r:

Kaynak Yeni├ža─č:
Altaylar’dan Anadolu’ya uzanan gelenek: Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒, ko├ž ba┼člar─▒

Toplam Okuma: 2,550 , Bug├╝n: 1 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • YEN─░
Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Bursa’n─▒n Sinema Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Limonun Ba┼čkenti Erdemli

Limonun Ba┼čkenti Erdemli

11 Eyl├╝l 2021, Limonun Ba┼čkenti Erdemli i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

11 Eyl├╝l 2021, Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963) i├žin yorumlar kapal─▒
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

10 Eyl├╝l 2021, Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

8 Eyl├╝l 2021, T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi i├žin yorumlar kapal─▒
19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

8 Eyl├╝l 2021, 19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol i├žin yorumlar kapal─▒
Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

23 A─čustos 2021, Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

22 A─čustos 2021, Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi i├žin yorumlar kapal─▒
Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

22 A─čustos 2021, Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi i├žin yorumlar kapal─▒
Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

22 A─čustos 2021, Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

18 A─čustos 2021, Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz! i├žin yorumlar kapal─▒
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒