Anadolulu Tanr─▒├ža KybeleÔÇÖnin Roma Pantheonuna Giri┼či

Anadolulu Tanr─▒├ža KybeleÔÇÖnin Roma Pantheonuna Giri┼či

Alper CAN

1971 y─▒l─▒nda ErzurumÔÇÖda do─čdu. 42 y─▒ld─▒r BursaÔÇÖda ya┼č─▒yor.
1996ÔÇÖda Hacettepe ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnden mezun oldu, serbest di┼č hekimi olarak ├žal─▒┼č─▒yor.
2009ÔÇÖda ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ y├╝ksek lisans program─▒ndan mezun oldu. Ayn─▒ y─▒l Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih b├Âl├╝m├╝nde ba┼člad─▒─č─▒ doktora e─čitimini yar─▒da b─▒rakt─▒. 2003ÔÇÖte Nil├╝fer Kent Konseyi g├Ân├╝ll├╝s├╝ oldu. Bu kurumda tarih, felsefe, edebiyat alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ grupla birlikte s├╝rd├╝r├╝yor.
BursaÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝r sanat alanlar─▒n─▒ kapsayan internet sitesinin(www.bursadakultur.org) 12 senedir yay─▒nc─▒s─▒.
ÔÇťAntik ├ça─č S├Âzl├╝─č├╝ÔÇŁ ve ÔÇťKadim BursaÔÇŁ ad─▒nda iki kitap yay─▒nlad─▒.
e-posta: alperca@hotmail.com
Alper CAN

Giri┼č

─░nsano─člunun yerle┼čik hayata ge├žtikten sonra kurdu─ču ilk kentler ÔÇťBereketli HilalÔÇŁ denilen b├Âlgede yer al─▒r. Anadolu Yar─▒madas─▒ bu b├Âlgeye olan kom┼čulu─ču nedeniyle kentlerin ve k├╝ltlerin do─ču┼čuna, geli┼čimine ve de─či┼čimine sahne olmu┼čtur. En erken d├Ânemlerde ba┼člayan ana tanr─▒├ža k├╝lt├╝ zamanla ├že┼čitli toplumlarda de─či┼čik bi├žimlere b├╝r├╝nm├╝┼čt├╝r ve etkilerini g├╝n├╝m├╝ze de─čin s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu inanc─▒n g├Âr├╝n├╝mlerinden biri de Kybele k├╝lt├╝d├╝r. Antik ├ža─čda Yunan ve Roma d├╝nyas─▒nda ÔÇťAnadolulu Tanr─▒├žaÔÇŁ olarak tan─▒nan Kybele M.├ľ. 1. binde AnadoluÔÇÖda ortaya ├ž─▒km─▒┼č, de─či┼čik toplumlara etki etmi┼č, onlar─▒n ilahlar─▒ aras─▒na girmi┼čtir. Bu ├žal─▒┼čmada Kybele k├╝lt├╝n├╝n Roma inan├ž sistemine giri┼či incelenecektir.

Kybele K├╝lt├╝n├╝n Geli┼čimi

Kybele tarih boyunca pek ├žok toplulukta g├Âzlemlenmi┼č olan Ana Tanr─▒├ža inanc─▒n─▒n bir yans─▒mas─▒d─▒r. Yunan tanr─▒├žalar─▒ndan Gaia ile, Minos tanr─▒├žalar─▒ndan Rhea ile ├Âzde┼čtir. Strabon Kybele k├╝lt├╝n├╝n Thrak kavimleri aras─▒nda yayg─▒n olan Kotyto ve Bendis k├╝ltleri ile Kybele k├╝lt├╝ aras─▒ndaki benzerliklere dikkat ├žeker[1]. En ├Ânemli ├Âzelli─či evrensel anal─▒─č─▒ ve bereketi simgelemesidir. Ayn─▒ zamanda vah┼či do─čan─▒n da hakimidir. Bu ├Âzelli─či y├╝z├╝nden tasvirlerinde s─▒k├ža yan─▒nda iki aslan ile betimlenir. Ana tanr─▒├ža k├╝lt├╝n├╝ M.├ľ.┬á 8. y├╝zy─▒lda benimseyen Frigler Ge├ž Hitit d├Âneminde AnadoluÔÇÖdaki krall─▒klar─▒n ana tanr─▒├žas─▒ olan KubabaÔÇÖdan esinlenerek kendi tanr─▒├žalar─▒na Kybele dediler. Tanr─▒├žan─▒n en ├Ânemli k├╝lt merkezi Gordion yak─▒nlar─▒ndaki PessinusÔÇÖta bulunuyordu. Burada bulunan bir siyah g├Âk ta┼č─▒ par├žas─▒ tanr─▒├žan─▒n simgesiydi. PesinusÔÇÖtaki tap─▒nak had─▒m rahipler taraf─▒ndan y├Ânetilir ve b├Âlgeye hakim olan devletin sa─člad─▒─č─▒ ayr─▒cal─▒k ile varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rd├╝. Friglerin Kimmerler taraf─▒ndan y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra Kybele k├╝lt├╝ Bat─▒ AnadoluÔÇÖda, Lidya krall─▒─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒nda yay─▒ld─▒. Bu krall─▒─č─▒n y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra ise Kybele k├╝lt├╝ dilenci rahipler arac─▒l─▒─č─▒yla t├╝m Akdeniz d├╝nyas─▒na yay─▒ld─▒. Her y─▒l bahar ba┼člang─▒c─▒nda (15 mart),efsanedeki sevgilisi Attis ile bulu┼čmas─▒n─▒ kutlamak i├žin Kybele onuruna Megalesia Festivali d├╝zenlenirdi. Roma dininde Kybele ad─▒na d├╝zenlenen en dikkat ├žekici t├Âren Taurobolium ad─▒n─▒ al─▒rd─▒. Bu t├Ârende bir bo─ča tanr─▒├ža ad─▒na kesilir, bo─čan─▒n kesildi─či b├Âl├╝m├╝n alt─▒na ise akan kanlar─▒n s─▒zabilece─či ┼čekilde bir ├žukur kaz─▒l─▒rd─▒. G├╝nahlar─▒ndan ar─▒nmak isteyen bir g├Ân├╝ll├╝ ├žukura girer, bo─čan─▒n akan kanlar─▒ ile t├╝m v├╝cudunu y─▒kard─▒ (Bkz. ┼×ekil 1-2). Bilinen en eski taurobolium t├Âreni M.S. 134ÔÇÖte PuteoliÔÇÖde yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

KybeleÔÇÖden bahseden pek ├žok antik kaynak vard─▒r. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒nda sadece ad─▒ ge├žerken bir k─▒sm─▒nda da PhrygiaÔÇÖl─▒ oldu─čuna vurgu yap─▒lmaktad─▒r. Tan─▒nm─▒┼č yazarlar─▒n PhrygiaÔÇÖl─▒ KybeleÔÇÖden bahsettikleri sat─▒rlardan baz─▒lar─▒ a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir:

-Pseudo-Apollodorus :Yunan destan yazar─▒, y. M.S. 2. yy, eseri: Bibliotheca 3. 33

-Apollonios: Rodoslu ┼čair, M.├ľ. 3. yy, Argonotlar Destan─▒ yazar─▒

-Diodoros Scilus: Sicilyal─▒ tarih├ži, M.├ľ. 1. yy, Bibliotheke Historike (Tarih Kitapl─▒─č─▒)5.49.1-6

-Strabon: AmaseiaÔÇÖl─▒ co─črafyac─▒, M.├ľ.1- M.S.1. yy, Geographika Kitap 10 K─▒s─▒m 3 B├Âl├╝mler:7-9-10-12-13-15-18-21-22, Kitap 12 K─▒s─▒m 5 B├Âl├╝m 33

-Ovidius, Latin ┼čair, M.├ľ. 1-M.S. 1.yy, Fasti 4.181

-Plinius(ya┼čl─▒) Romal─▒ bilgin, M.S.1. yy, Naturalis Historia (Do─ča Tarihi) 5.147

-Statius: Romal─▒ ┼čair, M.S. 1. yy, Thebaid, 10.170 ve 12.144

Kybele K├╝lt├╝n├╝n RomaÔÇÖya Ge├ži┼či

Kybele k├╝lt├╝n├╝n RomaÔÇÖya ge├žmesinden ilk bahseden kaynak Titus LiviusÔÇÖtur. Roma Tarihi adl─▒ eserinde ┼č├Âyle anlat─▒r[2] : II. P├Ân Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n s├╝rd├╝─č├╝ g├╝nlerde Sibyl kehanet kitaplar─▒nda yer alan bir b├Âl├╝m yeninde ke┼čfedilir. Buna g├Âre bir yabanc─▒ d├╝┼čman e─čer ─░talya i├žlerine kadar ilerlerse onu ├╝lkeden ├ž─▒karman─▒n yolu PessinusÔÇÖtaki Magna MaterÔÇÖi RomaÔÇÖya getirmek olacakt─▒r. Romal─▒lar DephiÔÇÖdeki kahine dan─▒┼č─▒p ondan da ayn─▒ kehaneti dinleyince yola ├ž─▒karlar. M├ľ 204ÔÇÖte Pergamon yak─▒nlar─▒nda karaya ├ž─▒kan Romal─▒lara Pergamon kral─▒ Attalos I yard─▒mc─▒ olur. PessinusÔÇÖta bulunan ve tanr─▒├žay─▒ simgeleyen siyah ta┼č ayn─▒ yol ile RomaÔÇÖya g├Ât├╝r├╝l├╝r. 4 Nisan 204ÔÇÖte RomaÔÇÖya b├╝y├╝k t├Ârenler e┼čli─činde giren Kybele Palatinus TepesiÔÇÖnde in┼ča edilen tap─▒na─ča yerle┼čtirilir. Olay─▒n ger├žekle┼čti─či tarihte her sene tanr─▒├ža ad─▒na festival d├╝zenlenir. Tanr─▒├žan─▒n RomaÔÇÖya getirilmesinin yaratt─▒─č─▒ co┼čku ile olsa gerek, Romal─▒lar II. P├Ân Sava┼č─▒n─▒ kazan─▒rlar. Ayn─▒ olaylar─▒ ─░skenderiyeli tarih├ži Appianus da aktar─▒r[3].

─░mparatorluk d├Âneminde Kybele k├╝lt├╝ RomaÔÇÖda daha da ├Ânem kazan─▒r. Augustus kendi a─čz─▒ndan Palatinus tepesinde tanr─▒├žaya yeni bir tap─▒nak yapt─▒rd─▒─č─▒n─▒ s├Âyler[4]. ─░mparator Claudius ┬áise Kybele k├╝lt├╝n├╝n hamili─čini ├╝stlenir, tanr─▒├ža ad─▒na yeni bir festival ba┼člat─▒r[5]. RomaÔÇÖdaki Kybele tap─▒na─č─▒n─▒n ba┼č rahibine Roma vatanda┼č─▒ olma hakk─▒ tan─▒n─▒r. Ge├ž imparatorluk d├Âneminde Kybele k├╝lt├╝ GalyaÔÇÖya, Kuzey AfrikaÔÇÖda MauretaniaÔÇÖya kadar yay─▒lm─▒┼č, ├Ânemini M.S. 4. Y├╝zy─▒la de─čin korumu┼čtur. Kybele k├╝lt├╝n├╝n ├Âzellikle tar─▒mla u─čra┼čan yerle┼čik toplumlarda ve kad─▒nlar aras─▒nda yayg─▒n oldu─ču g├Âr├╝lmektedir.

Sonu├ž

Heredotos Etr├╝sklerin ─░talya Yar─▒madas─▒ÔÇÖna AnadoluÔÇÖdan g├Â├ž ettiklerini yazar[6]. II. P├Ân Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Kartaca bask─▒s─▒ndan bunalan Romal─▒lar ├žareyi Sibyl kitaplar─▒na ba┼čvurmakta bulurlar. Bu kitaplar, AeneasÔÇÖ─▒n TroiaÔÇÖdan gelirken yan─▒nda getirdi─čine inan─▒lan kitaplard─▒r. Kybele k├╝t├╝n├╝n AnadoluÔÇÖdan RomaÔÇÖya ithali bu iki olgunun ─▒┼č─▒─č─▒nda de─čerlendirilince ortaya bir sonu├ž ├ž─▒kmaktad─▒r. Bir toplumun kendisinden daha y├╝ksek k├╝lt├╝re sahip bir toplumdan k├╝lt├╝rel unsurlar─▒ almas─▒ ve i├žselle┼čtirmesi uygarl─▒k tarihinde s─▒k g├Âr├╝len bir durumdur. Roma uygarl─▒─č─▒ da Anadolu ve Yunanistan uygarl─▒klar─▒n─▒ ─▒┼č─▒─č─▒ndan yararlanabilece─či bir lamba gibi g├Ârmekte, s─▒k─▒┼čt─▒─č─▒nda, ihtiya├ž duydu─čunda ├že┼čitli k├╝lt├╝r ├Âgelerini almaktan ├žekinmemektedir. Antik ├ža─č d├╝nyas─▒nda toplumlar aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel etkile┼čimin bu denli yo─čun ve yak─▒n iken hangi uygarl─▒─č─▒n daha ├╝st├╝n oldu─ču ya da medeniyetin hangi topraklarda do─čdu─ču ┼čeklindeki k─▒s─▒r tart─▒┼čmalar olsa olsa ideolojik sebepler ile yap─▒labilir.

KAYNAKÇA:

-Ando C., ÔÇťExporting Roman ReligionÔÇŁ, A Companion to Roman Religion, R├╝pke J. (ed.), Blackwell Publishing, 1. bs., 2007

-Beard M., ÔÇťThe Roman and the Foreign: The Cult of the Great Mother in Imperial RomeÔÇŁ, Shamanism, History and the State, Thomas N ve C. Humphrey (ed.), University of Michigan State Press, 4. bs. 1999

-Bruce F. F., ÔÇťBabylon and RomeÔÇŁ, The Evangelical Quarterly 13(1941): 241-261

-Han├žerlio─člu O., D├╝nya ─░nan├žlar─▒ S├Âzl├╝─č├╝, Remzi Kitabevi, ─░stanbul, 2000

-Hornblower S. Ve A. Spawforth (ed.), The Oxford Classical Dictionary, Oxford University Press, G├Âzden ge├žirilmi┼č 3. bask─▒, New York,┬á 2003

– Shipley G. vd.(ed.), Cambridge Dictionary of Classical Civilazation, Cambridge University Press, 2006, Cambridge

-Smith W.LL.D.(ed.), Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology,  Brown and Company, Boston, 1867

[1] Strabon, Geographika, X.3.15-16

[2] Livius, Roma Tarihi, XXIX.10-11

[3] Appianus, Roma Tarihi, VII.9

[4] Res Gestae Divi Augusti, iv. 8

[5] Bruce F. F., ÔÇťBabylon and RomeÔÇŁ, The Evangelical Quarterly 13, s.251

[6] Herodotos, Historiai I.94

EKLER

Resim 1: ─░znikÔÇÖte bulunmu┼č Kybele heykeli- ─░stanbul Arkeoloji M├╝zesi

┼×ekil 1 ve 2: Taurobolium: Tanr─▒├ža i├žin kesilen bo─čan─▒n akan kan─▒ platformun alt─▒nda duran g├Ân├╝ll├╝lerin g├╝nahlar─▒n─▒ y─▒k─▒yor.(altta:Bernhard Rode taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼č grav├╝r – y. 1780)

Madrid ÔÇô Kibele Meydan─▒ndaki ├že┼čme

Kybele Roma yolunda- M.S. 1. yy ÔÇô ayna s├╝slemesi – Neapolis

1,393 total views, 1 views today

Alper CAN

Alper CAN

1971 y─▒l─▒nda ErzurumÔÇÖda do─čdu. 42 y─▒ld─▒r BursaÔÇÖda ya┼č─▒yor. 1996ÔÇÖda Hacettepe ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnden mezun oldu, serbest di┼č hekimi olarak ├žal─▒┼č─▒yor. 2009ÔÇÖda ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ y├╝ksek lisans program─▒ndan mezun oldu. Ayn─▒ y─▒l Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih b├Âl├╝m├╝nde ba┼člad─▒─č─▒ doktora e─čitimini yar─▒da b─▒rakt─▒. 2003ÔÇÖte Nil├╝fer Kent Konseyi g├Ân├╝ll├╝s├╝ oldu. Bu kurumda tarih, felsefe, edebiyat alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ grupla birlikte s├╝rd├╝r├╝yor. BursaÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝r sanat alanlar─▒n─▒ kapsayan internet sitesinin (www.bursadakultur.org) 12 senedir yay─▒nc─▒s─▒. ÔÇťAntik ├ça─č S├Âzl├╝─č├╝ÔÇŁ ve ÔÇťKadim BursaÔÇŁ ad─▒nda iki kitap yay─▒nlad─▒. e-posta: alperca@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒