Nevin BALTA
Nevin  BALTA
NevinBalta@hotmail.com
Antep’in ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒
  • 20 Mart 2019 ├çar┼čamba
  • +
  • -

19.yy. ba┼člar─▒nda ─░ngiltere M─▒s─▒r ├╝zerinde, Fransa ise Kuzey-Bat─▒ Afrika ile Suriye b├Âlgesinde n├╝fuz sahas─▒ elde etmek ├žabas─▒ ve rekabetine giri┼čtiler. Bu topraklar Osmanl─▒ Devletine ait topraklard─▒. Suriye, Akdeniz ├ževresindeki M─▒s─▒r, Arabistan, Anadolu ve Irak gibi d├Ârt b├╝y├╝k b├Âlgeyi co─črafi merkez olarak birbirine ba─člarken bu b├Âlgeler aras─▒ndaki ula┼č─▒m ve ticaret ba─člant─▒s─▒n─▒ da yapan tek mevki durumunda idi. Bu b├Âlgeye sahip olacak herhangi bir devlet, ├Âteki devletlerin s├Âm├╝rgeleri ile ba─člant─▒s─▒n─▒ kesebilirdi. ─░┼čte bir Osmanl─▒ topra─č─▒ olan SuriyeÔÇÖnin bu ticar├« ve stratejik durumu, FransaÔÇÖy─▒ o zaman bu b├Âlgeye y├Âneltti. FransaÔÇÖn─▒n b├Âlgeyi iktisaden ele ge├žirme ├žabalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra din├« faaliyetlerde bulundu─čunu da g├Âr├╝yoruz.

Ortak bir d├╝┼čman kar┼č─▒s─▒nda bulunma tehlikesi onlar─▒ bir m├╝ddet i├žin birle┼čtirmi┼č ve Almanya’y─▒ yenmi┼člerdi. Almanya tehlikesi ge├žer ge├žmez aralar─▒ndaki rekabet tekrar ba┼člam─▒┼čt─▒. I. D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n Orta Do─ču’daki sorunlara son vermesi beklenirken Bat─▒l─▒ devletlerin m├╝cadelesine sahne olmu┼čtu. ─░ngiltere I. D├╝nya Sava┼č─▒’nda Arap Yar─▒madas─▒, Suriye ve Irak’ta sava┼č─▒n b├╝t├╝n y├╝k├╝n├╝ ├žekti─či iddias─▒ ile G├╝neydo─ču Anadolu’yu i┼čgal etmi┼čti. Ba┼čbakan Lloyd George, ─░ngiltere’nin ├çukurova ve G├╝neydo─ču Anadolu’yu i┼čgalini, I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda asker├« ba┼čar─▒lar─▒n─▒n bir sonucu olarak g├Âr├╝yordu. Fransa ise bu b├Âlge ile ge├žmi┼čte tarih├« ba─člar─▒ bulundu─ču ve gizli Sykes Picot Antla┼čmas─▒ÔÇÖnda ├çukurova ve G├╝neydo─ču Anadolu’nun kendilerine ayr─▒ld─▒─č─▒ gerek├žesiyle b├Âlgeyi i┼čgal etmi┼čti. Fransa, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒lamayacak haklar─▒ oldu─čunu, tarihi antla┼čmalara dayanan haklar─▒n─▒n Suriye, Filistin, L├╝bnan ve ├çukurovaÔÇÖy─▒ i├žine ald─▒─č─▒n─▒ belirtmekteydi. B├╝t├╝n bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra her iki devlet b├Âlgedeki i┼čgallerine sebep olarak Mondros M├╝tarekesi’nin 7. maddesini g├Âsteriyordu.

3 Kas─▒m 1918’de Musul’u i┼čgal eden ─░ngilizler, Musul VilayetiÔÇÖnden ba┼čka, 9 Kas─▒m 1918ÔÇÖde ─░skenderunÔÇÖu, 6 Aral─▒k 1918ÔÇÖde KilisÔÇÖi, 17 Aral─▒k 1918ÔÇÖde AntepÔÇÖi, 22 ┼×ubat 1919ÔÇÖda Mara┼čÔÇÖ─▒ ve 24 Mart 1919ÔÇÖda UrfaÔÇÖy─▒─▒ i┼čgal etmi┼č ve asker├« harek├ót─▒n─▒ geni┼čletmi┼čti. Diyarbak─▒r dolaylar─▒nda s├╝rekli olarak zararl─▒ propaganda yapmak suretiyle halk aras─▒nda g├╝vensizlik yaratmak i├žin ├žal─▒┼čan ─░ngilizlerin ama├žlar─▒, yerle┼čtirecekleri olumsuz d├╝┼č├╝ncelerle ve ├Âzellikle K├╝rt├ž├╝l├╝k cereyan─▒n─▒ kam├ž─▒latarak ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n deste─či alt─▒nda bir K├╝rt h├╝k├╗meti kurmak ve bu suretle b├Âlgenin i┼čgalini sa─člamakt─▒. Esasen ─░ngilizler, Irak b├Âlgesinin Siirt, Mardin ve Diyarbak─▒r Sancaklar─▒ÔÇÖn─▒ da i├žine ald─▒─č─▒n─▒ iddia ederek buray─▒ i┼čgal etmek istemi┼člerse de 13.ÔÇÖ├╝nc├╝ KolorduÔÇÖnun uyan─▒k davranarak direnmesi kar┼č─▒s─▒nda buna cesaret edememi┼člerdir. ─░ngilizler bu faaliyetlerine hem propaganda ┼čeklinde hem de b├Âlgede mevcut a┼čiretlere para da─č─▒tarak onlar─▒ bu usullerle yanlar─▒na ├žekmek suretiyle davam etmi┼člerdir.

B├Âlgede baz─▒ a┼čiretler ─░ngilizler taraf─▒ndan elde edilmi┼č ve h├╝k├╗mete kar┼č─▒ ayakland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. H├╝k├╗met kuvvetleri bir yandan asayi┼čsizli─či yoluna koymaya ├žal─▒┼č─▒rken di─čer taraftan da siyasi hareketlere engel olmaya u─čra┼č─▒yorlard─▒. ├ç─▒kan ayaklanmalar, 13.ÔÇÖ├╝nc├╝ Kolordu birliklerini olduk├ža g├╝├ž duruma sokmu┼čtu. Bu sebeple Urfa, Mara┼č, Antep b├Âlgelerinde yap─▒lan Mill├« M├╝cadeleye yard─▒m i├žin birlikler g├Ânderilemiyordu.[1]

─░ngilizlerin ve Frans─▒zlar─▒n bu faaliyetlerinden cesaret alan baz─▒ ┼čah─▒slar taraf─▒ndan K├╝rt├ž├╝l├╝k hareketleri ba┼člat─▒lm─▒┼čt─▒. 1919ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖda kurulan K├╝rt Teali Cemiyeti, Diyarbak─▒r, Bitlis ve Elaz─▒─čÔÇÖda ┼čubeler a├žt─▒. Bu Cemiyet, K├╝rtleri ayr─▒ bir millet sayarak Wilson prensiplerinden faydalanmak suretiyle, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni ay─▒rma ve par├žalama siyasi amac─▒yla kurulmu┼čtu. Bu Cemiyet mensuplar─▒ yabanc─▒ devlet ve kurullarla da temasa ge├žerek mill├« g├╝├žlere kar┼č─▒ hareket etmi┼č ve do─ču vilayetleri M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyetleri ile ├žal─▒┼čmay─▒ kabul etmeyerek i┼čgal kuvvetleri ile i┼č birli─či yapm─▒┼člard─▒r.┬á K├╝rt Teali Cemiyeti ├╝yeleri, K├╝rt E─čitim ve ├ľ─črenci Yurdu ile Kad─▒nlar─▒ Y├╝kseltme Kurulu adlar─▒nda ├╝├ž cemiyet daha kurmu┼člard─▒r. Bu d├Ânemde Diyarbak─▒rÔÇÖda baz─▒ a┼čiret ve ┼čah─▒slar─▒n K├╝rt├ž├╝l├╝k faaliyetlerinde bulundu─ču ve K├╝rt├ž├╝l├╝k yolunda toplant─▒lar yapt─▒klar─▒ tespit edilmi┼čtir. Bedirhani A┼čiretiÔÇÖnden K├ómuran, Celadet ve Ali ile Diyarbak─▒rl─▒ Cemil Pa┼čazade Ekrem adlar─▒ndaki ki┼čiler, yabanc─▒lardan ├Ânemli miktarda para alarak propaganda amac─▒yla Diyarbak─▒r b├Âlgesine gelmi┼č; h├╝k├╗mete kar┼č─▒ propaganda yapan ─░ngiliz Binba┼č─▒ Novil (Nowel) ve K├╝rt Kulub├╝ Ba┼čkan─▒ Cemil Pa┼čazade EkremÔÇÖden de destek alm─▒┼člard─▒. Bu propaganda faaliyetlerinin en ├Ânemli ele ba┼č─▒s─▒┬á Novil, Diyarbak─▒r, Savur, Midyat, Mardin, Siverek ve Urfa b├Âlgelerinde dola┼čarak buradaki a┼čiret reislerini h├╝k├╗met aleyhinde zararl─▒ propagandaya y├Âneltmi┼čtir.[2]

─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgesindeki bu i┼čgal hareketleri 15 Eyl├╝l 1919’da yap─▒lan Suriye ─░tilafnamesi ile yeni bir y├Ân┬ákazanm─▒┼čt─▒. Bu anla┼čmaya g├Âre Musul b├Âlgesini elde eden ─░ngiltere, 1 Kas─▒m 1919 tarihinde Adana, Mara┼č, Antep ve Urfa’dan ├žekilerek yerini Fransa’ya b─▒rakm─▒┼čt─▒. Bunun ├╝zerine Frans─▒zlar, 11 Aral─▒k 1919’de D├ÂrtyolÔÇÖa, 17 Aral─▒k 1919ÔÇÖde de MersinÔÇÖe ├ž─▒karma yapt─▒lar. Antla┼čma ile ─░ngiltere, Fransa’y─▒ G├╝neydo─ču Anadolu’da sonu├ž alamayaca─č─▒ bir maceraya sevk ederken, bu devletin di─čer b├Âlgelerde kendilerine olan direncini de k─▒rmak istiyordu. Antla┼čmadan her iki devlette memnun g├Âr├╝n├╝yordu. ─░ngiltere petrol b├Âlgesi Musul’u, Fransa ise Musul petrollerinin akaca─č─▒ ─░skenderun K├Ârfezi ve kendi deyimleriyle “Alp Da─člar─▒na sahip bir Nil deltas─▒” olarak g├Ârd├╝kleri ├çukurova’y─▒ elde etmi┼čti. 1919 Aral─▒k ay─▒nda Paris’te ├ž─▒kan L’─▒nstransigeant gazetesi ┼č├Âyle yaz─▒yordu:

ÔÇť├çukurova’y─▒ (Klikya) Fransa’da kim bilir? Oysa biz ┼čimdiye kadar gelecek i├žin b├Âylesine ├╝mit verici zengin bir koloni kazanmam─▒┼čt─▒k. Bunun yan─▒nda Fransa, Suriye ├╝zerindeki tarihi ba─člar─▒n─▒ dile getiriyor ve sanayinin ihtiya├ž duydu─ču pamuk hammaddesini kar┼č─▒lamak i├žin ├çukurova ve G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgesi ├╝zerinde ├Ânemle duruyordu. Fransa’n─▒n ├╝zerinde durdu─ču bir ba┼čka konu ise Musul petrollerinin akaca─č─▒ bir b├Âlge olarak ─░skenderun K├Ârfezi’nin stratejik konumu idi.ÔÇŁ [3]

G├╝n├╝m├╝zde in┼ča edilen Kerk├╝k-Yumurtal─▒k boru hatt─▒ ile ger├žekle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lan Bak├╝-Ceyhan petrol boru hatt─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde bu devletlerin y─▒llar ├Âncesinden ─░skenderun K├Ârfezi’nin stratejik konumunu dikkate alm─▒┼č olmalar─▒ dikkat ├žekicidir.

Orta Do─ču’da istedikleri yeni d├╝zeni kurmak i├žin Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnden sonra Musul dahil b├╝t├╝n Irak b├Âlgesini ve G├╝neydo─ču Anadolu’yu i┼čgal eden ─░ngilizler, T├╝rkleri ─░ngiliz menfaatleri ├žer├ževesinde bir anla┼čmaya zorluyordu. Bunu sa─člamak amac─▒yla, Bat─▒ÔÇÖdaki Yunan harek├ót─▒ ve Do─čuÔÇÖdaki Ermenileri kullan─▒yorlard─▒. Ermenilerin yan─▒na Do─ču ve G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk vatanda┼člar─▒n─▒ da katmak isteyen ─░ngiltere, bu ama├žla b├Âlgede etnik sorunlar ├ž─▒kartmaya ├žal─▒┼č─▒yor ve b├Âl├╝c├╝l├╝k faaliyetlerinde bulunuyordu. Bu giri┼čimleri ile AnadoluÔÇÖda olu┼čan mill├« faaliyetlere engel olmak istiyorlard─▒.[4]

─░ngilizler ┬áKas─▒m 1918ÔÇÖde Ba┼člayan ├çukurova ve SuriyeÔÇÖdeki ─░┼čgallerini ÔÇťSuriye ─░tilafnamesiÔÇŁ ile Frans─▒zlara B─▒rakt─▒

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan ma─člup ├ž─▒kan ─░ngiltere Hindistan yolu ├╝zerindeki bu b├Âlgeyi ele ge├žirmek i├žin faaliyete ge├žti. Sava┼č tela┼č─▒ i├žinde bol keseden yap─▒lan da─č─▒t─▒m daha sonra ─░ngiltereÔÇÖyi rahats─▒z etti. Zira Filistin, Irak ve Suriye CepheleriÔÇÖnde tek ba┼č─▒na sava┼č─▒n b├╝t├╝n y├╝k├╝n├╝ ├žeken ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni yenen ─░ngiltere, bu nedenle FransaÔÇÖy─▒, Mondros M├╝tarekesi g├Âr├╝┼čmelerine katmam─▒┼čt─▒. ─░ngiltereÔÇÖnin amac─▒, gizli antla┼čmalar gere─čince FransaÔÇÖya vermesi gereken MusulÔÇÖu, kendi elinde tutmakt─▒. ┬áBu sebeple ─░ngilizler, Frans─▒zlar─▒ Mondros Antla┼čmas─▒ g├Âr├╝┼čmelerine bile katmam─▒┼člard─▒. ─░ngiltere, AvrupaÔÇÖda Frans─▒zlar─▒n g├╝venli─čini sa─člayan tedbirleri desteklemenin ├╝cretini bu devlete Ortado─čuÔÇÖda ├Âdetmeyi d├╝┼č├╝nmekteydi. Bununla birlikte, ─░ngiltere, tampon b├Âlge fikrinden vazge├žmemi┼č, ancak sava┼č sona erdikten sonra stratejisini de─či┼čtirerek, tampon b├Âlgenin s─▒n─▒r─▒n─▒ daha kuzeye do─čru ├žekmeye ve geni┼čletmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ─░ngiltereÔÇÖnin, bu plan─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmek gayesiyle, b├Âlgede K├╝rt├ž├╝l├╝k faaliyetlerine giri┼čerek, bir K├╝rt Devleti kurmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ g├Âzlenmi┼čtir.[5]

─░ngiltere i├žin bir de Rusya fakt├Âr├╝ vard─▒. RusyaÔÇÖn─▒n G├╝neyÔÇÖe sarkmas─▒ ─░ngiltereÔÇÖnin s├Âm├╝rge yollar─▒n─▒ tehlikeye atacakt─▒. ─░┼čte ─░ngiltere RusyaÔÇÖn─▒n G├╝neyÔÇÖe sarkmas─▒n─▒ ├Ânlemek ve Ortado─čuÔÇÖda bu devletle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmemek i├žin Fransa ile bir tampon b├Âlge olu┼čturmak amac─▒n─▒ g├╝d├╝yordu.[6]

┬á─░ngiltereÔÇÖnin bir di─čer plan─▒ da, KilikyaÔÇÖy─▒ ge├žici de olsa i┼čgal edip elinde tutarak, MusulÔÇÖu almak i├žin Frans─▒zlara kar┼č─▒ koz olarak kullanmakt─▒. Nitekim ─░ngiltere, bu amac─▒n─▒ yerine getirmek i├žin bu b├Âlgeyi i┼čgal etti. ┬áHatta Fransa, b├Âlgede menfaatleri oldu─čunu sert bir dille a├ž─▒klad─▒─č─▒ h├ólde, ─░ngiltere, b├Âlgeden ├žekilmek i├žin FilistinÔÇÖde n├╝fuzunun tan─▒nmas─▒n─▒ ve Musul B├ÂlgesiÔÇÖnin kendisine b─▒rak─▒lmas─▒n─▒n ┼čart oldu─čunu ileri s├╝rd├╝.[7]

─░ngilizler, Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n yedinci maddesine dayanarak, ├žok miktarda askerini daha iyi ┼čartlarda bar─▒nd─▒rabilmek i├žin isk├ón m─▒nt─▒kas─▒n─▒ geni┼čletmek istediler. Bu maksad─▒ temin i├žin ─░ngiliz birlikleri AntakyaÔÇÖn─▒n g├╝neyinden itibaren do─čuya do─čru 7. nci Ordu Birlikleri ile temas h├ólinde idi. ─░ngilizlerin Suriye Cephesinde Mondros Antla┼čmas─▒na ayk─▒r─▒ ilk istek ve davran─▒┼člar─▒ ─░skenderunÔÇÖdan ba┼člam─▒┼čt─▒. ─░ngilizler, M├╝tarekeden hemen sonra 1 Kas─▒m 1918’de Irak’taki g├╝├žlerini toplayarak Musul’a girdiler. ─░ngilizlerin Suriye Cephesinde Mondros Antla┼čmas─▒ÔÇÖna ayk─▒r─▒ ilk istek ve davran─▒┼člar─▒ ─░skenderunÔÇÖdan ba┼člam─▒┼čt─▒. 9 Kas─▒m 1918ÔÇÖde 15 ki┼čilik bir kuvvetle ─░skenderunÔÇÖu kolayca ve yaln─▒z tehditle i┼čgal eden ─░ngilizler, ┼čehrin etraf─▒nda geni┼č bir b├Âlgeyi de ellerine ge├žirmi┼člerdi.[8] ─░ngiltere harek├ót─▒n─▒ Antep, Mara┼č Vilayetlerine do─čru geni┼čletmi┼čti.

─░ngiltereÔÇÖnin bu konudaki faaliyetleri ├╝zerine kaleme al─▒nan raporlardan biri olan 6. Ordu Taharri (Ara┼čt─▒rma) Raporunda, ─░ngilizlerin Araplarla ├Âzellikle ┼×erifÔÇÖin askerler ile birlikte sadece sahil ┼čeridine de─čil Urfa, Antep, Birecik, NizipÔÇÖe do─čru yay─▒lmak istediklerini belirtiliyordu. II. Ordu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n bu konudaki telgraf─▒n─▒ -Ay─▒ntap Mutasarr─▒fl─▒─č─▒n─▒n bu konudaki yaz─▒s─▒na atfen ┬á22.12.1334 (1918) tarih ve 10425 nolu telgrafla takdim ettiklerinin hat─▒rlat─▒ld─▒─č─▒ 30 Ekim (1335) 1919 tarihli bu raporda, Sadaret-i Uzma Dairesi (Ba┼čbakanl─▒k)ÔÇÖtan acilen tedbir al─▒nmas─▒ ┼ču ifadelerle talep edilmekteydi:

ÔÇťÔÇŽ Mukaddemat─▒ ba┼člam─▒┼č olan bu hulule ┼čimdiden itiraz edilmedi─či takdirde i┼čgal m─▒nt─▒kas─▒n─▒n muhtelif bahanelerle me┼čhale do─čru gittik├že tevsi edece─či bed├«h├«dir (a├ž─▒kt─▒r)ÔÇŽ.ÔÇŁ[9]

6 Aral─▒k’ta bir Hint taburu ve ─░ngiliz s├╝vari b├Âl├╝─č├╝ Kilis’i i┼čgal etti. ─░dadi binas─▒na yerle┼čtiler ve b├╝t├╝n haberle┼čmeyi denetim alt─▒na ald─▒lar. Bu arada m├╝tarekenin sonunda Kilis’e d├Ânen Ermeniler, M├╝sl├╝man halka d├╝┼čmanca bir davran─▒┼č i├žine girdiler. Ermenilerin de deste─či ile ─░ngilizler halka bask─▒ yap─▒yorlard─▒. Antep b├Âlgesinde toparlanan Ermenilerin bir├žo─ču da di─čer b├Âlgelerden ka├žan, memleketine d├Ânemeyen ki┼čilerden olu┼čmu┼čtu. Yabanc─▒larla birlikte Ermeni mevcudu T├╝rk mevcudunu a┼čm─▒┼čt─▒.[10]

1919 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda Frans─▒zlar, AdanaÔÇÖda belediye, polis, jandarma ve adliyeyi kontrol├╝ alt─▒na ald─▒klar─▒ s─▒rada ─░ngilizler ise Mara┼č, Antep ve Urfa taraf─▒n─▒ i┼čgal etmek niyetindeydiler. ─░ngiltere, FransaÔÇÖya kar┼č─▒ pazarl─▒k konusu olarak ellerinde bulundurmak amac─▒yla, petrol sahas─▒ Musul Vilayeti ile birlikte Kilis, Cerablus, Birecik, Urfa, Mara┼č ve AntepÔÇÖi i┼čgal etmeyi tasarl─▒yordu.┬á Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnin ard─▒ndan Osmanl─▒ H├╝k├╗meti’nin G├╝ney b├Âlgesindeki (Adana, Antep, Urfa ve Mara┼č) sancaklardan asker├« kuvvetleri ├žekmesi ─░tilaf DevletleriÔÇÖnin b├Âlgedeki i┼čgallerini kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ bir zemin olu┼čturmu┼čtu. [11]

Mondros M├╝tarekesi, s├Âz konusu yerleri ve Antep Sanca─č─▒n─▒ T├╝rk h├ókimiyetine b─▒rak─▒yordu. Bununla birlikte M├╝tarekeÔÇÖnin 7. maddesi emniyetlerini temin i├žin icap eden yerlere asker sevk ederek i┼čgal etmek hakk─▒n─▒ ─░tilaf DevletleriÔÇÖne veriyordu.[12]

15 Ocak 1919 Tarihinde ─░ngilizler AntepÔÇÖi Resmen ─░┼čgal Etti

─░ngilizler 17 Aral─▒k 1918 tarihinde AntepÔÇÖe girdiler. ─░┼čgal birli─či s├╝varilerinin yemek ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lamak maksad─▒ ile geldiklerini a├ž─▒klayan ─░ngilizler, ┼čehirdeki asker├« varl─▒klar─▒n─▒n g├╝nden g├╝ne art─▒rmaya ba┼člad─▒lar. Bu durum memurlar─▒n ve ayd─▒nlar─▒n endi┼čelenmesine sebep oluyorsa da, halk─▒ ku┼čkuland─▒rmamak ve heyecana sebebiyet vermemek i├žin ses ├ž─▒karm─▒yorlard─▒. 1919 y─▒l─▒ Ocak ay─▒na kadar ─░ngilizler askerleri hen├╝z kimseye sald─▒r─▒lmam─▒┼č ve bir ┼čeye m├╝dahale edilmemi┼čti. 15 Ocak 1919 tarihinden itibaren durum birden de─či┼čti, ─░ngilizler taraf─▒ndan telsiz telgraf haberle┼čmesine ba┼članarak telgrafhaneye sans├╝r konuldu. H├╝k├╗met resm├« ┼čifresi derhal yasakland─▒. Resm├« ve gayri resm├« haberle┼čmenin sans├╝re tabi bulundu─ču tebli─č olundu. B├Âylece Antep 15 Ocak 1919 tarihinde ─░ngilizler taraf─▒ndan resmen i┼čgal edildi. 23 Ocak 1919 Per┼čembe g├╝n├╝ ise H├╝k├╗met Kona─č─▒ÔÇÖn─▒ basan ─░ngilizler, Kolej M├╝d├╝r├╝ Mr. Mery ile birlikte Mutasarr─▒f Cel├ól BeyÔÇÖle g├Âr├╝┼čerek memleketin ileri gelenlerinin toplanmas─▒n─▒ istediler. Antep ileri gelenleri, ayd─▒nlar─▒, H├╝k├╗met Kona─č─▒ ├Ân├╝nde bekleyen otomobillere bindirilerek ─░ngilizlerin Kararg├óh─▒ olan Amerikan KolejiÔÇÖne g├Ât├╝r├╝ld├╝ler. Kararg├óhÔÇÖta yap─▒lan sorgulamalar─▒nda,┬á I. D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Ermenilere zul├╝m ettikleri, tehcir esnas─▒nda k├Ât├╝ muamelede bulunduklar─▒ ve Ermenilerin pek ├žok e┼čya vesairesini alarak bu y├╝zden m├╝him bir servet elde ettikleri bahanesiyle su├žlu bulunarak tutuklan─▒p, Halep ├╝zerinden M─▒s─▒r’a g├Ânderildiler. Her ne kadar tutuklanan ┼čah─▒slar─▒n muhakeme edilmek ├╝zere h├╝k├╗mete teslimleri talep ve ─▒srar edilmi┼č ise de etkili olunamam─▒┼č ve H├╝k├╗met Kona─č─▒ makineli t├╝fekler ile silahland─▒r─▒lm─▒┼č bir b├Âl├╝k ─░ngiliz askeri ile sar─▒larak harp ve Ermeni tehciri hakk─▒nda mevcut evrak ve vesikayla dolu bir ├žuval─▒ zorla al─▒p g├Ât├╝rm├╝┼člerdir.[13]┬á

Abadi, T├╝rk Verd├╝n├╝ AntepÔÇÖin D├Ârt Muhasaras─▒ adl─▒ eserinde ─░ngilizlerin i┼čgalini ┼ču ifadelerle anlatmaktad─▒r :

ÔÇť─░ngiliz askerleri Antep 17 Aral─▒k 1918ÔÇÖde girdiler. AntepÔÇÖi ├╝├ž├╝nc├╝ s├╝vari livas─▒ (5ÔÇÖnci f─▒rkadan) ile kuvvetli bir istihk├óm m├╝frezesi, bir batarya ve bir otomobilli makineli t├╝fek k─▒tas─▒ndan ibaret bir kuvvet taraf─▒ndan i┼čgal olunmu┼čtu.ÔÇŁ[14]

AntepÔÇÖte 15 Mart 1919ÔÇÖda on be┼č g├╝n s├╝re ile d├╝kk├ón kapama ve soka─ča ├ž─▒kma yasa─č─▒ uyguland─▒. Kilis ve Antep halk─▒ bu i┼čgale kar┼č─▒ boyun e─čmeyip protesto mektubu haz─▒rlad─▒lar.

MusulÔÇÖu ele ge├žirmek isteyen ─░ngilizlerin amac─▒, asl─▒nda buralar─▒ i┼čgal ederek Frans─▒zlara kar┼č─▒ elini g├╝├žlendirmekti. 27 Aral─▒k 1918 tarihinde HalepÔÇÖten KilisÔÇÖe gelen ─░ngiliz kuvvetleri 1 Ocak 1919ÔÇÖda AntepÔÇÖi, 3 OcakÔÇÖta CarablusÔÇÖu, 22 ┼×ubat 1919ÔÇÖda Mara┼čÔÇÖ─▒ i┼čgal ettiler. Urfa, 20 Mart 1919ÔÇÖda ─░ngilizler taraf─▒ndan abluka alt─▒na al─▒nd─▒ ve 24 Mart 1919ÔÇÖda ise i┼čgale maruz kald─▒. ─░ngilizler, Frans─▒zlarla imzalad─▒klar─▒ Suriye ─░tilafnamesi gere─čince di─čer yerlerle birlikte Mara┼č, Urfa ve AntepÔÇÖi 1 Kas─▒m 1919 tarihinde Frans─▒zlara terk ettiler.[15]

Mondros M├╝tarekesi imzalan─▒ncaya kadar MusulÔÇÖu Osmanl─▒ topra─č─▒ olarak tutmaya muvaffak olan 6. Ordu Kumandan─▒ Ali ─░hsan (S├óbis) Pa┼ča, bu m├╝tarekeden sonra buradan ├žekilmemek i├žin ─░ngiliz kuvvetlerine kar┼č─▒ ├žok direndi. Fakat Sadrazam ve Ba┼čkumandan Vekili olan Ahmet ─░zzet Pa┼čaÔÇÖn─▒n 9 Kas─▒m 1918 tarihinde verdi─či emirle Ali ─░hsan Pa┼ča, hemen ertesi g├╝n├╝ MusulÔÇÖu ─░ngilizlere b─▒rakarak mecburen NusaybinÔÇÖe ├žekildi. Y─▒ld─▒r─▒m Ordular Grubunun la─čvedilmesinden sonra Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ─░stanbulÔÇÖa tayinin ├ž─▒kmas─▒, Ali ─░hsan Pa┼čaÔÇÖn─▒n komutas─▒ndaki 6. Ordunun mesuliyet sahas─▒n─▒n geni┼člemesine sebep oldu. FransaÔÇÖn─▒n i┼čtah─▒n─▒ kabartan AnadoluÔÇÖnun g├╝neyinde ortaya ├ž─▒kmas─▒ muhtemel bir asker├« zafiyetin bertaraf edilmesi, asl─▒nda Ali ─░hsan Pa┼čaÔÇÖn─▒n sorumluluk sahas─▒n─▒ geni┼čletmesi sayesinde a├ž─▒ld─▒. Pa┼ča, insiyatif kullanarak HalepÔÇÖin ─░ngiliz i┼čgali alt─▒nda bulunmas─▒ nedeniyle g├╝neyden gelecek sald─▒r─▒ tehlikesine kar┼č─▒ F─▒rat nehrinden Dicle nehrine kadar olan geni┼č arazide teyakkuz h├ólinde olacakt─▒. Kuzey taraf─▒ndan ─░ngiliz kuvvetlerinin Diyarbak─▒r, Bitlis, Van, Erzurum, Trabzon, Sivas, Elaz─▒─č vilayetlerine sokulmamas─▒ vazifesini Pa┼ča, kendine ba─čl─▒, ancak bir hayli zay─▒flam─▒┼č olan kuvvetleriyle ├╝stlendi. M├╝tareke h├╝k├╝mlerine g├Âre di─čer ordular la─čvolunurken 6. ve 9. Ordular daha la─čvedilmemi┼čti.[16]

─░ngiltere, 9 ┼×ubat 1919ÔÇÖda Musul ile birlikte SuriyeÔÇÖnin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ndeki haklar─▒n─▒n tan─▒nmas─▒n─▒, Fransa ise t├╝m SuriyeÔÇÖnin mandaterli─činin kendisine verilmesini istedi. ─░ngiltere ve Fransa aras─▒nda,┬á ABD ve ─░talyan delegelerinin de kat─▒ld─▒─č─▒ baz─▒ toplant─▒lar yap─▒ld─▒. 7 Mart 1919ÔÇÖda, Clemenceau, SuriyeÔÇÖnin tamam─▒ ve KlikyaÔÇÖdaki ÔÇťmandaÔÇŁ isteklerini dile getirdi. FransaÔÇÖn─▒n bu iste─či, Ermenistan i├žin d├╝┼č├╝n├╝len b├Âlgenin de en ├Ânemli k─▒sm─▒n─▒ kapsamaktayd─▒.

Bir dizi g├Âr├╝┼čmelerden sonra, 26 Nisan 1919ÔÇÖda, Long-Berencer Petrol Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒ imzalayan ─░ngiltere ve Fransa, bu antla┼čma ile Rusya, Romanya gibi ├╝lkelerle, kendilerine ba─čl─▒ s├Âm├╝rgelerde ve bilhassa MezopotamyaÔÇÖdaki petrol yataklar─▒ konusunda ili┼čkilerini yeniden d├╝zenlediler. FransaÔÇÖya T├╝rk Petrolleri ┼×irketÔÇÖnin % 25ÔÇÖini kullanma hakk─▒ verildi.[17]

─░ngiliz Ba┼čbakan─▒ Lloyd George ve Fransa Ba┼čbakan─▒ Clemenceau, Haziran ay─▒nda genel bir mutakabat sa─člam─▒┼člard─▒. Buna g├Âre ─░n┬şgiltere, gelecekte olas─▒ Alman tehlikelerine kar┼č─▒ FransaÔÇÖya g├╝vence verecek ve SuriyeÔÇÖde manda y├Ânetimi kurmas─▒n─▒ sa─člayacakt─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k Fransa, IrakÔÇÖ─▒n kuzeyi ve Musul b├Âlgesi i├žin Sykes-Picot Anla┼čmas─▒ ile sahip oldu─ču haklar─▒ndan cayarak, buray─▒ tamamen ─░ngiltereÔÇÖye b─▒rakacakt─▒. ─░ngiltereÔÇÖnin Musul VilayetiÔÇÖndeki fiili egemenligi, resrn├« bir nitelik kazanacakt─▒.

Nihayet Temmuz 1919ÔÇÖda Lloyd George ve Clemenceau, yapt─▒klar─▒ g├Âr├╝┼čmeler sonunda Adana, Mara┼č, Antep, Urfa ile SuriyeÔÇÖnin bir k─▒sm─▒nda ─░ngiliz birliklerinin yerine Frans─▒z kuvvetlerinin ge├žmesini, ┼×am ve Halep ┼čehirlerinde ise ─░ngilizlerin yerini ┼×erif H├╝seyin birliklerine b─▒rakmas─▒n─▒ ilke olarak kabul etmi┼člerdi.

Lloyd George ve Clemenceau ile g├Âr├╝┼čmeler ├žer├ževesinde, Fransa ve Araplara sunulmak ├╝zere bir memorandum┬á haz─▒rlat─▒lm─▒┼čt─▒. Buna g├Âre; ─░ngiliz ordusu, SuriyeÔÇÖyi bo┼čaltmak i├žin derhal harekete ge├žecek, ─░ngilizler b├Âlgedeki sorumluluklar─▒n─▒ Frans─▒z ve Arap kuvvetlerine┬á devredecekti. Filistin ─░ngiltereÔÇÖnin elinde kalacak, Musul dahil, Mezopotamya da ─░ngiltereÔÇÖye tabi olacakt─▒. ─░ngiltere, ayn─▒ zamanda, Ermenileri himaye sorumlulu─čunu ├╝stlenen Frans─▒z birliklerinin KlikyaÔÇÖya g├Ânderilmesini kabul ediyordu. Bunu takiben Frans─▒zlar, KlikyaÔÇÖdaki asker├« birliklerini te┼čekk├╝l ederken, Adana, ─░skenderun ve D├ÂrtyolÔÇÖa sevkettikleri birliklerle i┼čgale haz─▒rlan─▒yordu.

13 Eyl├╝l 1919ÔÇÖda ParisÔÇÖte ClemenceauÔÇÖya, 15 Eyl├╝lde D├Ârtler Konseyine resmen sunulan bu memorandum ├╝zerindeki g├Âr├╝┼čmeler sonucunda 1 Kas─▒m 1919 tarihinden itibaren ─░ngiliz kuvvetlerinin ├çukurova ve SuriyeÔÇÖden ├žekilmesi ve yerlerini Frans─▒zlara terk etmesi hakk─▒ndaki┬á ÔÇťSuriye ─░tilafnamesiÔÇŁ olarak tan─▒nan ─░ngiliz-Frans─▒z anla┼čmas─▒ imzalanm─▒┼čt─▒. ÔÇťSuriye ─░tilafnamesiÔÇŁ ile ─░ngiliz kuvvetleri Kilikya ve SuriyeÔÇÖden ├žekilecek ve yerlerini Frans─▒zlarÔÇÖa terk edecekti.[18] Bu antla┼čma ┼čart─▒ gere─či, sivil y├Ânetimler Osmanl─▒larda kalacak, asker├« otorite Frans─▒zlar─▒n elinde olacakt─▒.┬á B├Âylece ─░ngiltere, Musul b├Âlgesi hari├ž Sykes-Picot Anla┼čmas─▒ ile girdi─či y├╝k├╝ml├╝l├╝klerden kurtuluyordu.[19]

─░ngilizlerin g├╝ney vilayetlerimizi Frans─▒zlara devrine ve Frans─▒zlar─▒n b├Âlgeyi i┼čgal haz─▒rl─▒klar─▒na dikkati ├žeken Mustafa Kemal Pa┼ča, yay─▒mlad─▒─č─▒ tamimle Suriye ─░tilafnamesiÔÇÖni ve ┼čartlar─▒n─▒ b├Âlge halk─▒ ile b├╝t├╝n T├╝rk milletine duyurdu. Bu tamimde, 1916 Sykes-Picot gizli antla┼čmas─▒ esas al─▒narak, 15 Eyl├╝l 1919ÔÇÖda yeni bir antla┼čma imzaland─▒─č─▒, milletin, Erzurum ve Sivas KongreleriÔÇÖnde mukaddes ve me┼čru hukukunu m├╝dafaada azimli ve kararl─▒ oldu─čunu ilan etti─čini ve bu gibi kararlara asla boyun e─čmeyece─čini belirttikten sonra, vatan─▒ ve milleti ilgilendiren bu antla┼čmadaki ├Ânemli kararlar─▒ ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yordu:┬á

ÔÇťa) Vatan─▒m─▒zda, ─░ngilizlerin haks─▒z yere i┼čgal etmi┼č olduklar─▒ b├Âlgeleri bu defa tahliye ile Frans─▒zlar, haks─▒zl─▒k ├╝zerine haks─▒zl─▒k olmak ├╝zere i┼čgal ederek i┼če ba┼člayacaklard─▒r.

b) HalepÔÇÖi hari├žte b─▒rakarak, bu ┼čehrin bat─▒s─▒ndan ge├žen ve Urfa, Antep, Mara┼č, ve Adana VilayetleriÔÇÖni i├žine alarak, Harput ve SivasÔÇÖa kadar uzanan, SivasÔÇÖtan MersinÔÇÖin bat─▒s─▒na ula┼čan s─▒n─▒r i├žindeki ├žo─čunlu─ču T├╝rk olan topraklar, Frans─▒z n├╝fuzu ve idaresi alt─▒na girecektir.

c) ─░tilafnameÔÇÖnin, SuriyeÔÇÖye ait k─▒sm─▒nda, Beyrut VilayetiÔÇÖnin Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgal edilece─či bildirilmektedir. Bu durum, dinda┼člar─▒m─▒z─▒ en zengin topraklar─▒ndan mahrum edecektir.[20]

Heyet-i Temsiliye Reisi Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n, ├╝lkenin tehlikede oldu─čunu bir kere daha a├ž─▒klamak i├žin Kastamonu Vilayeti Belediye ve M├╝dafaa-i Hukuk RiyasetleriÔÇÖne g├Ânderdi─či ÔÇťSuriye ─░tilafnamesiÔÇŁnin i├žeri─čini a├ž─▒klayan telgraf─▒ ┼č├Âyleydi:

ÔÇť1. ─░ngilizlerin haks─▒z olarak i┼čgal etmi┼č olduklar─▒ ve tahliye ettikleri m─▒nt─▒kalar─▒ Frans─▒zlar i┼čgale ba┼člam─▒┼člard─▒r.

2.S─▒n─▒r, Halebi d─▒┼čar─▒da b─▒rakarak, ┼čehrin bat─▒s─▒ndan ge├žecekti. Buradan Urfa, Antep, Mara┼č ile Adana vilayetinin ├žo─čunlu─čunu ─░slam ve T├╝rk te┼čkil eden zengin topraklar─▒n─▒ i├žine alarak kuzeye do─čru Harput ve SivasÔÇÖa kadar uzanaca─č─▒ ve bu ┼čehirleri de i├žine alarak daha sonra SivasÔÇÖtan g├╝neye MersinÔÇÖe kadar ula┼čan bir hudut ile Do─ču AnadoluÔÇÖyu Bat─▒ AnadoluÔÇÖdan ay─▒ran bir m─▒nt─▒kan─▒n Frans─▒z n├╝fuz ve idaresine girece─či,

3.─░tilafnameÔÇÖnin SuriyeÔÇÖye ait k─▒sm─▒nda bulunan Beyrut vil├óyetinin Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgal edilmek suretiyle M├╝sl├╝manlar─▒n en zengin sahil k─▒s─▒mlar─▒ndan mahrum edilmek istendi─či ve g├╝ya Araplara kalan Ham, Hama ve Halep m─▒nt─▒kas─▒nda Frans─▒zlar─▒n iktisadi ve s─▒na├« n├╝fuzlar─▒ alt─▒na sokulaca─č─▒ kararla┼čt─▒r─▒ld─▒.ÔÇŁ[21]

Mustafa Kemal, ─░stanbul H├╝k├╗metiÔÇÖni de bir yaz─▒ ile uyarm─▒┼čt─▒. Bu yaz─▒da, KilikyaÔÇÖya ek olarak, Urfa, Mara┼č ve AntepÔÇÖin, bu kez de Frans─▒zlar taraf─▒ndan, M├╝tarekeÔÇÖye ayk─▒r─▒ olarak i┼čgal edilece─či haberinin b├╝t├╝n halk─▒ heyecana sevk etti─či, ÔÇťM├╝dafaa-i Hukuk CemiyetiÔÇŁnin bu gibi i┼čgallere kar┼č─▒ m├╝dafaa ve mukavemet fikrini kabul etti─či, tarafs─▒z kalman─▒n m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒, b├Âlge halk─▒n─▒n, ├Ânce i┼čgali protesto edece─čini, Frans─▒zlar, bu protestolara itibar etmezlerse, milletin her vas─▒taya ba┼čvurarak, b├╝t├╝n varl─▒─č─▒yla i┼čgale kar┼č─▒ koyaca─č─▒n─▒ belirtmi┼čti. Merkezi H├╝k├╗metÔÇÖin de, bu i┼čgali kararl─▒ bir dille anlatarak, milleti itham ve mesuliyet alt─▒nda b─▒rakmamak ├╝zere gerekli tedbirleri almas─▒n─▒ istiyordu. Oysa ─░stanbul H├╝k├╗meti, i┼čgal kuvvetlerini mahalli bir silahl─▒ ayaklanma ve sava┼čla uzakla┼čt─▒rmak ├╝zere, memleket i├žinden silahl─▒ kuvvetler tertip ve sevk etmenin ba┼čar─▒l─▒ olamayaca─č─▒ gibi, d├╝┼čmanl─▒─č─▒ art─▒raca─č─▒n─▒ ve devleti her bak─▒mdan g├╝├žl├╝klerle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya b─▒rakaca─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ndeydi.[22]

Bunun ├╝zerine Mustafa Kemal, G├╝ney Cephesi ile ilgili olarak y├╝r├╝t├╝lecek hareket plan─▒n─▒ belirlemi┼čti. Buna g├Âre, Frans─▒z kuvvetleri ayr─▒ ayr─▒ veya birdenbire bulunduklar─▒ yerde ku┼čat─▒lacak, ufak garnizonlardan ba┼članarak esir ve imha edilecekti. T├╝neller, k├Âpr├╝ler ve yollar tahrip edilecek, gezici birlikler yollar─▒ kesecek,┬áFrans─▒zlar─▒n birbirleri ile ba─člant─▒s─▒ kesilecekti. Frans─▒z birliklerinin kald─▒─č─▒ yere gece sald─▒r─▒ d├╝zenlenecekti. Bu tedbirlerin belirlendi─či s─▒rada, Mara┼č’ta Frans─▒z ve Ermenilere kar┼č─▒ amans─▒z bir m├╝cadele ba┼člamak ├╝zereydi.[23]

ÔÇťSuriye ─░ltilafnamesiÔÇŁnin uygulamaya konulmas─▒ ve ├žekilen ─░ngilizlerin yerine Frans─▒zlar─▒n Antep, Urfa ve Mara┼čÔÇÖ─▒ i┼čgale ba┼člamas─▒ ├╝zerine, Mustafa Kemal, b├╝t├╝n vilayetlere ve Heyet-i Merkeziye idarelerine g├Ânderdi─či 6 Kas─▒m 1919 tarihli bir tamimde:

ÔÇť─░ngilizlerin, ad─▒ ge├žen bu yerlerden ├žekilmelerini takiben, Frans─▒z i┼čgalinin ba┼člad─▒─č─▒n─▒, ─░stanbul H├╝k├╗metiÔÇÖnin, bu hareketi ─░tilaf devletleri nezdinde protesto etti─čini, i┼čgal edilen b├Âlge halk─▒n─▒n da b├╝y├╝k mitinglerle, Osmanl─▒ Vatan─▒ÔÇÖn─▒n ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ olduklar─▒n─▒ d├╝nyaya ilan ettikleriniÔÇŁ bildirdi.┬á Ayr─▒ca, b├╝t├╝n ÔÇťM├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti HeyetleriÔÇŁ ve idareleri ile belediye ba┼čkanlar─▒n─▒n, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bir par├žas─▒ olan bu yerlerin haks─▒z olarak Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgal edildi─čini, telgraflarla, ─░tilaf Devletleri el├žiliklerine, Avrupa ve Amerika kamuoyuna duyurmas─▒n─▒, bununla ilgili protestolarda bulunulmas─▒n─▒ ve bu haks─▒zl─▒─č─▒n d├╝zeltilmesinin kararl─▒ bir dille ifade edilmesini bildirdi.[24]┬á

30 May─▒s-18 Haziran 1920┬á M├╝tarekesi ve Adana Cephe Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n Kurulu┼ču

Mondros M├╝tarekesi ard─▒ndan G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesini i┼čgal eden ─░ngilizler, i┼čgalden sonra ba┼čka yerlere g├Â├ž etmi┼č olan Ermenilerin b├Âlgeye gelmesini temin ettiler. Frans─▒z ve ─░ngilizlerin a├ž─▒k deste─činden cesaret alan Ermeniler baz─▒ yerli halka hakaretlerde bulunmakta ve f─▒rsat bulduk├ža sald─▒rmaktayd─▒lar. ├ľyle ki, ─░ngilizler Ermenilerin bu gibi ┼č─▒mar─▒kl─▒klar─▒n─▒ ve tecav├╝zlerinin gittik├že artt─▒─č─▒ ve T├╝rkler ├╝zerinde, ─░ngilizlere kar┼č─▒ devaml─▒ bir reaksiyon yaratt─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝k├že T├╝rklerin ayaklanmas─▒na sebep olaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesiyle tedbir almaya ba┼člad─▒lar.[25]

─░ngilizler FransaÔÇÖya kar┼č─▒ bir pazarl─▒k konusu olarak i┼čgal ettikleri petrol sahas─▒ Musul vilayetiyle birlikte Kilis, Cerablus, Birecik, Urfa, Mara┼č ve AntepÔÇÖi 15 Eyl├╝l 1919ÔÇÖda ParisÔÇÖte yapt─▒klar─▒ anla┼čmayla Frans─▒zlara devrini kararla┼čt─▒rm─▒┼člard─▒. B├Âylelikle ─░ngilizler kendileri i├žin riskli olmaya ba┼člayan bu b├Âlgeyi Frans─▒zlara b─▒rakarak onlar─▒ T├╝rklerle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya b─▒rakt─▒lar.

Frans─▒zlar─▒n dikkatini Klikya b├Âlgesine toplayan ─░ngiltereÔÇÖnin ─░stanbulÔÇÖdaki ─░ngiliz Y├╝ksek Komiseri Amiral Sir de Robeck, 12 Kas─▒m 1919ÔÇÖda Lord CurzonÔÇÖa yollad─▒─č─▒ roporda Antep, Urfa ve Mara┼čÔÇÖtaki i┼čgalleri protesto telgraflar─▒ndan s├Âz etmekte, mill├« hareketin te┼čkilatland─▒rd─▒─č─▒ halk─▒n birli─činden duydu─ču tedirginli─či ┼č├Âyle dile getirmekte:

ÔÇťSuriye ve G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖnun ─░ngiliz i┼čgalinden Frans─▒z i┼čgaline devri hususundaki kararar─▒n a├ž─▒klanmas─▒ ├╝zerine burada g├Âr├╝len tepki, Adana b├Âlgesinin T├╝rkiyeÔÇÖnin tabi├« ve ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ oldu─ču ger├že─čini bir kere daha ortaya koymu┼čtur. Nitekim bu karar ├╝zerine ─░stanbulÔÇÖdaki M├╝ttefik Devletlerin Y├╝ksek Komiserlerine memleketin ├že┼čitli yerlerinden g├Ânderilen telgraflarda Frans─▒zlar─▒n Antep, Urfa ve Mara┼čÔÇÖ─▒ i┼čgalleri protesto edilmi┼čtir. Gelen telgraflar─▒n hemen hemen ayn─▒ formun tekrar─▒ndan ibaret bulunu┼ču mill├« hareketin te┼čkilatlan─▒┼č─▒n─▒n yayg─▒n ve s├╝ratli oldu─čunu, m├╝tareke s─▒ras─▒nda T├╝rk y├Ânetiminde kalan topraklar─▒n b├Âl├╝nmesini gerektiren Bar─▒┼č Konferans─▒ karar─▒n─▒n tan─▒nmamas─▒ fikrinin ne derece yayg─▒n h├óle geldi─čini ve bu hususta milliyet├ži hareketin ne kadar gayretli bulundu─čunu g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.ÔÇŁ

Bu mesaj─▒n alt─▒na G. Kidstun taraf─▒ndan konulan notta ┼čunlar yaz─▒l─▒d─▒r:

ÔÇťFrans─▒zlar─▒n AnadoluÔÇÖya s─▒zma ├žabalar─▒n─▒ te┼čvik etmeliyiz. B├Âylece onlar─▒ sonu├ž alamayacaklar─▒ bir alanda u─čra┼čt─▒r─▒p, daha makul olabilecekleri alanlardan dikkatlerini da─č─▒tmay─▒ ba┼čarabiliriz.ÔÇŁ

Yurt ├žap─▒nda yap─▒lan i┼čgali protesto mitigleri ve i┼čgal g├╝├žlerine ├žekilen telgraflar, ahalinin ┼čiddetli tepkisi hi├žbir i┼če yaramad─▒. Frans─▒zlar, Frans─▒z ├╝niformas─▒ giydirdikleri Ermeni as─▒ll─▒ askerlerle b├Âlgeyi i┼čgale ba┼člad─▒lar. Fakat bu kuvvetlerin de yetmeyece─čini hesaplayarak yeni mill├« Ermeni alaylar─▒ kurdular.[26]

Frans─▒zlar─▒n G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖyu i┼čgal edecekleri haberinin b├Âlgede duyulmas─▒ ├╝zerine ├╝lkenin pek ├žok yerinde oldu─ču gibi buralarda da halk, mitinglerle tepkilerini dile getirdi.┬á Bu mitigler 15 Ekim 1919ÔÇÖda Mara┼čÔÇÖta, 25 Kas─▒m 1919ÔÇÖda Aynt├ób, 1-7-12 Kas─▒m 1919 Urfa, 25-28 Ekim 1919 ve 11-15 Kas─▒m 1919 tarihlerinde Mardin, 11-17 1919ÔÇÖda Elbistan, 28 Ekim 1919 Viran┼čehir, 3-15 Kas─▒m Dersim, 28-29 Ekim Kilis, 30 Ekim 1919 ve 11 Kas─▒m 1919 tarihlerinde Nusaybin, 12 Kas─▒m 1919 Silvan, 4 Kas─▒m 1919 Elaziz, 9 Kas─▒m 1919 ├çemi┼čgezek, 2-15 Kas─▒m Maden, 9 Kas─▒m 1919 ├çemi┼čgezek, 2-15 Kas─▒m 1919 MadenÔÇÖde protesto mitigleri yap─▒ld─▒.[27] Yine Mara┼čÔÇÖta yap─▒lan katliam Ay─▒ntab, Urfa, Adana vilayetlerindeki Frans─▒z memur ve askerlerinin Ermenilerle birlikte yapt─▒klar─▒ insanl─▒k d─▒┼č─▒ hareketleri Diyarbak─▒rÔÇÖda da ÔÇťM├╝dafaa-i Hukuk CemiyetiÔÇŁ ve ┼čehrin ileri gelenleri taraf─▒ndan 20 Ocak 1920 tarihinde ┼čiddetle ptotesto edildi.[28]

Mustafa Kemal Pa┼ča NutukÔÇÖta sava┼č cephelerinin durumunu ┼č├Âyle anlat─▒yordu:

ÔÇťEfendiler, MeclisÔÇÖin a├ž─▒ld─▒─č─▒ ilk g├╝nlerde, ├že┼čitli cephelerin ne durumda olduklar─▒n─▒ da hep birlikte bir defa daha hat─▒rlayal─▒m : ─░zmir Yunan Cephesi : Y├╝ksek Heyetinizce de bilinmektedir ki, Yunanl─▒lar ─░zmirÔÇÖe ├ž─▒kt─▒klar─▒ zaman, orada, 17ÔÇÖnci Kolordu Komutan─▒ olarak, kararg├óh─▒yla birlikte Nadir Pa┼ča bulunuyordu. Kuvvet olarak, Yarbay Hurrem Bey komutas─▒nda 56ÔÇÖnc─▒ T├╝menÔÇÖin iki alay─▒ vard─▒. Bu kuvvet, ├Âzellikle, kolordu komutan─▒n─▒n emriyle, d├╝┼čmana kar┼č─▒ koydurulmaks─▒z─▒n, b├╝y├╝l├╝ hakaretler alt─▒nda, Yunanl─▒lara teslim edilmi┼čtir. Bu t├╝menin bir alay─▒ (172ÔÇÖnci alay) Ayval─▒kÔÇÖta bulunuyordu. Komutan─▒ Yarbay Ali Bey (Afyonkarahisar Milletvekili Albay Ali Bey) idi. Yunan ordusu i┼čgal alan─▒n─▒ geni┼čletirken, Ayval─▒kÔÇÖa da asker ├ž─▒kard─▒. Ali Bey, bu Yunan kuvvetine kar┼č─▒ 28 May─▒s 1919ÔÇÖda sava┼ča giri┼čti. Bu tarihe kadar, Yunan birlikleri hi├ž bir yerde ate┼čle kar┼č─▒l─▒k g├Ârmemi┼čti. Aksine, baz─▒ ┼čehir ve kasabalar halk─▒ korkutulmu┼č, ─░stanbul H├╝k├╗metiÔÇÖnin emirlerine uyarak idare ├ómirleri ba┼čta olmak ├╝zere, Yunan birliklerini ├Âzel heyÔÇÖetlerle kar┼č─▒lam─▒┼člard─▒. Ali BeyÔÇÖin Ayval─▒k b├Âlgesinde muharebe cephesi kurmas─▒ ├╝zerine, yava┼č yava┼č SomaÔÇÖda, AkhisarÔÇÖda, SalihliÔÇÖde mill├« cepheler olu┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒.ÔÇŁ[29]

1919 y─▒l─▒n─▒n 5 Haziran─▒ndan ba┼člayarak, Albay K├óz─▒m Bey (Meclis Ba┼čkan─▒ K├óz─▒m Pa┼ča hazretleri), Bal─▒kesirÔÇÖdeki 61ÔÇÖinci T├╝menÔÇÖin komutas─▒n─▒, vek├óleten ├╝zerine alm─▒┼čt─▒. Daha sonra Ayval─▒k, Soma, Akhisar kesimlerini i├žine alan Kuzey Cephesi Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ yapt─▒. Fuat Pa┼čaÔÇÖn─▒n Bat─▒ Cephesi Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna tayin edilmesinden sonra, K├óz─▒m BeyÔÇÖe, Kuzey Kolordusu Komutanl─▒─č─▒ makam ve yetkisi verildi. Ayd─▒n dolaylar─▒nda, ─░zmirÔÇÖin i┼čgalinden sonra, asker ve halktan baz─▒ vatanseverler, Yunanl─▒lara kar┼č─▒ savunma, halk─▒ cesaretlendirme ve sil├óhl─▒ mill├« te┼čkilat kurma gayretleriyle ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Bu arada ─░zmirÔÇÖden adve k─▒yafet de─či┼čtirerek o b├Âlgeye gitmi┼č olan Ce1├ó1 Bey ( ─░zmir Milletvekili Ce1├ó1 BeyÔÇÖdir)ÔÇÖin gayret ve fedak├órl─▒─č─▒ an─▒lmaya de─čer. 15/16Haziran 1919 gecesi, A1i BeyÔÇÖin Ayval─▒kÔÇÖtan g├Ânderdi─či kuvvetler, BergamaÔÇÖdaki Yunan i┼čgal kuvvetlerini bir bask─▒nla peri┼čan etmi┼člerdi. Bu bask─▒na, k─▒smen, Bal─▒kesir ve Band─▒rmaÔÇÖdan g├Ânderilen kuvvetler de kat─▒lm─▒┼čt─▒. Bu olay ├╝zerine, Yunanl─▒lar, da─č─▒n─▒k ve zay─▒f m├╝frezelerini geri ├žekip toplamak gere─čini duydular. Bu arada NazilliÔÇÖyi de bo┼čaltt─▒lar. Bu sebeple, Ayd─▒nÔÇÖda haz─▒rl─▒kta bulunurken, ├ževreden toplanan halk kuvvetleri bunlar─▒ s─▒k─▒┼čt─▒rmaya ba┼člad─▒. Yunanl─▒larla halk aras─▒nda ┼čiddetli bir ├žarp─▒┼čma oldu. Sonunda, Yunanl─▒lar, Ayd─▒nÔÇÖ─▒ da bo┼čalt─▒p ├žekildiler.[30]

Atat├╝rk Frans─▒zlarla yap─▒lan g├Âr├╝┼čmeye NutukÔÇÖta ┼č├Âyle yer vermi┼čtir.

ÔÇťa) Frans─▒z birliklerine kar┼č─▒ do─črudan do─čruya Adana b├Âlgesinde Mersin, Tarsus, Islahiye b├Âlgelerinde ve Silifke dolaylar─▒nda mill├« kuvvetler kurulmu┼č ve ├žok cesurca i┼če giri┼čmi┼člerdi. AdanaÔÇÖn─▒n do─ču b├Âlgesinde, Tufan Bey ad─▒yla hareket eden Y├╝zba┼č─▒ Osman Bey ÔÇśin kahramanl─▒klar─▒ kayda de─čer. Mill├« m├╝frezeler, Mersin, Tarsus, Adana ┼čehirlerinin giri┼člerine kadar sokulup h├ókim oldular. Pozant─▒ÔÇÖda Frans─▒zlar─▒ ku┼čatarak geri ├žekilmeye mecbur ettiler.

b) Mara┼čÔÇÖta, AntepÔÇÖte, UrfaÔÇÖda ├Ânemli muharebe ve ├žarp─▒┼čmalar oldu. Sonunda i┼čgal kuvvetleri buradan ├žekilmeye mecbur edildiler. Bu ba┼čar─▒lar─▒n kazan─▒lmas─▒nda b├╝y├╝k rolleri olan K─▒l─▒├ž A1i ve Ali Saip BeyÔÇÖlerin adlar─▒n─▒ anmay─▒ bir g├Ârev sayar─▒m.

Frans─▒z i┼čgal b├Âlgelerinde ve cephelerinde mill├« kuvvetler, her g├╝n daha esasl─▒ bir ┼čekilde te┼čkil├ótlan─▒yorlard─▒. Mill├« kuvvetler, ordu birlikleri ile desteklenmeye ba┼članm─▒┼čt─▒. ─░┼čgal kuvvetleri, her tarafta s─▒k─▒ ve ┼čiddetli bir ┼čekilde zorlan─▒yordu.

Efendiler, bu durum ├╝zerine Frans─▒zlar, 1920 May─▒s─▒ndan ba┼člayarak bizimle temas ve g├Âr├╝┼čme imk├ónlar─▒ arad─▒lar. ├ľnce AnkaraÔÇÖya ─░stanbulÔÇÖdan bir binba┼č─▒ ile bir sivil geldi. Bu ┼čah─▒slar, ─░stanbulÔÇÖdan ├Ânce BeyrutÔÇÖa gitmi┼čler. Eski Van Milletvekili Haydar Bey bunlara arac─▒l─▒k ediyordu. Bu bulu┼čma ve g├Âr├╝┼čmelerimizden elle tutulur bir sonu├ž ├ž─▒kmad─▒. Fakat May─▒s sonlar─▒na do─čru Suriye Fevkalade Komiseri ad─▒na hareket eden M├Âsy├ Duquest ad─▒nda bir zat─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir Frans─▒z Hey eti AnkaraÔÇÖya geldi. Bu heyÔÇÖetle yirmi g├╝nl├╝k bir ate┼čkes anla┼čmas─▒ yapt─▒k. Bu ge├žici anla┼čma ile biz, Adana b├Âlgesinin bo┼čalt─▒lmas─▒na bir ba┼člang─▒├ž haz─▒rlama hedefini g├╝d├╝yorduk. Efendiler, bu Frans─▒z heyÔÇÖetiyle yapt─▒─č─▒m yirmi g├╝nl├╝k ate┼čkes anla┼čmas─▒, B├╝y├╝k Millet MeclisiÔÇÖnde baz─▒lar─▒n─▒n itirazlar─▒na u─črad─▒. Oysa, benim bu anla┼čmay─▒ kabul etmekle sa─člamak istedi─čim yararlar ┼čunlard─▒ :

├ľnce, Adana b├Âlge ve cephelerinde bulunan ve k─▒smen askerle de takviye edilen mill├« kuvvetleri, s├╝k├╗netle yeniden d├╝zenlemek istiyordum. Mill├« kuvvetlerin bu ├žarp─▒┼čma aral─▒─č─▒nda da─č─▒labileceklerini de dikkate alarak, ate┼čkes tebli─či yan─▒nda baz─▒ tedbirlerin al─▒nmas─▒n─▒ da emrettim. Bundan ba┼čka, Efendiler, ├Ânemli sayd─▒─č─▒m siyas├« bir yararlanmay─▒ da hesaba kat─▒yordum. B├╝y├╝k Millet Meclisi ve H├╝k├╗meti, daha ─░til├óf DevletleriÔÇÖnce elbette ki tan─▒nmam─▒┼čt─▒. Aksine, memleket ve milletin kaderiyle ilgili konularda, ─░stanbulÔÇÖda Ferit Pa┼ča H├╝k├╗meti ile ili┼čki ve i┼člemlerde bulunmakta idiler. Bu bak─▒mdan, Frans─▒zlar─▒n ─░stanbul H├╝k├╗metiÔÇÖni bir tarafa b─▒rak─▒p AnkaraÔÇÖda bizimle g├Âr├╝┼čmeleri ve herhangi bir konuda uyu┼čmalar─▒, o g├╝n i├žin sa─članmas─▒ yararl─▒ ├Ânemli siyas├« bir nokta idi. Bu ate┼čkes g├Âr├╝┼čmesinde, mill├« s─▒n─▒rlar─▒m─▒z i├žinde olup da Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgal alt─▒na al─▒nm─▒┼č bulunan b├Âlgelerin tamam─▒ ile bo┼čalt─▒lmas─▒n─▒ a├ž─▒k ve kesin bir dille istedim. Frans─▒z delegeleri, bu kon─▒─▒da yetki almak ├╝zere ParisÔÇÖe gitmek mecburiyetini ileri s├╝rd├╝ler. Yirmi g├╝nl├╝k ate┼čkes anla┼čmas─▒, bir bak─▒ma daha esasl─▒ bir anla┼čma yapmak i├žin yetki almaya zaman b─▒rakmak gibi kabul edildi. Efendiler, bu g├Âr├╝┼čme ve konu┼čmalar─▒m─▒zdan bende uyanan izlenim, Frans─▒zlar─▒n Adana ve dolaylar─▒n─▒ bo┼čaltacaklar─▒ merkezinde idi. Bu d├╝┼č├╝nce ve inanc─▒m─▒, MeclisÔÇÖe ifade etmi┼čtim. Ger├ži Frans─▒zlar, ate┼čkes s├╝resi sona ermeden ZonguldakÔÇÖ─▒ i┼čgal etmek suretiyle anla┼čman─▒n yaln─▒z Adana b├Âlgesine ait oldu─čunu g├Âstermek istemi┼člerse de, biz, bu hareketin ate┼čkesi h├╝k├╝ms├╝z b─▒rakt─▒─č─▒ sonucuna vard─▒k. Frans─▒zlarla anla┼čmam─▒z bir s├╝re gecikti.ÔÇŁ[31]

Mustafa KemalÔÇÖin NutukÔÇÖta ÔÇťFrans─▒z i┼čgal m─▒nt─▒kalar─▒nda ve cephelerinde mill├« kuvvetler, her g├╝n daha esasl─▒ bir surette taazzuv ediyorlard─▒ (organize oluyorlard─▒). Mill├« kuvvetler, nizamiye k─▒taat─▒yla de takviye olunma─ča ba┼članm─▒┼čt─▒. ─░┼čgal kuvvetleri, her taraftan s─▒k─▒ ve ┼čedit bir surette tazyik ediliyordu.ÔÇŁ s├Âzleriyle de ifade etti─či gibi mill├« kuvvetlerin ÔÇťtazyikÔÇŁleriyle k├Â┼čeye s─▒k─▒┼čan Frans─▒zlar, SuriyeÔÇÖdeki asker├« hareketlerini daha kolay ger├žekle┼čtirmek i├žin 1920 y─▒l─▒n─▒n May─▒s ay─▒ ba┼člar─▒nda TBMM H├╝k├╗meti ile anla┼čma yollar─▒ aramaya ba┼člam─▒┼člard─▒. Yap─▒lan temaslar sonucunda 30 May─▒s 1920 tarihinden itibaren ge├žerli olmak ├╝zere T├╝rklerle Frans─▒zlar aras─▒nda 20 g├╝nl├╝k bir ate┼čkes imzaland─▒.

Frans─▒zlar, Antep’te bulunan kuvvetlerinin bir k─▒sm─▒n─▒ Katma’ya ├žektikten sonra, da─č─▒n─▒k h├ólde bulunan III. Frans─▒z T├╝menini de harekete ge├žirerek, kuzeyden ve g├╝neyden geli┼čtirdikleri h├╝┬şcumla SuriyeÔÇÖdeki i┼čgal hareketini tamamlamak niyetindeydiler. Bundan sonra dikkat┬şlerinin Antep ve Adana ├╝zerinde yo─čunla┼čaca─č─▒ tabii idi.[32]

Ate┼čkesin bitmesi ile sava┼č yeniden ba┼člarken TBMM H├╝k├╗meti, G├╝ney Cephesinde yeni bir d├╝zenlemeye gitti. 27 Haziran 1920 tarihinde Bakanlar Kurulu Karar─▒ ile yeni kurulan Adana Cephesi Komutanl─▒─č─▒na Kolordu Komutan─▒ yetkisi ile Albay Selahattin Adil Bey atand─▒. Adana Cephesi, MersinÔÇÖden ba┼člayarak F─▒rat Irma─č─▒ÔÇÖnca uzanan Frans─▒zlarla olan cepheyi i├žine almaktayd─▒. Bu cephe i├žerisinde bulunan sancak ve kazalar─▒n lojistik ve askerlik ┼čubeleri de Adana Cephesi Komutanl─▒─č─▒na verildi. Yine cephe i├žerisinde yer alan b├Âlgelerde bulunan askeri birlikler ve mill├« kuvvetler Adana Cephesi buyru─čuna gireceklerdi. [33] TBMMÔÇÖnin 9 Kas─▒m 1920 tarih ve 337 say─▒l─▒ ┼čifresi ile Adana Cephesi Komutanl─▒─č─▒ 2. Kolordu Komutanl─▒─č─▒ ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r. Adana, Antep, Urfa, Mara┼č ve Kilis Kuvay─▒ Milliyesi de Adana Cephesi Komutanl─▒─č─▒na yani 2. KolorduÔÇÖya ba─čland─▒. Art─▒k bu cephede Frans─▒zlarla m├╝cadele tek elden y├╝r├╝t├╝lecek; b├Âlgede bulunan gerek d├╝zenli askeri birlikler ve gerekse milis kuvvetler bir koordine i├žerisinde hareket edeceklerdi. 2. Kolordu Kararg├óh─▒,┬á 27 Kas─▒m 1920ÔÇÖde AntepÔÇÖin 30 kilometre kadar kuzeyindeki Ko├žluÔÇÖya nakledilmi┼čti.[34]

Frans─▒z i┼čgali ├╝zerine kurulan ve bu b├Âlgedeki Mill├« M├╝cadeleyi tek elde toplyan G├╝ney Cephesi, hukuken 20 Ekim 1921 Ankara Anla┼čmas─▒ ile kapand─▒. Atat├╝rk bu Anla┼čman─▒n yap─▒l─▒┼č─▒n─▒ NutukÔÇÖta ┼č├Âyle anlatm─▒┼čt─▒r.

“Efendiler, Sakarya muzafferiyetinden sonra, Bat─▒ ile olan m├╝spet ve neticeli temas ve m├╝nasebetimizi, Ankara ─░til├ófnamesi te┼čkil eder. Bu ─░til├ófname, Ankara’da te┼črinievvel (ekim) 1921 de imza edilmi┼čtir. Bu hususta m├╝cmel (toplu) bir fikir vermek i├žin, k─▒sa bir izahta bulunay─▒m. “Muhtelif esbaptan dolay─▒, Suriye’den maada bu bahsetti─čim vil├óyetlerimizi taht─▒ i┼čgalinde bulunduran Frans─▒zlar─▒n da, bizimle anla┼čma─ča m├╝temayil olduklar─▒, anla┼č─▒lmakta idi. Ger├ži, Bekir Sami Beyin M├Âsy├ Biriyan’la yapt─▒─č─▒, H├╝k├╝met-i Mill├«yemizce gayrikabili kabul itil├ófname, ret olunmu┼č idiyse de, ne Frans─▒zlar ve ne de biz, idame-i muhasamata hahi┼čker (├žat─▒┼čmaya devama hevesli) bulunmuyorduk. Bu sebeple tarafeyn yekdi─čeriyle temas arama─ča ba┼člad─▒. Fransa H├╝k├╝meti, N├╝zzar─▒ Sab─▒kadan (eski Bakanlardan) M├Âsy├ Franklen Buyyonu, evvel├ó gayri resm├« olarak, Ankara’ya g├Ândermi┼čti. 9 Haziran 1921 tarihinde Ankara’ya muvasalat eden M├Âsy├ Franklen Buyyon ile Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey ve Fevzi Pa┼ča Hazretlerinin huzurlar─▒yla bizzat iki hafta kadar m├╝zakeratta bulundum. “Ben, bizim i├žin nokta-i hareketin, Misak-─▒ Mill├« muhteviyat─▒ oldu─ču esas─▒n─▒ vazettim. “M├Âsy├ Franklen Buyyon, prensipler ├╝zerinde m├╝naka┼ča etmenin m├╝┼čk├╝l├ót─▒n─▒ dermeyan ederek, Sevr Muahedesinin bir emrivaki olarakmevcut oldu─čunu s├Âyledikten sonra, Londra’da Bekir Sami Bey’le M├Âsy├ Briyan’─▒n yapt─▒klar─▒ ─░til├ófnameyi esas ittihaz etmek ve bu ─░til├ófname muhteviyat─▒n─▒n, Misak-─▒ Mill├«ye muhalif olan noktalar─▒ ├╝zerinde, m├╝naka┼čada bulunmak m├╝nasip olaca─č─▒ m├╝talaas─▒n─▒ serdetti. Bu teklifin de hakl─▒ oldu─čunu teyiden, Londra’ya giden murahhaslar─▒m─▒z─▒n Misak-─▒ Mill├«den bahsetmediklerini ve Misak-─▒ Mill├«nin ve hareket-i mill├«yenin, de─čil Avrupa’da, hen├╝z ─░stanbul’da bile takdir edilmemi┼č oldu─čunu zikretti. “Ben, verdi─čim cevaplarda dedim ki: “Eski Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čundan yeni bir T├╝rkiye v├╝cuda gelmi┼čtir. Bunu tan─▒mak l├óz─▒md─▒r. Bu yeni T├╝rkiye, her m├╝stakil millet gibi hukukunu tan─▒tacakt─▒r. Sevr Muahedesi T├╝rk milleti i├žin o kadar me┼č’um bir idam kararnamesidir ki, onun bir dost a─čz─▒ndan ├ž─▒kmamas─▒n─▒ talep ederiz. Bu m├╝k├ólememiz esnas─▒nda dahi Sevr Muahedesini telaffuz etmek istemem. Sevr Muahedesini, dima─č─▒ndan ├ž─▒karmayan milletlerle, itimat esas─▒na m├╝stenit muamelata giri┼čemeyiz. Bizim nazar─▒m─▒zda b├Âyle bir muahede yoktur. Londra’ya giden Heyet-i Murahhas─▒m─▒z Reisi, bundan bahsetmemi┼č ise verdi─čimiz talimat ve sal├óhiyet dairesinde hareket etmemi┼č demektir. Hata irtik├óp etmi┼čtir. Bu hata y├╝z├╝nden, Avrupa ve bilhassa Fransa efk├ór─▒ umum├«yesinde mak├╗s tesirler has─▒l oldu─ču g├Âr├╝l├╝yor. Bekir Semi Beyin gitti─či yoldan hareket edersek, biz de ayn─▒ ve├žhile hata etmi┼č oluruz. AvrupaÔÇÖn─▒n Misak-─▒ Mill├«den haberdar olmamas─▒na imk├ón yoktur. Avrupa, Misak-─▒ Mill├« tabirini ├Â─črenmemi┼č olabilir. Fakat senelerden beri kan d├Âkt├╝─č├╝m├╝z├╝ g├Âren Avrupa ve b├╝t├╝n d├╝nya, ┼ču kanl─▒ m├╝cadel├ót─▒n neden ileri geldi─čini elbette d├╝┼č├╝nmektedirler. Misak-─▒ Mill├« ve hareketi mill├«ye hakk─▒nda ─░stanbulÔÇÖun haberdar olmad─▒─č─▒na dair beyanat, do─čru de─čildir. ─░stanbul halk─▒, b├╝t├╝n T├╝rk milleti gibi, harek├ót-─▒ mill├«yeye v├ók─▒f ve onun taraftar─▒d─▒r. Gayrivak─▒f ve aleyhtar g├Âr├╝nen zevat ve tevabii, mahdut ve millet├že malumdur: “Franklen Buyyon, Bekir Sami Beyin talimat ve sal├óhiyeti haricinde hareket etmi┼č oldu─čuna dair olan beyanat─▒m ├╝zerine dediler ki, bundan bahsedebilir miyim? Beyanat─▒m─▒ iste─či yerlere il├óm ve hik├óye edebilece─čini s├Âyledim. M├Âsy├ Franklen Buyyon, Bekir Sami Bey ─░tilafnamesinden ayr─▒lmamak i├žin serdi mazeret ederken, Bekir Sami Beyin bir Misak-─▒ Mill├« oldu─čundan ve onun hududu haricine ├ž─▒kamayaca─č─▒ndan bahsetmedi─čini ve e─čer bahsetseydi o zaman ona g├Âre g├Âr├╝┼č├╝l├╝p icab─▒ gibi hareket olunabilece─čini, fakat ┼čimdi meselenin m├╝┼čk├╝l oldu─čunu tekrar etti. Efk├ór─▒ umumiye; bu T├╝rkler, murahhaslar─▒ vas─▒tas─▒yla, bundan, ni├žin bahsetmemi┼čler, ┼čimdi, yeni yeni meseleler ├ž─▒kar─▒yorlar diyeceklerdir.[35]┬á

Nihayet, uzun m├╝zakere ve m├╝naka┼čalardan sora, M├Âsy├ Franklen Buyyon, evvel├ó Misak-─▒ Mill├«yi okuyup anlad─▒ktan sonra g├Âr├╝┼čmek ├╝zere, m├╝zakerenin tehirini (geciktirilmesini) teklif etti. Ondan sora Misak-─▒ Mill├«nin maddeleri ba┼čtan nihayete kadar birer birer okunarak m├╝zakere ve m├╝naka┼čaya devam olundu. Efendiler, M├Âsy├ Franklen Buyyon ile m├╝him ve t├óli mesail ├╝zerinde ├╝nlerce ve g├╝nlerce m├╝davele-i efk├órda bulunduk. Netice olarak birbirimizi fikirleriyle, hisleriyle, meslekleriyle anlamak m├╝yesser oldu zannederim. akat, Fransa H├╝k├╝metiyle T├╝rk h├╝k├╝meti mill├«yesi aras─▒nda, kafi itil├óf noktalar─▒ tespit edilebilmek i├žin biraz daha zaman─▒n ge├žmesi zaruri oldu. eye intizar olunuyordu? ihtimal ki, T├╝rk mevcudiyet-i mill├«yesinin Birinci e ─░kinci ─░n├Ân├╝ÔÇÖden sonra daha b├╝y├╝cek bir eserle teyit edilmi┼č olmas─▒na…. ilhakika, M├Âsy├ Franklen Buyyonun karar─▒ kafiye iktiran ettirip imza yledi─či Ankara ─░til├ófnamesi, Sakarya Melhame-i K├╝bras─▒ndan 37 g├╝n sonra, rzetmi┼č oldu─čum gibi, 20 Te┼črinievvel 1921 de v├╝cut bulmu┼č bir vesikad─▒r. Bu ─░til├ófname ile, siyas├« iktisad├«, asker├« il├ó…. hi├žbir hususta stikl├ólimizden hi├žbir ┼čey feda etmeksizin eczay─▒ vatan─▒m─▒z─▒n k─▒ymetli ar├žalar─▒n─▒ i┼čg├ólden tahlis etmi┼č olduk. Bu ─░til├ófname ile ├ómal-i mill├«yemiz, ilk defa olarak d├╝vel-i garbiyeden biri taraf─▒ndan, asdik ve ifade edilmi┼č oldu.

M├Âsy├ Franklen Buyyon; bundan sonra da birka├ž kere T├╝rkiye’ye gelmi┼č, AnkaraÔÇÖda ilk g├╝nlerde meyanemizde teess├╝s eden dostluk hissiyat─▒n─▒ izhara vesile aram─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ[36]

SuriyeÔÇÖdeki Geli┼čmelerin G├╝ney Cephesi ve Ankara H├╝k├╗meti A├ž─▒s─▒ndan ├ľnemi

SamsunÔÇÖa 19 May─▒s 1919 tarihinde kalabal─▒k bir Pa┼ča grubu ile ├ž─▒km─▒┼č olan Mustafa Kemal Pa┼ča, buradan ba┼člatt─▒─č─▒ ┬á ─░stiklal M├╝cadelesinin ilk neticesini G├╝ney CephesiÔÇÖnde alm─▒┼čt─▒. Ali Fuat Pa┼ča, Sivas KongresiÔÇÖnden sonra AnkaraÔÇÖya geldi─činde, Heyet-i TemsiliyeÔÇÖye iki ├Ânemli teklifte bulundu. Bu tekliften birisi ÔÇťHeyet-i TemsiliyeÔÇŁnin AnkaraÔÇÖya gelmesi, di─čeri i┼čgal alt─▒nda olan g├╝neydeki Adana, Antep, Mara┼č ve UrfaÔÇÖn─▒n kurtar─▒lmas─▒ i├žin haz─▒rl─▒klara giri┼čilmesi idi. Ali Fuat Pa┼ča, bu konuda 3. Kolordu Kumandan─▒ Miralay ├çolak Sehattin BeyÔÇÖle haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču raporu Heyet-i TemsiliyeÔÇÖye sundu.[37] Mustafa Kemal Pa┼ča, Frans─▒zlarla Ermenilerin Mara┼čÔÇÖtan AntepÔÇÖe y├╝r├╝d├╝kleri bilgisini ald─▒ktan sonra, 12 Ekim 1919 tarihinde K─▒l─▒├ž AliÔÇÖyi Mill├« Kuvvetler te┼čkilat─▒n─▒ kurmak ├╝zere g├Ârevlendirdi.

Sivas KongresiÔÇÖnin ard─▒ndan 2 Ekim 1919 tarihinde istifa eden Damat Ferit Pa┼ča H├╝k├╗metiÔÇÖnden sonra kurulan Ali R─▒za Pa┼ča H├╝k├╗metiÔÇÖnin, Sivas Kongresi sonras─▒nda 1 Kas─▒m 1919 tarihinde SivasÔÇÖta bulunan 3. Ordu Kumandanl─▒─č─▒ÔÇÖna g├Ânderdi─či bir telgrafta, ÔÇťÔÇŽPek a┼čikard─▒r ki ─░til├óf devletlerinden herhangi birine kar┼č─▒ sil├óh kuvvetiyle bir muvaffakiyet istihsali d├╝┼č├╝n├╝lemezÔÇŽÔÇŁ ifadesi, ─░stanbul H├╝k├╗metiÔÇÖnin G├╝ney cephesinde Frans─▒zlara kar┼č─▒ tutumunu ortaya koymaktayd─▒. Mustafa Kemal Pa┼ča, 12 Kas─▒m 1919 tarihinde cevabi telgraf─▒nda ─░tilaf DevletleriÔÇÖne kar┼č─▒ T├╝rk halk─▒n─▒n silahl─▒ m├╝cadele etmesinin gereklili─čini savunmaktad─▒r. Telgrafta, G├╝ney cephesinde Frans─▒zlar─▒n ho┼č tutulmas─▒nda kazanc─▒n ne olaca─č─▒ konusuna ak─▒l erdiremediklerini dile getiren Mustafa Kemal Pa┼ča, bu d├╝┼č├╝ncenin ne kadar yanl─▒┼č oldu─čuna ÔÇťGarp zihniyeti, tabasbus ve riyak├órl─▒─č─▒n hassaten zul├╝m ve itisaf─▒na u─črad─▒─č─▒ bir milletten ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝rse, o milletin ya┼čamak hakk─▒ olmad─▒─č─▒na, zelil, hakir, duygusuz bulundu─čuna h├╝kmeder ve haince maksadlar─▒n─▒ tatbike bir beis g├ÂrmezÔÇŽ.ÔÇŁ ┼čeklinde sert bir ifadeyle kar┼č─▒l─▒k vermektedir.[38]

Heyet-i Temsiliye, G├╝ney cephesi i├žin planlama ve m├╝cadele verme gayreti i├žerisinde iken b├Âlgede tutunamayan Frans─▒zlar ise bar─▒┼č aray─▒┼člar─▒n─▒n ilk i┼čaretini vermeye ba┼člad─▒. T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet MeclisiÔÇÖnde 29 May─▒s 1920 tarihinde yap─▒lan gizli oturumda Mustafa Kemal Pa┼ča, AnadoluÔÇÖnun g├╝neyinde T├╝rklere kar┼č─▒ tutunamayan FransaÔÇÖn─▒n Ankara H├╝k├╗meti ile anla┼čmak istemesinin temel sebebini, en az─▒ndan SuriyeÔÇÖdeki menfaatlerini koruyabilmek olarak a├ž─▒klad─▒.

Frans─▒zlar─▒n Suriye Y├╝ksek Komiseri olan M├Âsy├ George Picot, 8 Aral─▒k 1919 tarihinde SivasÔÇÖta Heyet-i Temsiliye Reisi Mustafa Kemal Pa┼ča ile yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čmede pek yak─▒nda T├╝rk mill├« siyasetine taraftar olaca─č─▒n─▒ bildirmi┼čtir. Bu g├Âr├╝┼čmede; Mara┼č, Antep ve AdanaÔÇÖda T├╝rk mill├« kuvvetleri taraf─▒ndan Frans─▒z birliklerinin ├žok s─▒k─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ hususunda ├žok fazla vurgu yapan Picot, kendi kuvvetlerine kar┼č─▒ taarruza ge├žmekten vazge├žmelerini rica etti. Bu g├Âr├╝┼čmenin 1919 y─▒l─▒ Kas─▒m ay─▒nda ger├žekle┼čti─čini a├ž─▒klayan Falih F─▒fk─▒ Atay, g├Âr├╝┼čmenin i├žeri─čini Frans─▒zlar─▒n Ermenileri buradan ├žekecekleri, halka eziyet etmeyecekleri, T├╝rk taraf─▒n─▒n da Frans─▒zlar─▒ rahat b─▒rakacaklar─▒ ┼čeklinde a├ž─▒klamaktad─▒r. Ayr─▒ca, ─░ngilizlerin bu s├Âzde yak─▒nla┼čmay─▒ bile i├žlerine sindiremedikleri ger├že─čini de Atay burada dile getiriyor. Bu bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda g├Âr├╝┼čmenin zemini, sa─čl─▒kl─▒ bir uzla┼čmay─▒ bulmaktan ziyade, sadece bir temas ger├žekle┼čtirmekti. G├╝ney cephesinde Frans─▒zlar─▒n kendi zafiyetini dile getirmeye ba┼člamas─▒, daha sonra AnadoluÔÇÖda i┼čgalci konumunda olan ─░tilaf Devletleri aras─▒nda yap─▒lacak bar─▒┼č anla┼čmas─▒n─▒n yolunu a├žacakt─▒.[39]

SivasÔÇÖtan hareket eden Heyet-i Temsiliye, Kayseri yoluyla AnkaraÔÇÖya 27 Aral─▒k 1919 tarihinde geldi. ─░stanbulÔÇÖda Meclis-i MebusanÔÇÖ─▒n a├ž─▒lmadan ├Ânce AnkaraÔÇÖda mebuslar ile yap─▒lan toplant─▒da; 30 Ekim 1918 tarihinde T├╝rk kuvvetlerinin elinde muhafaza etti─či s─▒n─▒rlar, T├╝rk milli hududu olarak kabul edildi. Bu al─▒nan karara g├Âre; g├╝ney s─▒n─▒r─▒, ─░skenderun-Antalya-Halep (hari├ž)-Katma-Cerablus-Deyrizor-Musul-Kerk├╝k-S├╝leymaniye hatt─▒ ┼čeklinde tespiti yap─▒ld─▒.[40]

G├╝neyde s─▒n─▒r belirleme m├╝zakereleri sonras─▒nda Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n istihbarat raporlar─▒n─▒ g├Âren Y├╝zba┼č─▒ Selahattin BeyÔÇÖin, hat─▒ralar─▒nda aktard─▒─č─▒ bu kay─▒tlardan b├Âlgede ge├žen ├žetin muharebeleri ├Â─črenmek m├╝mk├╝nd├╝r. 26 Ocak 1920 tarihli raporda; Frans─▒zlar─▒n 1.770 ki┼čiyle ToprakkaleÔÇÖde, 270 ki┼čiyle KatmaÔÇÖda, 600 ki┼čiyle KilisÔÇÖte, 1.200 ki┼čiyle AntepÔÇÖte, 1.200 ki┼čiyle Mara┼čÔÇÖta bulundu─ču, 21 Ocak 1920ÔÇÖde ilk silah─▒n patlad─▒─č─▒, 3. ve 20. Kolordular─▒n Mara┼č halk─▒na yard─▒ma ge├žecekleri bilgisi yer al─▒yordu. 30 Ocak 1920 tarihli raporda; 28 Ocak 1920 g├╝n├╝ Mara┼čl─▒lar─▒n ┼čehri ele ge├žirdikleri, Frans─▒zlar─▒n Ermeni komitalar─▒ ve generalleriyle Amerikan kolejine s─▒─č─▒nd─▒klar─▒ kay─▒tl─▒ idi. 31 Ocak 1920 tarihli raporda; kiliselere s─▒─č─▒nan Frans─▒zlar─▒n huru├ž hareketine ge├žmek istediklerini, ama ba┼čar─▒ya ula┼čamad─▒klar─▒ yaz─▒l─▒yd─▒. 11 ┼×ubat 1920ÔÇÖde Mara┼čÔÇÖtan firara ├žal─▒┼čan Frans─▒zlar─▒n, ─░slahiye yolu ├╝zerindeki ÔÇťBelp─▒narÔÇŁda elliden fazla ├Âl├╝ b─▒rakarak Mara┼čÔÇÖtaki Ermeni komitac─▒lar─▒na teslim olduklar─▒ rapordaki bilgiler aras─▒ndad─▒r. 11 ┼×ubat 1920 tarihli raporda; AntepÔÇÖe gelmekte olan bir d├╝┼čman kuvvetinin Anteplilerle ├žarp─▒┼čmaya girdi─či anla┼č─▒l─▒yordu. Demek ki Ayval─▒kÔÇÖta silah patlamas─▒ndan sekiz ay sonra AntepÔÇÖte m├╝cadele ba┼člam─▒┼čt─▒. Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n istihbarat raporlar─▒, G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖnun d├╝┼čmana ba┼č kald─▒rd─▒─č─▒n─▒ bildiriyordu.[41]

T├╝rkiye B├╝y├╝k MeclisiÔÇÖnin 23 Nisan 1920 tarihinde a├ž─▒lmas─▒ndan hemen sonra G├╝ney cephesinde Frans─▒zlara kar┼č─▒ Adana, Mersin, Tarsus, Islahiye, Silifke m─▒nt─▒kalar─▒nda milli kuvvetler olu┼čturuldu. AdanaÔÇÖn─▒n do─čusunda Tufan Bey takma ad─▒yla Y├╝zba┼č─▒ Osman Bey, milli m├╝frezeler kurarak Mersin, Tarsus, Adana ┼čehirlerinin giri┼čine kadar h├ókimyetini kurdu, Pozant─▒ÔÇÖda ise Frans─▒zlar─▒ geri ├žekilmeye mecbur b─▒rakt─▒. KilikyaÔÇÖn─▒n di─čer k─▒sm─▒nda da Top├žu Binba┼č─▒ Kemal Bey mill├« te┼čkilatlanmay─▒ ve m├╝cadeleyi sa─člad─▒. Mara┼č, Antep ve Urfa civar─▒nda K─▒l─▒├ž Ali ve Ali Saip Beyler, i┼čgal kuvvetlerinin buralardan ├žekilmesinde b├╝y├╝k ba┼čar─▒ kazand─▒lar. Mara┼č, Antep civar─▒nda K─▒l─▒├ž Ali Bey taraf─▒ndan mill├« te┼čkilat kuruldu. B├Âlgedeki askerlerin ve halk─▒n b├╝y├╝k direni┼či neticesinde 1920 y─▒l─▒ May─▒s ay─▒nda Frans─▒zlar Ankara H├╝k├╝meti ile m├╝zakere aray─▒┼č─▒na ge├žtiler.[42] Frans─▒z gazeteleri bu g├╝nlerde Frans─▒zlar─▒n KilikyaÔÇÖda m├╝┼čk├╝l durumda olduklar─▒n─▒ a├ž─▒k├ža yazmaktan ├žekinmediler. G├╝ney cephesinde bu m├╝cadele kar┼č─▒s─▒nda Frans─▒zlar, 1920 y─▒l─▒ Temmuz ay─▒ ba┼člar─▒nda Arapbo─čaz─▒ÔÇÖnda ├Ânemli miktarda erzak ve cephane b─▒rakt─▒lar ve IslahiyeÔÇÖyi tahliye ettiler. Frans─▒z i┼čgali alt─▒nda bulunan Adana-Tarsus aras─▒ndaki Yenice isyasyonuna T├╝rk kuvvetleri 1920 y─▒l─▒ Temmuz ay─▒ ba┼člar─▒ndan bask─▒n yaparak buray─▒ i┼čgalden kurtarm─▒┼č, iki zabit ile 26 d├╝┼čman askeri esir al─▒nd─▒.[43]

FransaÔÇÖn─▒n Klikya ├Âzlemi ile ba┼člayan Adana, Urfa, Mara┼č, Kilis, Antep i┼čgalleri ├╝zerine TBMM taraf─▒ndan G├╝ney Cephesi veya Kilikya Cephesi ad─▒ verilen cephe a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. G├╝ney Cephesi, Cenup Cephesi, Frans─▒z Cephesi veya Kilikya Cephesi (Frans─▒zca: La campagne de Cilicie); 1.D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n ard─▒ndan Frans─▒z kuvvetleri ve beraberindeki Ermeni Lejyonu ile TBMM idaresindeki Kuvvay─▒ Milliye aras─▒nda ger├žekle┼čen muharebelerden meydana gelen cephedir. Fransa, Sykes-Picot Anla┼čmas─▒ ve ard─▒ndan Ermeniler ile imzalanan antla┼čma ile kendisine d├╝┼čen topraklar─▒ i┼čgali ile kurulan cephe, 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Anla┼čmas─▒ ile kapanm─▒┼čt─▒r.[44]

D─░PNOTLAR

[1] T├╝rk ─░stiklal Harbi IV.ÔÇÖnc├╝ Cilt G├╝ney Cephesi, Genelkurmay Asker├« Tarih ve Stratejik Et├╝t Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2009, s. 13-14.

[2] Bu ki┼čiler MalatyaÔÇÖya giderek burada Mutasarr─▒f ve Belediye Ba┼čkan─▒ taraf─▒ndan kar┼č─▒lanm─▒┼čt─▒r. Malatya Mutasarr─▒f─▒ Bedirhani A┼čireti mensubu Halil isimli ki┼čidir. Bu gezinin amac─▒n─▒n K├╝rt ve Ermeni n├╝fusunu tespit etmek oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ki┼čiler, bu suretle s├Âzde K├╝rt ve Ermeni n├╝fusunun ├žoklu─čunu ileri s├╝rerek iddialar─▒n─▒ ispat etmek istemi┼člerdir.┬á Bu ki┼čiler ayn─▒ zamanda Elaz─▒─č Valisi Ali Galip ile de birle┼čerek Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ tutuklama planlar─▒ yapm─▒┼člard─▒r. Ali Galip, ─░stanbul h├╝k├╗meti ve Padi┼čah taraf─▒ndan Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ tutuklamak i├žin ├Âzel olarak g├Ânderilmi┼čtir. T├╝rk ─░stiklal Harbi, ┬ás. 14-15.

[3] Ya┼čar Akb─▒y─▒k, XX. Y├╝zy─▒l─▒n Ba┼člar─▒nda Orta Do─ču’da Frans─▒z, ─░ngiliz Rekabeti ve T├╝rkiye, Milli K├╝lt├╝r, Say─▒ 66, Eyl├╝l 1989, s. 21.

[4] G├╝neydo─ču Anadolu’daki durumun kendi aleyhine oldu─čunu anlayan ─░ngilizler, geli┼čmeleri kendi lehlerine ├ževirmek, Osmanl─▒ Devleti’ne son darbeyi vurmak amac─▒yla T├╝rk, K├╝rt ayr─▒l─▒─č─▒n─▒ yaratarak halk─▒ birbirine d├╝┼č├╝rmeye ├žal─▒┼č─▒yordu. Bu ama├žla 1919 y─▒l─▒nda Binba┼č─▒ Edward Noel’i b├Âlgeye g├Ânderdiler. 7 Nisan 1919’da Musul’dan hareket eden Noel 12 Nisan’da Nusaybin’e ula┼čm─▒┼čt─▒. Ancak Noel, Nusaybin halk─▒n─▒n ayr─▒l─▒k pe┼činde olmad─▒─č─▒n─▒ anlam─▒┼čt─▒. Bunun sebeplerinden birisi b├Âlge halk─▒n─▒n yabanc─▒ egemenli─čini istememesi ve i┼čgale kar┼č─▒ olmas─▒yd─▒. Halk─▒n g├Âz├╝nde Ermeni ve ─░ngiliz ayn─▒ olup birbirinden farkl─▒ de─čildi. Nitekim Binba┼č─▒ Edward Noel’in g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ a┼čiret reisleri kanlar─▒n─▒n son damlas─▒na kadar i┼čgalcilere kar┼č─▒ sava┼čacaklar─▒n─▒ s├Âylemi┼čti.

Noel ilk izlenimlerinde b├Âl├╝c├╝l├╝─č├╝n b├Âlgede taban─▒ olmad─▒─č─▒n─▒, dini ve idari y├Ânden devlete ba─čl─▒ olan halk─▒n, ayr─▒l─▒k d├╝┼č├╝ncesi i├žinde olmad─▒klar─▒n─▒ ifade etmi┼čti. ─░ngilizlerin Ermeni yanl─▒s─▒ tav─▒rlar─▒n─▒n ve Ermeni tehdidinin b├Âlge halk─▒n─▒n milli bilincinin uyanmas─▒nda ├Ânemli rol├╝ olmu┼čtu. ─░ngilizler i┼čgalci g├╝├ž olarak tepki g├Âr├╝yordu. ─░zmir’in Yunanl─▒larca i┼čgali G├╝neydo─ču Anadolu’daki geli┼čmelerin yeni bir boyut kazanmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼č ve y├Âre halk─▒n─▒n Bat─▒ Anadolu’da oldu─ču gibi kendi b├Âlgelerinin de i┼čgalci Bat─▒l─▒ bir devletin egemenli─či alt─▒na al─▒naca─č─▒ ku┼čkular─▒n─▒ art─▒rm─▒┼čt─▒. Geli┼čmeler kar┼č─▒s─▒nda halk i┼čgale kar┼č─▒ m├╝cadele karar─▒ alm─▒┼č ve Osmanl─▒ Devleti’nden destek istemi┼čti. Mim Kemal ├ľke, ─░ngiltere’nin G├╝neydo─ču Anadolu Siyaseti ve Binba┼č─▒ E. W. C. Noel’in Faaliyetleri (1919), Ankara, 1988, s. 29.

[5] Mim Kemal ├ľke, ─░ngiltere’nin G├╝neydo─ču Anadolu Siyaseti ve Binba┼č─▒ E. W. C. Noel’in Faaliyetleri (1919), TKAE Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1988, s. 82.

[6] Prof. Dr. Ya┼čar Akb─▒y─▒k, a.g.e., s. 6.

[7] Kemal ├çelik, Mill├« M├╝cadeleÔÇÖde Adana ve Havalisi (1918-1922), T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒: XVI. Dizi- 82, Ankara, 1999, s. 108.

[8] T├╝rk ─░stiklal Harbi IV.ÔÇÖnc├╝ Cilt G├╝ney Cephesi, s. 62.

[9] ATESE Ar┼čivi, Kls. 6, Dosya No : 91, Ekler B├Âl├╝m├╝, Ek-1.

[10] Sina Ak┼čin, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda ve LozanÔÇÖda ─░ngiltere ve Fransa ile ─░li┼čkiler, 50. Y─▒l─▒na Arma─čan, ─░stanbul ├ťniversitesi Hukuk Fak├╝ltesi Yay─▒n─▒: 563, ─░stanbul, 1978, s. 58; Prof. Dr. Ya┼čar Akb─▒y─▒k, Mill├« M├╝cadele’de G├╝ney Cephesi, Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒n─▒, Ankara, 1999, s. 8.

[11] ├ľ─čr. G├Âr. Fahri K─▒l─▒├ž, ÔÇťMilli M├╝cadelede G├╝ney Cephesinde ElbistanÔÇŁ, I. Kahramanmara┼č Sempozyumu, Kahramanmara┼č Belediyesi Yay─▒n─▒, Kahramanmara┼č, 2004, s. 683.

[12] Yard. Do├ž. Dr. Ayhan ├ľzt├╝rk, ÔÇťMill├« M├╝cadelede GaziantepÔÇŁ, Tarih Tarih Dergisi, www.tarihtarih.com.

[13] ├ľzt├╝rk, a.g.m., s. 2.

[14] Kurmay Yarbay Kolonel Abadi, T├╝rk Verd├╝n├╝ AntepÔÇÖin D├Ârt Muhasaras─▒, Gaziantep K├╝lt├╝r Derne─či Yay─▒nlar─▒: 14, Gaziantep, 1959, s. 17-18.

[15] Prof. Dr. ┼×erife Yorulmaz, ÔÇť├çukurova’da Kuva-y─▒ Milliye Yap─▒lanmas─▒n─▒n Temel ├ľzellikleriÔÇŁ, Ankara ├ťniversitesi T├╝rk ─░nk─▒l├óp Tarihi Enstit├╝s├╝ Atat├╝rk Yolu Dergisi, Say─▒:┬á 35-36, May─▒s-Kas─▒m 2005, s. 352.

[16] Tutsak, a.g.m., s. 194.

[17] Çelik, a.g.e., s. 108-109.

[18] Çelik, a.g.e.,, s. 110- 111.

[19] G├╝ztoklusu, a.g.e., s. 107-108.

[20] Çelik, a.g.e., s. 115.

[21] Nurettin Peker, 1918-1923 ─░stikl├ól Sava┼č─▒n─▒n Vesika ve Resimleri: ─░n├Ân├╝, Sakarya, Dumlup─▒nar Zaferlerini Sa─člayan ─░nebolu-Kastamonu ve Havalisi Deniz ve Kara Harek├ót─▒ ve Hat─▒ralar, G├╝n Bas─▒mevi, 1955, s. 108.

[22] Çelik, a.g.e., s. 115-116.

[23] Dr. Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, Cilt : II, Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1991, s. 198.

[24] Çelik, a.g.e., s. 116.

[25] T├╝rk ─░stikl├ól Harbi, Cilt : I, Genelkurmay Asker├« Tarih ve Stratejik Et├╝t Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2009, s. 51.

[26] Mehmet ┼×ahing├Âz, ÔÇťMill├« M├╝cadele Esnas─▒nda Yap─▒lan Birlik Mitingleri, ATAM Dergisi. Cilt: XI, Say─▒: 32, Temmuz 1995, s. 422-423

[27] ┼×ahing├Âz a.g.m, s. 424.

[28] ┬á┼×ahing├Âz,┬á a.g.m,┬á s. 425.

[29] Mustafa Kemal Atat├╝rk, Nutuk-S├Âylev,┬á Cilt : II, TTK Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2010, s. 777.

[30] ┬áMustafa Kemal Atat├╝rk, Nutuk-S├Âylev,┬á Cilt : II,┬á TTK Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2010, s. 595.

[31] Mustafa Kemal Atat├╝rk, Nutuk-S├Âylev,┬á Cilt : II,┬á TTK Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2010, s. 777-829.

[32] Do├ž. Dr. M. Dervi┼č K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├Ânetimindeki Topraklarda Arap Milliyet├žili─činin Do─ču┼ču ve Suriye, ATAM Yay─▒nlar─▒, 2. bs., Ankara, 2008, ┬ás. 185-186.

[33] Mustafa Onar, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Kurtulu┼č Sava┼č─▒ Yaz─▒┼čmalar─▒ II, Cilt II,┬á K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒: 1732, Ankara, 1995, s. 160-161.

[34] Dr. Ahmet Avanas, ÔÇťM├╝tareke Ba┼člar─▒nda 2. OrduÔÇÖnun KonyaÔÇÖya Nakli ve Ortaya ├ç─▒kan SorunlarÔÇŁ,┬á ATAM dergisi,┬á Cilt: VIII, Say─▒: 23,┬á Mart 1992, s. 45.

[35] Mustafa Kemal Atat├╝rk, Nutuk-S├Âylev,┬á Cilt : II,┬á TTK Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2010, s. 443-447.

[36] Nutuk, s. 443-447.

[37] Tutsak, a.g.e., s. 196.

[38] B─▒y─▒kl─▒o─člu, age, s. 67-68.

[39] Tutsak, a.g.e., ,  s. 198.

[40] Tutsak, a.g.m.., s. 193-218.

[41] Tutsak, a.g.m., s. 196-198

[42] Kemal Atat├╝rk, Nutuk, Cilt : II, T├╝rk Devrim Tarihi Enstit├╝s├╝ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1982, s. 453.

[43] Tutsak, a.g.m., s. 197.

[44] Ahmet Mumcu, “Tarih A├ž─▒s─▒ndan T├╝rk Devriminin Temelleri ve Geli┼čimi, ─░nk─▒l├óp Yay─▒nevi,┬á─░stanbul, 1984, s. 80.

829 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Nevin BALTA

Nevin BALTA

Gaziantep 1968, Gazi ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Gazetecilik ve Halkla ─░li┼čkiler B├Âl├╝m├╝ (1988) mezunu. Gazi ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Master Program─▒n─▒ 1992ÔÇÖde tamamlad─▒. T├╝rk Dil Kurumunun a├žt─▒─č─▒ s─▒nav─▒ kazanarak Uzman Yard─▒mc─▒l─▒─č─▒ kadrosuyla 1989ÔÇÖda i┼če ba┼člad─▒. 3 y─▒l sonra Uzman kadrosuna atand─▒. TDKÔÇÖde Ki┼či Adlar─▒ S├Âzl├╝─č├╝ ├çal─▒┼čma Grubunda ve Dil Bilimi ve Dil Bilgisi Kolundaki ├žal─▒┼čmalara kat─▒ld─▒. T├╝rk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, T├╝rk D├╝nyas─▒ Dil ve Edebiyat Dergisi, T├╝rk Dili Ara┼čt─▒rmalar Y─▒ll─▒─č─▒ Belleten dergilerinin yay─▒na haz─▒rlanmas─▒nda g├Ârev ald─▒. ├çe┼čitli gazete ve dergilerde; yer adlar─▒, dil, edebiyat, bas─▒n tarihi ve folklor konulu yaz─▒lar─▒ yay─▒mlanmaktad─▒r. H├ólen T├╝rk Dil Kurumunda Uzman olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Eserleri: ÔÇó T├╝rk D─▒┼č Politikas─▒-Milliyetten Yans─▒malar, Lazet Ofset Yay─▒nlar─▒, 2005. ÔÇó D├╝┼č├╝nce Okyanusu Mevlana, Kanguru Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, Ankara 2008. ÔÇó Gaziantep Yer Adlar─▒ ├ťzerine Bir ─░nceleme, Gaziantep Valili─či-─░l K├╝lt├╝r ve Turizm M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Ortak Yay─▒n─▒, Gaziantep, 2010. ÔÇó Anadolu Kad─▒n Ba┼čl─▒klar─▒, Alter Yay─▒nc─▒l─▒k, 2014. ÔÇó Antep-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Kuvay─▒ Milliye (Bask─▒ a┼čamas─▒nda). ÔÇó E-Posta: NevinBalta@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar