Quantcast
Antik Grek Kaynaklar─▒na G├Âre ─░skitlerÔÇÖde Hayat ve T─▒p – Belgesel Tarih

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
Antik Grek Kaynaklar─▒na G├Âre ─░skitlerÔÇÖde Hayat ve T─▒p
  • 01 Kas─▒m 2021 Pazartesi
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Toplam: 1,752 , Bug├╝n: 10 Okuma

  • Hilmi ├ľzden (Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒ Eski┼čehir)
  • ├ľm├╝r El├žio─člu ┬á(Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či Anabilim Dal─▒ Eski┼čehir)

Bug├╝nk├╝ [1] bilgilerimize g├Âre, M.├ľ. I. Bin y─▒l i├žinde ─░skitler do─čuda ├çin Seddi ile bat─▒da Tuna nehri aras─▒nda ya┼čam─▒┼č bir Turan├« boylar/halklar toplulu─čudur. ─░skitler hakk─▒nda Antik Grek yazarlar─▒n─▒n eserlerinde zengin bilgiler vard─▒r. HomerosÔÇÖdan itibaren, Heredotos, Hippokrates, Aristotales, Thukydides, Ksenophon, Strabon vd. ─░skitlerden bahsetmi┼člerdir. Atl─▒ sava┼č├ž─▒ bir kavim olan ─░skitler kendilerine ├Âzg├╝ k├╝lt├╝r ve sanat y├Ânleri zengin bir medeniyet de kurdular.

─░skitlerden, ilk kez HomerosÔÇÖun ─░lyada isimli eserinde ÔÇťat s├╝t├╝ i├ženlerÔÇŁ olarak bahsedilir. At s├╝t├╝nden yap─▒lan k─▒m─▒z g├╝nl├╝k hayatta onlar─▒ sa─čl─▒kl─▒ ve zinde tutard─▒. AtÔÇÖ─▒ kullanmaktaki maharetleri, hayvan yeti┼čtirmeleri onlar─▒ veterinerlik hizmetlerinde de ba┼čar─▒l─▒ yapm─▒┼čt─▒r. ÔÇťHayvanlar Kitab─▒ÔÇŁnda ─░skitlerÔÇÖden bahseden Aristotales, ─░skitlerin hamile bir ata nas─▒l daha kolay do─čum yapt─▒rd─▒klar─▒n─▒ da anlatm─▒┼čt─▒r. Hippokrates, ÔÇťHavalar, Sular (Nehirler), Yerler ├ťzerineÔÇŁ esrinde ise ─░skitlerin karakterleri ve ya┼čam tarzlar─▒ndan detayl─▒ olarak bahsetmi┼čtir. Hippokrates, ─░skitlerde g├Âr├╝len hastal─▒klardan ve halk hekimli─činden ├Ârnekler vermi┼čtir.

Anahtar Kelimeler: ─░skitler, Antik Grek, ya┼čam, t─▒p

 

─░skitler

─░skitler do─čuda ├çin ┼čeddinden bat─▒da Tuna nehrine kadar, 40. ve 50. paraleller aras─▒nda, yakla┼č─▒k 7000 kilometreden fazla bir sahaya yay─▒lm─▒┼člard─▒r. Bunun sonucunda ├že┼čitli kavimler taraf─▒ndan tan─▒nm─▒┼člar ve bunlar─▒n yaz─▒l─▒ belgelerinde adlar─▒ndan bahsedilerek, haklar─▒nda bilgiler verilmi┼čtir. ─░skit ad─▒na ve onlarla ilgili bilgilere Grek kaynaklar─▒nda, Pers ├živi yaz─▒l─▒ metinlerinde, Asur ve ├çin y─▒ll─▒klar─▒nda rastlanmaktad─▒r. Ad─▒ ge├žen kaynak, metin ve y─▒ll─▒klar, dil, k├╝lt├╝r ve co─črafya bak─▒m─▒ndan birbirinden farkl─▒ kavimlere ait oldu─čundan ─░skit ad─▒ bu belgelerde de─či┼čik ┼čekillerde ge├žmektedir.[2]

─░skit Kavimleri

─░skitler Targ─▒tay isimli bir atan─▒n ├╝├ž o─člundan d├Ârt kavim halinde meydana gelmi┼člerdir. Targ─▒tayÔÇÖ─▒n o─čullar─▒; Lipoksais, Arpoksais ve en k├╝├ž├╝─č├╝ KolaksaisÔÇÖdir. Bu ├╝├ž o─čuldan t├╝reyen ─░skit boylar─▒ ise; Avhadar, Katiariar, Trasplar, Paralatlar ve onlar─▒n birle┼čimine ise Skolot denir. Targ─▒tay’─▒n o─čullar─▒n─▒n her birinin ad─▒n─▒n, ondan t├╝reyen boyun ad─▒yla ve g├Âklerden gelen ilahi hediyenin anlam─▒yla ilgilidir.[3]

Avhat

Avhat boyunun hamisi Liposais’dir Valeriy Flag avh s├Âzc├╝─č├╝n├╝ kavim ad─▒ olarak de─čil de ─░skitlerin hanlar─▒ndan birisi olarak kabul eder. Flag avh s├Âzc├╝─č├╝n├╝ “anadan do─čma sa├žlar─▒ ak” ┼čeklinde a├ž─▒klamaktad─▒r. Herodat’ta ise bu kavim Auhat olarak g├Âsterilmi┼čtir.

Av, ov, oy; av anlam─▒n─▒ veren bu T├╝rk s├Âzc├╝kleri Mahmut Ka┼čgarl─▒ zaman─▒ndan beri kayda al─▒nm─▒┼č s├Âzc├╝klerdir. Av s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ab, ov, uv versiyonlar─▒ da T├╝rk├že av anlam─▒na yak─▒n anlamlar i├žerir: av; (hayvan, ku┼č, bal─▒k av─▒), ┼čik├ór (av ganimeti olarak), takip, idman, kovmak, pusu kurmak, ├ževirmek, ku┼čatmak (avda), av yapmak… Avhat boyunun pay─▒na sema sembollerinden boyunduruk d├╝┼čer. Bu, onun sosyal stat├╝s├╝n├╝ ┼ču ┼čekilde olu┼čturur: av-“av”, avhat-“avc─▒ olmak”, avlat-“av yapmaya mecbur etmek, av d├╝zenleme”. Av-tor, avh-elde etmek, ram etmek, avhat-elde et, ram et, av-av semantik s─▒ra g├Âzetilir. Avhatlar “ram etmek ve avlanmak i├žin tordan istifade” eden boydur.[4]

Katiar

Katiar boyunun hamisi Arpoksay’d─▒r. Sema sembollerinden Katiar boyunun pay─▒na kotan (sapan) d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Semavi sembollerin aras─▒nda bir tar─▒m aleti olan kotan─▒n bulunmas─▒, dahas─▒ Herodot’un tar─▒mla me┼čgul olan ─░skitlerin de oldu─ču bilgisin vermesi, ─░skit dilinde tar─▒m terminolojisinin oldu─čunu ispat eder.

Tarih├žiler hem ─░skitlerin hem de zamanca onlara yak─▒n olan Hunlar─▒n ekincilik k├╝lt├╝r├╝ hakk─▒nda bilgiler verirler Strabon’da da ─░skitlerin tar─▒mla me┼čgul oldu─ču konusunda kayda rast geliyoruz: “Onlardan baz─▒lar─▒ g├Â├žebedir, di─čerleri ├žad─▒rlarda ya┼čar ve tar─▒mla me┼čguld├╝rler.”[5]

Trasp

Sema hediyelerinden Arpoksay’─▒n himaye etti─či Trasp boyunun k─▒smetine kap d├╝┼čer. Kazan─▒ oca─č─▒n ├╝st├╝ne asar, su ile doldurur, kaynat─▒r, yemek pi┼čirir; Ziyafet d├╝zenler, a├žlar─▒ doyurur, ihsan eder; Kurban haz─▒rlar, g├Âkle s├Âyle┼čir, g├Âkten ya─č─▒┼č ya─čd─▒r─▒r, g├Âklere Kurbanlar verir;Kabdan g├╝├ž al─▒r ve kab─▒n muhaf─▒z─▒d─▒r.[6]

Paralat

─░skit boyu Paralat Kolaksay’dan t├╝remi┼čtir, semadan g├Ânderilmi┼č paylardan k─▒smetine “teberzin/k─▒l─▒├ž/balta” d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Bu sosyal grup sava┼č├ž─▒lar, y├Âneticiler, madenciler, in┼čaat├ž─▒lar ve efsaneleri s├Âyleyen ozanlar olarak belirlenebilir.[7]

Skolotlar: “├çar ─░skitler” Boylar Birli─či

Herodot’un yazd─▒─č─▒na g├Âre; Targ─▒tay’─▒n o─čullar─▒ndan t├╝reyen ilk ─░skit boy birli─či “Skolotlar” diye adlar─▒d─▒r─▒l─▒r. ─░skit anlay─▒┼č─▒ ─░skitlerden ba┼čka kavimleri de i├žermekte ve geni┼č bir anlam vermektedir. Skolotlar ise ─░skit boylar─▒ndan sadece birisi olan ├çar ─░skitleri anlatmaktad─▒r. “├çar ─░skitler” hem “├çara ait olanlar”, “├çar─▒n devamc─▒lar─▒”, dolay─▒s─▒yla “├çar’dan olanlar” gibi, hem de “├çarl─▒─č─▒ iddia edenler”, di─čer ─░skit tayfalar─▒na g├Âre daha ├╝st├╝n mevkie sahip olanlar”, yani “├žarl─▒k edenler” gibi anla┼č─▒lmal─▒d─▒r. Abayev, Herodot’un “├žar iskitler” ifadesini “B├╝t├╝n boylar, boylar─▒n birli─čini ifade eden Skolotlar, yani “Han boylar─▒” olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r Yukar─▒dakilerden yola ├ž─▒karak, “─░skit” in b├╝t├╝n ─░skitlerin genel etnik ad─▒ oldu─ču sonucuna var─▒labilin “kur” ise, yani Herodot’a g├Âre, “skolot”-boy birliklerinden birinin, yani ├çar ─░skitlerin ad─▒d─▒r. “Kolot” s├Âzc├╝─č├╝ ile boy birli─či, h├ókim etnos olan “├çar ─░skitler” kastedilmektedir. ─░skitler anlay─▒┼č─▒ denildi─činde ise, daha kapsaml─▒ boy birli─či, belki de konfederatif birlik kastedilmektedir.[8]

Grek Kaynaklar─▒nda ─░skit Ad─▒

Uzak Kuzeydo─ču istep b├Âlgesi hakk─▒nda son derecede mu─člak olan ilk bilgiler Odyssee, XI, 12-19’da Kimmerler’den bahsedilirken ge├žmektedir Biraz daha iyi anla┼č─▒l─▒r bilgiler Hesiodos’ta M.├ľ. 8. y├╝zy─▒ldan sonra, Kolonizasyon hareketlerinin ba┼člamas─▒ ├╝zerine ortaya ├ž─▒k─▒yor. Bu d├Ânemde Grek d├╝nya anlay─▒┼č─▒ tamamen de─či┼čiyor ve mek├ón d├╝┼č├╝nceleri daha ├žok ger├žek anlay─▒┼ča y├Ânelen yeni bir ┼čekil al─▒yor Hesiodos’un ┼čiirlerinde ─░skitler’e “Skudai” ad─▒yla rastlan─▒yor. Grek kaynaklar─▒nda ─░skit ad─▒ ve ─░skitler hakk─▒ndaki bilgilere M.├ľ. 8. y├╝zy─▒ldan sonra s─▒k s─▒k rastlanmaktad─▒r. Bu d├Ânemden sonra baz─▒ kaynaklar g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čamam─▒┼čt─▒r. Bu kaynaklarda ─░skit ad─▒ “Skythai” olarak ge├žmektedir. S├Âz konusu kaynaklar aras─▒nda tarih a├ž─▒s─▒ndan ├žok b├╝y├╝k ├Ânemi olan Herodotos’un Tarihin de adlar─▒ dahil ─░skitler hakk─▒nda ├žok k─▒ymetli bilgiler verilmektedir. Hippokrates’te de ─░skit ad─▒ ge├žmekte ve ├Âzellikle ─░skitler’in gelenek ve g├Ârenekleri hakk─▒nda k─▒ymetli bilgilere yer verilmektedir. Strabon’un Co─črafyas─▒nda da ─░skit ad─▒ ge├žmekte ve onlar─▒n hayat tarz─▒, gelenek ve g├Ârenekleri hakk─▒nda bilgi verilmektedir. Ayr─▒ca, Thukydides’in Peloponnesoslular’la Atinal─▒lar’─▒n Sava┼č─▒ ve Ksenophon’un, Kyros’un Anabasisi adl─▒ eserlerinde de ─░sk├«tler’den bahsedilmekte ve ─░skit ad─▒ “Skythai” olarak ge├žmektedir.[9]

Grek Kaynaklar─▒

─░skitler hakk─▒nda en fazla bilgi veren kaynaklar Grekler’e aittir. Bu kaynaklar aras─▒nda seyahatten ho┼članan, dolay─▒s─▒yla seyyah-ayn─▒ zamanda ┼čiire merakl─▒ ┼čair ve rahip-olan Aristeas adl─▒ yazar─▒n “Arimaspen” ad─▒ndaki eserinin vazge├žilmez bir yeri vard─▒r. Aristeas bu eserinde kuzeydo─ču ├╝lkelerinden ├žok ilgi ├žekici ┼čeyler anlatmaktad─▒r. ├ľte yandan, Grek kaynaklar─▒ aras─▒nda ├Ânemli bir yerinin oldu─čuna ┼č├╝phe bulunmayan, Miletos’lu Hekataios taraf─▒ndan M├ľ. 520-510 y─▒llar─▒ aras─▒nda kaleme al─▒nan ve co─čraf├« bilgileri ihtiva eden co─črafya kitab─▒ndan maalesef ancak baz─▒ par├žalar g├╝n├╝m├╝ze kadar gelebilmi┼čtir.[10]

a)HomoresÔÇÖda ─░skitler

Homeros, ─░lyada on├╝├ž├╝nc├╝ b├Âl├╝mde ÔÇť─░skitlerden bahsederÔÇŁ ÔÇťZeus, Troyal─▒larla HektorÔÇÖu getirince gemilerin yan─▒na, hadi bakal─▒m, dedi, ne haliniz varsa g├Âr├╝n. B─▒rakt─▒ onlar─▒ orda, ac─▒larla ba┼č ba┼ča, uzaklara ├ževirdi ─▒┼č─▒lt─▒l─▒ g├Âzlerini ├ževirdi at besleyen Trakyal─▒lar─▒n topra─č─▒na, g├Â─č├╝s g├Â─čse d├Âv├╝┼čen Mysial─▒lara bakt─▒, s├╝tle beslenen ┼čanl─▒ Hippemolgolara (─░skitler), insanlar─▒ en do─črular─▒ Abiolara (bilinmeyen bir halk) bakt─▒.ÔÇŁ[11]

Adile Ayda ÔÇťT├╝rklerin ilk Atalar─▒ÔÇŁ isimli eserinde bu sat─▒rlardaki s├╝t i├žme eyleminin Frans─▒zlar─▒n Gallimard Yay─▒nevinin ─░lyada ├ževirisi yapan R. Flaceliere taraf─▒ndan ÔÇťat-s├╝t├╝ (k─▒m─▒z) i├ženlerinÔÇŁ ├╝lkesine ZeusÔÇÖun bakmas─▒ oldu─čunu yazmaktad─▒r[12]

b)Herodotos’ta ─░skitler

─░skitler hakk─▒nda bilgi edindi─čimiz en ├Ânemli kaynak Herodotos’un “Historia” s─▒d─▒r. M.├ľ. 485-424 yular─▒ aras─▒nda ya┼čayan ve “Tarihin Babas─▒” olarak kabul edilen Herodotos, Bat─▒ Anadolu’da antik ad─▒yla Halikarnassos, bug├╝nk├╝ ad─▒yla Bodrum’da do─čmu┼čtur. Anadolu, G├╝ney Rusya, Suriye, M─▒s─▒r, Kuzey Afrika ve Yunanistan’─▒ dola┼čm─▒┼č ve bir m├╝ddet Atina’ya yerle┼čmi┼čtir. Herodotos’un “Historia” ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan ve dokuz kitaptan meydana gelen tarihinde, mevzuat─▒n ├žo─čunlu─čunu M.├ľ. 490-479 yular─▒ aras─▒nda vuku bulan Pers-Grek sava┼člar─▒ olu┼čturmakla beraber, s├Âz konusu eserde yazar gezip g├Ârd├╝─č├╝ her ├╝lkedeki milletler, bunlar─▒n gelenek ve g├Ârenekleri, idare ┼čekilleri ve dini inan├žlar─▒ hakk─▒nda da bilgi vermi┼čtir.

Herodotos, yakla┼č─▒k M.├ľ. 450 y─▒l─▒nda G├╝ney Rusya’n─▒n baz─▒ b├Âlgelerine yapt─▒─č─▒ seyahati ve orada g├Ârd├╝klerini dokuz kitaptan meydana gelen eserinin d├Ârd├╝nc├╝ kitab─▒nda yazm─▒┼čt─▒r. Herodotos burada ─░skitler’in yerle┼čmi┼č olduklar─▒ co─črafya, ─░skitya’da ya┼čayan topluluklar, ─░skitler’in gelenek ve g├Ârenekleri, ─░skit kral mezarlar─▒, Darius’un ─░skitya’ya seferi ve ─░skitler’in sava┼č taktiklerinden bahsetmektedir. Herodotos’un ─░skitler hakk─▒nda verdi─či bilgiler, ─░skitler’den bahseden di─čer kaynaklardaki bilgilerle ├žok benzerlik g├Âstermektedir. Yazar─▒n vermi┼č oldu─ču bilgilerin do─črulu─čunu yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar sonucunda bulunan arkeolojik malzemeler de desteklemektedir. Herodotos’un M.├ľ. V. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒na do─čru G├╝ney Rusya’ya yapm─▒┼č oldu─ču seyahat hakk─▒nda vermi┼č oldu─ču bilgiler, Di─čer Grek kaynaklar─▒ndaki bilgilere g├Âre daha eski tarihlidir. Bu sebeple olduk├ža b├╝y├╝k ├Ânem arz etmektedir. ┼×├╝phesiz ki, Herodotos g├Ârd├╝kleriyle beraber duyduklar─▒n─▒ da yazm─▒┼čt─▒r. Bu sebeple verdi─či bilgilerin baz─▒lar─▒n─▒n yanl─▒┼č olabilece─či ihtimalini de g├Âz ard─▒ etmemek gerekir. ─░skitler hakk─▒nda bilgi verilen s├Âz konusu b├Âl├╝m ├žer├ževe ve muhtevas─▒ a├ž─▒s─▒ndan d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, ad─▒ ge├žen eserin e┼či bulunmaz bir m├╝racaat kayna─č─▒ oldu─ču kolayl─▒kla anla┼č─▒labilir. A├ž─▒k├žas─▒ biraz ├Ânce de ifade edildi─či gibi, di─čer Grek kaynaklar─▒na ├Ânc├╝l├╝k etmesi bak─▒m─▒ndan Herodotos’un eserinin tarihi k─▒ymeti her t├╝rl├╝ tart─▒┼čmadan uzakt─▒r. Konumuzun temel dayana─č─▒n─▒ olu┼čturan IV. kitaptan ba┼čka, ayn─▒ eserde I. kitap, 1,15,16, 103-106, 201-216; II.kitap, 103; III.kitap, 93,116; VI.kitap, 40 ve VII.kitap, 64’te de ─░skitler ve kuzeyli g├Â├žebe topluluklar hakk─▒nda bilgi verilmektedir.[13]

c)Hippokrates’te ─░skitler

M├ľ. 460-377 tarihleri aras─▒nda ya┼čayan Koslu (─░stank├Ây) Hippokrates, b├╝y├╝k bir Yunan filozofudur. Bilimsel ─░onia hekimli─či, Hippokrates’le zirveye ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle ona “T─▒bb─▒n babas─▒” unvan─▒ verilmi┼čtir. Onun t─▒p alan─▒nda derlemi┼č oldu─ču “Corpus Hippocraticum” isimli b├╝y├╝k eseri, g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu Corpus’un Arap ve Avrupa t─▒bb─▒na olan etkisi pek b├╝y├╝kt├╝r. Hippokrates, eserinde, ├ževre ve iklim ┼čartlar─▒n─▒n insan karekterine ne ├Âl├ž├╝de yans─▒d─▒─č─▒n─▒ ehemmiyetle vurgulam─▒┼čt─▒r.

Hippokrates’in yukar─▒da zikredilen eserinden ba┼čka kitaplar─▒ da vard─▒r. Bunlardan biri de, “Havalar, Sular ve Mevkiiler”dir. Ad─▒ ge├žen kitapta, eserimizin konusunu te┼čkil eden ─░skitler’in ├že┼čitli ├Âzellikleri hakk─▒nda bilgiler verilmektedir. Hippokrates, “Havalar, Sular ve Mevkiiler” ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan eserinde ─░skitler’in ya┼čad─▒klar─▒ co─črafya, hayat tarzlar─▒, co─črafya ve iklimin onlara tesiri ve fiziki g├Âr├╝n├╝mleri hakk─▒nda bilgiler vermektedir. Bizzat ─░skit ├ž├Âl├╝ denen yerin otlaklarla kapl─▒ ve sulak oldu─čunu, arabalarda ya┼čad─▒klar─▒n─▒, bu arabalar─▒n ├╝st├╝n├╝n ke├žeyle kapl─▒ oldu─čunu, arabalar─▒n baz─▒lar─▒n─▒n iki baz─▒lar─▒n─▒n da ├╝├ž odas─▒n─▒n bulundu─čunu, bunlar─▒n ya─čmura, kara ve yele kar┼č─▒ korunakl─▒ olduklar─▒n─▒ bildirmektedir. Kad─▒n ve ├žocuklar─▒n arabalarda ve erkeklerin ise, at ├╝st├╝nde onlar─▒n yan─▒nda gittiklerini belirtmektedir. Hippokrates’in verdi─či bilgiler Hun, G├Âkt├╝rk ve di─čer T├╝rk devletlerini kuran T├╝rk topluluklar─▒n─▒n gelenek ve g├Âreneklerine uymas─▒ balonundan b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒makta ve mukayese imk├ón─▒ vermektedir. Hippokrates’in ─░skitler’in hayat tarz─▒, gelenek ve g├Ârenekleri hakk─▒nda bilgi vermesi ve bizzat g├Ârm├╝┼č olduklar─▒n─▒ kaleme alm─▒┼č olmas─▒, onun eserinin kaynak de─čerini daha da art─▒rmaktad─▒r.[14]

d)Thukidides’te ─░skitler

Herodotos’tan sonra Yunan d├╝nyas─▒n─▒n en ├╝nl├╝ tarih├žisi olarak kabul edilen Thukidides, Atina’da do─čmu┼č olup, M├ľ. 460-400 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. Thukidides, “Peloponessoslularla Atinal─▒lar─▒n Sava┼č─▒” adl─▒ 8 kitaptan olu┼čan ├╝nl├╝ eserinin 2. kitab─▒nda, konumuzu te┼čkil eden ─░skitler’den bahsetmektedir. II. kitap 96’da:[15]

Od─▒ysai ├╝lkesinden hareket ederek, ├Ânce, Haemos (Balkan) ve Rodop da─člar─▒ aras─▒nda oturan ve Pontos Euksinos (Karadeniz) ile Hellespontos’a (├çanakkale bo─čaz─▒) kadar egemenli─či alt─▒nda bulunan Traklardan, sonra da Pontos Euksinos’a do─čru uzanan b├Âlgede Istros’un (Tuna) berisinde oturan Getlerden asker toplad─▒. Getler ve bu b├Âlgede ya┼čayan halklar ─░skitlerle s─▒n─▒rda┼čt─▒r; t├╝m├╝ ayn─▒ bi├žimde donat─▒lm─▒┼člard─▒r ve atl─▒ ok├žulard─▒r.[16]

Thukidides, II. kitap 97’de de:Odryselerin krall─▒─č─▒, deniz k─▒y─▒s─▒nda, Pontos Euksinos’taki Abdera ┼čehrinden, Istros’un a─čz─▒na kadar uzan─▒yordu. Bir geminin bu k─▒y─▒y─▒ a┼čmas─▒ i├žin, en kestirme yoldan gitmek ve r├╝zg├ór─▒n k─▒├žtan esmesi ko┼čuluyla, d├Ârt g├╝n gereklidir. Karadan en kestirme yoldan gitmek ko┼čuluyla iyi bir y├╝r├╝y├╝┼č├ž├╝ Abdera’dan Istros’un a─čz─▒na on bir g├╝nde var─▒r. K─▒y─▒ bu kadar uzundur. K─▒y─▒dan i├ž k─▒sma, Bizanstan Laeaeler ├╝lkesine ve Strymon’a -buras─▒ en geni┼č b├Âl├╝md├╝r- iyi bir y├╝r├╝y├╝┼č├ž├╝ on ├╝├ž g├╝nde ula┼č─▒r. T├╝m Barbarlar─▒n ve Yunan ┼čehirlerinin verdikleri vergi, Sitalkes’in yerine ge├žen Seuthes’in koydu─ču kadar─▒yla gerek alt─▒n gerek g├╝m├╝┼č para olarak d├Ârt y├╝z talenton buluyordu. Alt─▒n i┼člemeli ya da islemesiz kuma┼člar ve ├Âb├╝r arma─čanlar d─▒┼č─▒nda, alt─▒n ve g├╝m├╝┼č arma─čanlar da bundan a┼ča─č─▒ de─čildi. Bu arma─čanlar yaln─▒z krala de─čil, devlet b├╝y├╝klerine ve soylulara da veriliyordu. Pers krall─▒─č─▒ndakinin tersine, ├Âb├╝r Trakyal─▒larda oldu─ču gibi Odrysailer de b├╝y├╝klerin, verdiklerinden ├žok almalar─▒ yerle┼čmi┼č bir adetti. ─░nsan─▒n istedi─či ┼čeyi alamamas─▒, kendinden istenen ┼čeyi vermemesinden daha onur k─▒r─▒c─▒ bir ┼čeydir. Bununla birlikte Odrysailerde herkes g├╝c├╝ne g├Âre bu adetten yararlanmaktayd─▒; arma─čan getirilmezse hi├žbir i┼č yapt─▒rman─▒n imkan─▒ yoktu. Bu krall─▒k, b├╝y├╝k g├╝c├╝n├╝ bu yoldan sa─člam─▒┼čt─▒. Avrupa’da ─░on k├Ârfezi ile Pontos Euksinos aras─▒nda ya┼čayan halklar─▒n gelirler ve her ├že┼čit mal bak─▒m─▒ndan en g├╝├žl├╝s├╝ buydu. Sava┼č g├╝c├╝ ve asker say─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan ─░skitlerden ├žok a┼ča─č─▒ oldu─ču do─črudur. Bu bak─▒mdan hi├žbir Avrupa halk─▒ onlarla oranlanamaz. Asya’da bile, birle┼čik t├╝m ─░skitlere tek ba┼č─▒na kar┼č─▒ koyabilecek hi├žbir halk yoktur; ama hayat─▒n ├že┼čitli durumlar─▒nda benimsenmesi gereken tutum ve beceriklilik bak─▒m─▒ndan ├Âb├╝r halklardan ├žok daha a┼ča─č─▒ d├╝zeydedirler.[17]

e)Ksenofon’da ─░skitler

Atinal─▒ asil bir aileye mensup olan Ksenofon, yakla┼č─▒k olarak M├ľ. 430 y─▒llar─▒nda Atina’da do─čmu┼č ve M├ľ. 357 y─▒l─▒nda Korinthos kentinde ├Âlm├╝┼čt├╝r. ├çe┼čitli konularda 14 kadar eseri bilinen Ksenofon, “HELLEN─░KA” ve “K─░ROS’UN ANABAS─░S─░” adl─▒ eserleriyle tarih alan─▒nda ├Ânemli bir yer tutar. Ksenofon, ├žok y├Ânl├╝ bir yazard─▒r. Felsefe, tarih ve edebiyat alanlar─▒nda eserleri bulundu─ču gibi, ayr─▒ca askerlik alan─▒nda da ├╝n yapm─▒┼čt─▒r. “Kiros’un Anabasisi” adl─▒ eserinde anlatt─▒─č─▒ gibi, 10.000 (on bin) ├╝cretli Yunan askerini, Do─ču Anadolu’dan ana vatanlar─▒na kadar salimen g├Ât├╝rerek, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k generalleri ve taktik├žileri aras─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. “Hellenika” ise, ad─▒ndan da anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere bir Yunan tarihidir. Yazar bu kitab─▒nda, Thukidides’in M├ľ. 411 y─▒l─▒nda b─▒rakt─▒─č─▒ yerden ba┼člayarak M├ľ.362 y─▒l─▒nda cereyan eden Mantinea sava┼č─▒na kadar meydana gelen olaylardan s├Âz eder. Mantinea sava┼č─▒m eserine biti┼č noktas─▒ olarak almas─▒n─▒n nedeni, M├ľ.372-371 y─▒llar─▒ aras─▒nda Yunanistan’da parlak bir devir ya┼čayan ve Yunan birli─čini kurma ├žabas─▒nda bulunan Thebai devletinin b├╝y├╝k komutan─▒ Epameinondas’─▒n bu sava┼čta ├Âlmesi ve Ksenofon’a g├Âre Yunan tarihinin de son bulmu┼č olmas─▒d─▒r. Yazar bu eserinde gerekli belgelerin t├╝m├╝n├╝ bir araya toplayamam─▒┼č, bunlar─▒ bir├žok yerlerde do─čru olarak de─čerlendirememi┼č ve tarafs─▒z da kalamayarak Thebai’ye kar┼č─▒ cephe alm─▒┼čt─▒r.[18]

“Kiros’─▒n Anabasisi” adl─▒ eserinin konusu, Pers ─░mparatorlu─ču’nun Bat─▒ Anadolu valisi bulanan Gen├ž Kiros’un, taht─▒ ele ge├žirmek amac─▒yla, Pers B├╝y├╝k Kral─▒ olan a─čabeysi II. Artakserkses’e kar┼č─▒ ayaklanmas─▒n─▒n on bin paral─▒ Yunan askerinin de kat─▒ld─▒─č─▒ bir ordu ile Bat─▒ Anadolu’da Sardes (Salihli) kentinden hareket ederek Mezopotamya’ya gidi┼či, orada M├ľ. 401 y─▒l─▒nda Kunaksa mevkiinde Pers kral─▒ ile yap─▒lan sava┼č─▒n ve bu sava┼čta gen├ž prens Kiros’un ├Âld├╝r├╝lmesinin ve daha sonra Ksenofon y├Ânetimindeki paral─▒ Yunan askerlerinin F─▒rat’─▒ izleyerek Do─ču Anadolu ├╝zerinden kuzeyde Trabzon’a ula┼čmalar─▒n─▒n ve buradan bazen deniz bazen da kara yolu ile yurda d├Ân├╝┼člerinin ├Âyk├╝s├╝d├╝r. Eser ├Âzellikle Anadolu’nun topografyas─▒ ile M├ľ. 5 y├╝zy─▒l sonundaki Do─ču Anadolu’nun etnografyas─▒ hakk─▒nda bilgi vermesi bak─▒m─▒ndan ilgi ├žekicidir.[19]

Ksenophon’un “Kyros’un Anabasisi” ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bu eserinde ─░skitler’den de bahsedilmektedir. Bu eserde IV. kitap, 7. b├Âl├╝m, 18. paragrafta, “Bundan sonra d├Ârt plethron (1 plethron: 100 ayak: 29,6 m.) geni┼čli─činde Harpasos (├çoruh-Arpa├žay) nehrine kadar ilerlediler. Buradan da Skythenler’in memleketine girerek, bir ovada d├Ârt g├╝nde yirmi parasang (1 fersah: 5,5 km.) gittiler ve k├Âylere vard─▒lar. Burada ├╝├ž g├╝n kalarak erzak tedarik ettiler”[20] denilmektedir. Buradan M.├ľ. IV. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Do─ču Anadolu’da ─░skit h├ókimiyetinin devam etti─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.[21]

f)AristotalesÔÇÖde ─░skitler

Aristotales (M├ľ384ÔÇôM├ľ 322), Hayvanlar Kitab─▒nda ÔÇť─░skitlerÔÇŁden bahsetmektedir. ÔÇťD├╝z akan bir nehirde e─čer buharla┼čma olursa, buhar suyun ├╝st├╝nde suyla birlikte ak─▒p giden t─▒pk─▒ ate┼č ├╝st├╝nde yanan sa├ž gibi; ├ževrede nem eksikli─či olu┼čturarak canl─▒larda k─▒v─▒rc─▒k sa├ž ve k─▒l meydana gelmesine neden olur. Bu ger├žekli─čin bir i┼čareti olarak k─▒v─▒rc─▒k sa├ž d├╝z sa├žtan daha sa─člam olur. KaradenizÔÇÖdeki ─░skitler ve Traklar d├╝z sa├žl─▒d─▒r. Ya┼čad─▒klar─▒ ortam nemlidir. So─čuk iklimlerdeki koyunlar─▒n ┼čartlar─▒ insanlardan farkl─▒d─▒r. ─░skitlerin sa├žlar─▒ yumu┼čakt─▒r ama koyunlar─▒n─▒n k─▒llar─▒ serttir.[22](s.1580)

─░skitler, Persler ve Traklar ve Celts gibi kavimler i├žin sava┼č├ž─▒l─▒k erdemdir. MakedonyaÔÇÖda hi├ž d├╝┼čman ├Âld├╝rmemi┼č birine yular tak─▒lmas─▒ gibi bir adet vard─▒. ─░skitler aras─▒nda da yakalad─▒─č─▒ adam─▒ ├Âld├╝rmemi┼č kimseye baz─▒ bayramlarda yuvarlak kupa d─▒┼č─▒nda bir bardaktan i├žki i├žmesine izin verilirdi.[23]

Aristotales, atlar hakk─▒nda bilgi verirken ─░skitlerin atlar konusunda bilgili oldu─čunu ┼ču ├Ârnekle anlat─▒r. ÔÇťErkek ya da di┼či ya┼čl─▒ atlar bereketli bir bi├žimde daha ├╝retkendirler. Atlar k─▒sraklar─▒n─▒ tay─▒ olanlardan ya da babas─▒ olan k─▒sraklardan koruyacaklard─▒r. Do─črusunu s├Âylemek gerekirse at birlikleri ili┼čki kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ meydana geldi─či zaman kusursuz bir ┼čekilde incelenirler. Embriyo rahimde olu┼čtu─ču zaman ─░skitler binmek i├žin hamile k─▒sraklar─▒ kullan─▒rlard─▒. Onlar b├Âylelikle annelerin do─čumu daha kolay yapaca─č─▒n─▒ iddia ediyorlard─▒. Do─čum i├žin atlar (d├Ârt ayakl─▒lar) boylu boyunca yere uzan─▒rlard─▒ do─čum zaman─▒ geldi─činde ise k─▒srak dik durur ve bu duru┼č ona tay─▒ d─▒┼čar─▒ atmas─▒n─▒ sa─člar.ÔÇŁ[24] (s.1179)

g)Strabon’da ─░skitler

M├ľ. 63-MS. 24 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. Zaman─▒m─▒za kadar gelmeyen 47 kitapl─▒k “Tarihi Ara┼čt─▒rmalar” adl─▒ bir tarih kitab─▒ da yazm─▒┼č bulunan Strabon’un zaman─▒m─▒zdaki ├╝n├╝n├╝ “Geographika” adm─▒ ta┼č─▒yan 17 kitapl─▒k co─črafya eseri sa─člam─▒┼čt─▒r. Amasyal─▒ bir bilgin olan Strabon, co─črafyas─▒n─▒n giri┼č k─▒sm─▒nda (I. ve II. kitaplar), co─črafyan─▒n tarih├žesinden s├Âz etmekte ve kendinden ├Ânceki co─črafyac─▒lar─▒n eserlerini ─░ncelemektedir. Strabon’un ─░skitler hakk─▒ndaki kay─▒tlar─▒na gelince; VI-I. kitap, 4.b├Âl├╝m- 5.paragraf ile VII.kitap, 5.b├Âl├╝m- 12 paragrafta ─░skitya memleketi, K├╝├ž├╝k ─░skitya ve Kerch Bo─čaz─▒ hakk─▒nda bilgi verilmektedir. XI. Kitap 2.b├Âl├╝m, l. paragrafta ─░skitli nomatlardan (g├Â├žebe) bahsedilmektedir. ─░skitler hakk─▒nda daha geni┼č ve daha ├že┼čitli malumat edinmek i├žin, eserin a┼ča─č─▒daki b├Âl├╝mlerine bakmak gerekir:[25]

III.Kitap, 4. B├Âl├╝m, 17. Paragraf (─░skitler’in kan i├žme ├ódeti hakk─▒nda bilgi verir). Kitap, 5. B├Âl├╝m, 4. Paragraf (─░k├ómetg├óh olarak kulland─▒klar─▒ ├╝st├╝ kapal─▒ tekerlekli arabalardan s├Âz edilir). VII. Kitap, 3. B├Âl├╝m, 6. ve 7. Paragrafla; K─▒srak s├╝t├╝nden yap─▒lan ve sert bir i├žki olan “k─▒m─▒z” hakk─▒nda bilgi verilir). Kitap, 3. B├Âl├╝m, 10. Paragraf (Yedi Bilge Ki┼či’den biri olan bir ─░skitli’den, Anarkharsis’ten, s├Âz edilir). VII. Kitap, 4. B├Âl├╝m, 2. ve 3. Paragraflar (Nihayet ─░skitler’in ma─člup edildi─činden bahsedilir). VII. Kitap, 4. B├Âl├╝m, 7. Paragraf (─░skitler’in, atlar─▒n─▒ enemelerinden yani had─▒mla┼čt─▒rma ├ódetlerinden s├Âz edilir). XI. Kitap, 8. B├Âl├╝m, 1. ve 2. Paragraflar (─░skitler’in i─čren├ž ve korkun├ž birtak─▒m ├ódetlerinden s├Âz edilir).[26]

─░skitler hakk─▒nda bilgi veren Grek kaynaklar─▒n─▒n tamam─▒ dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda ┼č├╝phesiz Herodotos’un “Tarihi” ve Hippokrates’in “Havalar, Sular ve Mevkiiler” adl─▒ eserinin ├Ânemi ortaya ├ž─▒kar. G├╝n├╝m├╝ze kadar tam olarak ula┼čan, en eski tarihli iki kaynak olmalar─▒ ve ─░skitler hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi ihtiva etmeleri a├ž─▒s─▒ndan, di─čer Grek kaynaklar─▒na g├Âre daha ├Ânemlidirler.[27]

Gelenek ve G├Âreneklerinin Eski T├╝rk Gelenek ve G├Ârenekleriyle ─░lgisi

─░skitler’in gelenek ve g├Âreneklerine dair bilgileri Herodotos ve Hippokrates’ten ├Â─črenmekteyiz. Herodotos ve Hippokrates ─░skitler’in hayat tarz─▒ ve baz─▒ adetleri hakk─▒nda ├Ânemli bilgiler vermektedir. Herodotos ─░skitler’in gelenek ve g├Âreneklerine ba─čl─▒ ve yabanc─▒ geleneklere kesinlikle kapal─▒ bir toplum oldu─čunu belirtmektedir Hippokrates ise, ─░skitler’in g├Â├žebe bir kavim oldu─čunu, onlar─▒n so─ču─ča kar┼č─▒ korunakl─▒ ke├žeyle kapl─▒, d├Ârt ya da alt─▒ tekerli, ├Âk├╝zler taraf─▒ndan ├žekilen arabalarda ya┼čad─▒klar─▒n─▒ hayvanlar─▒na otu bol otlaklar bulmak i├žin dola┼čt─▒klar─▒n─▒ belirttikten sonra; onlar─▒n pi┼čmi┼č et yediklerim ve k─▒srak s├╝t├╝ i├žtiklerini bildirmektedir..[28] Hippokrates taraf─▒ndan verilen bilgiler Hunlar ve G├Âkt├╝rkler hakk─▒nda yaz─▒lanlar─▒n ayn─▒d─▒r. Bunlar T├╝rk “derme ev”lerinde, yani ke├žeden yap─▒lm─▒┼č kubbeli ├žad─▒rlarda ya┼čam─▒┼člar. S├Âz konusu “derme ev”leri T├╝rkler’den alarak benimseyen baz─▒ ─░ran├« kavimlerin bu evlerin baz─▒ aksam─▒na dair kulland─▒klar─▒ kelimelerin ├žo─čunun Fars├ža de─čil de T├╝rk├že olmas─▒, ad─▒ ge├žen evlerin as─▒l sahibinin T├╝rkler oldu─čunu a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir. ├ľte taraftan Araplar’─▒n da bu evlere “Qubba Turkiya”, yani “T├╝rk ├çad─▒r─▒” dedikleri bilinmektedir Ayr─▒ca ─░skitler’e tabi olan Alan, As g├Â├žebelerinin ├žad─▒r ve ala├žuk yapmas─▒n─▒ bilmedikleri, ├╝st├╝ a─ča├ž kabuklar─▒ ile ├Ârt├╝lm├╝┼č arabalarda ya┼čad─▒klar─▒ ve ─░skitler’in di─čer T├╝rk kavimleri gibi k─▒m─▒z i├žtikleri ve s├╝t├╝ kurutarak “kurut” yapt─▒klar─▒ bilinen hakikatlerdendir. ─░skitler ve Hunlar ata binmek ve k─▒m─▒z i├žmek gibi adetleri bak─▒m─▒ndan birbirlerine benzemektedir [29]

Herodotos’un anlatt─▒─č─▒na g├Âre ─░skitler ba┼čta at olmak ├╝zere b├╝t├╝n hayvanlar─▒ kesmektedir. Yine o, onlar─▒n domuz kurban etmeleri bir tarafa, onu topraklar─▒nda beslemelerinin bile s├Âz konusu olmad─▒─č─▒n─▒ ifade etmektedir (Herodotos IV: 61-63). T├╝rkler hemen her devirde kesim hayvan─▒ olarak at─▒ di─čer hayvanlara tercih etmi┼člerdir. G├╝n├╝m├╝zde at kurban etme adetinin gayri m├╝slim Altay T├╝rkler’i aras─▒nda devam etti─či bilinmektedir. ─░skitler’in genelde domuz beslememeleri ve onlar─▒ asla kurban olarak kesmemeleri olduk├ža ilgi ├žekicidir. Buradan T├╝rkler’in bu hayvana kar┼č─▒ duyduklar─▒ nefretin sadece ─░slam├« kanaatle ilgili olmad─▒─č─▒ sonucunu ├ž─▒karabiliriz. Bu c├╝mleden olarak, ─░skitler’in at kurban etmeleri ve domuz kesmemeleri itiyad─▒, onlar─▒n T├╝rkl├╝kleri hususunda bir i┼čaret olarak kabul edilebilir.[30]

─░skitler’de ├Âl├╝lerin mumyaland─▒─č─▒n─▒ arkeolojik malzemelerle de ispatlayabiliyoruz. Paz─▒r─▒k’tan bulunan cesetler mumyalanm─▒┼čt─▒r. Bu mumyalanm─▒┼č cesetlerin ├╝zerinde d├Âvmelere de rastlanm─▒┼čt─▒r. Genelde cesetlerde, v├╝cudun ├Ân ve arka k─▒s─▒mlar─▒nda ba┼čtan a┼ča─č─▒ya kadar d├Âvmeler bulunmaktad─▒r. Klasik eserlerde “mumya”, “mumya─č” ve “mumyag” olarak ge├žen mumya, t─▒pta ve tahnitte cesetleri korumak i├žin kullan─▒lan bir maddedir. Bu madde O─čuz T├╝rkler’i taraf─▒ndan mukaddes addedilmi┼čtir. Eski T├╝rkler, yok olmay─▒, toprak olmay─▒ bir t├╝rl├╝ kabul edememi┼čler, b├╝t├╝n fertlerini de─čilse bile, ulular─▒n─▒ ve h├╝k├╝mdarlar─▒n─▒ mumyalamak suretiyle, maddi varl─▒klar─▒n─▒ ebedile┼čtirmek istemi┼člerdir. Orhun kitabelerinden ├Â─črendi─čimize g├Âre, G├╝ltegin mumyalanm─▒┼čt─▒r. De─či┼čtirdikleri muhtelif dinlerin ruh anlay─▒┼č─▒na g├Âre, bu sanatlar─▒n─▒ bazan tadile l├╝zum g├Ârm├╝┼čler, fakat b├╝sb├╝t├╝n b─▒rakmam─▒┼člard─▒r. ─░slamiyetten sonra da bu dinde b├Âyle bir d├╝┼č├╝nce olmad─▒─č─▒ halde, mumya yapmakta devam etmi┼člerdir. Buna en g├╝zel misal, Anadolu Sel├žuklular─▒’n─▒n yapt─▒klar─▒ mumyalard─▒r. ILK─▒l─▒├ž Arslan, I.Keyh├╝srev, H.S├╝leyman ┼×ah, III. K─▒l─▒├ž Arslan ve daha bir ├žoklar─▒ mumyalanm─▒┼čt─▒r (Konyal─▒ 1965:1196-1199). Bu durum, ─░skitler’de ba┼člay─▒p, onlardan G├Âkt├╝rklere ge├žen ve onlardan da Anadolu Sel├žuklular─▒na kadar ula┼čan k├Âkl├╝ bir ananeyi g├Âstermektedir.[31]

─░skitler’in Hayat Tarz─▒:

─░skit ─░mparatorlu─ču, sosyolojik olarak, ├žift├žilikle u─čra┼čan kom┼ču kabileler ├╝zerinde, g├Â├žebe g├╝ruhunun bir hakimiyeti olarak tasvir edilebilir. MS. 7. ve 10. y├╝zy─▒llar aras─▒nda hakim olan Mo─čol ─░mparatorlu─ču da, ayn─▒ ├Ârnek ├╝zerine in┼ča edilmi┼člerdi. Tipik g├Â├žebeler, as─▒l ─░skitler’di. Onlar─▒n hayat tarz─▒n─▒n temeli at besleme idi. Onlar arabalar─▒na ba─čl─▒ ├žad─▒rlarda oturuyorlard─▒. B├Âyle bir araban─▒n d├Ârt veya alt─▒ tekerle─či vard─▒ ve bu araba iki ya da ├╝├ž ├žift ├Âk├╝z taraf─▒ndan ├žekiliyordu. Kaynat─▒lm─▒┼č et ve mayalanm─▒┼č bir ├že┼čit k─▒srak s├╝t├╝ olan k─▒m─▒z, onlar─▒n belli ba┼čl─▒ yiyeceklerini te┼čkil ediyordu. Onlar, etlerini, yahni olarak, kendilerine ├Âzg├╝ b├╝y├╝k kazanlar i├žerisinde pi┼čirirler veya bazan bu etleri ba┼čka yerlere nakledebilmek i├žin, par├žalar halinde keserlerdi. ─░skitler iyi ya┼čamaktan zevk al─▒yorlard─▒. Hippokrates, onlar─▒n ┼či┼čman, tembel ve ┼čakac─▒ kimseler olduklar─▒n─▒ ve vakitlerinin ├žo─čunu ┼čarap i├žerek, bir tek kupadan kan karde┼čli─či yemini etmek i├žin i├žerek, davul ve ud gibi telli ├žalg─▒lar e┼čli─činde ┼čark─▒ s├Âyleyerek ve dans ederek ge├žirdiklerini yazmaktad─▒r.[32] ─░skitleri’ni elbiseleri, ba┼čl─▒kl─▒ bir c├╝bbe, kaftan ve pantolondan ibaretti. Deriden yap─▒lm─▒┼č olup, s├╝sl├╝ metal pl├ókalarla tezyin edilmi┼č olan kemere, b├╝y├╝k ihtimam g├Âsterilmi┼čti. Kad─▒nlar, “sarafan” ad─▒ verilen sark─▒k bir elbise ile “koko┼čnik” ad─▒ verilen y├╝ksek bir ba┼čl─▒k giymi┼člerdir. ─░skitler’in ekseriyeti hayvan besleyicisi ve g├Â├žebe olduklar─▒ halde, bir k─▒sm─▒ ve yine onlar taraf─▒ndan kontrol edilen yerli kabilelerin ├žo─ču, herhalde ├žift├ži idiler. ─░skitya’dan Yunanistan’a b├╝y├╝k miktarlarda hububat ihra├ž edilmi┼č olmas─▒, bunun en belirgin ifadesidir. ├çift├žilikle u─čra┼čan halk─▒n giysileri, muhtemelen ─░skitler’in elbiseleri ile ayn─▒ modelde idi. ─░skitler’de kad─▒n─▒n durumuna gelince; ─░skitler, poligamist (├žok kad─▒nla evli) idiler. O─čullar, ├žo─ču kez babalar─▒n─▒n kar─▒lar─▒n─▒ miras olarak devral─▒yorlard─▒. Buna ra─čmen herhalde, bu kad─▒nlardan biri, ├Âteki d├╝nyada kocas─▒na arkada┼čl─▒k etsin diye, genellikle kocas─▒n─▒n ├ľl├╝m├╝ ├╝zerine, ├Âlmek zorunda idi. ─░skit g├Âm├╝lerinde g├Âzlemlenmi┼č olan─▒n aksine, Paz─▒r─▒k’ta kocalar─▒yla birlikte ├Âlmek zorunda kalm─▒┼č olan kad─▒nlar, s─▒kl─▒kla kocalar─▒n─▒n tabutlar─▒n─▒ payla┼čm─▒┼člard─▒. Bu, oradaki erkeklerin tek kad─▒nla evli olduklar─▒n─▒n veya kad─▒n─▒n─▒n, bir odal─▒k ya da bir cariye olmaktan ziyade, bir zevce oldu─čunun i┼čareti olarak kabul edilebilir. Eski Greklerin, ─░skitya’n─▒n ana erkil bir memleket oldu─ču yolundaki intibalar─▒, arkeolojik delillerle desteklenmez; bu fikir, muhtemelen ─░skityal─▒ Amazonlar’la ilgili menk─▒belerden ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olsa gerektir. Mamafih asl─▒nda, mevcut b├╝t├╝n materyaller, ─░skit kad─▒nlar─▒, erkeklerden ├žok daha renkli elbiseler giyinseler de, onlar─▒n yine de g├Âz hapsinde tutuldu─čunu, kocalar─▒n─▒n yan─▒nda ata binmek yerine, ├žocuklar─▒yla arabalar─▒n i├žerisinde seyahat etmeye zorland─▒klar─▒n─▒, kendilerini tamam─▒yla ev i┼člerine vermek mecburiyetinde b─▒rak─▒ld─▒klar─▒n─▒ ve baz─▒ durumlarda e┼čleriyle birlikte ├Âlmeye zorland─▒klar─▒n─▒ g├Âstermeye meyillidirler. Onlar─▒n g├Âm├╝lm├╝┼č oldu─ču mezar odalar─▒nda, otoritelerine ili┼čkin olarak yanlar─▒na yerle┼čtirilmi┼č hi├žbir amblem de yoktu.[33]

─░skitler’in nas─▒l temizlendikleri hususu da merak uyand─▒ran konulardan biridir. Herodotos, ─░skitler’in y─▒kanmak i├žin su kullanmad─▒klar─▒na dikkati ├žekmektedir. Kad─▒nlar, selvi ve sedir a─ča├žlar─▒n─▒n ├Âz├╝n├╝ havanda d├Âverek bir melhem yap─▒yorlar ve bu melhemin ├žo─čunu bir macunun i├žinde ovmak suretiyle ├žam sak─▒z─▒ ve su ile kar─▒┼čt─▒r─▒yorlard─▒. Onlar bu lapay─▒, y├╝zlerine ve b├╝t├╝n v├╝cutlar─▒na s├╝rerek, bir g├╝n boyu hi├ž dokunmazlard─▒. Ertesi g├╝n bu lapay─▒ v├╝cutlar─▒ndan kald─▒rd─▒klar─▒ zaman, derileri p─▒r─▒l p─▒r─▒l ve tertemiz olurdu.[34]

Hi├ž ┼č├╝phe yok ki, ─░skitler’in oturdu─ču evler, onlar─▒n ya┼čant─▒s─▒nda b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒yordu. Ya┼čad─▒klar─▒ zaman s├╝resi i├žerisinde, kapal─▒ arabalar─▒n, ─░skitler’e daimi evler olarak ki -onlara erkekler, devaml─▒ at ├╝zerinde hareket ettiklerinden ancak ak┼čam ├╝zeri d├Ânerlerdi hizmet- edip etmedi─čine; veya ├╝st k─▒sm─▒n─▒n tamamen ├ž─▒kar─▒larak kamplarda bir ├žad─▒r gibi dikilip dikilmedi─čine; yahut da ─░skitler’in daimi olarak ├žad─▒rlar kullan─▒p, sadece hareket halinde iken ├╝st├╝ kapal─▒ arabalarda oturup oturmad─▒klar─▒na karar vermek, olduk├ža g├╝├žt├╝r. Paz─▒r─▒k’taki mezar odalar─▒n─▒n dekorasyonu, bu son g├Âr├╝┼č├╝ teyid etmeye meyillidir. ├ç├╝nk├╝ o, a├ž─▒k├ža s├Âylemek gerekirse, mezar─▒, bir ├žad─▒ra ├ževirecek ┼čekilde tertip edilmi┼čti. Mamafih bu netice, Altayl─▒lar─▒n daha basit geleneklerini bir zamanlar payla┼čm─▒┼č olmalar─▒na ra─čmen, Avrupa bozk─▒r─▒nda yerle┼čmi┼č olan ─░skitler i├žin iyi bir ┼čekilde muhafaza edilmek zorunda de─čildir. Fakat bir ┼čeyden emin olabiliriz: Onlar─▒n ik├ómetg├óhlar─▒ ister araba isterse ├žad─▒r olsun, bunun, olduk├ža rahat ve renkli olmu┼č oldu─ču muhakkakt─▒r. Kraliyet ─░skitleri’nin mezarlar─▒ndan elde edilen delillerle tasdik ve Kuzey Mo─čolistan’da Baktria ve Noin Ula’daki buluntularla da teyit edilen Paz─▒r─▒k’ta ke┼čfedilmi┼č d├Â┼čemeler, kabile mensuplar─▒n─▒n hem ke├že hem de y├╝n hal─▒lara sahip olduklar─▒n─▒ g├Âsterir. K─▒r─▒m g├Âm├╝ odalar─▒n─▒n baz─▒lar─▒n─▒n boyal─▒ s├╝slemeleri ve Paz─▒r─▒k’ta dokunulmam─▒┼č (in situ) vaziyette bulunan fragmanlar, onlar─▒n, bunlar─▒, oraya kullanmak i├žin koyduklar─▒m g├Âsterir. Hal─▒lara ilaveten kuma┼člar, geni┼č ├Âl├ž├╝de kanavi├že olarak ve de Paz─▒r─▒k’taki gibi, dini anlam─▒ olan sark─▒k kuma┼č par├žalan olarak kullan─▒lm─▒┼člard─▒r. Paz─▒r─▒k’tan da ├Â─čreniyoruz ki, gayet itinal─▒ desenlerle s├╝slenmi┼č olan ke├že kuma┼člar, herhalde Altaylarda genel kullan─▒m alan─▒nda idiler.

─░skitler’in hayat tarzlar─▒ ile ilgili bahsi noktalamadan evvel, ─░skitler’de n├╝fus say─▒m─▒ yap─▒ld─▒─č─▒na dair baz─▒ delilleri ortaya koymak, yerinde olacakt─▒r. Herodotos’tan ├Â─črendi─čimize g├Âre ─░skitler’de n├╝fus say─▒m─▒ yap─▒ld─▒─č─▒na ili┼čkin en g├╝zel uygulama, krallar─▒ Ariantos taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilmi┼čti. Ad─▒ ge├žen ─░skit kral─▒, krall─▒─č─▒ i├žerisinde ya┼čayan her adamdan, kendisine bronzdan bir karg─▒ ucu getirmesini emretmi┼č ve b├Âylece de kavminin say─▒┼č─▒m tespit etmi┼čti. Fakat Herodotos, bu say─▒n─▒n ne kadar oldu─čunu ne yaz─▒k ki, belirtmiyor. Daha sonra, getirilen b├╝t├╝n karg─▒ u├žlar─▒ eritilip birle┼čtirilerek, b├╝y├╝k bir kazan haline getirilir.[35]

Heredotos Tarihi ÔÇťD├Ârd├╝nc├╝ KitapÔÇŁ da ─░skit mill├« i├žkisi k─▒m─▒z─▒n yap─▒l─▒┼č─▒ ┼ču ┼čekildedir ÔÇťSkyth’ler i├žkileri olan s├╝t├╝ elde etmek amac─▒yle b├╝t├╝n k├Âlelerin g├Âzlerini oyarlar; k├Âleler, fl├╝te ├žok benzeyen bir ├že┼čit kemik boru al─▒rlar; bunu k─▒sra─č─▒n d├Âl yata─č─▒na sokar ve a─č─▒zlar─▒yla ├╝flerler; onlar ├╝flerken, ├Âb├╝rleri de sa─čarlar. Neden b├Âyle yaparlar, kendilerine sorarsan─▒z, hava, k─▒sra─č─▒n damarlar─▒n─▒ a├žar, s├╝t├╝n memelere inmesini sa─člar. Sa─č─▒lan s├╝t tahta f─▒├ž─▒lara bo┼čalt─▒l─▒r; ├ževresine k├Âr k├Âleler dizilir ve s├╝t├╝ d├Âverler; ├╝stte kalan─▒ ay─▒r─▒p al─▒rlar, Skyth’Ier in g├Âz├╝nde en iyi s├╝t buttur; altta kalan─▒n─▒ d├╝┼č├╝k kalite sayarlar. ─░┼čte Skyth’ler, ellerine d├╝┼čenlerin hepsinin g├Âz├╝n├╝ bu i┼či g├Ârd├╝rmek i├žin k├Âr ederler; zira ekip bi├žemezler, g├Â├žebedirler.ÔÇŁ [36]

K─▒m─▒z─▒n faydalar─▒ konusunda Hasan Oraltay Kazak T├╝rkleri isimli eserinde ┼ču bilgileri aktarmaktad─▒r: ÔÇťK─▒m─▒z─▒ kim i├žmez? ba┼čl─▒─č─▒yla (18.7.1968 Lenin┼čil Cas gazetesi) Kazak T├╝rk├╝ kimyager Aydar Ak─▒no─člu, yay─▒nlad─▒─č─▒ makalesinde k─▒m─▒z hakk─▒nda ┼č├ÂyleÔÇŁ bilgi vermektetir: ÔÇťÔÇŽRus yazarlar─▒ndan S. T. Aksakov, Orenburg vil├óyetindeki g├Â├žebe halklar─▒n vaziyetleri hakk─▒nda diye ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒:

ÔÇŁÔÇŽ. Her sene k─▒┼č─▒n m├╝thi┼č so─ču─čunda ve boralar─▒nda bunlar─▒n tesiriyle eziyet ├žeken insanlar─▒ g├Ârerek ├╝mitsizlenmemek m├╝mk├╝n de─čil. Fakat iki ├╝├ž aydan sonra, ayn─▒ insanlar─▒ tekrar g├Ârseniz, y├╝zleri k─▒pk─▒rm─▒z─▒ kana dolmu┼č ve ┼či┼čmanlam─▒┼č olarak bulursunuz. Onlar─▒ tan─▒yamazs─▒n─▒z. ├ç├╝nk├╝, bu s─▒ralarda onlar ÔÇťSABAÔÇŁlar dolu k─▒m─▒z─▒ i├žerler. Be┼čikteki ├žocuktan doksandaki ihtiyara kadar herkesin sevdi─či g─▒das─▒ k─▒m─▒z’la onlar tekrar bulu┼čmu┼člard─▒r. Bu hususu ancak g├Âz├╝nle g├Ârd├╝─č├╝n zaman k─▒m─▒z─▒n bulunmaz g─▒da ve ├žok tesirli il├ó├ž oldu─čuna hayran olursun…ÔÇŁ

Kazak Halk─▒ k─▒m─▒z─▒ sevin├žli hayat─▒n, uzun ├Âm├╝r├╝n tek sebebi olarak tan─▒mlar. Bu gibi ilgi ├žekici fikirleri ilim adamlar─▒ndan, doktorlardan, kimyagerlerden de duymak m├╝mk├╝nd├╝r. Mesela, 1858 senesinde Rusya’da N. V. Postn─▒kov diye bir kimyagerin te┼čebb├╝s├╝ ile Samara ┼čehrinde ilk defa k─▒m─▒z ile hastalar─▒ iyile┼čtiren hastane a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. ─░lim adamlar─▒ yapt─▒klar─▒ devaml─▒ aratt─▒rmalar─▒ neticesinde k─▒m─▒z─▒n bir├žok hastal─▒klara ve bilhassa t├╝berk├╝loza bulunmaz deva oldu─čunu ispat ettiler. ├ľyleyse, k─▒m─▒z─▒n insana faydal─▒ ve hastal─▒k i├žin il├ó├ž olmas─▒n─▒n s─▒rr─▒ ne? Onu i├žtikten sonra insan organizmas─▒ ne i├žin hastal─▒ktan kurtulmaya ba┼čl─▒yor? ─░┼čte bu sorulara cevap verebilmek i├žin kimyagerler k─▒m─▒z─▒n ilmi ┼čekilde tetkik ettiler. Bir├žok tecr├╝beler yapt─▒lar. Doktorlar da k─▒m─▒z verdikleri hastalar─▒n─▒ devaml─▒ olarak kontrol ettiler. Geli┼čmeleri ilmi maksatla kaydettiler. Ve ├Âylece kesin karara vard─▒lar. Bir├žok teredd├╝tleri giderdiler. Bir├žok sorular─▒n cevab─▒n─▒ buldular. K─▒m─▒z─▒n ├žok iyi il├ó├ž ve ├žok faydal─▒ da kuvvetli g─▒da oldu─čunu tespit ettiler.

Alimlerin a├ž─▒klad─▒klar─▒na g├Âre, standart bir k─▒m─▒z’─▒n ek┼čilik derecesi 60 ile 80 aras─▒d─▒r. Orta k─▒m─▒z, 80 ile 100 ve kuvvetli k─▒m─▒z ise 100 ile 120 derece olarak ├╝├ž s─▒n─▒fa ayr─▒l─▒yor. Bir litre k─▒m─▒z’da 22 gram belok, 17 gram ya─č, 39,6 gram s├╝t ┼čekeri ve 20 gram alkol vard─▒r. Bunlar─▒n verece─či kalori: 530’d├╝r. Normal olarak g├╝nde 1,5 litre k─▒m─▒z i├žilirse, ba┼čka g─▒dadan al─▒nanla beraber g├╝nde 795 kalori al─▒nm─▒┼č olur. K─▒m─▒z sadece t├╝berk├╝loz hastal─▒─č─▒ i├žin de─čil, her hangi bir di─čer hastal─▒k i├žin de faydal─▒d─▒r. Halsizli─či giderir. Kuvvet verir. K─▒m─▒z─▒n muhtevas─▒nda mineral tuzlar─▒n ├že┼čitleri de vard─▒r. Bilhassa kalsium ile fosfor tuzlar─▒ ├žoktur. K─▒m─▒z’daki vitaminimi sayarsak, B ve A ile C vitaminlerinin bol oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Bu vitaminlerin bir hasta i├žin ehemmiyetli oldu─čunu herkes bilir. S─▒ras─▒ gelmi┼čken ┼čunu da belirtelim ki, t├╝berk├╝loz hastal─▒─č─▒ olan birisi i├žin bir m├╝ddet devaml─▒ olarak il├ó├žlar almas─▒ gerekir, i┼čte bu devrede onlara en iyi il├óc─▒n k─▒m─▒z oldu─ču ilm├« tetkik ve tecr├╝belerle sabit olmu┼čtur. K─▒m─▒z t├╝berk├╝lozdan ba┼čka mide hastal─▒klar─▒ ve kans─▒zl─▒k i├žin de ├žok faydal─▒d─▒r.[37]

Hastalanmadan zay─▒flayan insanlar i├žin de k─▒m─▒z faydal─▒d─▒r. K─▒m─▒z─▒ il├ó├ž olarak kullananlar─▒n her g├╝n├╝ 0,5- 2 litre i├žmesini tavsiye edilir. K─▒m─▒z─▒ yemek aralar─▒nda i├žmek do─čru olur. Veyahut ta, yemekten 1,5-2 saat evvel i├žmeyi ├ódet edinmek faydal─▒d─▒r. Her i├žildi─činde v├╝cudun ihtiyac─▒na g├Âre, bir iki bardak, bazan da ├╝├ž bardak i├žilmesi iyi olur. Bir hasta bir iki bardak k─▒m─▒z i├žtikten sonra i┼čtahlan─▒yor ve bol yemek yemek istiyor. Demek ek┼čisi eksik olan pastalar i├žin k─▒m─▒z─▒ yemekten evvel (1,5-2 saat) i├žmek daha iyidir. Yukar─▒da K─▒m─▒z hakk─▒ndaki Kazak T├╝rk├╝ kimyagerinin makalesini getirmek suretiyle verdi─čimiz bilgiyi. Dr. V. N. Markov, Dr. V. K. Ogerednikov. Dr. F. O. ┼×vey’in m├╝┼čtereken yazd─▒klar─▒: KIMIZ, TEDAVI ED─░C─░ VE HASTALIKLARDAN KORUYUCU -profilaktik- HASSALARI) adl─▒ Rus├ža eserin F. L├é├ç─░NAY taraf─▒ndan -KIMIZ-adiyle terc├╝me edilerek 1945 senesinde I┼č─▒k Matbaas─▒nda, ─░stanbul’da bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu Kitap’da ┼č├Âyle deniyor:

ÔÇť… T├╝rkistan’da, T├╝rkistan ve ┼×imkent ┼čehirlerinde ve ba┼čka bir├žok yerlerde sanatoryum ve k─▒m─▒z istihsal m├╝esseseleri mevcuttur. D─▒┼č memleketlerdeki k─▒m─▒z’la tedavi m├╝esseselerinden bizce mal├╗m olanlar: ─░ngiltere ve Kaliforniya’daki m├╝esseselerdir.ÔÇŁ

K─▒m─▒z k─▒srak s├╝t├╝nden, kendine has olarak haz─▒rlanan maya ile ek┼čitilerek yap─▒lan bir i├žkidir. Kendine g├Âre bir us├╗lle ek┼čitme neticesinde k─▒srak s├╝t├╝ az ├žok k├Âp├╝kl├╝, mayho┼č lezzetli, ho┼č kokulu ve keyf verici bir i├žki halini al─▒r. K─▒srak s├╝t├╝nde bulunan g─▒da maddeleri bu ek┼čime esnas─▒nda kimyev├« tahavv├╝le u─črarlar. Yani k─▒srak s├╝t├╝ndeki Kazein ve Albuminler d├Ân├╝┼čerek mide ve ba─č─▒rsaklar─▒m─▒zda yeniden kimyev├« tahavv├╝le (de─či┼čime) ihtiya├ž kalmadan, haz─▒m (sindirim) cihazlar─▒m─▒z taraf─▒ndan do─črudan do─čruya emildi─činden dolay─▒ hastan─▒n beslenme durumu az zamanda iyile┼čti─či gibi mide ve ba─č─▒rsaklar da yorulmaz, y─▒pranmaz ve g─▒da maddelerinin kimyevi tahavv├╝l├╝ i├žin l├╝zumlu olan unsurlardan tasarruf edilmi┼č olur. K─▒srak s├╝t├╝nde bulunan ┼čeker, s├╝t asidi (sitlaktik), alkol ve asitkarbona ayr─▒l─▒r ki, bunlar haz─▒m cihazlar─▒m─▒z─▒n salyal─▒ tabakalar─▒na (Mukosa) ve haz─▒m bezlerine uyand─▒r─▒c─▒ (M├╝nebbih) bir tesir yapar. Haz─▒m ifrazat─▒n─▒n miktar─▒ artar, neticede yedi─čimiz g─▒dan─▒n tad─▒ bilinir, i┼čtah a├ž─▒l─▒r.

Asitalaktik, k─▒m─▒z’─▒n s├╝t asidi, v├╝cudumuzu zehirliyerek tahrip eden ba─č─▒rsak mikroplar─▒n─▒n d├Âk├╝nt├╝lerini zarars─▒z bir hale sokar. V├╝cudumuzca emilen (assimilation) g─▒da maddelerinin i┼če yaram─▒yan art─▒klar─▒ndan (dessimilation) husule gelen zararl─▒ maddeler, k─▒m─▒z tedavisiyle ─░yice temizlenir ve g─▒dan─▒n temess├╝l kabiliyeti y├╝kselir. K─▒m─▒z─▒n az miktarda olan alkol├╝, kalp damarlar─▒, sinir sistemleri ve teneff├╝s cihaz─▒na m├╝nebbih (uyar─▒c─▒) olarak tesir eder. K─▒m─▒z─▒n asitkarbonu ise haz─▒m yollar─▒ndaki hareket ve emme fonksiyonlar─▒n─▒ takviye eder.[38]

Dr. Karrik, k─▒m─▒z terkibindeki asitlaktik ve alkol├╝n, haz─▒m─▒ kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ hassas─▒ ├╝zerinde tetkikler yaparak, midenin normal i┼člemesini temin eden bir amil oldu─čunu tesbit etmi┼čtir. Son zamanlarda k─▒m─▒z ├╝zerinde yap─▒lan tetkik ve ├žal─▒nmalar da k─▒m─▒z─▒n supasit hastal─▒─č─▒nda mide ifrazat─▒n─▒ artt─▒rd─▒─č─▒ ve mide ifrazat─▒n─▒n normal y├╝kselmesinden ileri gelen hastal─▒klarda da ifrazat─▒ normalle┼čtirdi─či, ifrazat─▒n asit ve tuz asitlerinin azalmas─▒n─▒ g├Âsteren mide hastal─▒klar─▒nda (gastritis) bir tedavi vas─▒tas─▒ oldu─ču mide ve ba─č─▒rsaklar─▒n tembelle┼čmelerinden ileri gelen hastal─▒klarda bu organlar─▒n takall├╝s kabiliyetini artt─▒rd─▒─č─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. K─▒m─▒z bilhassa g─▒dadaki albumin maddelerinin tam olarak al─▒nmas─▒n─▒ temin eder- Dr. Model ve Kozin’in bu sahadaki ├žal─▒┼čma raporlar─▒ndan al─▒nan mal├╗mat, k─▒m─▒zla tedavi esnas─▒nda yeniden g─▒dadan v├╝cutca benimsenen albumin ve kazein miktar─▒, ayn─▒ sanatoryum rejimi alt─▒nda, ayn─▒ g─▒dalar ile beslenen, fakat k─▒m─▒z kullanmayan hastalar─▒n hazmedebildikleri albumin miktar─▒ndan fazla oldu─čunu g├Âsterir.

Dr. Poznikov, k─▒m─▒zla tedavi edilen hastalar ├╝zerinde yapt─▒─č─▒ tetkiklerden ald─▒─č─▒ neticeyi, ┼ču k─▒sa ve kesin form├╝l ile ifade eder: (Nutrit, raborat et alterat – besler, sa─člamla┼čt─▒r─▒r ve tazeler.) K─▒m─▒zla, tedavi neticesini uzun seneler tetkik eden m├╝tehass─▒slar k─▒m─▒za, tedavi ve hastal─▒klardan koruyucu vas─▒talar meyan─▒nda l├óy─▒k oldu─ču mevkii vermelerdir. K─▒m─▒zla tedavi bilhassa ┼ču hastal─▒k hallerinde tavsiye edilir ve iyi netice verir: kan azl─▒─č─▒, yorgunluk, i┼čtahs─▒zl─▒k, haz─▒ms─▒zl─▒k ve ┼čiddetli bron┼čitlerin nekahat devrelerinde. K─▒m─▒z─▒n tedavide ├Ânemle kullan─▒ld─▒─č─▒ yer ci─čer ve g├╝delerdeki ┬á(salg─▒ bezlerindeki) verem hastal─▒─č─▒d─▒r. K─▒m─▒z uzviyet├že ├žabuk emilerek ├žabuk tesir etti─činden dolay─▒ t├╝berk├╝lozlular─▒n tedavisinde m├╝him rol oynar. Neticede ├Âks├╝r├╝k seyrekle┼čir. Balgam azal─▒r, hararet d├╝─čer, gece terlemesi kaybolur, i┼čtah a├ž─▒l─▒r, cevvaliyet hissedilir (s.28/29). K─▒m─▒zÔÇÖda, v├╝cut├ža iyi benimsenen albumin ya─č─▒ ve seker bulunmas─▒ ve bir litre k─▒m─▒zdan tahminen 500 kalori al─▒nabilmesi, onun m├╝kemmel bir rejim g─▒das─▒ olarak kullan─▒lmas─▒na imk├ón vermektedir. Dr. Horamevaya g├Âre k─▒m─▒z─▒n albumin grubu, yumurtan─▒n albumin grubundan daha y├╝ksek de─čerdedir.[39]

Heredot Tarihinde k─▒m─▒zdan ba┼čka ─░skitlerin di─čer gelenek ve g├Ârenekleri hakk─▒nda da geni┼č bilgiler vard─▒r: ÔÇťG├Ârenekleri ┼č├Âyledir: Tanr─▒lar i├žinde yaranmak istedikleri en ba┼čta Hestia olmak ├╝zere Zeus ve Toprak, ki bunu Zeus’un kar─▒s─▒ olarak tan─▒rlar, sonra Apollon, G├Âksel Aphrodite, Herakles ve Ares’tir. Bu tanr─▒lar b├╝t├╝n Skythia’da ululan─▒rlar; ┼×ahane Skyth’ler ayr─▒ca Poseidon’u de ‘kutlarlar. Skyth dilinde Hestia’ya Tabiri, Zeus’e, benim fikrimce pek do─čru olarak, Papaios ad─▒ verilmi┼čtir, Toprak’a Api, Apollon’a Oitosyros, G├Âksel Aphrodite’ye Argimpasa, Poseidon’a Thagimasadas derler. Ares d─▒┼č─▒nda heykel, sunak, tap─▒nak kurma gelenekleri yoktur, yaln─▒z Ares i├žin yap─▒l─▒r.[40]

B├╝t├╝n bu ilkel halk topluluklar─▒nda yaln─▒z bir ├že┼čit kurban vard─▒r, b├╝t├╝n dinsel t├Ârenlerde hep ayn─▒d─▒r. Dinsel t├Ârenler ┼č├Âyledir: Kurban ortaya konulur, ├ľn ayaklar─▒ ba─član─▒r; kurban─▒ kesecek olan adam hayvan─▒n arkas─▒nda durur, ipin ucunu ├žeker, hayvan─▒ d├╝┼č├╝r├╝r; hayvan─▒ d├╝┼č├╝r├╝rken kurban hangi tanr─▒ya sunuluyorsa o tanr─▒ya dua eder, sonra bo─čaz─▒na ince bir ip dolar, ipin aras─▒na bir sopa sokar, sopay─▒ ├ževire ├ževire s─▒kar ve kurban─▒ bo─čar, ate┼č yak─▒lmaz, ├Ânceden bir t├Âren yap─▒lmaz, kutsal su sa├ž─▒lmaz. Kurban─▒ bo─čduktan sonra y├╝zer ve pi┼čirirler.

Skythia’da odun pek bulunmaz, onun i├žin eti ┼č├Âyle pi┼čirirler: Kurbanlar─▒ y├╝zd├╝kten sonra, kemikleri ├Ârten b├╝t├╝n etleri ay─▒r─▒rlar, sonra kendi ├╝lkelerine ├Âzg├╝ bir tencere vard─▒r. Ellerinin alt─▒nda b├Âyle bir tencere bulunuyorsa eti ona koyarlar. Bu tencereler t─▒pk─▒ Lesbos krateroslar─▒na benzerler, yaln─▒z onlardan ├žok daha b├╝y├╝k olurlar; etler bunun i├žerisine konur, tencere hayvan─▒n kemikleri ├╝zerine konur ve kemiklere ate┼č verilir. E─čer tencere yoksa etler hayvan─▒n iskeleti ├╝zerine konur, su da kat─▒l─▒r, alttan kemiklerle beraber ate┼členir; kemikler pek g├╝zel yanarlar ve iskelet kemikten ayr─▒lm─▒┼č eti kolayl─▒kla tutar. Bir ├Âk├╝z├╝n b├╝t├╝n├╝n├╝ pi┼čirebilmek i├žin yakaca─č─▒n─▒ da b├Âylece kendisi sa─člam─▒┼č olur ve her kurban i├žin de ayn─▒ ┼čey yap─▒l─▒r. Et pi┼čti mi, kurban─▒ kesen bir par├ža ay─▒r─▒r, ayr─▒ca ba─čr─▒ndan da bir par├ža al─▒r ve bunlar─▒ ayaklar─▒n─▒n dibine atar. Kurban olarak b├╝t├╝n hayvanlar─▒ ve ├Âzellikle at keserler. Kurban kesme t├Ârenleri b├Âyledir. ┼×unu da belirtelim ki, domuz kurban etmezler, hatta topraklar─▒nda ├╝retmezler bile.[41]

Skyth kral─▒ hastaland─▒─č─▒ zaman, en iyi ├╝├ž falc─▒y─▒ getirtir, fala bakarlar. Genellikle s├Âyledikleri filan ya da falan─▒n kral hanedan─▒ ├╝zerine yalan yere yemin etti─čidir. Skyth’ler aras─▒nda, ├Ânemli konularda, kral hanedan─▒ ├╝zerine yemin edilmesi ├ódettir. Falc─▒lar─▒n yalan yere yemin etmekle su├žlad─▒klar─▒ adam hemen yakalan─▒r, tek ba┼č─▒na kral─▒n huzuruna ├ž─▒kar─▒l─▒r; falc─▒lar─▒n yan─▒nda kendisine anlat─▒l─▒r ki, bunlar sanatlar─▒ sayesinde onun kral hanedan─▒ ad─▒na yalan yere yemin etmi┼č oldu─čunu ve kral─▒n bu y├╝zden hastaland─▒─č─▒n─▒ meydana ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r; o ink├ór eder, hi├ž yalan yere yemin etmedi─čini s├Âyler, g├╝cenir. ─░nk├ór ├╝zerine kral bunlar─▒n iki kat─▒ kadar daha fak─▒ getirtir; e─čer bunlar da bilimlerine dan─▒┼č─▒p, yalan yere yemin su├žlamas─▒na kat─▒l─▒rlarsa hemen kafas─▒ kesilir, var─▒ yo─ču ilk falc─▒lar aras─▒nda kur’a ├žekilerek payla┼č─▒l─▒r; e─čer sonradan gelen falc─▒lar adam─▒ su├žsuz ├ž─▒kar─▒rlarsa, bir daha, soma bir daha yeni falc─▒lar getirilir. E─čer sonunda ├žo─čunluk san─▒─č─▒ temize ├ž─▒kar─▒rsa ilk gelmi┼č olan falc─▒lar ├Âl├╝me mahk├╗m edilirler. Bunlar─▒ ┼č├Âyle ├Âld├╝r├╝rler. Bir arabaya ├žal─▒ ├ž─▒rp─▒ doldurulur ve ├Âk├╝zler ko┼čulur; falc─▒lar, ayaklar─▒ ba─čl─▒, elleri arkadan ba─čh, a─č─▒zlar─▒ t─▒kal─▒ olarak arabaya bindirilir, odunlar─▒n i├žerisine konur; ate┼č verilir, sonra ├Âk├╝zler kovalan─▒r, h─▒zl─▒ ko┼čsunlar diye ├╝rk├╝t├╝l├╝r. ├ço─ču zaman falc─▒larla birlikte ├Âk├╝zler yanarlar; kimi zaman da araban─▒n oku alevlerden yan─▒p kopar, ├Âk├╝zler her yanlar─▒ yan─▒k i├žinde ka├žarlar. Falc─▒lar─▒n ba┼čka nedenlerle de ayn─▒ ┼čekilde yak─▒ld─▒klar─▒ olur ve adlar─▒ yalanc─▒ya ├ž─▒kar. Kral, birisini ├Âld├╝rd├╝─č├╝ zaman ├žocuklar─▒m geride b─▒rakmaz; o─član ├žocuklar─▒ da beraber ├Âld├╝rt├╝r, k─▒zlara dokunmaz.[42]

Skyth’ler ┼č├Âyle ant i├žerler: Toprak bir kupan─▒n i├žerisine ┼čarap doldururlar; ant i├žecek olanlar buna kanlar─▒n─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒rlar. Bunun i├žin sivri bir ┼čeyle k├╝├ž├╝k bir delik a├žarlar, ya da k─▒l─▒├žla hafif ├žizerler; sonra kab─▒n i├žerisine bir pala, oklar, bir balta ve m─▒zrak dald─▒r─▒rlar; bu da olduktan soma tanr─▒sal ├Âfke ├╝zerine ant i├žerler ve kaptaki ┼čaraptan az─▒c─▒k i├žerler ve orda bulunanlar─▒n ileri gelenleri de onlarla beraber i├žerler.[43]

Topraklar─▒nda kenevir yeti┼čir, t─▒pk─▒ keten gibidir, yaln─▒z daha kaim ve daha b├╝y├╝kt├╝r. Hem insan eliyle ekilir, hem ‘kendili─činden yeti┼čir. Thrak’lar bundan t─▒pk─▒ ketene benzer giyecekler yaparlar. Hatta bu i┼čten ├žok iyi anlamayanlar i├žin, bu giyecekler ketenden mi yap─▒lm─▒┼č, yoksa kenevirden mi hi├ž belli olmaz ve keneviri bilmeyenler, ketendir diye yemin edebilirler.[44]

Heredot ÔÇťSkyth’lerin n├╝fusu tam olarak ne kadard─▒r ├Â─črenemedimÔÇŁ; dedikten sonra ÔÇťde─či┼čik ┼čeyler s├Âylediler; bana, ├žok kalabal─▒k olduklar─▒n─▒, ama bunlar─▒n aras─▒nda as─▒l Skyth’lerin az oldu─čunu s├Âyl├╝yorlard─▒. Bununla beraber i┼čte ba┬şna g├Âsterdikleri: Borysthenes ile Hypanis aras─▒nda Exampeia denilen yer var; biraz yukarda bu b├Âlgede ac─▒ bir kaynak bulundu─čunu ve bunun Hypanis’e kar─▒┼čarak bu ─▒rma─č─▒n suyunu i├žilemeyecek hale soktu─čunu anlat─▒rken s├Âz├╝ ge├žmi┼čti. Orada bir bak─▒r kazan vard─▒r, Pontos Euxeinos’un a─čz─▒nda Kleombrotos o─člu Pausanias’─▒n sungusu olarak bulunan kazandan alt─▒ kere daha b├╝y├╝kt├╝r. Pontos Euxeinos’un a─čz─▒ndaki kazan─▒ g├Ârmeyenlere anlatmak i├žin s├Âyl├╝yorum, Skyth kazan─▒ alt─▒ y├╝z amphora’y─▒ rahat rahat al─▒r ve kal─▒nl─▒─č─▒ alt─▒ parmakt─▒r. O ├╝lkede oturanlar bana bunun karg─▒ u├žlar─▒ eritilerek yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âylemi┼člerdir. Krallar─▒ Ariantas, Skyth’lerin ka├ž ki┼či olduklar─▒n─▒ ├ľ─črenmek istemi┼č, her Skyth’in kendisine bir karg─▒ ucu getirmesi i├žin haber alm─▒┼č; getirmeyen ├Âld├╝r├╝lecekmi┼č. Pek ├žok karg─▒ ucu getirilmi┼č ve o da bunlardan kal─▒c─▒ bir an─▒t yapt─▒rmak istemi┼č; O zaman bu bak─▒r kazan yap─▒lm─▒┼č, bu Exampeia denilen yerde kurbanlar bunun i├žine konur. ─░┼čte Skyth’Ier in ka├ž ki┼či olduklar─▒ hakk─▒nda dinlediklerim bunlard─▒r.ÔÇŁ[45]

Hippokrates ÔÇťHavalar, Sular (Nehirler), Yerler (Mevkiiler) ├ťzerine.[46] isimli eserinde ─░skitlere de yer verir: AvrupaÔÇÖda, Maiotes g├Âl├╝ etraf─▒nda ikamet eden, di─čer uluslardan farkl─▒ bir Skyth halk─▒ vard─▒r, Sauromates denilmektedir. Bunlar─▒n kad─▒nlar─▒, bakire olduklar─▒ s├╝rece, ata biner ve de ok atarlar, atlar─▒n ├╝zerinden karg─▒ atarlar ve d├╝┼čmanlarla sava┼č─▒rlar. D├╝┼čmanlardan ├╝├ž ki┼čiyi ├Âld├╝rmedik├že bakirelikten ├ž─▒kamazlar ve yasa gere─či yemin ve kurban kesmeden ├Ânce evlenemezler. E─čer evlenirse, ata binmeyi b─▒rak─▒r, e─čer top yek├╗n bir sefere ├ž─▒kmak zorunlulu─ču olmad─▒k├ža. Sa─č g├Â─č├╝sleri yoktur. ├ç├╝nk├╝ daha ├žocuk olduklar─▒ s─▒rada, anneleri, bunun i├žin haz─▒rlanm─▒┼č bak─▒r bir aleti sa─č g├Â─čs├╝n ├╝zerine koyarak ate┼če tutarlar ve yakarlar, b├╝y├╝mesini yok etmek, t├╝m g├╝c├╝ ve kuvveti sa─č omuzlar─▒na ve sa─č kollar─▒na vermeleri i├žin.

Di─čer Skythlerin beden yap─▒s─▒ ├╝zeriyle ilgili olarak, bunlar birbirlerine benzerler, ba┼čka yerlerdeki di─čerlerine de─čil, bunun nedeni, M─▒s─▒rl─▒larla ilgili olarak da, dahas─▒, baz─▒lar─▒ s─▒ca─ča maruz kalmakta, baz─▒lar─▒ da so─ču─ča. Hem otlak hem y├╝ksek hem de olduk├ža sulak bir oval─▒─ča Skyth ├ž├Âl├╝ (bozk─▒rl─▒─č─▒?) denilir. Bununla birlikte, ovalar─▒n ├Âtesinde suyunun akt─▒─č─▒ b├╝y├╝k nehirler vard─▒r. Evleri olmad─▒─č─▒, arabalarda ya┼čad─▒klar─▒ i├žin Nomades(g├Â├žebe) denilen Skythler buralarda ikamet ederler. Arabalar─▒n baz─▒lar─▒, az─▒, d├Ârt tekerlekli, baz─▒lar─▒ ise alt─▒ tekerleklidir. Bunlar, ├žepe├ževre ah┼čapla ├ževrilidir, ev gibi yap─▒lm─▒┼člard─▒r, baz─▒lar─▒ tek, baz─▒lar─▒ da ├╝├ž b├Âl├╝ml├╝d├╝r. Ya─čmur, kar ve r├╝zg├órlara kar┼č─▒ ├╝zerleri kapal─▒d─▒r. Bu arabalar─▒, boynuzsuz, iki ya da ├╝├ž ├žift ├Âk├╝z ├žekmektedir. ├ç├╝nk├╝ so─čuktan dolay─▒ (bunlar─▒n) boynuzlar─▒ yoktur. Bu y├╝zden bu arabalarda ya┼čarlar. Erkekler ise at ├╝st├╝ne binerler. Onlar─▒n ard─▒ndan koyunlar─▒, inekleri ve atlar─▒ izler. Hayvanlar─▒na beslenme kayna─č─▒ yetti─či s├╝rece ayn─▒ yerde kal─▒rlar. Kalmad─▒─č─▒ zaman, ba┼čka bir yere giderler. Bunlar ha┼članm─▒┼č et yerler, at s├╝t├╝ i├žerler ve ÔÇťhippakeÔÇŁ yerler. Bu bir at peyniridir. Bu ┼čekilde bir ya┼čam tarzlar─▒ ve adetleri vard─▒r.

Mevsimler ve yap─▒s─▒ ├╝zerine, di─čer insanlar aras─▒nda Skyth halk─▒ ├žok farkl─▒l─▒k g├Âstermektedir, bunlarda oldu─ču gibi, M─▒s─▒rl─▒lar gibi, ├žok az verimlilik vard─▒r, say─▒lar─▒n─▒n fazla ve kalabal─▒k olmas─▒na kar┼č─▒n, arazi ├žok az hayvan─▒ beslemektedir. ├ç├╝nk├╝ Ay─▒ y─▒ld─▒z─▒ (kuzey kutbu) ve kuzey r├╝zg├ór─▒n─▒n esti─či Rhipaia da─člar─▒ alt─▒nda yer almaktad─▒r. G├╝ne┼č en yak─▒na geldi─činde, yaz d├Ân├╝┼č├╝n├╝n sonuna geldi─činde, bu zamanda ├žok k─▒sa bir s├╝re i├žin hava ─▒s─▒n─▒r, ├žok fazla olmasa da. S─▒cak yerlerde esen r├╝zg├órlar buraya ula┼čmaz, ├žok az ve etkisizdir; fakat kuzeyden ise kar, buz ve ├žok ya─čmurdan dolay─▒ daima so─čuk r├╝zg├órlar esmektedir. Hi├žbir zaman da da─člar─▒n ├╝zerinden eksik olmazlar. Bunlardan dolay─▒ yerle┼čim olmamaktad─▒r. G├╝n boyunca insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ ovalara yo─čun sis d├╝┼čer. Bu y├╝zden daima k─▒┼č─▒ vard─▒r, yaz─▒ ise ├žok az g├╝n s├╝rer ve bunlar da a┼č─▒r─▒ s─▒cak ge├žmez. ├ç├╝nk├╝ ovalar denizden y├╝ksektir ve da─člarla ├ževrili de─čildir; kuzey kutbu taraf─▒na y├╝kselmektedir. Burada yabani hayvanlar da iri olmaz, hatta baz─▒lar─▒ topra─č─▒n alt─▒na girer, ├ž├╝nk├╝ k─▒┼č engel olur, toprak bakir kal─▒r ve ne bir s─▒cakl─▒k ne de ├Ârt├╝ vard─▒r. Bu nedenle, mevsimlerin de─či┼čimleri de ne b├╝y├╝k ne de etkindir, hatta ayn─▒d─▒r ve ├žok az de─či┼čim g├Âsterirler. Bu y├╝zden canl─▒lar da birbirlerine benzemektedir. Hem yaz─▒n hem de k─▒┼č─▒n ayn─▒ ┼čekilde beslenirler, nemli ve yo─čun bir havay─▒ i├žlerine ├žekerek, kar ve buzdan elde edilen suyu i├žerek ve bedenlerini e─čitmekten yoksun kalarak. ├ç├╝nk├╝ bu ┼čekilde ne bedeni ne de ruhu e─čitmek m├╝mk├╝n olamayaca─č─▒ i├žin, ├Ânemli de─či┼čimler de olu┼čmamaktad─▒r. Bu zorunluluklardan dolay─▒ buralardaki canl─▒lar, ya─čl─▒ ve etlidirler, nemli ve g├╝├žs├╝z duruma d├╝┼čmeden. T├╝m i├ž oyuk yerleri, ├Âzellikle alt k─▒s─▒m olan beller, en ├žok s─▒v─▒ (irin) i├žeren yerlerdir. ├ç├╝nk├╝ b├Âyle bir yerde ve tabiatta ve de iklimde, belin suyunu kurutulmaz. Bununla birlikte, ┼či┼čmanl─▒k, k─▒ls─▒zl─▒k ve ya─članma a├ž─▒s─▒ndan, birbirlerine benzemekte, erkekler erkeklere, kad─▒nlar kad─▒nlara. Mevsimlerin birbirine benzerliklerinden dolay─▒, soyda da y─▒pranma ya da bozulma olu┼čmamaktad─▒r, ┼čiddetli bir zorunluluk ya da hastal─▒k olmad─▒k├ža.

(─░nsanlardaki) s─▒v─▒la┼čmay─▒ daha a├ž─▒k g├Âsterece─čim. Hemen hepsi Nomades olan Skythlerin ├žo─čunu, omuzlar─▒n─▒ ve kollar─▒n─▒ ve el bileklerini ve de g├Â─č├╝slerini ve de oyluk ve kal├žalar─▒n─▒ da─člam─▒┼č halde g├Âr├╝rs├╝n, bedenin yumu┼čakl─▒─č─▒ ve s─▒v─▒la┼čma d─▒┼č─▒nda ba┼čka bir ┼čeyden dolay─▒ de─čil. ├ç├╝nk├╝ s─▒v─▒ ve g├╝├žs├╝zl├╝kten dolay─▒ ne yay─▒ gerecek ne de omuzu ├╝zerinden karg─▒ atacak g├╝├žte olabilirler. Yakt─▒klar─▒ zaman, eklemlerdeki suyun ├žo─ču kurur, bedenleri daha fazla g├╝├žl├╝, daha besili ve eklemleri daha iyi hale gelir. Bedenleri de enli olur. ├ľncelikle, M─▒s─▒rÔÇÖdaki gibi, kuma┼ča sar─▒lmazlar, ata binmeden dolay─▒ bunu d├╝┼č├╝nmezler, rahat oturabilmek i├žin. ├ç├╝nk├╝ erkekler, at ├╝zerinde s├╝rmeyi ba┼čar─▒ncaya dek, ├žo─ču zaman arabada otururlar, k─▒sa s├╝reli y├╝r├╝mek zorunda kal─▒rlar, g├Â├žler ve at ├╝st├╝nde dola┼čmaktan dolay─▒. Kad─▒nlar─▒ da a┼č─▒r─▒ a─č─▒r beden yap─▒s─▒na sahiptir. So─čuktan dolay─▒ Skyth soyu, k─▒rm─▒z─▒ renklidir, g├╝ne┼čin etkisi bulunmamaktad─▒r. So─ču─čun etkisiyle beyaz deri yanar, k─▒rm─▒z─▒ olur.

Yaln─▒z b├Âyle bir yap─▒ (miza├ž), ├žok ├╝retken olamaz. ├ç├╝nk├╝ bir erkekte, bedenindeki nemden ve karn─▒n─▒n yumu┼čakl─▒─č─▒ ve de duyars─▒zl─▒─č─▒ndan dolay─▒ b├╝y├╝k bir birle┼čme iste─či olmaz, bu y├╝zden b├Âyle bir adamda ├žok az cinsel arzu olur. Ayr─▒ca daima atlar─▒n ├╝st├╝nden d├╝┼čmekten dolay─▒, birle┼čmek i├žin g├╝├žs├╝z kalmaktalar. Bunlar da adamlarda k─▒s─▒rl─▒─ča yol a├žmaktad─▒r. Kad─▒nlar─▒n da bedeninde s─▒v─▒ ve ┼či┼čmanl─▒─ča yol a├žmaktalar. ├ç├╝nk├╝ rahimleri erkek organ─▒n─▒ tutamamaktalar. ├ç├╝nk├╝ ay hali ar─▒nmalar─▒ da bu nedenle olmas─▒ gerekti─či gibi olmaz, az ve de zaman aral─▒klar─▒ olur. Rahimlerin a─čz─▒ ya─čdan kapan─▒r, d├Âl├╝ kabul etmez. Bu kad─▒nlar ilgisiz ve ┼či┼čmand─▒r, kar─▒nlar─▒ da duyars─▒z ve yumu┼čakt─▒r. Bu zorunluluklardan dolay─▒ Skyth soyu, verimli de─čildir. ├ľnemli bir kan─▒t─▒, kad─▒n k├Âlelerin ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ adam─▒n yan─▒na geliyorlar, bedenlerinin ├žal─▒┼čkanl─▒klar─▒ ve inceliklerinden dolay─▒ kar─▒nlar─▒ (rahimleri) tutuyor.

Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda, SkythÔÇÖlerin i├žinde pek ├žok erkek, iktidars─▒z kal─▒r ve kad─▒n i┼čleriyle u─čra┼č─▒r ve kad─▒nlar gibi de konu┼čurlar. B├Âyle erkeklere ÔÇťerkeksizÔÇŁ derler. ├ťlkenin yerlileri, nedenini tanr─▒ya affederler ve bu t├╝rden insanlara sayg─▒ g├Âsterirler, secde ederler, kendilerin de ba┼č─▒na gelmesinden korktuklar─▒ i├žin. Benim de d├╝┼č├╝nceme g├Âre bu hastal─▒klar ve di─čer hepsinin tanr─▒sal oldu─čudur, Ne biri di─čerinden daha tanr─▒sal ne de daha insanidir, fakat hepsi ayn─▒ ┼čekilde ve hepsi tanr─▒sald─▒r.┬á Her birinin kendi olu┼čumu var ve bir nedeni olmaks─▒z─▒n ortaya ├ž─▒km─▒yor. Bana g├Âre bu hastal─▒─č─▒n nas─▒l olu┼čtu─čundan s├Âz edece─čim. Ata binmeden dolay─▒ bu ki┼čileri m├╝zmin eklem rahats─▒zl─▒─č─▒ (iltihab─▒) almaktad─▒r, bacaklar─▒ s├╝rekli attan sarkt─▒─č─▒ i├žin. Sonras─▒nda aksak olurlar ve ├žok ├žabuk hasta olan kal├žalar─▒ erir. Kendi kendilerini ┼ču ┼čekilde iyile┼čtirirler: Hastal─▒k ba┼člad─▒─č─▒nda, kulaklar─▒ndan birinin arkas─▒ndaki bir damar─▒ keserler. Kan akt─▒─č─▒ zaman, g├╝├žs├╝zl├╝kten dolay─▒ bir uyku al─▒r ve uyurlar. Sonra uyan─▒rlar, baz─▒lar─▒ iyi olur, baz─▒lar─▒ olmaz. Benim d├╝┼č├╝nceme g├Âre bu ┼čekilde yapmakla do─čurma g├╝c├╝n├╝ tahrip ediyorlar. ├ç├╝nk├╝ kulaklar─▒n yan─▒nda damarlar vard─▒r, e─čer biri bunlar─▒ keserse, kesildikleri i├žin verimsiz olurlar. Bundan dolay─▒ bana g├Âre bu damarlar─▒ kesiyorlar. Bundan sonra bir kad─▒na yakla┼čt─▒klar─▒nda da olmas─▒ gerektikleri gibi olam─▒yorlar; ba┼člarda ├Ânem vermiyorlar, suskun kal─▒yorlar. ─░ki, ├╝├ž ve daha fazla denediklerinde, farkl─▒ bir ┼čey olmuyor, tanr─▒ya kar┼č─▒ bir kusur i┼člediklerini sanarak, kad─▒n giysisi giyiyorlar, kendilerinin iktidars─▒z oldu─čunu g├Âstermek i├žin. Kad─▒nla┼č─▒rlar ve kad─▒nlarla birlikte i┼č yaparlar, onlar─▒n yapt─▒klar─▒n─▒ yaparlar. Bu, zengin SkythÔÇÖlerin ba┼č─▒na gelir, alt seviyede olanlara de─čil, hatta ata binmeden dolay─▒ ├žok g├╝├ž elde eden en soylular─▒n ba┼č─▒na gelir. Yoksullar─▒ ise azd─▒r, bu y├╝zden ata binmezler. Ger├žekte, bu hastal─▒k di─čerlerinden daha tanr─▒sal olsayd─▒, sadece yaln─▒z en soylu ve en zengin SkythÔÇÖleri vurmas─▒ de─čil, ayn─▒ ┼čekilde hepsini vurmas─▒ gerekirdi, ayr─▒ca daha ├žok da az mal─▒ olanlara, de─čer g├Âsterilmez, e─čer tanr─▒lar seviniyor ve insanlardan memnunlarsa, bunlara kar┼č─▒ l├╝tuf verirler. Zenginleri, tanr─▒lara ├žok kurban kesmeleri ve paralar─▒ oldu─ču i├žin, adak adad─▒klar─▒ i├žin sayarlar; bir ┼čeyleri olmad─▒─č─▒ i├žin yoksullar ise az ┼čey yaparlar, bu y├╝zden kendilerine servet vermediklerini d├╝┼č├╝n├╝rler. Bunun i├žin, bu kusurlardan dolay─▒ (yoksullar─▒n) zenginlerden daha fazla ceza almalar─▒ gerekirdi. Fakat, yukar─▒da da s├Âyledi─čim gibi, di─čerleri gibi bunlar da tanr─▒sald─▒r. Her biri do─čadan olur. Bu hastal─▒k ta s├Âz├╝n├╝ etti─čim bu nedenlerden dolay─▒ SkythÔÇÖlerde olur. Di─čer insanlarda da ayn─▒ ┼čekilde vard─▒r. ├çok s─▒k ata bindiklerinden, orada ├žo─ču ki┼či eklemlerden, kal├ža ve guttan hasta olur, cinsel birle┼čmede ba┼čar─▒s─▒z kal─▒rlar. Bunlar SkythÔÇÖlerde meydana gelir ve yukar─▒da s├Âz├╝n├╝ etti─čim insanlar─▒n en iktidars─▒z olanlar─▒d─▒r, ayr─▒ca s├╝rekli pantolon giydikleri i├žin, ├žo─ču zaman at ├╝st├╝nde olduklar─▒ i├žin, elleriyle cinsel organ─▒na dokunamamaktalar, so─čuk ve ac─▒dan dolay─▒ a┼čk ve cinsel birle┼čmeye ula┼čamamaktalar ve de iktidars─▒z kalmadan ├Ânce harekete ge├žememekteler. SkythÔÇÖlerin ulusu ├╝zerine bunlar bulunmaktad─▒r.

Sonu├ž olarak, Eski Grek kaynaklar─▒nda olduk├ža geni┼č bir ┼čekilde incelenmi┼č ─░skitlerin ya┼čamlar─▒ ve t─▒bb├« konular ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ├╝zerinde durmas─▒ gereken ├Ânemli hususlard─▒r. Hayvanlar hakk─▒nda bilgileri, bug├╝n bile baz─▒ T├╝rk halklar─▒ taraf─▒ndan i├žilen k─▒m─▒z─▒n onlar taraf─▒ndan i├žilmesi k├╝lt├╝rel devaml─▒l─▒─č─▒n binlerce y─▒l nas─▒l devam etti─čini g├Âstermektedir. ─░slamiyetÔÇÖten ├Ânce domuz beslememeleri ve domuz eti yememeleri de dikkatlerden ka├žmamas─▒ gereken bir husustur. Kad─▒nlar─▒n Selvi ve sedir a─ča├žlar─▒ndan merhem yapmalar─▒ ─░skitlerin bitkilerden elde ettikleri kozmetik ├╝r├╝nler ve ila├žlara ├Ârnek te┼čkil etmektedir. Hayvan ve ├Âzellikle at terbiyecili─či ise ─░skitlerin tarih boyunca bir├žok insan toplulu─čunun ula┼čamad─▒─č─▒ zenginliktedir. AristotalesÔÇÖin hayvanlar kitab─▒nda bu hususu teyit etmesi kendinden ├Ânceki yazarlar─▒ tekrar olsa da bug├╝nk├╝ ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ├žo─ču kez dikkatinden ka├žm─▒┼čt─▒r. Herodotos veya HipokratÔÇÖtaki ─░skitler hakk─▒ndaki baz─▒ olumsuz d├╝┼č├╝nceler ise, onlar─▒n d├╝┼čman bir kavme bak─▒┼č─▒ndan kaynaklan─▒yor olabilir. G├╝n├╝m├╝zde bile bu duygusall─▒ktan maalesef insanlar entelekt├╝el bile olsalar kurtulmamaktad─▒rlar.

 

KAYNAKLAR

  • Adile Ayda, T├╝rklerin ─░lk Atalar─▒, Ankara, 1987.
  • Aristotle, The Complete Aristotle, Part 4: Animal Physics,┬á On the Generation of Animals (5 Books), translated by Arthur Platt. Published: -322 Categories(s): Non-Fiction, Philosophy
  • Source: http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle,
  • Ekrem Memi┼č, ─░sketlerin Tarihi, ├çizgi Kitapevi, Konya, 2005.
  • Herodotos, Herodot tarihi, (T├╝rk├žesi. M├╝ntekim ├ľkmen- Kar┼č─▒la┼čt─▒ran. Azra Erhat) Remzi kitapevi, ─░stanbul, 1983.
  • Hasan Oraltay, Kazak T├╝rkleri, T├╝rk K├╝lt├╝r yay─▒n─▒, ─░stanbul, 1976.
  • Homeros, ─░lyada, (├ževirenler. Azra Erhat-A. Kadir), Can yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1989.
  • ─░lhami Durmu┼č, ─░skitler, TKAE Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1993.
  • Ksenophan, Anabasis Onbinlerin D├Ân├╝┼č├╝, (├ževiren. O─čuz Yarl─▒ga┼č) Kabalc─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2011.
  • Thukydides, Peloponnesos Sava┼č─▒, (├ževiren. Tanju G├Âk├žel) h├╝rriyet Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1976.
  • Zaur Hasanov, ├çar ─░skitler, (Aktaran. ─░lyas Topsakal) T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒, ─░stanbul, 2009.
  • Bu makale daha ├Ânce TURAN dergisinde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

 

D─░PNOTLAR

[1] Bu makale; Turan Dergisi, 20.say─▒da yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

[2] ─░lhami Durmu┼č, ─░skitler, TKAE Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1993, s.25.

[3] Zaur Hasanov, ├çar ─░skitler, (Aktaran. ─░lyas Topsakal) T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒, ─░stanbul, 2009, s.144.

[4] Zaur Hasanov, a. g. e., s.144,146.

[5] Zaur Hasanov, a. g. e., s.146, 152.

[6] Zaur Hasanov, a. g. e., s.152, 156.

[7] Zaur Hasanov, a. g. e., s.156-157.

[8] Zaur Hasanov, a. g. e., s.159-160.

[9] ─░lhami Durmu┼č, a. g. e., s.25.

[10] ─░lhami Durmu┼č, a. g. e., s.5.

[11] Homeros, ─░lyada, (├ževirenler. Azra Erhat-A. Kadir), Can yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1989, s. 298.

[12] Adile Ayda, T├╝rklerin ─░lk Atalar─▒, Ankara, 1987, s.30.

[13] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 5-6.

[14] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 7.

[15] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 7.

[16] Thukydides, Peloponnesos Sava┼č─▒, (├ževiren.Tanju G├Âk├žel) h├╝rriyet Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1976.,s. 144.

[17] Thukydides, a. g. e., s.145.

[18] Ekrem Memi┼č, ─░sketlerin Tarihi, ├çizgi Kitapevi, Konya, 2005. s.10.

[19] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s.11.

[20] Ksenophan, Anabasis Onbinlerin D├Ân├╝┼č├╝, (├ževiren. O─čuz Yarl─▒ga┼č) Kabalc─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2011, s.335.

[21] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 9.

[22] Aristotle, The Complete Aristotle, Part 4: Animal Physics, On the Generation of Animals (5 Books), translated by Arthur Platt. Published: -322 Categories(s): Non-Fiction, Philosophy Source: http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle, p.1580.

[23] Aristotle, a. g. e., pp.2172, 2173.

[24] Aristotle, a. g. e., p 1179.

[25] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 12.

[26] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 13.

[27] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 10.

[28] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 52-53.

[29] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 53.

[30] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 53-54.

[31] ─░lhami Durmu┼č, a.g. e., s. 55-56.

[32] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 72.

[33] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 72-73.

[34] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 74.

[35] Ekrem Memi┼č, a. g. e., s. 74.

[36] Herodotos, Herodot tarihi, (T├╝rk├žesi. M├╝ntekim ├ľkmen- Kar┼č─▒la┼čt─▒ran. Azra Erhat) Remzi kitapevi, ─░stanbul, 1983. s.203.

[37] Hasan Oraltay, Kazak T├╝rkleri, T├╝rk K├╝lt├╝r yay─▒n─▒, ─░stanbul, 1976. s. 52.

[38] Hasan Oraltay, a. g. e., s. 54.

[39] Hasan Oraltay, a. g. e. , s. 55.

[40] Herodotos, a. g. e. s.,218.

[41] Herodotos, a. g. e. s.,219.

[42] Herodotos, a. g. e. s.,220-221.

[43] Herodotos, a. g. e. s.,221.

[44] Herodotos, a. g. e. s.,222.

[45] Herodotos, a. g. e. s.,225.

[46] Bu ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ taraf─▒m─▒za l├╝tfedip g├Ânderen Say─▒n Sema Sandalc─▒ÔÇÖya te┼čekk├╝r ederiz (Hilmi ├ľzden, ├ľm├╝r El├žio─člu). Eserin Orijinal Ad─▒: PER─░ AERON, HYDATON, TOPON Yararlan─▒lan metin: Eski Yunan Eserleri Serisi, Kaktos Yay─▒nlar─▒ (Kaktos Filoloji Grubu), Atina 1993. ├çeviri: Sema Sandalc─▒

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░
PrekazÔÇôBalkanlardan G├Â├ž Hik├óyesi

PrekazÔÇôBalkanlardan G├Â├ž Hik├óyesi

Haber Merkezi, 16 Eyl├╝l 2022
K├╝├ž├╝k Asya’da Sel├žuklular

K├╝├ž├╝k Asya’da Sel├žuklular

Ekrem Hayri PEKER, 16 Eyl├╝l 2022
Bursa’ya Kimler Geldi, Kimler Ge├žti

Bursa’ya Kimler Geldi, Kimler Ge├žti

Ekrem Hayri PEKER, 11 Eyl├╝l 2022
ÔÇť─░htiyar Sava┼č├ž─▒ÔÇŁ ve S├╝rg├╝n

ÔÇť─░htiyar Sava┼č├ž─▒ÔÇŁ ve S├╝rg├╝n

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 6 Eyl├╝l 2022
Y├ór Bana Bir E─člence!

Y├ór Bana Bir E─člence!

Fikret ALKAN, 4 Eyl├╝l 2022
B├╝y├╝k TaarruzÔÇÖun 100. Y─▒l─▒

B├╝y├╝k TaarruzÔÇÖun 100. Y─▒l─▒

Nevin BALTA, 26 A─čustos 2022
D.Ahsen Batur’a Veda

D.Ahsen Batur’a Veda

Ekrem Hayri PEKER, 7 A─čustos 2022
Muradiye’de Cinayeti G├Ârd├╝m

Muradiye’de Cinayeti G├Ârd├╝m

Ekrem Hayri PEKER, 20 Temmuz 2022
T├╝rkler

T├╝rkler

Hasip ├ľZT├ťRK, 11 Temmuz 2022
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022