Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

U─čur KARCIO─×LU*
Atat├╝rk ├ťniversitesi /

Kurganlar, bulunduklar─▒ b├Âlgelerin nas─▒l bir hiyerar┼čik d├╝zen i├žinde ya┼čad─▒klar─▒n─▒ en iyi ┼čekilde bizlere yans─▒tan maddi ve manevi eserlerdir. Bu yap─▒tlar Orta Asya toplumlar─▒n─▒ tan─▒mam─▒zda birinci el kaynak olmas─▒ bak─▒m─▒ndan b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒rlar. Kurganlar─▒n yap─▒s─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, Orta Asya insan─▒n─▒n dinsel yap─▒s─▒n─▒ yak─▒ndan ilgilendirdi─či gibi, bu yap─▒ ya┼čam─▒┼č olduklar─▒ d├╝nyaya ya┼čayacaklar─▒ d├╝nya i├žin b─▒rakt─▒klar─▒ maddi ve manevi yap─▒lar olarak da de─čerlendirilebilir.[1]

“Kurgan” ├Âz T├╝rk├že bir kelime olup, k├Âk olarak ÔÇťkoruganÔÇŁ dan gelmektedir. Bu yap─▒lara ├Âl├╝leri koruyan ├Âzellikleri nedeniyle bu isim verilmi┼čtir. Kurgan kelimesi anlam bak─▒m─▒ndan iki farkl─▒ korumay─▒ temsil etmesi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemlidir. Korugan kelimesi T├╝rk├že de hem ┼čehirlerin etraf─▒n─▒ ├ževreleyen sur ya da koruma duvar─▒ olarak hem de ruhun sonsuz bekleyi┼čte bozulmadan korunabilece─či bir yap─▒n─▒n ismi olarak kullan─▒l─▒r. Koruma anlam─▒ kurganlar─▒n yap─▒l─▒┼č─▒n─▒n birincil nedenini olu┼čturmaktad─▒r.[2]

Paz─▒r─▒k Kurganlar─▒

G├╝n├╝m├╝zde Rusya s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde yer alan b├Âlge Gorno Altay s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bulunur. Bu co─črafyadaki bulunan nehirlerin akm─▒┼č oldu─ču vadilerde, k├╝├ž├╝k veya b├╝y├╝k olmak ├╝zere bir├žok kurgan tipinde mezarlara rastlanmaktad─▒r. Paz─▒r─▒k olarak isimlendirilen bu yer Chulyshuman denilen sahan─▒n g├╝ney taraf─▒ndaki yama├žlarda ve Yukar─▒ Altaylar’─▒n do─čub taraf─▒ndaki Tuva s─▒n─▒r─▒nda bulunmaktad─▒r.[3] Paz─▒r─▒k Kurganlar─▒ olarak isimlendirilen 5 b├╝y├╝k kurgan a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlardan k─▒saca bahsedecek olursak, Paz─▒r─▒k I Kurgan─▒, 5 m. ├žap─▒nda, 1.5 x 2 m. y├╝ksekli─činde ta┼čtan olu┼čan bir y─▒─č─▒n alt─▒ndad─▒r. Mezar─▒n as─▒l ├žukuru ise 7.2 x 7.2 x 4 boyutlar─▒ndad─▒r. Paz─▒r─▒k I. Kurgan─▒ duvarlarla ve birbirinin i├žine ge├žirilerek olu┼čturulmu┼čtur.[4] Bu mezar─▒n tarihlendirilmesi ise M. ├ľ. 5. yy ikinci yar─▒s─▒na denk gelmektedir. As─▒l odan─▒n soyulmas─▒na ra─čmen kuzey taraf─▒ndaki odaya ula┼č─▒lamad─▒─č─▒ i├žin dokunulmam─▒┼čt─▒r.[5] As─▒l oda i├žerisinde bulunan ceset mumyalanm─▒┼č ┼čekilde a─ča├žtan oyulmu┼č bir lahit i├žerisinde g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Lahitin kapa─č─▒ a├ž─▒lm─▒┼č ┼čekilde bulunmu┼čtur.

├ç├╝nk├╝ ceset h─▒rs─▒zlar taraf─▒ndan soyulmu┼čtur. Lahitin bulundu─ču odan─▒n d─▒┼čar─▒s─▒nda ba┼č─▒na vurularak ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č atlar bulunmu┼čtur. Bulunan bu atlar ko┼čum tak─▒mlar─▒yla beraber g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Atlar─▒n bulundu─ču oda insan cesedinin bulundu─ču odadan daha k├╝├ž├╝k yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Burada bulunan 10 at─▒n rengi al olup kuyruk, yele ve topuk k─▒llar─▒ kesilmi┼čtir. Ayr─▒caatlar─▒n hepsi erkektir. Atlar─▒n g├Âm├╝l├╝┼č ┼čekillerine bak─▒ld─▒─č─▒nda ise atlar, d├Ârderli olarak ve ba┼člar─▒ do─čuya do─čru gelecek ┼čekilde g├Âm├╝lm├╝┼č kalan iki at ise en ├╝ste yine ayn─▒ ┼čekilde g├Âm├╝ld├╝kleri g├Âr├╝lmektedir.

Paz─▒r─▒k II Kurgan─▒, 1947ÔÇÖde Rudenko taraf─▒ndan kaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Kurgan, 30 m. ├žap─▒nda ve 1.75 m. y├╝ksekli─činde bir tepede bulunmu┼čtur. Kurgan ├žukurunun derinli─či yakla┼č─▒k olarak 4 mÔÇÖdir. ├ťst taraf─▒ ise 10 cm. kal─▒nl─▒─č─▒nda k─▒r─▒k ta┼člarla kapat─▒lm─▒┼čt─▒r. Paz─▒r─▒k II kurgan─▒n─▒ di─čer kurganlardan ay─▒ran en ├Ânemli ├Âzellik kurgan─▒n zemininin sert olmas─▒d─▒r. Mezar odas─▒ merkeze kaz─▒lm─▒┼čt─▒r. ├çukurun duvarlar─▒ ├Ânce kal─▒n a─ča├ž dikmelerle sa─člama al─▒nm─▒┼č b├Âylece ├ž├Âkmeler ├Ânlenmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Kurganda 5 insan ve 7 at cesedi bulunmu┼čtur. Atlar─▒n ba┼člar─▒ do─čuya do─čru gelecek ┼čekilde ├╝├žerli guruplar halinde g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r.[6]

Paz─▒r─▒k III Kurgan─▒n─▒n kaz─▒s─▒ 1947 ile 1948 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rudenko taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Kurgan 36 m. ├žap─▒nda 2.6 m. y├╝ksekli─čindedir. Kurgan do─ču ve bat─▒ do─črultusunda dizilmi┼č ta┼člarla iki k─▒sma ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Merkezine 6.5 x 7.8 x 5.2 metrekare b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde bir ├žukur kaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Kurgan─▒n ├╝zeri d├Ârt kat hu┼č a─čac─▒ kabu─čundan ve duman ├žay─▒ yapraklar─▒ndan yap─▒lan bir ├Ârt├╝ ile kaplanm─▒┼čt─▒r. ├çukurun i├žerisindeki oday─▒ sa─člamla┼čt─▒rmak i├žin k├Â┼čelerden derin ├žentikler a├ž─▒lm─▒┼č ve ah┼čaptan yap─▒lan bir kutu olu┼čturulmu┼čtur. Paz─▒r─▒k III kurgan─▒n─▒ di─čer mezar odalar─▒ndan ay─▒rt eden ├Âzelli─či i├ž ve d─▒┼č b├Âlmeler aras─▒nda yar─▒m metrelik bo┼č bir alan─▒n b─▒rak─▒lmas─▒d─▒r. Bu kurganda hat─▒llar─▒n konuldu─ču yer ile odan─▒n aras─▒nda 14 at cesedi bulunmu┼čtur. Bu atlar d├Ârderli olabilecek ┼čekilde guruplara ayr─▒larak ve ba┼člar─▒ do─čuya do─čru ├ževrilerek g├Âm├╝lm├╝┼č geriye kalan iki at ise at guruplar─▒n─▒n aras─▒nda kalan bo┼člu─ča ba┼člar─▒ g├╝neye gelecek ┼čekilde yat─▒r─▒larak g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r.

Paz─▒r─▒k IV Kurgan─▒, 24 x 1.40 m. boyutlar─▒ndad─▒r. Bu kurgan 1948 y─▒l─▒nda Rudenko taraf─▒ndan kaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Kurgan─▒n ├╝s tabakas─▒ kald─▒r─▒ld─▒ktan sonra 5.30 x 5.60 m. ├Âl├ž├╝lerinde bir mezar odas─▒na rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r. Fakat bu kurgan di─čerlerinin aksine mezar odas─▒nda b├Âlmesi olmayan tek kurgand─▒r. A├ž─▒lan bu odada iki adet lahit bulunmu┼čtur. B├╝y├╝k olan lahitte ba┼č─▒ do─čuya do─čru ├ževrilmi┼č ve sol yan─▒ ├╝zerine yat─▒r─▒lm─▒┼č ya┼čl─▒ bir adam cesedi g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Di─čer lahitte ise yine ba┼č─▒ do─čuya do─čru ├ževrilmi┼č ancak s─▒rt ├╝st├╝ yat─▒r─▒lm─▒┼č olan 15 ya┼č─▒nda bir k─▒z iskeleti bulunmu┼čtur. As─▒l mezar odas─▒ i├žerisinde masa ayaklar─▒, tahta yast─▒k ve ren geyi─či boynuzunda yap─▒lm─▒┼č olan bir ku┼čba┼č─▒ bulunmu┼čtur. Defin odas─▒n─▒n kuzey taraf─▒nda 14 at iskeleti bulunmu┼čtur. Yerin dar olmas─▒ nedeniyle atlardan dokuzu ├žapraz olarak yat─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 5 at ise ├╝zerlerine yat─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Alttaki atlar─▒n ba┼člar─▒ kuzey do─čuya ├ževrilmi┼čken ├╝stteki 5 at─▒n ba┼č─▒ bat─▒ya do─čru ├ževrilmi┼čtir.

Paz─▒r─▒k V Kurgan─▒ bir kad─▒n ve bir erke─čin bulundu─ču bu kurgan 1949 y─▒l─▒nda Rudenko taraf─▒ndan kaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kurgan 42 m. ├žapa ve 3.75 m. y├╝ksekli─če sahiptir. Kurgan─▒n merkezine 6.65 x 8.25 metrekare bir ├žukur kaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Erkek cesetlerinin v├╝cudunda d├Âvmeler g├Âr├╝lmektedir.

Atlar─▒n cesetleri erkek cesedinin bulundu─ču mezar odas─▒n─▒n yan─▒ndaki k├╝├ž├╝k k─▒s─▒mda bulunmu┼čtur. Bu kurganda 9 tane at cesedi bulunmu┼čtur. Atlar─▒n kar─▒nlar─▒n─▒n ├╝zerine yat─▒r─▒lm─▒┼č ve ba┼člar─▒ bat─▒ya do─čru ├ževrilerek g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Ayr─▒ca di─čer kurganlarda oldu─ču gibi ko┼čum tak─▒mlar─▒ ile beraber g├Âm├╝lm├╝┼člerdir. Bu kurganda At ve ko┼čum tak─▒mlar─▒n─▒n yan─▒nda ah┼čaptan yap─▒lm─▒┼č olan d├Ârt tekerlekli bir araba da bulunmu┼čtur. Tahta ├žubuklardan yap─▒lan bu araba ke├že ile kaplanm─▒┼čt─▒r. Atlar─▒n bulundu─ču odan─▒n ├Âl├ž├╝leri 2 x 2 m. olup duvar─▒nda ise ├╝nl├╝ Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ bulunmu┼čtur.[7]

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Do─ču Avrupa ve Balkan Dilleri

Esik Kurgan─▒ (Iss─▒k Kurgan─▒)

G├╝n├╝m├╝zde Iss─▒k (Esik) ├žay─▒n─▒n ge├žmi┼č oldu─ču b├Âlgede bir h├╝k├╝mdar ailesi mezarl─▒─č─▒n─▒n oldu─ču san─▒lmaktad─▒r. Bu mezarl─▒─č─▒n baz─▒ kurganlar─▒ ya─čmalanm─▒┼č, baz─▒lar─▒ ise yerle┼čim alanlar─▒ i├žerisinde kald─▒─č─▒ i├žin hala a├ž─▒lmam─▒┼č olabilir. Ara┼čt─▒rmalar ilk ├Ânce b├╝y├╝k kurganda yap─▒lm─▒┼č fakat buras─▒ soyguncular taraf─▒ndan ya─čmaland─▒─č─▒ i├žin kayda de─čer bir ┼čey bulunamam─▒┼č. Ancak bu as─▒l kurgan─▒n g├╝neyinde kalan kurgan ara┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ise tarih ve sanat a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli buluntulara rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r. Tarih ve sanat a├ž─▒s─▒ndan de─čerli bir buluntu olan alt─▒n elbiseli adam cesedi bu kurganda bulunmu┼čtur. G├╝n├╝m├╝zde ise bu b├Âlgede ara┼čt─▒rmalar─▒n artmas─▒yla beraber alt─▒n elbiseli adam say─▒s─▒ alt─▒ya ula┼čm─▒┼čt─▒r. As─▒l bahsedece─čimiz ve 1969-1970 y─▒llar─▒nda kaz─▒s─▒ yap─▒lan Esik Kurgan─▒ (Iss─▒k Kurgan─▒), KazakistanÔÇÖda Alma-Ata kentinin 50 km. do─čusunda akan Iss─▒k g├Âl├╝n├╝n sol kenar─▒ndaki Kap─▒ Kazas─▒nda ve Esik mezarl─▒─č─▒ i├žerisinde bulunmaktad─▒r.[8] Mezarl─▒k, 45 b├╝y├╝k kurgandan olu┼čur ve g├╝neyden kuzeye do─čru toplam 3 km. bir alan─▒ kaplamaktad─▒r. Genellikle bunlar devlet b├╝y├╝klerinin g├Âm├╝ld├╝─č├╝ kurganlard─▒r. ├çaplar─▒ 30 m. ÔÇÖden 90 m. ÔÇśye ve y├╝kseklikleri ise 4 m. ÔÇśden 15 m. ÔÇśye kadar olan kurganlar─▒n t├╝m├╝n├╝n tepesinde derin huniler ve ya─čma izleri bulunmaktad─▒r.[9]

Bu b├Âlgede Esik Kurgan─▒n─▒, Prof. Dr. Kemal AkisevÔÇÖin y├Ânetimindeki Kazak arkeologlar, 7 m. derinlikteki h├Ây├╝─č├╝n ├╝st├╝ndeki toprak tabakas─▒n─▒ kald─▒rm─▒┼č ve mezar odas─▒n─▒n ├╝zerini ├Ârten 3 x 2 m. ├ľl├ž├╝lerindeki ├žam a─čac─▒ndan yap─▒lm─▒┼č k├╝t├╝kleri meydana ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r.

Mezar odas─▒ di─čer T├╝rk kurganlar─▒nda oldu─ču gibi kara├žam k├╝t├╝kleri ile kapat─▒lm─▒┼č, zemini de ayn─▒ a─ča├žla kaplanm─▒┼čt─▒r. Kurgan─▒n ├žap─▒ 60 m. ye yak─▒n olup ├╝zerine ise d├╝zenli bir ┼čekilde ta┼č yerle┼čtirilmi┼čti. Bu mezar odas─▒n─▒n uzunlu─čum3 m. geni┼čli─či 2 m. derinli─či ise 1.20 cm. dir. Kurgan─▒ ├ževreleyen k├╝t├╝kler, yakla┼č─▒k olarak 2300ÔÇô2400 y─▒l mezara su ge├žmesine engel olabilmi┼čtir. Bu nedenle mezar ilk g├╝nk├╝ gibi kalabilmi┼č ve rahatl─▒kla incelemek m├╝mk├╝n olabilmi┼čtir.

K├╝t├╝klerin uzunlu─ču 1,5 m. ile 3 m. aras─▒nda kal─▒nl─▒─č─▒ 25 ile 30 cm. aras─▒ndayd─▒. Dikd├Ârtgen seklinde olan odan─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ 3.3 x 1.9 m. ve odan─▒n y├╝ksekli─či 1.3 ile 1.5 m. Aras─▒nda de─či┼čmektedir. Mezar odas─▒n─▒n kuzey taraf─▒nda TiginÔÇÖin10 cesedi tahtadan yap─▒lm─▒┼č bir zemin ├╝zerine s─▒rt ├╝st├╝ yat─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.[10]

Kurgan─▒n ├╝st├╝ a├ž─▒l─▒p, g├Âm├╝ alan─▒ g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒ zaman i├žerideki cesedin ba┼č─▒ndaki tolgan─▒n sivri ucundan, aya─č─▒ndaki, yumu┼čak ├žizmeye varana kadar her yeri sapsar─▒ alt─▒nla kaplanm─▒┼č olmas─▒ndan ve d├Ârt bine yak─▒n alt─▒ndan yap─▒lm─▒┼č, islenmi┼č ve imal edilmi┼č olmas─▒ndan dolay─▒ arkeologlar, eser kar┼č─▒s─▒nda adeta b├╝y├╝lenmi┼člerdir. Alt─▒n e┼čyalar─▒n 165 tanesi hayvan ├╝slubu ile yap─▒lm─▒┼č s├╝slemelerden olu┼čmaktayd─▒.

Yine bu kurgandan ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olan metal e┼čyalar ise d├Âk├╝m tekni─či kullan─▒larak yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Kurganda bulunan malzemelerin en dikkat ├žeken ├Âzellikleri a─ča├ž, metal, deri ve tekstil ├╝r├╝nlerinin hepsinin bir arada kullan─▒lm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lara g├Âre mezar odas─▒nda bulunan ah┼čap b├Âl├╝m d─▒┼čarda yap─▒lm─▒┼č ├žukur kaz─▒ld─▒ktan sonra mezara indirilmi┼čtir.

A─ča├žtan yap─▒lm─▒┼č olan mezar odas─▒n─▒n zemini birbirine ge├žme tekni─či ile yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░┼čte bu zemin ├╝st├╝nde alt─▒n tak─▒lar ile s├╝slenmi┼č, elbisesi ├╝zerine giydirilmi┼č, silahlar─▒ da yerlerine tak─▒lm─▒┼č ve bir kuma┼č─▒n ├╝zerine ba┼č─▒ bat─▒ya do─čru ├ževrilerek g├Âm├╝lm├╝┼č olan gen├ž bir prens yatmaktayd─▒. Burada bulunan TiginÔÇÖin bedenini kaplayan a─č─▒r z─▒rh ve alt─▒ndan yap─▒lan elbise, ├╝zerinde y├╝ksek is├žili─či olan bir alt─▒n kaplama ile kaplanm─▒┼čt─▒r.

Bele sar─▒lan ku┼čak ve z─▒rh─▒n ├╝st├╝nden ku┼ča─ča kadar giden plakalar, saf alt─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bozk─▒r k├╝lt├╝r├╝ne ba─čl─▒ olan T├╝rk topluluklar─▒nda, bele ba─članan ku┼čaklar─▒n bir r├╝tbe anlam─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒ san─▒lmaktad─▒r. Esik Kurgan─▒nda bulunan TiginÔÇÖin elbisesinde, alt─▒ndan yap─▒lan ince s├╝s plakalarda g├Âr├╝lmektedir. Sol yan─▒nda alt─▒nla kaplanm─▒┼č han├žeri, sa─č kolunda ise ince bir tabaka ile kaplanm─▒┼č alt─▒n k─▒l─▒c─▒ bulunmaktad─▒r. Han├žerin hemen ├╝st├╝nde bir at fig├╝rl├╝ s├╝s plakas─▒ yer almakta. Bu fig├╝r├╝n hemen yan─▒nda da alt─▒nla kapl─▒ olan kam├ž─▒s─▒ g├Âr├╝lmektedir. Esik Kurgan─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan bu zengin eserler ve bulgular sanat anlay─▒┼č─▒na ve maden is├žili─či alan─▒na b├╝y├╝k bir ─▒┼č─▒k tutmaktad─▒r.[11] Esik Kurgan─▒ndan di─čer kurganlarda oldu─ču gibi ├že┼čitli e┼čyalar da ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. Bulunan bu eserlerin hepsi Proto-T├╝rk sanat─▒na ve s├╝slemesine uyum g├Âstermektedir.

├ľrnek vermek gerekirse, kurgandan keramik kaplar, iki g├╝m├╝┼č kupa, ah┼čap tabaklar ve ├╝zerinde yaz─▒ bulunan bir g├╝m├╝┼č k├óse ele ge├žirilmi┼čtir. Bulunan k├ósenin ├╝zerinde

26 harften olu┼čan bir yaz─▒ bulunmaktayd─▒. Yaz─▒n─▒n G├Âkt├╝rk yaz─▒tlar─▒ndaki yaz─▒lar ile benzerlik g├Âstermesi ve Hun sanat─▒ ile ├žok uygunluk g├Âstermesi sebebiyle ara┼čt─▒rmac─▒lar bunlar─▒ Hun eserleri olarak nitelendirmi┼člerdir. Bu yaz─▒n─▒n okunmas─▒n─▒ ilk olarak Olcas S├╝leymanov yapm─▒┼č ve bilim d├╝nyas─▒nda yank─▒ uyand─▒rm─▒┼čt─▒r.

Yaz─▒n─▒n terc├╝mesini S├╝leymanov ┼ču ┼čekilde yapm─▒┼čt─▒r:
ÔÇťKhan uya ├ť├ž otuz─▒ (da) yok bolt─▒ ut─▒─čsi toz─▒lt─▒.ÔÇŁ
ÔÇťHanÔÇÖ─▒n o─člu yirmi ├╝├ž ya┼č─▒nda yok oldu (Halk─▒n?) ad─▒ san─▒ da yok oldu.ÔÇŁ[12]

T├╝m bu eserler genellikle M. ├ľ. V -IV. yy denk getirilmektedir. Esik Kurgan─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan alt─▒n elbiseli adam─▒n ba┼č─▒nda alt─▒ndan yap─▒lm─▒┼č k├╝lah ┼čeklinde bir deri ba┼čl─▒k yer almaktayd─▒. Bu ba┼čl─▒─č─▒n en tepesinde da─č ke├žisi tasviri yer almaktayd─▒. Yine bu ba┼čl─▒─č─▒n ├╝zerinde alt─▒n yapraklar, ok u├žlar─▒, ├╝├žgen ┼čeklinde da─č s─▒ralar─▒ ve sembolik a├ž─▒dan ├Ânemli olan baz─▒ hayvan tasvirleri bulunmaktad─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Kafkas arkeolojisi ├╝zerine

Ancak bu tasvirlerin en ├žok dikkat ├žekeni at fig├╝r├╝d├╝r. At fig├╝r├╝ sadece d├Ârt tanedir. Bunlardan ikisi ba┼čl─▒kta bulunan kanatl─▒ ve boynuzlu olmak ├╝zere arma bi├žimindeki kabartmalard─▒r. Di─čer iki kabartmada ise ├Ân ayaklar─▒ yukar─▒ ve ileriye do─čru kalkm─▒┼čt─▒r. At betimlemeleri, Orta Asya topluluklar─▒n─▒n sanat anlay─▒┼člar─▒nda ├žok geni┼č alanlara yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Da─čl─▒k Altay b├Âlgesinde atlar─▒n heykel ve kabartma tasvirleri a─ča├ž ya da kemikten kesilerek yap─▒lm─▒┼č veya metalden d├Âk├╝lm├╝┼čt├╝r.

Bunlar Esik, Paz─▒r─▒k ve Katanda kurganlar─▒nda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda bulunmu┼čtur. G├╝ney Sibirya da Tagar k├╝lt├╝r├╝ne ait an─▒tlarda bir├žok bronz ve kemikten yap─▒lm─▒┼č at fig├╝rleri bulunmaktad─▒r.[13]

KazakistanÔÇÖda bulunan bu alt─▒n elbiseli adam─▒n rekonstr├╝ksiyonu 2004 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Fakat yap─▒ld─▒─č─▒ s─▒rada ba┼čl─▒─č─▒n ├Ân taraf─▒na ├Âzenle d├Ârt y├Ân├╝ g├Âsteren ha├ž i┼čareti yerle┼čtirilmi┼čtir. Ancak ilk kaz─▒lar─▒n─▒ yapan Aki┼čevÔÇÖin eserin ins├╝t├╝ halindeki ├žekti─či resimler incelendi─činde asl─▒nda b├Âyle bir i┼čaretin bulunmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu olgu muhtemelen k├╝lt├╝rel ve siyasi ├žeki┼čmeler sebebiyle konulmu┼čtur.[14]

┼×ibe Kurgan─▒

Bu kurgan Altay Da─člar─▒ÔÇÖnda Ursula Irma─č─▒ k─▒y─▒s─▒ndaki ┼×ibe yerle┼čkesinde bulunmu┼čtur. Rudenko ve Griaznov taraf─▒ndan 1927 y─▒l─▒nda yap─▒lan kaz─▒lar sonucundabulunmu┼čtur. 2 m. y├╝ksekli─činde ve 45 m. ├žap─▒nda olan bu kurgan─▒n kaz─▒s─▒ 47 g├╝n s├╝rm├╝┼čt├╝r. 5 x 3 m. boyutlar─▒nda olan bu kurgan y├╝zeyden yakla┼č─▒k 7 m. a┼ča─č─▒dad─▒r. Mezar odas─▒n─▒n tavan─▒ kara├žam k├╝t├╝klerinden yap─▒lm─▒┼č a─ča├žlarla boylamas─▒na ├Ârt├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu odan─▒n en ├╝st├╝nde 3 tane b├╝y├╝k ├žapraz ┼čekilde at─▒lm─▒┼č kiri┼č ve ├╝zerinde a─ča├žtan yap─▒lm─▒┼č 13 adet k├╝t├╝k bulunur. En ├╝st├╝nde ise ├žal─▒ ├ž─▒rp─▒ a─ča├žlar bulunur.[15]

┼×ibe Kurgan─▒n─▒n duvarlar─▒ ile tavan─▒ aras─▒nda yakla┼č─▒k olarak 20 cm.ÔÇÖlik bir bo┼čluk bulunur. Bu odan─▒n i├ž taraf─▒ndaki duvarlar ayn─▒ zamanda defin odas─▒n─▒n duvarlar─▒n─▒ da olu┼čturmaktad─▒r. Yani ├žift duvarl─▒ ya da i├ž i├že ge├žirilmi┼č iki ayr─▒ oda ┼čeklinde yap─▒lm─▒┼č bir yap─▒ g├Âr├╝lmektedir. Bu i├ž taraftaki ceset odas─▒nda a─ča├žtan oyulmu┼č olan bir lahit bulunmu┼č, bulunan bu lahitin i├žerisinde ise ya┼čl─▒ bir insan cesedi ve bu cesedin yan─▒nda da k├╝├ž├╝k bir ├žocuk cesedi bulunmu┼čtur. ├çocu─čun cesedi ya┼čl─▒ adam─▒n v├╝cudunun arka taraf─▒na yerle┼čtirilmi┼čtir.

Bulunan bu cesetler mumyalama tekni─čine uygun ┼čekilde kuma┼člara sar─▒lm─▒┼č ve cesetlerin kaslar─▒ kesilerek al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bo┼čluklar ise sebzelerin ├Âzleri ile doldurulmu┼čtur. Bu cesetlerin kuzeyinde ise 14 at cesedi bulunmu┼čtur. Fakat bu kurganda fazla bir esere rastlan─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bunun nedeni ise kurgan─▒n ├Ânceden soyulmu┼č olmas─▒d─▒r. Ele ge├žirilen e┼čyalar ise alt─▒n d├╝─čmeler, ok ba┼člar─▒, ├╝st├╝nde hayvan fig├╝rleri olan plakalard─▒r. Alt─▒ndan yap─▒lm─▒┼č olan eserler atlar─▒n oldu─ču yerde bulunmu┼čtur. Ayr─▒ca bu kurganda verniklenmi┼č kaplar da ele ge├žirilmi┼čtir. Bu kurgan─▒n tarihlendirilmesi (M. ├ľ. 86-48) de bu kaplar sayesinde yap─▒labilmi┼čtir. Bu kurganda da di─čer kurganlar gibi at cesetleri ile beraber at gemleri ve ko┼čum tak─▒mlar─▒ bulunmu┼čtur.[16]

Berel Kurgan─▒

G├╝n├╝m├╝zde Kazakistan s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisindeki G├╝ney Altaylarda Berel bozk─▒r─▒nda Buhtarma NehriÔÇÖnin k─▒y─▒s─▒nda bulunan bir kurgand─▒r. 20 m. ├žap─▒nda ve 6 m y├╝ksekli─činde olan Berel Kurgan─▒n─▒n 1865 y─▒l─▒nda Radloff kaz─▒lar─▒n─▒ ba┼člatm─▒┼čt─▒r. Radloff kurgan─▒n ├Âl├ž├╝lerini Kadem cinsinden belirtmi┼čtir. Y├╝ksekli─čini 2,5 x 3 Kadem, ├žap─▒n─▒ ise 14 Kadem olarak g├Âstermi┼čtir. Berel Kurgan─▒n─▒n bulundu─ču mezarl─▒kta toplamda 70 kurgan ke┼čfedilmi┼čtir. Bu kurganlar kuzeybat─▒ g├╝ney do─črultusunda d├Ârderli ┼čekilde uzanmaktad─▒rlar. Bu kurganlar─▒n tarihlendirilmesi M. ├ľ. I. biny─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒na denk gelmektedir. Bulunan kurganlardan 1 ve 11 numaral─▒ kurganlar bizlere ├Ânemli buluntular─▒ vermektedirler. Bu kurganda ara┼čt─▒rma yapan bilim adamlar─▒ kurgan─▒n yap─▒m─▒n─▒n belirli bir d├╝zende oldu─čunu belirtmi┼člerdir. ├ç├╝nk├╝ kurgan a├ž─▒l─▒rken ta┼člar─▒n bir s─▒ras─▒ yuvarlak olacak ┼čekilde yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Ârm├╝┼člerdir. Kurgan ta┼člar─▒ a├ž─▒lmaya ba┼člad─▒─č─▒nda ta┼člar─▒n aras─▒nda bir at iskeleti, iki adet demirden yap─▒lm─▒┼č olan ├╝zengi ve bir adet de yine demirden yap─▒lm─▒┼č olan gem bulunmu┼čtur.

Kurgan─▒n orta k─▒sm─▒na gelindi─činde 3,5 x 3 Kadem geni┼čli─činde olan bir ├žukur bulunmu┼čtur. Mezar odas─▒n─▒n donmu┼č oldu─čundan dolay─▒ yap─▒lan kaz─▒ olduk├ža yava┼č ilerlemi┼čtir. Mezar odas─▒n─▒n g├╝ney taraf─▒nda direkleri a─ča├žtan yap─▒lm─▒┼č olan bir yatak bulunmu┼čtur. Mezar odas─▒n─▒n tamamen temizlenmesinin ard─▒ndan zemine serilmi┼č olan kay─▒n a─čac─▒ kabuklar─▒na rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kabuklar kald─▒r─▒ld─▒─č─▒nda at iskeletlerine rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r. Rastlan─▒lan bu at iskeletleri ayn─▒ Paz─▒r─▒k Kurganlar─▒nda oldu─ču gibi mezar odas─▒n─▒n kuzey taraf─▒na g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r.[17] RadloffÔÇÖun yapt─▒─č─▒ a├ž─▒klamalara g├Âre bulunan atlar─▒n t├╝m├╝n├╝n ba┼č─▒ do─čuya do─čru ├ževrilerek g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Toplamda d├Ârderli ┼čekilde dizilmi┼č 16 at bulunmu┼čtur.

Atlar─▒n ├╝zerleri ise alt─▒n levhalarla ve kay─▒n a─čac─▒ kabuklar─▒ ile kapat─▒lm─▒┼čt─▒. Atlar─▒n bulundu─ču k─▒s─▒mda demir han├žer, eyerin ├Ân k─▒sm─▒nda alt─▒nla s├╝slenmi┼č olan ve hilal ┼čeklinde varak, ko┼čum tak─▒mlar─▒na s├╝s olarak yap─▒lm─▒┼č geyik ba┼člar─▒ gibi ├Ânemli buluntular bulunmu┼čtur.[18]

Kostromskaya Kurgan─▒

Kostromskaya Kurgan─▒, RusyaÔÇÖn─▒n Krasnodar Kentindeki Mostovsky ─░l├žesinde Kuban Nehri k─▒y─▒lar─▒ndaki Kafkas Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n eteklerinde bulunan Labinsk kasabas─▒n─▒n g├╝neybat─▒s─▒nda yer alan Kostromskaya k├Ây├╝nde bulunmu┼čtur.

Bu k├Âydeki yollar ├žok kayal─▒k ve da─čl─▒kt─▒r. Bu da─čl─▒k co─črafyada bulunan kurgan─▒n, M. ├ľ. VII.- VI. yy ait oldu─ču tespit edilmi┼čtir. 1897 y─▒l─▒nda bulunan bu kurgan b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve g├Âm├╝len at say─▒s─▒n─▒n ├žoklu─ču ile di─čer kurganlara g├Âre daha ├žok dikkat ├žekmektedir.

Kostromskaya kurgan─▒ ─░skitlere ait di─čer kurganlardan farkl─▒ bir mimari yap─▒ya sahiptir. Kurgan, a─ča├žtan yap─▒lma ve ├žapraz olarak konulan ├žad─▒ra benzer bir yap─▒dad─▒r. ├çukurun geni┼č yanlar─▒ ya da d├Â┼čemenin yan taraflar─▒nda 22 tane at iskeleti yerle┼čtirilmi┼čtir. Bunlardan 4 tanesi sa─č tafta 4 tanesi sol tarafta 4 tanesi ├Ân k─▒s─▒mda d├Ârt tanesi arka k─▒s─▒mda ve ├╝st k├Â┼čelerde 2 alt k├Â┼čelerde ise birer at olacak ┼čekilde yerle┼čtirilmi┼čtir. Bu atlar─▒n hepsinin ba┼č─▒ do─ču y├Ân├╝ne do─čru konulmu┼č, yine atlar─▒n hepsinin a─čz─▒nda da gem bulunmaktad─▒r. Atlar─▒n ba┼čl─▒klar─▒ ise hayvan fig├╝rlerinde s├╝slemi┼člerdir. As─▒l g├Âm├╝ de atlar─▒n ├ževreledi─či alan─▒n ortas─▒nda bulunmaktad─▒r. Kurgan─▒n buluntular─▒ St. PetersbergÔÇÖdeki Hermitage M├╝zesinde sergilenmektedir.[19]

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  ÔÇťOn OkÔÇŁ nedir?

Sonu├ž: Kurgan olarak isimlendirilen bu t├╝r yap─▒lar ilk olarak Afanesyeva k├╝lt├╝r├╝ zaman─▒nda g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu yap─▒lar topra─ča kaz─▒lm─▒┼č fakat ├žok fazla derin olmayan, ├╝zerleri ise a─ča├ž ve ta┼č levhalar ile kapat─▒larak k├╝├ž├╝k bir tepe ┼čeklinde olu┼čan yap─▒lard─▒r. Bu yap─▒lar─▒n geli┼čimi Okunyev k├╝lt├╝r├╝nde devam etmi┼č ve Andronova k├╝lt├╝r├╝ne ula┼čm─▒┼čt─▒r. ─░lk ├Ânceleri toprak bir ├žukur olarak g├Âr├╝len kurgan yap─▒lar─▒, daha sonraki d├Ânemlerde k├╝├ž├╝k k├╝├ž├╝k odalar halinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

Daha ├žok Karasuk, Tagar ve Ta┼čt─▒k k├╝lt├╝rlerinde ortaya ├ž─▒kan bu t├╝r kurgan gelene─či, sonraki d├Ânemlerde Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe ve Berel gibi ├Ânemli kurganlar─▒ olu┼čturmu┼čtur. Avrasya ve Sibirya b├Âlgelerinde bulunan kurganlar─▒n ├Âzellikle mezar odalar─▒ dikkate al─▒n─▒rsa, ┼č├╝phesiz bu yap─▒lar─▒n sanat tarihi a├ž─▒s─▒ndan da bir├žok de─čerli ├Ârnekler sundu─ču g├Âr├╝l├╝r. Kurganlar resim, hal─▒, heykel ├Ârnekleri, kuma┼č, maden ve a─ča├ž i┼čleme vb. ├že┼čitli sanatlarla alakal─▒ eserlerin yan─▒nda; tohumlar, insan cesetleri ve at iskeletleri sanat tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli veriler sunar.

Bu ┼čekilde kurganlar─▒n i├žerisindeki maddi k├╝lt├╝r unsurlar─▒ndan yola ├ž─▒karak bu co─črafyalarda ya┼čayan topluluklar─▒n ya┼čant─▒lar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra sanat alan─▒nda geldikleri seviyeyi, gelenek ve g├Âreneklerini ve ├Âl├╝m rit├╝ellerini a├ž─▒k├ža g├Ârebiliriz. Kurganlar─▒n i├žerisinde genelde insan ile beraber atlar─▒n da g├Âm├╝ld├╝─č├╝ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu t├╝r kurganlarda bulunan at cesedi ve insan cesetlerinin ba┼člar─▒n─▒n farkl─▒ y├Ânlere ├ževirerek g├Âm├╝ld├╝─č├╝, baz─▒lar─▒nda ise insan ve at─▒n ba┼č─▒n─▒n ayn─▒ y├Âne do─čru ├ževrilerek g├Âm├╝ld├╝─č├╝ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Ba┼člar─▒n farkl─▒ y├Ânlerde oldu─ču durumda genellikle insan cesedinin ba┼č─▒ do─čuya, at cesedinin ba┼č─▒ ise bat─▒ya do─čru ├ževrilerek g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Fakat ├žok nadir de olsa baz─▒lar─▒nda insan ve at─▒n ba┼č─▒n─▒n kuzeye ya da g├╝neye do─čru ├ževirerek g├Âm├╝ld├╝─č├╝ne de rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Cesetlerin koyulmu┼č oldu─ču yerlerde, genellikle at─▒n g├Âm├╝ld├╝─č├╝ yer ile insan─▒n g├Âm├╝ld├╝─č├╝ yer birbirinden ayr─▒ yerlerdir. Bu ayr─▒m i├žin kurgan i├žerisinde birbirinden ayr─▒ odalar yap─▒p insan ve at cesetlerini farkl─▒ odalara g├Âmm├╝┼člerdir. Baz─▒ kurganlarda ise insan ve at cesedinin birbirlerine s─▒rt s─▒rta vermi┼č ┼čekilde g├Âm├╝ld├╝─č├╝ de g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Avrasya ve Sibirya gibi T├╝rk toplumunun ya┼čad─▒─č─▒ k├╝lt├╝r co─črafyalar─▒nda k├Âkl├╝ bir kurgan gelene─či bulunmaktad─▒r. Bilindi─či gibi k├╝lt├╝rleri yok etmek olduk├ža g├╝├žt├╝r. Hatta yok edildi─či san─▒lan ├žo─ču k├╝lt├╝rler kimi zaman ba┼čka kisveler giyinerek ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝r. Ayn─▒ zamanda binlerce y─▒ll─▒k bir k├╝lt├╝r├╝ ├╝zerinde bar─▒nd─▒ran kurganlar, mezar ta┼člar─▒ ve bunlar─▒n ├╝zerinde bulunan kaya resimleri verdikleri bilgilerle adeta bir tarih ar┼čividir.

* Atat├╝rk ├ťniversitesi, T├╝rkiyat Ara┼čt─▒rmalar─▒ Enstit├╝s├╝, Eski├ža─č Anabilim Dal─▒ Doktora ├ľ─črencisi
e-mail: [email protected]

D─░PNOTLAR

[1] Tarhan, 2002, s. 598; Karc─▒o─člu, 2018, s. 57.

[2] Rudenko, 1970, s. 279; Diyarbekirli, 1992, s. 23.

[3] Rudenko, 1970, s. 27; ├ľgel, 1991, s. 62; Polosmak, 1994, s. 88.

[4] Çoruhlu, 1998, s. 51.

[5] Rice, 1961, s. 112; Karc─▒o─člu, 2018, s. 67.

[6] Rudenko, 1970, s. 10; Gryaznov, 1969, s. 34; ─░nan, 1991, s. 265.

[7] Rice, 1961, s. 135; Rudenko, 1970, s. 316; Çoruhlu, 2016, s. 143.

[8] Diyarbekirli, 1973, s. 29; Aki┼čev, 1978, s. 3; Esin, 1978, s. 32; ├ľgel, 1991, s, 69

[9] Diyarbekirli, 1973, s. 30; Aki┼čev, 1978, s. 4.

[10] Aki┼čev, 1978, s. 130.

[11] Diyarbekirli, 1973, s. 295; Aki┼čev, 1978, s. 134; Seyidov, 1982, s. 28.

[12] Diyarbekirli, 1973, s. 30; Esin, 1978, s. 22-23; Aki┼čev, 1978, s. 4.

[13] Aki┼čev, 1978, s. 52-53; Seyidov, 1982, s. 34; ├ľzt├╝rk, 2007, s. 36; Karc─▒o─člu, 2018, s. 78.

[14] Diyarbekirli, 1973, s. 297; Çoruhlu, 2016, s. 203-205. Diyarbekirli, 1973, s. 297; Çoruhlu, 2016, s. 203-205.

[15] Rice, 1961, s. 110; Jettmar, 1967, s. 138; ├çoruhlu, 1998, s. 61; Karc─▒o─člu, 2018, 71

[16] Rice, 1961, s. 110-111; ├ľgel, 1991, s. 69; ├çoruhlu, 2016, s. 149.

[17] Radloff, 1986, s. 136-138; Çoruhlu, 2016, s. 191.

[18] Carteer, 1957, s. 58; Radloff, 1986, s. 137; Karc─▒o─člu, 2018, s. 85.

[19] Grakov, 2006, s. 219-220; Karc─▒o─člu, 2018, s. 84

Toplam Okuma: 304 , Bug├╝n: 2 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

18 Ekim 2020, 1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

18 Ekim 2020, Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

18 Ekim 2020, K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

18 Ekim 2020, T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

18 Ekim 2020, Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť i├žin yorumlar kapal─▒
─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

10 Ekim 2020, ─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že i├žin yorumlar kapal─▒
─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

10 Ekim 2020, ─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

10 Ekim 2020, ─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo i├žin yorumlar kapal─▒
1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

10 Ekim 2020, 1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
532 Nika Ayaklanmas─▒

532 Nika Ayaklanmas─▒

6 Ekim 2020, 532 Nika Ayaklanmas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Umurbey Sinemalar─▒

Umurbey Sinemalar─▒

2 Ekim 2020, Umurbey Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
MudanyaÔÇÖya gidememek

MudanyaÔÇÖya gidememek

2 Ekim 2020, MudanyaÔÇÖya gidememek i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n sordu─ču soru

Bursa’n─▒n sordu─ču soru

2 Ekim 2020, Bursa’n─▒n sordu─ču soru i├žin yorumlar kapal─▒
Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

2 Ekim 2020, Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

27 Eyl├╝l 2020, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

27 Eyl├╝l 2020, Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

24 Eyl├╝l 2020, Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
A─čustos Ay─▒nda Vatan

A─čustos Ay─▒nda Vatan

30 A─čustos 2020, A─čustos Ay─▒nda Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒