AvrasyaÔÇÖda Runik Yaz─▒

AvrasyaÔÇÖda Runik Yaz─▒

  • Turgay K├╝r├╝m /

Runik yaz─▒y─▒ AvrasyaÔÇÖda ilk kullananlar─▒n, Asur Babil ├živi yaz─▒lar─▒nda ÔÇť─░┼čkuzaiÔÇŁ veya “A┼čguzaiÔÇŁ, Bizans ve Roma tarih├žilerinin ÔÇť─░skitÔÇŁ (Scyth), Arap tarih├žilerinin ve Perslerin ÔÇťSakaÔÇŁ, ├çin tarih├žilerinin ÔÇťSoko aÔÇŁ diye adland─▒rd─▒─č─▒ devletin oldu─čunu, Tarih ve Arkeoloji bilimi bize g├Âstermektedir.

─░skit devletinin tarih sahnesinden silinmesinden sonra, AvrasyaÔÇÖda s─▒ras─▒yla Sarmatlar (Sauromatae), Gotlar, Hunlar, Avarlar, G├Âkt├╝rkler, Bulgarlar, Hazarlar, Ruslar tarih sahnesinde yerlerini alm─▒┼člard─▒r.

B├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ bu g├╝nk├╝ Ukrayna, Ba─č─▒ms─▒z Devletler Toplulu─čuÔÇÖna ba─čl─▒ olan ├Âzerk Cumhuriyetler ve Kazakistan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalan bu b├Âlgelerde, ├çarl─▒k ve Sovyet d├Âneminde yap─▒lan Arkeolojik ├žal─▒┼čmalar, malum politik nedenlerle, bilimsel platformlara gerekti─či ┼čekilde yans─▒mam─▒┼čt─▒r.

├ľncelikle ┼čunu belirtelim ki, Tarihte yok olanlar devletlerdir, halklar ise ya yeni bir devlet kurar, ya da ba┼čka bir devletin egemenli─či alt─▒nda ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rler. Ba┼čka bir devletin egemenli─čine giren halklar ise zaman i├žerisinde, k├╝lt├╝rlerinin g├╝c├╝ nispetinde, ya yap─▒lar─▒n─▒ korurlar, ya asimile olup egemen halka kar─▒┼č─▒rlar, ya da birlikte olduklar─▒ halk─▒n k├╝lt├╝rel yap─▒s─▒n─▒ da etkileyerek, yeni bir k├╝lt├╝r ve halk─▒ meydana getirirler.

Avrasya Co─črafyas─▒n─▒n ├ľnemi

Do─čuda, Ural Da─člar─▒ ve Altay Bozk─▒rlar─▒ÔÇÖndan ba┼člay─▒p, Bat─▒da Tuna Nehri ve Karpat Da─člar─▒ÔÇÖna, G├╝neyde Hazar DeniziÔÇÖnin kuzeyi, Kafkaslar ve KaradenizÔÇÖin kuzey k─▒y─▒lar─▒ boyunca devam eden, Kuzeyde Balt─▒k DeniziÔÇÖne kadar uzanan b├Âlgenin ├Ânemi, hi├ž ┼č├╝phe yoktur ki ─░pek YoluÔÇÖnun kuzey k─▒sm─▒n─▒ kontrol edilmesinden kaynaklanmaktad─▒r.

Bilindi─či gibi ─░pek Yolu, ├çinÔÇÖden ba┼člay─▒p ─░ngiltereÔÇÖde biten en eski ticaret yoludur. ├çin de ├╝retilen ipek ve baharat, ├çinÔÇÖin kuzeyindeki b├Âlgelerde ├╝retilen madenler ve de─čerli ta┼člar HindistanÔÇÖda ├╝retilen baharat ve tekstil ├╝r├╝nleri, bu yolun ge├žti─či di─čer ├╝lkelerde ├╝retilen k├╝rk, tah─▒l, ya─č, ┼čarap ve bal gibi di─čer ├╝r├╝nlerle birlikte AvrupaÔÇÖya ─░pek Yolu ve buna ba─čl─▒ ticaret yollar─▒yla ula┼čmaktad─▒r. ─░pek Yolu, Hazar DeniziÔÇÖne geldi─činde iki kola ayr─▒l─▒r.

Bir kol Hazar DeniziÔÇÖnin g├╝neyinden Orta Do─ču ve Arap Yar─▒madas─▒ÔÇÖna, oradan kara ve deniz yoluyla M─▒s─▒r, Kuzey Afrika ├╝lkeleri, gemilerle AkdenizÔÇÖe k─▒y─▒s─▒ olan Anadolu, Bizans ve di─čer Avrupa ├╝lkelerine ula┼č─▒r.

─░lk ba┼člarda uzun s├╝re bu yol kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n ─░pek Yolu denince de akla bu g├╝zerg├óh gelir.

Di─čer kol ise Hazar DeniziÔÇÖnin kuzeyinden AvrasyaÔÇÖya, gemilerle KaradenizÔÇÖe k─▒y─▒s─▒ olan Anadolu kentlerine, BizansÔÇÖa, Tuna Nehri ve kollar─▒ vas─▒tas─▒yla Orta AvrupaÔÇÖya, Volga, Don ve Dinyeper nehirleri ve bu nehirlere ba─čl─▒ su yollar─▒ vas─▒tas─▒yla Balt─▒k DeniziÔÇÖne, oradan da ─░skandinav ├╝lkelerine, Kuzey Avrupa ├╝lkelerine ve ─░ngiltereÔÇÖye kadar ula┼č─▒r. Bu yol daha ge├ž d├Ânemlerde kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. ─░klimin ve tabiat ko┼čullar─▒n─▒n zorlu─čunun bunda pay─▒ fazlad─▒r.

AvrupaÔÇÖn─▒n g├╝ney k─▒y─▒lar─▒n─▒n da─čl─▒k olmas─▒ (Pirene, Alpler ve Balkan Da─člar─▒), Akdeniz yoluyla gelen ticaret mallar─▒n─▒n Orta ve Kuzey AvrupaÔÇÖya ge├žmesinde ├Ânemli engel te┼čkil etmektedir. Bu nedenle Hazar DeniziÔÇÖnin kuzeyinden ge├žen ve AvrupaÔÇÖdaki su yollar─▒ ile Balt─▒k ve Kuzey DeniziÔÇÖni kullanan ticaret yolu, Orta ve Kuzey Avrupa ├╝lkeleri i├žin daha fazla ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

Tarih, ─░pek Yolunun kontrol├╝ i├žin yap─▒lan sava┼člarla doludur. Bu yolun t├╝m├╝n├╝ bir kavmin kontrol etmesi ┼č├╝phesiz imk├óns─▒zd─▒r. Bu yolun de─či┼čik b├Âl├╝mleri, de─či┼čik d├Ânemlerde, farkl─▒ kavimlerce kontrol alt─▒nda tutulmu┼čtur. Ve bu kontrol ├Âl├ž├╝s├╝nde bu kavimler b├╝y├╝m├╝┼č ve kontrol├╝ kaybedince de k├╝├ž├╝lm├╝┼č, par├žalanm─▒┼č, yok olmu┼člard─▒r. Ayn─▒ d├Ânemde, de─či┼čik b├Âl├╝mlerini kontrol eden kavimler birbirleri ile i┼čbirli─či yapm─▒┼člard─▒r.

Ticaret ve Yaz─▒

Eski d├Ânemlerde ba┼čl─▒ca d├Ârt ekonomik faaliyetten bahsedebiliriz. Tar─▒m, Hayvanc─▒l─▒k,┬áZanaatkarl─▒k (Demir, Tekstil, Ah┼čap, Ta┼č i┼člemecili─či, vs.), Ticaret.Yaz─▒ bilmeden ticaret d─▒┼č─▒ndaki faaliyetleri y├╝r├╝tebilirsiniz. Ancak yaz─▒ bilmeden ticaret yapamazs─▒n─▒z.

Al─▒n─▒p verilen mallar─▒n d├Âk├╝m├╝nden, yap─▒lan ahitle┼čmelere kadar, yaz─▒, ticaretin her safhas─▒nda gerekli olmu┼čtur.

Bulunan en eski yaz─▒tlar─▒n ticaret anla┼čmalar─▒ oldu─ču bu ger├že─či kan─▒tlar. Ticaret yapmak istedi─činiz bir toplum, yaz─▒y─▒ bilmiyorsa ├Ânce yaz─▒y─▒ ├Â─čretmelisiniz. D├╝nyan─▒n en eski ve en b├╝y├╝k ticaret yolu ku┼čkusuz ─░pek Yoludur.

─░pek YoluÔÇÖnun Orta Asya b├Âl├╝m├╝, uzun y─▒llar de─či┼čik T├╝rk├že konu┼čan kavimlerinin kontrol├╝ alt─▒nda kalm─▒┼č ve bizzat ticareti de T├╝rk├že konu┼čan kavimler yapm─▒┼čt─▒r.

Hun ─░mparatoru AtillaÔÇÖn─▒n, Roma ve Bizansl─▒larla, sava┼č sonras─▒ yapt─▒─č─▒ her anla┼čman─▒n de─či┼čmez maddesi, Hunlu t├╝ccarlara Roma ve Bizans ┼čehirlerinde imtiyazl─▒ ticaret yapma hakk─▒d─▒r. (Prof. ┼×erif Ba┼čtav B├╝y├╝k Hun Ka─čan─▒ Atilla K├╝lt├╝r Bak. Yay─▒n─▒ No: 2077 Ankara 1998)

Uzun y─▒llar ─░pek YoluÔÇÖnun Hazar DeniziÔÇÖnin g├╝neyinden ge├žen g├╝zerg├óh─▒ kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu g├╝zerg├óhta kullan─▒lan en ├Ânemli yaz─▒ da ┼č├╝phesiz Runik diye adland─▒r─▒lan ve bu yaz─▒dan t├╝retilmi┼č yaz─▒lard─▒r. Kavimler, ─░pek Yolu vas─▒tas─▒yla, mallar─▒ ald─▒klar─▒ do─čular─▒ndaki ├╝lkelerden ├Â─črendikleri yaz─▒ ve alfabeyi kendi dillerine adapte ederek kullanm─▒┼člar kendi alfabelerini olu┼čturmu┼člar, mallar─▒ satt─▒klar─▒ bat─▒lar─▒ndaki ├╝lkelere de yaz─▒y─▒ ve alfabeyi ├Â─čretmi┼čler.

Fenikeli t├╝ccarlar Runik yaz─▒n─▒n AvrupaÔÇÖda yayg─▒nla┼čmas─▒nda ├Ânemli rol oynam─▒┼člard─▒r. Mallar─▒ temin ettikleri do─čular─▒ndaki toplumlardan ├Â─črenip kendi dillerine uyarlad─▒klar─▒ Runik alfabeyi, s─▒ras─▒yla ├Ânce AnadoluÔÇÖdaki Likyal─▒lara ve Firigyal─▒lara ├Â─čretmi┼člerdir. AnadoluÔÇÖdan ─░talyaÔÇÖya ge├žen Etr├╝skler, Runik yaz─▒y─▒ AvrupaÔÇÖya yay─▒lmas─▒na neden olmu┼člard─▒r. Grek kavimlerinin AnadoluÔÇÖda Firig ve Lidyal─▒lardan ├Â─črendikleri ve kendi dillerine adapte ettikleri Runik yaz─▒ Roma ─░mparatorlu─ču d├Âneminde Latin Alfabesi olarak Tarih sahnesine ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.(L. H Jeffery, The Local Scripts of Archaic Greece, Oxford 19611969)

Gerek Eski Frig├že gerekse de Arkaik Grek├že olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒lan yaz─▒tlarda, G├Âkt├╝rk yaz─▒tlar─▒ndaki gibi kelime ay─▒rac─▒ iki veya ├╝├ž nokta ├╝st ├╝ste ┼čeklinde kullan─▒lm─▒┼č. Semboller de b├╝y├╝k oranda benzemektedir.

Arap yar─▒madas─▒nda ya┼čayan kavimler de Runik yaz─▒y─▒ kendi dilleri ne adapte etmi┼člerdir. Kuzey AfrikaÔÇÖda ya┼čayan Berberi kabileleri (Ticaretle u─čra┼čanlar─▒) de bir d├Ânem Runik yaz─▒y─▒ kullanm─▒┼člard─▒r.

Hazar Denizi ve KaradenizÔÇÖin kuzeyinde ise Runik yaz─▒y─▒ ilk kullananlar Orta AsyaÔÇÖdan b├Âlgeye gelen ─░skitlerdir. ─░skitlerden sonra b├Âlgeye h├ókim olan kavimler de Runik yaz─▒y─▒ kullanm─▒┼člard─▒r. ─░.S. 1. y├╝zy─▒lda Bug├╝nk├╝ ─░sve├žÔÇÖin g├╝neyindeki anayurtlar─▒ GotalandÔÇÖdan KaradenizÔÇÖin kuzeyine gelen Gotlar da (Anayurtlar─▒nda o d├Ânemde yaz─▒y─▒ bilmiyorlard─▒) Runik yaz─▒y─▒ ─░skit ve kom┼čusu olduklar─▒ T├╝rk├že konu┼čan kavimlerden ├Â─črendiler. Kendi dillerine adapte edip, kendi yaz─▒ sistemlerini olu┼čturdular. K─▒r─▒mda egemenlik kuran Got Kral─▒ Hermanarik (Germanarik) H─▒ristiyan olunca, H─▒ristiyanl─▒─č─▒ kabul etmeyip kendi pagan inanc─▒n─▒ koruyan bir k─▒s─▒m Got kavmi, (krallar─▒ OdinÔÇÖin ├Ânderli─činde) anayurtlar─▒ GotalandÔÇÖa (─░sve├ž) geri d├Ânerek Viking krall─▒─č─▒n─▒ kurar. ─░skandinavyaÔÇÖya Runik yaz─▒ da bu vesileyle gelir. Gotlar, Roma ve Bizans ile yak─▒n ili┼čkilerine ra─čmen H─▒ristiyan kavimlerin kulland─▒─č─▒ Latin yaz─▒s─▒n─▒ de─čil kendileri gibi pagan inanc─▒ndaki kom┼ču olduklar─▒ bir k─▒sm─▒ T├╝rk├že konu┼čan ─░skit ve Hun kavimlerinin kulland─▒klar─▒ ┼čekliyle runik yaz─▒y─▒ al─▒p kendi dillerine adapte ederler. 10. yy.ÔÇÖa kadar pagan inan├žlar─▒n─▒ koruyan Nordik toplumlar Runik yaz─▒y─▒ da 17. yy.ÔÇÖa kadar kullan─▒rlar. ├ľzetle ─░pek Yolu, ayn─▒ zamanda Runik yaz─▒n─▒n yay─▒lma yoludur.

T├╝rk kavimlerinde bilinen en me┼čhur Runik yaz─▒lar ku┼čkusuz Orhun ve Yenisey yaz─▒tlar─▒d─▒r. Edebi ve sistematik olarak 6. yy.ÔÇÖda en m├╝kemmel haliyle kullan─▒lan G├Âkt├╝rk Runik yaz─▒s─▒, bug├╝n T├╝rk├že dedi─čimiz dili kullanan kavimlerin binlerce y─▒l s├╝ren resim piktogram tamga a┼čamalar─▒ndan ge├žerek Orhun ve YeniseyÔÇÖdeki seviyesine ula┼čm─▒┼čt─▒r. Son yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar, Runik yaz─▒n─▒n Orta AsyaÔÇÖda binlerce y─▒ldan beri evrimini ya┼čay─▒p kullan─▒ld─▒─č─▒na dair bize bulgular vermektedir.

Bu yaz─▒ ├╝zerinde, G├Âkt├╝rk alfabesi ve yaz─▒ sistemini kullanarak yapt─▒─č─▒m okuma denemesi;

Anlam─▒; ÔÇťG├Âkten ineni alanÔÇŁ, yani ÔÇťku┼č sat─▒n alanÔÇŁ d─▒r.

Muhtemelen T├╝rk├že bilmeyen ve ku┼č al─▒m sat─▒m─▒yla u─čra┼čan bir HarappaÔÇÖl─▒ t├╝ccar taraf─▒ndan, kendini T├╝rk toplumlar─▒nda tan─▒tmak amac─▒yla, T├╝rk├že bilen birine yapt─▒r─▒lm─▒┼č olabilir. T├╝rk toplumlar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda bu yaz─▒y─▒ g├Âsterince, kendisini Ku┼č pazar─▒na veya sat─▒c─▒lar─▒na g├Ât├╝r├╝yorlard─▒ herhalde.

G├Âk veya K├Âk kelimesindeki sembol KÔÇÖn─▒n simetrisi de olabilir. Bu ┼čekilde ortaya ku┼č ┼čeklinde bir piktogram ortaya ├ž─▒kar ki, bu da okuma bilmese bile ki┼činin ÔÇťku┼čÔÇŁ arad─▒─č─▒n─▒ kar┼č─▒dakinin anlamas─▒na yard─▒mc─▒ olur.

Bug├╝n hala Pakistan ve AfganistanÔÇÖ─▒n kuzeyi ile T├╝rkmenistan, Tacikistan, ├ľzbekistan da, av i├žin, do─čan, atmaca, ┼čahin, kartal gibi vah┼či hayvanlar evcille┼čtirilmekte, bu hayvanlara Arap ┼čeyhleri olduk├ža y├╝ksek mebla─člar ├Âdemektedirler. Harappa da bu b├Âlgeye ├žok yak─▒n, eski bir ticaret ┼čehridir. Ayr─▒ca eski ├çin kaynaklar─▒nda baz─▒ T├╝rk kabilelerinin papa─čan besledikleri belirtilmektedir.

Runik yaz─▒y─▒ kullanan t├╝m di─čer kavimler, alfabelerinde sembolleri seslerle e┼čle┼čtirirken, G├Âkt├╝rk yaz─▒tlar─▒nda g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, sembollerin hecelerle e┼čle┼čtirilmesinin yan─▒ s─▒ra, sembollerin, piktogram ve damgalara uygun se├žilmesi de(e) B=ev, (a) T=at, (o) K=ok vs. runik yaz─▒n─▒n mucidinin, bug├╝n T├╝rk├že dedi─čimiz dili kullanan kavimler oldu─čunu bize i┼čaret etmektedir.

G├Âkt├╝rklerden sonra T├╝rkler gene Runik yaz─▒n─▒n geli┼čtirilmesi sonucu olu┼čmu┼č olan Sogd ve Uygur alfabelerini yayg─▒n ┼čekilde kullanm─▒┼člard─▒r.

A┼čguzai ─░skit Scyth Saka

─░skitlerle ilgili Bizans ve Arap yazarlar─▒n eserleri ve arkeolojik buluntular bize olduk├ža detayl─▒ bilgiler vermektedir. KaradenizÔÇÖin kuzey k─▒y─▒lar─▒ndan ba┼člayarak AvrasyaÔÇÖy─▒, M├ľ 7. yy ile 4. yy aras─▒nda kontrolleri alt─▒nda tutan bu halk─▒n k├Âkeni (orijini) hakk─▒nda bilim d├╝nyas─▒nda ├želi┼čkili tespitler yap─▒lmaktad─▒r. ├ço─čunlukla bu kavimin orijini ─░rani (indoeuropan, Ari) kabul edilmektedir. Bir k─▒s─▒m bilim adam─▒ da bu kavmin Turani oldu─čunu kabul etmektedir.

Bu kavmin ─░rani olarak kabul edilmesinin temel nedeni, Ermeni ve S├╝ryani kay─▒tlar─▒nda ge├žen birka├ž kelimenin, indoeuropa k├Âkenli olmas─▒d─▒r.

Hem tarihi kaynaklar, hem arkeolojik buluntular, hem de son y─▒llarda yap─▒lan runik yaz─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒, bize ─░skitlerin Turani bir kavim ve Altay orijinli oldu─čunu ispatlar. 1970 y─▒l─▒nda bulunan Esik kurgan─▒ndan ├ž─▒kan ─░skit i├žki kupas─▒ndaki runik yaz─▒n─▒n Prof. Musabayev (Kazakistan Bilimler Akademisi) taraf─▒ndan T├╝rk├že olarak okunmu┼čtur.

─░skitlerin dillerinde baz─▒ Hint Avrupa dillerinden baz─▒ kelimelerin olmas─▒ ola─čand─▒r. Tarihi kaynaklar bize ─░skitlerin, M.├ľ. 7. yy.ÔÇÖda AvrasyaÔÇÖdan ├ž─▒k─▒p Pers ve Medler ile sava┼čarak onlar─▒ yendi─či M─▒s─▒rÔÇÖa kadar bu ├╝lkelerde 28 y─▒l h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝n├╝ s├Âylemektedir. (Herodot 1. kitap). Daha sonra Perslerin isyan edip ─░skitleri yurtlar─▒ olan AvrasyaÔÇÖya geri d├Ânme─če mecbur b─▒rakt─▒klar─▒n─▒ g├Ârmekteyiz. Daha sonralar─▒ ise, Pers kral─▒ DaryusÔÇÖun (Dareios) ─░skitlerle sava┼čmak ve bu 28 y─▒l─▒n ├Âc├╝n├╝ almak i├žin ─░stanbul bo─čaz─▒n─▒ ge├žerek ─░skitlere sald─▒rd─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. (Herodot 4. kitap).

HerodotÔÇÖtan ├Â─črendi─čimize g├Âre ─░skit denilen halklar ├╝├ž farkl─▒ ya┼čama ┼čekli g├Âsteren kabilelerden olu┼čmaktad─▒r. Bunlardan birincisi ├žift├ži ─░skitler: Bunlar yerle┼čik d├╝zende ├žift├žilik yapmaktad─▒rlar. ─░kinci gurup G├Â├žebe ─░skitlerdir. Bunlar daha ├žok hayvanc─▒l─▒k yapan, at, inek ve koyun s├╝r├╝leri ile g├Â├žebe ya┼čam s├╝ren ─░skitlerdir. ├ť├ž├╝nc├╝ ve son gurup ise ┼×ahane (Royal) ─░skitlerdir. ┼×ahane ─░skitler di─čer ─░skitleri k├Âleleri gibi g├Âr├╝rler. Sava┼č├ž─▒d─▒rlar ve ─░skitlerin en kalabal─▒k en yi─čit olanlar─▒d─▒r. Bu ├╝├ž farkl─▒ ─░skit guruplar─▒n─▒n da farkl─▒ co─črafyalarda oldu─čunu g├Âz ├Ân├╝ne almal─▒y─▒z.

Bu ifadelerden anla┼č─▒l─▒yor ki, ─░skitleri homojen bir halk olarak almak yanl─▒┼čt─▒r. Benzer giyim, inan├ž, dil vs. gibi k├╝lt├╝rel anlamda ortak ├Âzellikler g├Âsteren farkl─▒ klan ve boylar─▒n hakim unsur olarak ┼×ahane ─░skitler taraf─▒ndan y├Ânetildi─či bir devlet yap─▒s─▒ olarak ele almak bizce daha do─črudur.

Herodot da anlat─▒lan ─░skitlere ait k├╝lt├╝rel ├Â─čelerin de, h├ókim unsur olan ┼×ahane ─░skitlere ait oldu─čunu d├╝┼č├╝nmek yanl─▒┼č olmaz.

Herodot da ─░skitlerin orijini hakk─▒nda Yunanl─▒lar ve baz─▒ ─░skitler aras─▒ndaki s├Âylenceler anlat─▒ld─▒ktan sonra, HerodotÔÇÖun da bizzat ÔÇťBen de bunu bu g├Âr├╝┼č├╝ tutuyorumÔÇŁ dedi─či g├Âr├╝┼če g├Âre ─░skitler AsyaÔÇÖda yerle┼čikken Masagetlerle yapt─▒klar─▒ sava┼čta yenilip Aras (Araxes) nehrini ge├žerek Kimmerlerin ├╝lkesine gelirler. Ve Kimmerlerin bo┼čalt─▒p ka├žt─▒─č─▒ bu b├Âlgeyi yurt tutarlar.

Masagetlerin, Med (Pers) Kral─▒ Kyrusla yapt─▒─č─▒ sava┼č─▒ birinci kitab─▒nda detayl─▒ olarak anlatan HerodotÔÇÖun ─░skitleri ─░rani veyahut Pers olarak tan─▒tmamas─▒, AsyaÔÇÖdan geldikleri fikrini savunmas─▒, Massagetlerin ─░skitlerle benzer k├╝lt├╝rel ├Âzellikler ta┼č─▒d─▒─č─▒ ve ÔÇť─░skit soyundan oldu─čunu s├Âyleyenler vard─▒rÔÇŁ demesi, Massagetlerin Hazar DeniziÔÇÖninin kuzeydo─čusunda ya┼čad─▒klar─▒ yani Ural Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n g├╝ney eteklerinde bulunduklar─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒rsak, ─░skitlerin de bir Turani kavim olmas─▒n─▒n, ─░rani bir kavim olmas─▒ndan daha g├╝├žl├╝ bir olas─▒l─▒k oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z.

K├╝lt├╝rel ├ľ─čelere Gelince

Herodot, 4. Kitab─▒n─▒n ba┼č─▒nda, ─░skitlerin k─▒srak s├╝t├╝nden bir t├╝r i├žki elde ettiklerini, ince detaylar─▒na kadar anlatmaktad─▒r. Bu i├žkiye T├╝rkler ÔÇťK─▒m─▒zÔÇŁ derler. Bug├╝n de Orta AsyaÔÇÖda pek ├žok T├╝rk topluluklar─▒ h├ól├ó bu i├žkiyi yapar ve kullan─▒rlar. ├çin kaynaklar─▒ da K─▒m─▒z olarak adland─▒r─▒lan bu i├žkinin sadece T├╝rk kavimlerine has bir i├žki oldu─čunu s├Âylerler. Bu g├╝ne kadar T├╝rklerden ve yak─▒n akrabalar─▒ olan Mo─čollardan ba┼čka bu i├žkiyi kullanan ba┼čka bir kavmin oldu─ču hi├žbir kaynakta yoktur.

Sadece K─▒m─▒z i├žmeleri bile onlar─▒n Turani bir kavim oldu─čunu ispatlamaya yeter.

Di─čer k├╝lt├╝rel ├Â─čelere gelince (Herodot 4. Kitap),┬á─░skitler, T├╝rkler gibi, kurban edilecek hayvan─▒ iple bo─čarak, kan d├Âkmeden ├Âld├╝r├╝rler. T├╝rkler gibi domuz beslemez ve kurban etmezler, en ├žok At kurban ederler.
├çin kaynaklar─▒nda da T├╝rk toplumlar─▒n─▒n domuz beslemedi─či ├Âzellikle ay─▒rt edici ├Âzellik olarak belirtilir. Di─čer T├╝rklerde de oldu─ču gibi en nefret ettikleri d├╝┼čmanlar─▒n─▒n kafataslar─▒ndan i├žki kadehi yaparlar.

Krallar─▒ ├Âl├╝nce di─čer T├╝rk kavimlerinde de g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi halk─▒ sa├žlar─▒n─▒ kesip, y├╝z ve v├╝cutlar─▒nda yaralar a├žarlar. Mezar─▒na e┼člerinden birisi, hizmet├žileri ve atlar─▒, bo─čularak konur. Kral─▒n sa─čl─▒─č─▒nda kulland─▒─č─▒ e┼čyalar─▒ (Silahlar─▒), i├žki kupalar─▒ ile beraber mezara konur. Mezar dikd├Ârtgen ┼čeklinde kaz─▒lm─▒┼č topra─ča m─▒zraklar ├žepe├ževre yere saplan─▒r ve ├╝zeri sazlarla ├Ârt├╝l├╝r. Bir t├╝r oda olu┼čturulur. Daha sonra mezar─▒n ├╝st├╝ toprakla kapat─▒l─▒p, ├╝zerinde bir tepe olu┼čturulacak ┼čekilde toprak ve ta┼č y─▒─č─▒l─▒r.

├ľl├╝m├╝n birinci y─▒l─▒nda gene kral─▒n atlar─▒ ve adamlar─▒ bo─čularak kurban edilir, kurban edilen atlar─▒n i├žlerine saman doldurulup, mezar ├ževresindeki kaz─▒klara tak─▒l─▒r. Bu mezarlarla ilgili HerodotÔÇÖun yazd─▒klar─▒ ile Paz─▒r─▒k gibi di─čer kurgan─▒nda yap─▒lan arkeolojik ├žal─▒┼čmalar birbirini desteklemektedir. Yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larda, ─░skit mezarlar─▒nda silahlar─▒ ile g├Âm├╝lm├╝┼č kad─▒n sava┼č├ž─▒lar┬áda bulunmu┼čtur. Bu durum da di─čer T├╝rk toplumlar─▒nda ├žok s─▒k rastlanan bir durumdur. T├╝rk toplumlar─▒nda da kad─▒n─▒n stat├╝s├╝ y├╝ksektir. ├ço─ču zaman erkekleri ile beraber silah ku┼čan─▒p sava┼ča gitme s─▒k g├Âr├╝len bir durumdur.

─░skit kurganlar─▒nda bol miktarda geyik ve kartal motifli e┼čyalar bulunmu┼čtur. Geyik ve kartal, Altay ve T├╝rk mitolojisinde olduk├ža fazla yer alan, ├žok ├Ânemli iki hayvand─▒r. G├╝n├╝m├╝z bilim adamlar─▒nda ├žok s─▒k rastlanan bir yanl─▒┼ča da burada de─činmek istiyoruz.

ÔÇťGrek ve Bizans kaynaklar─▒nda KaradenizÔÇÖin kuzeyindeki b├╝t├╝n barbar kavimlere ─░skit denmektedir. Buna Hunlar da dahildir.ÔÇŁ Kaynaklar bize bunun b├Âyle olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Herodot da Androphaklar, Taurisler, Agathirisler, Sauromatlar, Gelonlar, Melankhlenoslar ve Budinler ─░skitlerden ayr─▒ kavimler olarak belirtilmi┼člerdir.

Herodot; ÔÇťAndrophaklar ─░skitler gibi giyinirler ama dilleri ayr─▒d─▒rÔÇŁ, ÔÇťMelankhlenoslar siyah elbise giyerler ama ─░skitlerin geleneklerine uyarlar.ÔÇŁ, ÔÇťGelonlar─▒n dili Greek ve ─░skit├že kar─▒┼č─▒m─▒ bir dildirÔÇŁ demi┼čtir.

Bu yanl─▒┼č anlay─▒┼č─▒n nedeni bizce ┼čudur;

─░skitler devlet olarak tarih sahnesinden ├žekilmi┼čler ancak ─░skitleri olu┼čturan halklar, giyim, inan├ž, dil ve yaz─▒ gibi k├╝lt├╝rel ├Âzelliklerini koruyarak ya ba┼čka isimler alt─▒nda yeni devletler kurmu┼člar, ya ba┼čka kavimlerle birle┼čip yeni bir kavim olu┼čturmu┼člar ya da di─čer devletlerin i├žinde ya┼čamlar─▒n─▒ devam ettirmi┼č veya asimile olmu┼člar.

Yani Bizans kaynaklar─▒, ─░skitlerin miras├ž─▒s─▒ olan, ─░skitler gibi konu┼čan, giyinen, yazan, ya┼čayan, inan├žlara sahip olan kavimlere de genel olarak ─░skit demi┼člerdir. Eski Arap tarih├ži ve seyyahlar─▒n Slavlara ÔÇťSakalibeÔÇŁ demeleri gibi.

Konumuzla ilgili olmas─▒ sebebiyle burada belirtmek l├╝zumunu hissetti─čimiz bir konu da M.S. 568 y─▒l─▒nda BizansÔÇÖa gelen G├Âkt├╝rk el├žilerinin getirdi─či mektubun, Bizansl─▒lar taraf─▒ndan ÔÇť─░skit Harfleri ile yaz─▒lm─▒┼čÔÇŁ mektup olarak an─▒lmas─▒, ─░skitlerin, Hunlar ve G├Âkt├╝rkler gibi runik yaz─▒y─▒ kullanmalar─▒ndan ileri gelmektedir.

Orhun ve YeniseyÔÇÖde bulunan, edebi olarak en ├╝st a┼čamas─▒na gelmi┼č Runik T├╝rk yaz─▒s─▒n─▒n, o g├╝nk├╝ ko┼čullarda evriminin en az 10. yy.ÔÇÖda olu┼čaca─č─▒ g├Âz ├Ân├╝nde tutulursa, Runik T├╝rk yaz─▒s─▒n─▒n ilk ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒ M.├ľ. 6. yy. ve ─░skitlere uzanmas─▒ ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ de─čildir. ─░skitlerle ilgili baz─▒ eski Grek seramiklerinde yer alan resimlerde ─░skitlerin giyimleri hakk─▒nda bilgi edinmemiz m├╝mk├╝nd├╝r.

Bu resimlerden de anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, ─░skitler, k├╝rk par├žalar─▒n─▒n birle┼čtirilmesinden olu┼čan giysiler giymektedirler. G├Âze ├žarpan iki farkl─▒ karakteristik olgu daha vard─▒r. Pantolon ve ba┼čl─▒klar. Eski ├çin kaynaklar─▒nda da belirtildi─či gibi, pantolon, T├╝rk boylar─▒n─▒n ay─▒rt edici ├Âzelli─čidir. Ba┼čl─▒klar ise deri veya ke├žeden yap─▒lma olup bug├╝n benzerleri hala AltayÔÇÖlarda kullan─▒lmaktad─▒r.

Sarmatlar Sauromatae

Herodot ve Hipokrat eserlerinde Sarmatlar i├žin ─░skitlerin bir kabilesi oldu─čunu s├Âylemektedirler. Herodot da Sarmatlar─▒n orijini konusunda anlat─▒lan hikaye ise ├Âzetle ┼č├Âyledir:

Kad─▒n sava┼č├ž─▒lar (Amazonlar) esir olarak bulunduklar─▒ gemiyi ele ge├žirip, Azak Denizi (Maiotis) k─▒y─▒lar─▒na gelirler. Ve burada ─░skitlere kom┼ču olarak ya┼čarlar. ─░skitler bir gurup bekar genci Amazonlar─▒n yak─▒n─▒na g├Ânderirler. Bir m├╝ddet sonra Amazonlarla evlenen bu gen├žler Sarmatlar─▒ olu┼čturur.

Sarmat kurganlar─▒nda bulunan materyallerden de anla┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, ─░skitlerle bir├žok benzer ├Âzellik g├Âsteren Sarmatlarda sava┼č├ž─▒ kad─▒n mezar─▒ daha ├žoktur. Bunun yan─▒ s─▒ra, ─░skitlerden daha s├Ân├╝k bir ekonomik ve k├╝lt├╝rel ya┼čama sahip olduklar─▒n─▒ g├Ârmekteyiz.

HerodotÔÇÖun; ÔÇť─░skit dilinin bozuk bir ┼čeklini kullan─▒rlarÔÇŁÔÇś dedi─či bu halk M.├ľ. 64. yy. aras─▒nda b├Âlgede egemen olmu┼člar. M├ľ 3. yy.ÔÇÖda Ural Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n g├╝ney eteklerinde ya┼čayan baz─▒ kavimlerin g├╝neye inip bu b├Âlgeye gelmeleriyle birlikte ÔÇťAorsi, Roksolan, Alan (As), Yaz─▒g (Asi)ÔÇŁ beyliklerini kurduklar─▒n─▒ ve bunlar─▒n olu┼čturdu─ču konfederasyon devletin t├╝m ─░skit ├╝lkesine egemen oldu─čunu g├Ârmekteyiz.

M.S. 3. yy.ÔÇÖda Got kavimlerinin, ─░skandinavyaÔÇÖdan Balt─▒k DeniziÔÇÖnin g├╝neyine inip, Kuzey Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na ve K─▒r─▒mÔÇÖa kadar gelmeleri ile Sarmatlar, etki alanlar─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. M.S. 375ÔÇÖte Hunlar taraf─▒ndan tarih sahnesinden silinmi┼člerdir.

B├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču Hunlar─▒n egemenli─čine giren Sarmatlar─▒n bir k─▒sm─▒ Gotlar─▒n, bir k─▒sm─▒ da Romal─▒lar─▒n korumas─▒ ve egemenli─či alt─▒na girmi┼člerdir.

Yunan Yazar─▒ Priskos ve Alan as─▒ll─▒ JordanesÔÇÖin eserlerinde, AtillaÔÇÖn─▒n Roma ─░mparotoru s─▒─č─▒nan bu kavimlerin, kendine verilmesini isterken bu kavimlere genel olarak ─░skit kavimleri demesi, Sarmatlar─▒n, ─░skitlerin k├╝lt├╝rel devam─▒ ve miras├ž─▒s─▒ olmalar─▒ndand─▒r. Ural da─člar─▒n─▒n g├╝neyinden gelen kavimlerin Fin Ugor kavimlerinin olmas─▒ b├╝y├╝k bir ihtimaldir.

Gotlar ve Hunlar

Ana yurtlar─▒ ─░sve├žin g├╝neyi (G├Âtaland) olan bu kavimler, M├ľ 1. yy.ÔÇÖda Balt─▒k DeniziÔÇÖni ge├žerek, g├╝neye Wisla k─▒y─▒lar─▒na gelirler. Zamanla Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na kadar ula┼čan Gotlar, Sarmatlar─▒n h├ókimiyet alanlar─▒n─▒ daralt─▒rlar. M.S. 3. y├╝zy─▒la gelindi─činde Gotlar─▒n, KaradenizÔÇÖin kuzey k─▒y─▒lar─▒nda tamamen h├ókimiyet kurduklar─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n tamamen Gotlar─▒n egemenli─či alt─▒na girdi─či g├Âr├╝l├╝r.

Gotlar─▒n, KaradenizÔÇÖin kuzeyindeki hakimiyet kurduklar─▒ d├Ânemde, (─░.S.200-350), Ural Da─člar─▒ÔÇÖyla Hazar Denizi aras─▒ndaki bozk─▒rlarda, daha sonra Avrupa Hunlar─▒ diye adland─▒r─▒lacak Orta Asya dan ├že┼čitli nedenlerle g├Âceden kabilelerin birikti─čini g├Ârmekteyiz. Gotlar KaradenizÔÇÖin kuzeyine yerle┼čtikleri bu d├Ânemde yerli halklarla (Slav Sakalibe gibi), ─░skit ve Sarmatlar─▒n bakiyeleri ile ve sonradan da bozk─▒rdaki Turani Hun kavimleriyle kayna┼čm─▒┼čt─▒r┬áK─▒r─▒mda HermanarikÔÇÖin (Germanarik) krall─▒─č─▒ alt─▒nda Karadeniz ├╝zerindeki ticareti kontrollerine alan Gotlar Bizans ile hem ticari hem de askeri ili┼čkilerini geli┼čtirirler. Hazar DeniziÔÇÖnin Kuzeyinden Bizans ve AvrupaÔÇÖya giden ─░pek YoluÔÇÖnu kontrolleri alt─▒na al─▒rlar. Masagetlerle birlikte ─░ran ordular─▒na kar┼č─▒ sava┼č─▒rlar.

Gotlar ve Hunlarla ili┼čkisini anlatan en geni┼č kaynak, Jordanes in Getica isimli eseridir.

Bizans, o d├Ânemde Runik Firig ve Likya yaz─▒s─▒ndan geli┼čtirilmi┼č olan Latin Grek alfabesini kullanmaktad─▒rlar. Buna ra─čmen Gotlar, H─▒ristiyan BizansÔÇÖ─▒n kulland─▒─č─▒ Latin alfabesi yerine kendileri gibi Pagan ┼×aman inanc─▒ndaki otokton halk─▒n (─░skit Sarmat bakiyeleri) ve do─ču kom┼čusu bozk─▒rdaki Turani kavimlerin kulland─▒─č─▒ Runik alfabeyi kullanarak kendi dillerine uygun ┼čekilde, soldan sa─ča yaz─▒lan Runik alfabeyi, geli┼čtirip kullanmaya ba┼člarlar. Bu yaz─▒ ─░skandinavyaÔÇÖda 17. yy.ÔÇÖa kadar kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Latin alfabesine o d├Ânemden sonra ge├žilmi┼čtir.

Bizans ile girilen ili┼čkiler s─▒ras─▒nda Kral Hermanarik H─▒ristiyan olur. Got kabilelerine de H─▒ristiyan olmalar─▒ i├žin bask─▒ uygular. Bir k─▒s─▒m Got kabilesi pagan inanc─▒n─▒ korur. Bunlardan bir k─▒sm─▒ kuzeye ana yurtlar─▒ ─░skandinavyaÔÇÖya (Gotaland) geri g├Â├žerken bir k─▒sm─▒ da benzer Pagan ┼×aman inanc─▒na sahip olan bozk─▒rdaki Hun kabilelerine kat─▒l─▒rlar.

Bu durum Got Germen mitolojisinde Hunlar─▒n men┼čei konusunda ┼č├Âyle hik├óye edilir; Hermanarik H─▒ristiyan olunca b├╝y├╝c├╝ Got kad─▒nlar─▒n─▒ (Pagan ┼×aman) bozk─▒ra s├╝rer. Bozk─▒rda bu kad─▒nlar k├Ât├╝ ruhlar ve cinlerle birle┼čirler. Hunlar i┼čte bunlar─▒n ├žocuklar─▒d─▒r.

Mitolojiye bu ┼čekilde yans─▒yan olay─▒n asl─▒, Hunlar Avrupa i├žlerine 350 y─▒l─▒ndan sonra yapt─▒─č─▒ ak─▒nlarda Hun ordusunda pagan Got kabileler, komutanlar ve askerlerin olmas─▒ndan da (Fransa yak─▒nlar─▒ndaki Katalonya sava┼č─▒nda Hun ordusunda ├žo─čunluk Got asker ve komutanlard─▒r) anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, H─▒ristiyan olmay─▒ reddeden Got kavimlerin benzer inanca sahip Hun ─░mparatorlu─ču i├žinde yer almalar─▒d─▒r.

Bu kabilelerden bir k─▒sm─▒ Hunlar i├žinde asimile olmu┼č dillerini k├╝lt├╝rlerini kaybetmi┼č, bir k─▒sm─▒ Orta Asya orijinli kavimlerle kayna┼čm─▒┼č, bir k─▒sm─▒ ise k├╝lt├╝r ve dillerini belli bir m├╝ddet korumu┼člard─▒r.

Bu mitolojik anlat─▒mdan, baz─▒ Got kavimlerinin Turani Hun kavimlerle kar─▒┼č─▒p melez kavimler k├╝lt├╝rler olu┼čturdu─čunu d├╝┼č├╝nmek ve bug├╝n Kafkaslardaki toplumlar─▒ olu┼čturan farkl─▒ anatomik k├╝lt├╝rel yap─▒ya (Hint Avrupa dil konu┼čan) sahip toplumlar─▒ anlamak, Gotik mimari tarz─▒n baz─▒ Kafkas toplumlar─▒n k├╝lt├╝r├╝ne nereden geldi─čini de anlamak belki m├╝mk├╝n olur.

Tersine bir durumda s├Âz konusudur. Yani merkezi Hun otoritesine ├že┼čitli nedenlerle ba┼č kald─▒rm─▒┼č, isyan etmi┼č Hun birli─či i├žindeki baz─▒ kabileler de Gotlara kat─▒lm─▒┼č, Hunlar─▒n Avrupa i├žlerine yapt─▒klar─▒ ak─▒nlarda Hunlara kar┼č─▒ Gotlarla birlikte sava┼čm─▒┼člard─▒r. Vizigot ordular─▒nda cok say─▒da Hun asker ve komutan oldu─ču tarihi kaynaklarda yazar. Tabi bu kabilelerin bir k─▒sm─▒ H─▒ristiyan olmu┼č ve asimile olmu┼člar, bir k─▒sm─▒ Got kavimleriyle kayna┼čarak melez k├╝lt├╝rleri olu┼čturmu┼č, bir k─▒sm─▒ da benliklerini uzun m├╝ddet korumu┼člar sonra yok olmu┼člard─▒r.

G├Âzden ka├žan en ├Ânemli nokta Hunlar─▒n ─░mparatorluk (imparatorluk kavram─▒n─▒ yeni bir kavram olarak kabul edersek) di─čer anlamda kabile konfederasyonlar─▒ ┼čeklinde olduklar─▒d─▒r. Bu tip devlet ├Ârg├╝tlenmeleri krall─▒k gibi tek bir etnik toplulu─čun h├╝k├╝mranl─▒─č─▒ de─čillerdir. Dolay─▒s─▒yla pek ├žok etnik unsur da hem tebaa hem de y├Ânetici konumundad─▒r. Dahas─▒ imparatorlu─čun merkezi yap─▒s─▒nda farkl─▒ etnik k├Âkenlerden gelen ┼čah─▒slar─▒n olmas─▒ ve birden fazla dilin konu┼čulup kabul g├Ârmesi normaldir. Hunlar─▒n i├žindeki pek ├žok kavme Jordanes de ─░skit kavimleri denmesinin nedeni Hun ve ─░skit devletlerinde merkezi y├Ânetimde bulunan kavimin Runik yaz─▒ da dahil benzer k├╝lt├╝rel ├Â─čeler ta┼č─▒mas─▒d─▒r.

Hunlar─▒n merkezi y├Ânetici kavminin T├╝rk dili konu┼čtu─ču (dolay─▒s─▒yla da T├╝rk etnik k├Âkenli oldu─ču) bir├žok bat─▒l─▒ bilim adam─▒nca da kabul g├Âr├╝r (Denis Sinor, a.g.e. s. 277).

Hunlar─▒n AvrupaÔÇÖya do─čru harekete ge├žmesi ile Hun ─░mparatoru Atilla, ├Ânce HermanarikÔÇÖin K─▒r─▒mÔÇÖda kurdu─ču krall─▒─č─▒ egemenli─či alt─▒na alm─▒┼č ve kendisine ba─čl─▒ olan HunimundÔÇÖu (Hun a─č─▒zl─▒ Hun gibi konu┼čan) Gotlara kral yapm─▒┼čt─▒.

Sonu├žta biliyoruz ki Hunlar b├╝t├╝n direnmelere ra─čmen AvrupaÔÇÖy─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kontrol alt─▒na alm─▒┼č Bizans ve Bat─▒ Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu haraca ba─člam─▒┼č Alplerin kuzeyinde kalan t├╝m AvrupaÔÇÖy─▒ da kontrolleri alt─▒na alm─▒┼člard─▒r.

Bu h├ókimiyet sahas─▒, bilim adamlar─▒n─▒n da ├žizdi─či gibi bug├╝nk├╝ Almanya Danimarka ve Gotlar─▒n ana yurdu olan ─░sve├žÔÇÖin g├╝neyindeki GotalandÔÇÖ─▒ da i├žerisine al─▒r. (T├╝rk D├╝nyas─▒ K├╝lt├╝r Atlas─▒ Sayfa 9495ÔÇÖteki Harita. T.K.H.V. yay─▒nlar─▒.)

Hunlar tarih sahnesinden ├žekilince Avrupan─▒n bu g├╝nk├╝ co─črafyas─▒ kabaca ┼čekillenmi┼č olmaktad─▒r.Bug├╝nk├╝ AvrupaÔÇÖda bulunan Alman ─░ngiliz Frans─▒zlar ba┼čta olmak ├╝zere pek ├žok devletin ├Ânemli etnik unsurunu olu┼čturan Keltler, Saksonlar, Franklar, Germanlar, Vikingler, Macarlar Gotlar─▒n ve Hunlar─▒n bakiyeleridir.

Gotik kavimlerle beraber hareket edip Hunlar─▒n ├Ân├╝nden ka├žan Turani Hun kavimleri de zaman i├žinde asimile olup yok oldular. (Macarlar belki de bunlar─▒n bakiyeleridir.)

Vikingler

Bu konuda Bat─▒l─▒ bilim adamlar─▒nca en g├╝venilir ve de kabul edilebilir kaynak, 1179-1241 y─▒llarda ya┼čam─▒┼č ─░zlandal─▒ tarih ve destan yazar─▒, devlet adam─▒ Snorri SturlasonÔÇÖun Heimskringla isimli eseridir. Bu eserin ÔÇťThe Ynglinga SagaÔÇŁ isimli b├Âl├╝m├╝nde Tanr─▒ Kral Odin hakk─▒nda konumuzla ilgili b├Âl├╝mler ┼č├Âyledir:

ÔÇťAsyaÔÇÖdaki Don (Tanaquisl) Nehrinin do─čusundaki ├╝lkeye Asaland veya Asaheim (Asa ├╝lkesi) denir. Bu ├╝lkenin ba┼čkentine de Asgaard (Aslar─▒n surlu ┼čehri) denir. Bu ┼čehrin kral─▒ (chief) Odin idi.ÔÇŁ (2. b├Âl├╝m) OdinÔÇÖin b├╝y├╝k topraklara sahip oldu─ču da─č─▒n g├╝ney yamac─▒ T├╝rk ├╝lkesine (Turkland) uzak de─čildi.ÔÇŁ (5.b├Âl├╝m)

OdinÔÇÖin Don ile ─░dil nehirleri aras─▒nda bulunan Kendini ÔÇťAsÔÇŁ diye niteleyen halk─▒n ya┼čad─▒─č─▒ ├╝lkenin ba┼čkentinde kral veya ┼čef oldu─čunu ve ├╝lkesinin T├╝rklerle kom┼ču oldu─čunu a├ž─▒k bir ┼čekilde g├Ârmekteyiz.

Tarihi bilgiler ve ad─▒ gecen eserdeki di─čer bilgilerin ─▒┼č─▒─č─▒nda OdinÔÇÖin, M.S. 3. yy.ÔÇÖda KaradenizÔÇÖin kuzeyine gelen Gotlardan oldu─ču, Don ve ─░dil nehirleri aras─▒na h├ókim olan Got kabilesinin lideri oldu─čunu, Germanarik in H─▒ristiyan olmas─▒ sonras─▒nda ya┼čanan s├╝re├žte pagan inanc─▒n─▒ koruyarak ana yurdu olan ─░skandinavyaÔÇÖya (Gotaland) AvrupaÔÇÖya Hun ak─▒nlar─▒ ba┼člamadan, kabilesiyle geri d├Ând├╝─č├╝ ve ─░skandinavyaÔÇÖda Viking Krall─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ kurdu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Vikinglerin 9. yy. sonuna kadar pagan inanc─▒n─▒ koruduklar─▒ bilinmektedir (─░bni Fadlan Fazlan, Seyahatname).

Odin ─░skandinavlara okuma yazmay─▒ (Runik alfabeyi) ├Â─čretmi┼čtir. Odin ├Âncesi ─░skandinavyada yaz─▒ yoktur.

Odin ├Âncesinde ─░skandinav takviminde bir y─▒l on ayd─▒r. Odin buna iki ay daha ilave etmi┼čtir. (Muhtemelen T├╝rklerin 12 ayl─▒ takviminden esinlenmi┼čtir)┬áOdinÔÇÖin ayn─▒ zamanda sihirli b├╝y├╝l├╝ (Magic) g├╝├žleri vard─▒r. ├ťlkesine d├╝┼čmanlar yakla┼č─▒nca b├╝y├╝k f─▒rt─▒nalar yarat─▒r ya─čmur ve kar ya─čd─▒rarak d├╝┼čmanlar─▒n geri d├Ânmesini sa─člar. ├ťlkesini bu ┼čekilde korur. (Aynen T├╝rklerde de g├Ârd├╝─č├╝m├╝z ÔÇťya daÔÇŁ ta┼č─▒ olay─▒nda oldu─ču gibi)

OdiniÔÇÖn saray─▒n─▒n kap─▒lar─▒n─▒ bozkurtlar korur. Bozkurt ─░skandinav toplumlar─▒nca da ├Ânemli bir sembold├╝r. Mitolojik bir ifade olan bu olguyu, OdinÔÇÖin kraliyet muhaf─▒z birli─činin Turani T├╝rk askerlerden kurulu olabilece─či ┼čeklinde yorumlamak ister istemez bize tarihte pek ├žok kral─▒n muhaf─▒z birliklerini T├╝rklerden se├žmi┼č oldu─čunu an─▒msat─▒r.

─░skandinav mitolojisinde OdinÔÇÖin iki tane kuzgunu (Bir cins karga Raven) vard─▒r. Bunlar konu┼čabilmekte ve sabahlar─▒ u├žup ak┼čamlar─▒ OdinÔÇÖin omuzlar─▒na konarak ona tanr─▒lardan (muhtemelen civardaki ├╝lkelerin krallar─▒n─▒n neler yapt─▒─č─▒ndan) haberler anlat─▒rlar.

Aynen Uygurlar─▒n kral─▒ Buku TeginÔÇÖin (B├╝y├╝ prensi?) ├╝├ž kargas─▒ gibi (Cuveyni, Tarihi Cihan G├╝┼ča, S.104 K├╝lt├╝r B. yay. No: 2253, 1988 Ankara)

Bu benzer motifler sadece Odin ile s─▒n─▒rl─▒ de─čildir.

─░skandinav mitolojisinde de kutsal hayat ya┼čam a─čac─▒ vard─▒r. Yggdrasil (Yiga├ž as─▒l?) denen bu a─ča├ž─▒n ├╝zerinde 9 ┼čehir vard─▒r. (T├╝rk mitolojisindeki Kutsal a─ča├žta 9 dal vard─▒r) Bu ┼čehirlerin 4ÔÇÖ├╝ a─čac─▒n dallar─▒nda (yukar─▒s─▒nda) 4ÔÇÖ├╝ k├Âklerinde biri de g├Âvdesindedir (─░nsanlar bu g├Âvdedeki ┼čehirde ya┼čarlar. Yukar─▒da iyi olumlu tanr─▒lar─▒n ┼čehirleri, k├Âklerinde ise k├Ât├╝ olumsuz tanr─▒lar─▒n ┼čehirleri vard─▒r.

Aynen ula┼čmas─▒ motifinde oldu─ču T├╝rklerde ┼×amanlar─▒n bu a─čac─▒ kullanarak g├Âk tanr─▒lara veya yersu yeralt─▒ tanr─▒lar─▒na gibi.)

─░skandinav otokton halklar─▒ndan Samiler de uzun s├╝re ┼×aman Pagan inan├žlar─▒n─▒ korudular.

─░skandinav mitolojisinde OdinÔÇÖin ke├žisi vard─▒r. Ac─▒k─▒nca bu ke├žiyi yer. Ancak kemiklerini korur. Ertesi g├╝n ke├ži kemiklerinden tekrar canlan─▒r. Ya┼čam─▒n veya tekrardan ya┼čam─▒n kemiklerden olaca─č─▒na inan├ž ve kemiklere zarar vermeme inanc─▒ T├╝rk toplumlar─▒nda da mevcuttur. ├ľyle ki b├╝y├╝k d├╝┼čmanlar─▒n kemikleri de yok edilir.

B├╝t├╝n bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra giyim ├Âl├╝ g├Âmme ve dini rit├╝eller konusunda da pek ├žok benzer yanlarda mevcuttur. ─░sve├žÔÇÖte Stokholm yak─▒n─▒ndaki Birka antik ┼čehrinde yap─▒lan kaz─▒larda bulunan mezarlar Altaylarda bulunanlar─▒n benzeridir. A├ž─▒lan bir mezarda, ├Âlen ki┼či giysileriyle, silahlar─▒yla, yiyecek ve i├žecek kaplar─▒yla muhtemelen oturur vaziyette ve iki kurban edilmi┼č at ve at arabas─▒ tekerleriyle birlikte bulunmu┼čtur. Civarda a├ž─▒lmadan korunan daha pek ├žok benzer mezar vard─▒r.

OdinÔÇÖin bug├╝nk├╝ UkraynaÔÇÖda ya┼čayan ve kendine ÔÇťAsÔÇŁ denen toplumun kral─▒ oldu─čuna yukarda de─činmi┼čtik.

ÔÇťAsgradÔÇŁ Aslar─▒n surlu ┼čehri anlam─▒nda (Belgrad gibi grad= guard= koruma.) ┬áPeki bu ÔÇťAsÔÇŁ toplumu nedir ve ge├žmi┼čte ve bug├╝n bu kimli─či kullanan toplumlar an─▒lan b├Âlgede (Don─░dil civar─▒) var m─▒? ÔÇťASÔÇŁ kavram─▒n─▒n ge├žti─či vurguland─▒─č─▒ baz─▒ kelimeler ┼čunlard─▒r. (ÔÇťSÔÇŁ harfi rahatl─▒kla ÔÇťZÔÇŁ olarak da kullan─▒labilinir)

As = Tarihte Sarmatlar─▒ (Alanlar─▒) olu┼čturan kavimlerden biri

As= Bug├╝n Kafkaslarda ya┼čayan Kara├žay T├╝rklerinin, Osetlerin, kendilerini tan─▒mlad─▒klar─▒ kavim┬áismi

Aset = OsetOsetya halk─▒ Askit= ─░skitler Sakalar

Askuzai = Asur belgelerinde ─░skitlere verilen isim (Kuzey As halk─▒)

Asur = AnadoluÔÇÖda kurulan devlet (Ur ┼čehir anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse As ┼×ehri)

Azak = K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n do─čusundaki deniz (Asov). (As halk─▒n─▒n Ak kutsal s├╝t denizi) (Akg├Âl Akdeniz gibi Altay mitolojisinde kutsal s├╝t denizi)

Azer = Azerbaycan halk─▒n─▒n ismi (As eriaskerierke─či)

Astrakhan = Hazar DeniziÔÇÖnin kuzeyindeki tarihi ticaret ┼čehri (As tarkantarhan as komutan─▒?)

Hakas = Altaylarda ya┼čayan kendilerine Saka (─░skit) da diyen T├╝rkler. (Hak sonradan al─▒nm─▒┼č, do─čru g├╝venilir ger├žek anlam─▒nda bir ek olabilir mi?)

Ok (Q) Eski T├╝rklerde kavim anlam─▒nda da kullan─▒ld─▒─č─▒ (On ok ├ť├ž ok vs.)

Kafqas = Kafkas (kafokas) Kaf Da─č─▒ As halk─▒. (kaf=T├╝rk mitolojisindeki kutsal da─č)

Qaser =) KhazarHazarKarayim, T├╝rkleri. (Ok aser)

Qasaq = Kazaklar (ok as ak Soylu as kavmi. Ak budunKara budun da oldu─ču gibi Ak soylu asil anlam─▒nda.)

Abas = Abazya halk─▒ (Kutsal AsÔÇÖlar. Ab uluKutsal anlam─▒nda) Asena= T├╝rk mitolojisinde ki di┼či kurt, T├╝rk devlet gelene─činde Hakan soyu. As ana = Altay mitolojisindeki Tanr─▒ ÔÇťUmayÔÇŁ ─▒n di─čer ad─▒ (Hakaslar Umaya As k─▒z da derler)

Askil= Bat─▒ G├Âkt├╝rk ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda ├Ânemli bir kavim ve kral─▒n─▒n ad─▒

Asparuh=Volga Bulgar DevletiÔÇÖnin kurucusu T├╝rk prensi Asya=As ├╝lkesi (Romanya, Finlandiya gibi) K─▒tan─▒n ad─▒.

ÔÇťAsÔÇŁ ortak bir inan├ž kimli─či olarak (┼×aman Pagan), uzun s├╝re b├Âlgede ya┼čayan halklar taraf─▒ndan, ─▒rk fark─▒ g├Âzetilmeden kullan─▒lm─▒┼č bir ├╝st kimlik (─░nan├ž kimli─či) olmu┼č kan─▒s─▒nday─▒m.

─░skandinavyaÔÇÖda Runik Yaz─▒

─░skandinavyaÔÇÖda bulunan Runik yaz─▒lar genelde 2 kategoride ele al─▒n─▒r. Birinci kategoridekilere 24 semboll├╝ eski ÔÇťOldest RunikÔÇŁ yaz─▒ denir. ─░kinci kategoridekilere 16 semboll├╝ Viking ├ça─č─▒ ÔÇťViking AgeÔÇŁ runik yaz─▒s─▒ denir. Yani iki farkl─▒ alfabe ve yaz─▒ s├Âz konusudur.

Bu b├Âl├╝mde yaraland─▒─č─▒m─▒z temel eserler;

Prof. Sven B. F. Jansson, Runinskrifter i Sverige, AWE/Gebers 1963, ─░ngilizce bask─▒s─▒ Runes in Sweden Royal Academy of LettersÔÇŽ Gidlunds Warnamo/Sweden 1987

Turgay K├╝r├╝m, Futhark Alfabesinin Gizemi, 1994 Antalya.

Futhark diye de adland─▒r─▒lan 3500 civar─▒nda yaz─▒l─▒ kaya vard─▒r. Bunlardan ├žok az─▒ %10 civar─▒nda Eski kategoriye girmektedir.

Viking ├ža─č─▒ yaz─▒tlar─▒ yani 16 semboll├╝ alfabeyle yaz─▒lanlar soldan sa─ča do─čru m├╝kemmel bir ┼čekilde Nordik dilde okunmakta ve bu yaz─▒n─▒n 17. yy.ÔÇÖa kadar ─░skandinavyaÔÇÖda kullan─▒lmakta oldu─ču bilinmektedir. En belirgin farklardan biride eski (24 semboll├╝) denen yaz─▒lar─▒n sa─čdan sola yaz─▒lm─▒┼č olmas─▒d─▒r.

Eskilere Tanr─▒ Odin zaman─▒ndan kalma b├╝y├╝ yaz─▒s─▒ denmektedir. ├ç├╝nk├╝ bunlar─▒n ─░skandinav dillerinde okunmas─▒ m├╝mk├╝n olmam─▒┼čt─▒r. ─░skandinav dillerinde okuma ├žal─▒┼čmalar─▒ yap─▒lm─▒┼čsa da kabul g├Ârmemi┼čtir. Okunamad─▒─č─▒ i├žin bu yaz─▒tlara mistik bir anlam y├╝klenmi┼č, bu yaz─▒lar─▒n b├╝y├╝ amac─▒yla yaz─▒ld─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r. R├╝n kelimesinin ─░skandinav dilinde esas anlam─▒ da ÔÇťb├╝y├╝ yaz─▒s─▒ÔÇŁ demektir.

─░skandinavya ve Almanyada bulunan ta┼č─▒nabilir ev e┼čyalar─▒nda (kap-kacak, tarak kandil vs.) bulunan runik yaz─▒lardan baz─▒s─▒n─▒n ├╝zerindeki yaz─▒lar ─░skandinav dilleri ile okunamay─▒nca T├╝rk Runik alfabesiyle ba┼čar─▒l─▒ okuma ├žal─▒┼čmalar─▒ yap─▒lm─▒┼č, ancak bunlar─▒n ticaretle buraya geldi─či d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r.

Orhun yaz─▒tlar─▒ ilk bulundu─čunda bilim d├╝nyas─▒ yakla┼č─▒k 100 y─▒l bu yaz─▒tlar─▒n Orta AsyaÔÇÖya giden Vikingler taraf─▒ndan yaz─▒ld─▒─č─▒na inanm─▒┼č, Thomsen taraf─▒ndan bu yaz─▒tlar T├╝rk├že okununca bu sefer her iki yaz─▒n─▒n birbiriyle ili┼čkisinin olmad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č ve savunulmu┼č.

Tarihi ve yukar─▒da sayd─▒─č─▒m di─čer bulgulardan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi her iki toplum da AvrasyaÔÇÖda tarihin bir d├Âneminde bir arada olmu┼člar. Birbirlerinden etkilenmi┼čler ve birbirlerine kar─▒┼čm─▒┼člar. ─░skandinavlar H─▒ristiyanl─▒─č─▒ uzun y─▒llar kabul etmemi┼č pagan inan├žlar─▒n─▒ korumu┼člar ve yaz─▒ olarak da H─▒ristiyan BizansÔÇÖ─▒n ├žok daha ├Ânceden al─▒n─▒p geli┼čtirilmi┼č bir t├╝r Runik yaz─▒ ve alfabe olan Yunan / Latin alfabesini de─čil ┼×aman ─░skit bakiyeleri ve Hunlar─▒n Runik yaz─▒s─▒n─▒ alarak kendilerine 16 semboll├╝ alfabe yap─▒p kullanm─▒┼člar. ─░skandinavyaÔÇÖda bulunan 24 harfli denen (asl─▒nda 24 ten fazla sembol mevcut) az say─▒daki yaz─▒tlar─▒n da Hun merkezi otoritesine ba┼č kald─▒r─▒p Gotlara kat─▒lan veya Hun h├ókimiyet alan─▒ olan ─░skandinavya da yerle┼čtirilmi┼č ve belki de Hun ─░mparatorlu─ču y─▒k─▒ld─▒ktan sonra oraya g├Â├žen, bug├╝n T├╝rk├že dedi─čimiz dilin belki de unutulmu┼č, yok olmu┼č bir kolunu kullanan kabilelere ait olmas─▒ hi├ž de d├╝┼č├╝k bir olas─▒l─▒k de─čildir. Bu b├Âlgelerde bu kabilelerin ├Âzellikle de H─▒ristiyanl─▒k yayg─▒nla┼č─▒nca zamanla asimile olup yok olmas─▒ da ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r.

Bizi ilgilendiren ÔÇť24 semboll├╝ FutharkÔÇŁ ya da ÔÇťEski RunikÔÇŁ denen yaz─▒tlard─▒r.

Prof. JanssonÔÇÖun an─▒lan eserinde (Sayfa 13) bu alfabe ┼ču ┼čekilde ses de─čerlendirilmesine tabi tutulmu┼čtur.

Bu semboller Kylever Ta┼č─▒ olarak bilinen yaz─▒ttan al─▒nm─▒┼čt─▒r. Hi├žbir sembol├╝n 2 defa tekrarlanmamas─▒ndan yola ├ž─▒karak, alfabe olarak de─čerlendirilmi┼čtir. Soldan sa─ča ilk alt─▒ sembolden yola ├ž─▒karak da Futhark alfabesi denmi┼čtir.

Resimden de a├ž─▒k├ža g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, kaya ├╝zerindeki yaz─▒ sa─čdan sola ve a┼ča─č─▒dan yukar─▒ya yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Yaz─▒da 24 sembolden sonra 5 sembol daha vard─▒r ve yaz─▒n─▒n (sa─čdan sola yer olmad─▒─č─▒ i├žin) devam─▒d─▒r. Bu be┼č sembolde bulunan sembollerden baz─▒s─▒ yaz─▒ i├žinde tekrarlamaktad─▒r.

─░lk 24 sembol├╝ 1994 de kayan─▒n elime ge├žen resmini esas alarak, G├Âkt├╝rk alfabesi ve okuma sistemiyle yapt─▒─č─▒m okuma ├žal─▒┼čmas─▒ ┼č├Âyledir.

  1. Sembol Tonyukuk yaz─▒tlar─▒nda aynen Futhark alfabesindeki gibi mevcuttur. Anlam olarak ÔÇśBa┼čÔÇÖ ┼čeklinde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki harf birle┼čmi┼č ve bir kelimeyi olu┼čturmu┼čtur.

─░ki harfin birle┼čip anlaml─▒ bir kelime olu┼čturmas─▒ 13. sembolde de g├Âr├╝l├╝r. ├ľt kelimesi ├Âtmek = konu┼čmak anlam─▒ndad─▒r. Ayr─▒ca sembol├╝n a─č─▒z ┼čeklini almas─▒ da dikkat ├žekicidir.

G├Âkt├╝rk├žeÔÇÖnin okuma kurallar─▒na uygun olarak, sa─čdan sola okuyal─▒m.

bilke ─▒┼č inydi ├Âk okn├ža ├Ât akisn goydo pu k├Âs├╝t├╝g

bilke: bilge, bilgi sahibi ulu ki┼či (mutlak ak─▒l/mutlak bilin├ž)
─▒┼č: I┼č─▒k (bilge ─▒┼č─▒─č─▒ = bilgi veren ─▒┼č─▒k, melek tanr─▒ el├žisi)
inydi: ─░ndi (g├Âkten indi)
├Âk: bizzat kendisi
okun├ža: ok unun ucuyla (silah─▒n─▒n ucundan ├ž─▒kan.. ile)
├Ât: ├Âtmek konu┼čmak
akisn: a─č─▒z─▒n (├Ât akisn = a─čz─▒ndan ├ž─▒kan s├Âzleri)
goydo: oydu koydu
pu: bu
kos├╝t├╝g: ok s├╝tun (dik s├╝tun dik ta┼ča)

G├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesi ile okuyal─▒m.

Bilge ─▒┼č─▒─č─▒ indi bizzat kendisi okunun ucuyla a─čz─▒ndan ├ž─▒kan s├Âzleri oydu bu dik ta┼ča

24., 23., 22. sembolleri, sa─čdan sola okununca (─░skandinav dilinde), ortaya ├ž─▒kan kelime O d ng, bizce Viking tanr─▒s─▒ Odin kelimesinin ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒d─▒r. Biz bu ├╝├ž sembol├╝ T├╝rk├že, Bilge ─▒┼č─▒─č─▒ (Tanr─▒ el├žisi─▒┼č─▒k veren kutsal ki┼či) olarak okumaktay─▒z.

Son 5 sembol├╝n bulundu─ču resim elime sonradan ge├žmi┼čtir. Ve ayn─▒ y├Ântemle okundu─čunda: ÔÇťOrte d─▒tencÔÇŁ diye okunmakta Bu g├╝nk├╝ T├╝rk├žede ÔÇťOrta (s─▒n─▒) oyarak oyan didenÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r. Dolay─▒s─▒yla, eski okumamla birlikte c├╝mleyi ele al─▒rsak; ÔÇťbilke ─▒┼č inydi ├Âk okn├ža ├Ât akisn goydo pu ko s├╝t├╝g orte d─▒dencÔÇŁ

ÔÇťBilge ─▒┼č─▒─č─▒ indi bizzat kendisi okunun ucuyla a─čz─▒ndan ├ž─▒kan s├Âzleri bu dik ta┼č─▒n, ortas─▒n─▒ oyarak koyduÔÇŁ

Prof. JanssonÔÇÖ un kitab─▒ B├Âl├╝m ÔÇŁ The Oldest Runic InscriptionsÔÇŁ sayfa 18 de yer alan M├Âjbro ta┼č─▒n─▒ ┼ču ┼čekilde okumaktay─▒m.

Sat─▒rlar─▒ a┼ča─č─▒dan yukar─▒ya, sat─▒r─▒ sa─čdan sola okuyal─▒m

gopek yik op ke kelkic ikin ekg├Âk g├Âks├╝pek desinkic

gopek: K├Âpek
yik: yig = iyi
op ke: opla = atlamak, h├╝cum etmek (g├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesinde hopla)
kelkic: kalk─▒nca kalks─▒n
ikin: ikin =iki, ikisi,her ikisi
ekg├Âk: bir isim diye d├╝┼č├╝n├╝yoruz. (tanr─▒sal bir isim olmas─▒ muhtemel)
g├Âks├╝pek: g├Â─čs├╝pek (sonradan g├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesine g├Âz├╝pek = kahramancesur olarak ge├žmi┼č. Ancak bizce deyimin asl─▒ g├Âks├╝pek = g├Â─čs├╝ pek =g├Â─č├╝s├╝ kuvvetlidir.)
desinkic: Desin

G├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesi ile okuyal─▒m.

k├Âpek iyi hucuma kalks─▒n sald─▒rs─▒n ikisine de ÔÇťekg├ÂkÔÇŁ g├Âz├╝pek desin

Bu okumada gopek K├Âpek kelimesinin de ÔÇťg├Âks├╝ pek ÔÇŁ (cesur) kelimelerinden, ÔÇťks├╝ ÔÇŁ seslerinin d├╝┼čmesi sonucu olu┼čtu─čunu d├╝┼č├╝nmekteyim.

Benzeri Ka┼čgarl─▒ MahmudÔÇÖun Divan─▒nda da var. Orda da benzer ┼čekilde ÔÇťYass─▒ y─▒ga├žÔÇŁ (yass─▒ a─ča├ž) kelimelerinden ara seslerin d├╝┼čmesi sonucu yasga├ž = hamur a├žma tahtas─▒, kelimesinin olu┼čtu─ču s├Âylenmektedir. Yaz─▒t─▒n bulundu─ču ta┼čta, yaz─▒n─▒n hemen alt─▒nda, at ├╝zerinde, bir elinde k─▒l─▒├ž, di─čerinde kalkan olan bir sava┼č├ž─▒ resmedilmi┼č, yerde ise iki tane k├Âpek fig├╝r├╝ mevcuttur. Ayr─▒ca bu kayadaki sembollerin yaz─▒l─▒┼č bi├žimi, embollerin sol k├Â┼čede yo─čunla┼čmas─▒, yaz─▒n─▒n sa─čdan sola yaz─▒ld─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlar.

Prof. JanssonÔÇÖun kitab─▒ B├Âl├╝m ÔÇŁ The Oldest Runic InscriptionsÔÇŁ sayfa 18ÔÇÖde yeralan Istaby ta┼č─▒n─▒ ┼ču ┼čekilde okumaktay─▒m.

G├Âkt├╝rk yaz─▒tlar─▒nda oldu─ču gibi s├╝tunu ve sat─▒rlar─▒ sa─čdan sola okuyal─▒m.

Sa─čdan sola do─čru okuyal─▒m┬á├Âk gikit yaspurgu i├žok g├╝ri├ž s├╝ gikit yatpud─▒r┬ágoi├ž gikit yatsorg ├Âk: o bizzat gikit: yi─čit yaspurgu: ya┼čad─▒
i├žok: ├žok (G├Âkt├╝rk├žeÔÇÖde yer alan i├ž sembol├╝n├╝n ├ž sesi yerine kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum) g├╝ri├ž: g├╝├ž s├╝: askers├╝vari yatpud─▒r: yapmad─▒ goi├ž: g├Â├ž yatsorg: yat─▒yor G├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žeÔÇÖsi ile okuyal─▒m.

o yi─čit ya┼čad─▒ ├žok g├╝├ž asker olan yi─čit yapmad─▒ g├Â├ž yi─čit yat─▒yor (yats─▒n)
Sizin de anlad─▒─č─▒n─▒z gibi, ├žok g├╝├ž ┼čartlarda ya┼čayan, ya┼čad─▒─č─▒ yeri terketmeyen (ka├žmayan, g├Â├ž etmeyen) bir askerin mezar ta┼č─▒.

Sonu├ž olarak

Runik yaz─▒n─▒n k├Âkeni Orta AsyaÔÇÖd─▒r. ─░pek Yolu boyuncu s─▒ralanan kavimler, do─čalar─▒ndaki kavimlerde, Runik yaz─▒y─▒ g├Ârm├╝┼č, kendi dillerine uyarlam─▒┼člar. Kendi sistemlerini olu┼čturmu┼člar.

Kanaat─▒m odur ki; de─či┼čik Avrupa ├╝lkelerinin yan─▒ s─▒ra ├Âzellikle yo─čun olarak ─░skandinav ├╝lkelerinde pek ├žok runik T├╝rk├že yaz─▒t mevcuttur. Bu yaz─▒tlar Hun d├Âneminde ve sonras─▒nda o b├Âlgelere herhangi bir nedenle gitmi┼č olan ve bug├╝n T├╝rk├že dedi─čimiz dilin belki de unutulmu┼č, yok olmu┼č bir leh├žesini konu┼čan, bug├╝n asimile veya yok olmu┼č topluluklarca yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

 

1,327 Toplam, 1 okuma bug├╝n

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒