Quantcast
Ay─▒nt├óp-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Son Fedailer – Belgesel Tarih

Ay─▒nt├óp-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Son Fedailer

Ay─▒nt├óp-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Son Fedailer

Loading

19.yy. ba┼člar─▒nda ─░ngiltere M─▒s─▒r ├╝zerinde, Fransa ise Kuzey-Bat─▒ Afrika ile Suriye b├Âlgesinde n├╝fuz sahas─▒ elde etmek ├žabas─▒ ve rekabetine giri┼čtiler. Bu topraklar Osmanl─▒ Devletine ait topraklard─▒. Suriye, Akdeniz ├ževresindeki M─▒s─▒r, Arabistan, Anadolu ve Irak gibi d├Ârt b├╝y├╝k b├Âlgeyi co─črafi merkez olarak birbirine ba─člarken bu b├Âlgeler aras─▒ndaki ula┼č─▒m ve ticaret ba─člant─▒s─▒n─▒ da yapan tek mevki durumunda idi. Bu b├Âlgeye sahip olacak herhangi bir devlet, ├Âteki devletlerin s├Âm├╝rgeleri ile ba─člant─▒s─▒n─▒ kesebilirdi. ─░┼čte bir Osmanl─▒ topra─č─▒ olan SuriyeÔÇÖnin bu ticar├« ve stratejik durumu, FransaÔÇÖy─▒ o zaman bu b├Âlgeye y├Âneltti.

Ortak bir d├╝┼čman kar┼č─▒s─▒nda bulunma tehlikesi onlar─▒ bir m├╝ddet i├žin birle┼čtirmi┼č ve Almanya’y─▒ yenmi┼člerdi. Almanya tehlikesi ge├žer ge├žmez aralar─▒ndaki rekabet tekrar ba┼člam─▒┼čt─▒. I. D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n Orta Do─ču’daki sorunlara son vermesi beklenirken Bat─▒l─▒ devletlerin m├╝cadelesine sahne olmu┼čtu. ─░ngiltere I. D├╝nya Sava┼č─▒’nda Arap Yar─▒madas─▒, Suriye ve Irak’ta sava┼č─▒n b├╝t├╝n y├╝k├╝n├╝ ├žekti─či iddias─▒ ile G├╝neydo─ču Anadolu’yu i┼čgal etmi┼čti. Ba┼čbakan Lloyd George, ─░ngiltere’nin ├çukurova ve G├╝neydo─ču Anadolu’yu i┼čgalini, I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda asker├« ba┼čar─▒lar─▒n─▒n bir sonucu olarak g├Âr├╝yordu. Fransa ise bu b├Âlge ile ge├žmi┼čte tarih├« ba─člar─▒ bulundu─ču ve gizli Sykes-Picot Antla┼čmas─▒ÔÇÖnda ├çukurova ve G├╝neydo─ču Anadolu’nun kendilerine ayr─▒ld─▒─č─▒ gerek├žesiyle b├Âlgeyi i┼čgal etmi┼čti. Fransa, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒lamayacak haklar─▒ oldu─čunu, tarihi antla┼čmalara dayanan haklar─▒n─▒n Suriye, Filistin, L├╝bnan ve ├çukurovaÔÇÖy─▒ i├žine ald─▒─č─▒n─▒ belirtmekteydi. B├╝t├╝n bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra her iki devlet b├Âlgedeki i┼čgallerine sebep olarak Mondros M├╝tarekesi’nin 7. maddesini g├Âsteriyordu.

Bu b├Âlgede 3 Kas─▒m 1918’de Musul’u i┼čgal eden ─░ngilizler, Musul VilayetiÔÇÖnden ba┼čka, 9 Kas─▒m 1918ÔÇÖde ─░skenderunÔÇÖu, 6 Aral─▒k 1918ÔÇÖde KilisÔÇÖi, 17 Aral─▒k 1918ÔÇÖde AntepÔÇÖi, 22 ┼×ubat 1919ÔÇÖda Mara┼čÔÇÖ─▒ ve 24 Mart 1919ÔÇÖda UrfaÔÇÖ─▒ i┼čgal etmi┼č ve asker├« harek├ót─▒n─▒ geni┼čletmi┼čti. Diyarbak─▒r dolaylar─▒nda s├╝rekli olarak zararl─▒ propaganda yapmak suretiyle halk aras─▒nda g├╝vensizlik yaratmak i├žin ├žal─▒┼čan ─░ngilizlerin ama├žlar─▒, yerle┼čtirecekleri olumsuz d├╝┼č├╝ncelerle ve ├Âzellikle K├╝rt├ž├╝l├╝k cereyan─▒n─▒ kam├ž─▒latarak ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n deste─či alt─▒nda bir K├╝rt h├╝k├╗meti kurmak ve bu suretle b├Âlgenin i┼čgalini sa─člamakt─▒. Esasen ─░ngilizler, Irak b├Âlgesinin Siirt, Mardin ve Diyarbak─▒r Sancaklar─▒ÔÇÖn─▒ da i├žine ald─▒─č─▒n─▒ iddia ederek buray─▒ i┼čgal etmek istemi┼člerse de 13.ÔÇÖ├╝nc├╝ KolorduÔÇÖnun uyan─▒k davranarak direnmesi kar┼č─▒s─▒nda buna cesaret edememi┼člerdir. ─░ngilizler bu faaliyetlerine hem propaganda ┼čeklinde hem de b├Âlgede mevcut a┼čiretlere para da─č─▒tarak onlar─▒ bu usullerle yanlar─▒na ├žekmek suretiyle davam etmi┼člerdir.

B├Âlgede baz─▒ a┼čiretler ─░ngilizler taraf─▒ndan elde edilmi┼č ve h├╝k├╗mete kar┼č─▒ ayakland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. H├╝k├╗met kuvvetleri bir yandan asayi┼čsizli─či yoluna koymaya ├žal─▒┼č─▒rken di─čer taraftan da siyasi hareketlere engel olmaya u─čra┼č─▒yorlard─▒. ├ç─▒kan ayaklanmalar, 13.ÔÇÖ├╝nc├╝ Kolordu birliklerini olduk├ža g├╝├ž duruma sokmu┼čtu. Bu sebeple Urfa, Mara┼č, Antep b├Âlgelerinde yap─▒lan Mill├« M├╝cadeleye yard─▒m i├žin birlikler g├Ânderilemiyordu.

─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgesindeki bu i┼čgal hareketleri 15 Eyl├╝l 1919’da yap─▒lan Suriye Antla┼čmas─▒’yla yeni bir y├Ân┬ákazand─▒. Bu anla┼čmaya g├Âre Musul b├Âlgesini elde eden ─░ngiltere, 1 Kas─▒m 1919 tarihinde Adana, Mara┼č, Antep ve Urfa’dan ├žekilerek yerini Fransa’ya b─▒rakm─▒┼čt─▒. Bunun ├╝zerine Frans─▒zlar, 11 Aral─▒k 1918’de D├ÂrtyolÔÇÖa, 17 Aral─▒k 1918ÔÇÖde de MersinÔÇÖe ├ž─▒karma yapt─▒lar. Antla┼čma ile ─░ngiltere, Fransa’y─▒ G├╝neydo─ču Anadolu’da sonu├ž alamayaca─č─▒ bir maceraya sevk ederken, bu devletin di─čer b├Âlgelerde kendilerine olan direncini de k─▒rmak istiyordu. Antla┼čmadan her iki devlette memnun g├Âr├╝n├╝yordu. ─░ngiltere petrol b├Âlgesi Musul’u, Fransa ise Musul petrollerinin akaca─č─▒ ─░skenderun K├Ârfezi ve kendi deyimleriyle “Alp Da─člar─▒na sahip bir Nil deltas─▒” olarak g├Ârd├╝kleri ├çukurova’y─▒ elde etmi┼čti.

Bat─▒l─▒ ├ťlkelerin M├╝cadele Sahas─▒

1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra ─░ngiltere Hindistan yolu ├╝zerindeki bu b├Âlgeyi ele ge├žirmek i├žin faaliyete ge├žti. Filistin, Irak ve Suriye CepheleriÔÇÖnde tek ba┼č─▒na sava┼č─▒n b├╝t├╝n y├╝k├╝n├╝ ├žeken ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni yenen ─░ngiltere, bu nedenle FransaÔÇÖy─▒, Mondros M├╝tarekesi g├Âr├╝┼čmelerine katmam─▒┼čt─▒. ─░ngiltereÔÇÖnin amac─▒, gizli antla┼čmalar gere─čince FransaÔÇÖya vermesi gereken MusulÔÇÖu, kendi elinde tutmakt─▒. Bununla birlikte, ─░ngiltere, tampon b├Âlge fikrinden vazge├žmemi┼č, ancak sava┼č sona erdikten sonra stratejisini de─či┼čtirerek, tampon b├Âlgenin s─▒n─▒r─▒n─▒ daha kuzeye do─čru ├žekmeye ve geni┼čletmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.

Orta Do─ču’da istedikleri yeni d├╝zeni kurmak i├žin Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnden sonra Musul dahil b├╝t├╝n Irak b├Âlgesini ve G├╝neydo─ču Anadolu’yu i┼čgal eden ─░ngilizler, T├╝rkleri ─░ngiliz menfaatleri ├žer├ževesinde bir anla┼čmaya zorluyordu. Bunu sa─člamak amac─▒yla, Bat─▒ÔÇÖdaki Yunan harek├ót─▒ ve Do─čuÔÇÖdaki Ermenileri kullan─▒yorlard─▒. Ermenilerin yan─▒na Do─ču ve G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk vatanda┼člar─▒n─▒ da katmak isteyen ─░ngiltere, bu ama├žla b├Âlgede etnik sorunlar ├ž─▒kartmaya ├žal─▒┼č─▒yor ve b├Âl├╝c├╝l├╝k faaliyetlerinde bulunuyordu. Bu giri┼čimleri ile AnadoluÔÇÖda olu┼čan mill├« faaliyetlere engel olmak istiyorlard─▒.

AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk Milli M├╝cadele Hareketi ile SuriyeÔÇÖdeki Faysal H├╝k├╗meti aras─▒nda kurulan ili┼čki, ┼×am do─čumlu bir T├╝rk olan Kurmay Albay Yahya Hayati BeyÔÇÖe Faysal taraf─▒ndan Suriye ba┼čkomutanl─▒─č─▒n─▒n teklif edilmesiyle ba┼člam─▒┼čt─▒. ┬áYahya Hayati BeyÔÇÖden faydalanmak isteyen Suriye Kral─▒ Faysal, Yahya Hayati BeyÔÇÖe bir mektup g├Ândererek Suriye Ordusunun Ba┼čkumandanl─▒─č─▒n─▒ teklif etmi┼čti. Yahya Hayati Bey, arkada┼č─▒ Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖdan izin alarak, SuriyeÔÇÖye gelmi┼čtir.

Hayati BeyÔÇÖin tesiri ile Faysal Suriyesi ve T├╝rk Ulusal Hareketi 1919 y─▒l─▒ndan itibaren ortak d├╝┼čman FransaÔÇÖya kar┼č─▒ birlikte hareket etme karar─▒ ald─▒. Bu d├Ânemde Mustafa Kemal, SuriyeÔÇÖdeki Faysal taraftarlar─▒n─▒ destekledi ve cesaretlendirdi. Hayati BeyÔÇÖin te┼čvikiyle, Atat├╝rkÔÇÖle i┼čbirli─či hususlar─▒n─▒ g├Âr├╝┼čmek ├╝zere AnkaraÔÇÖya Binba┼č─▒ Bedi Bey ve Sait Haydar Beylerden kurulu bir heyeti gizlice g├Ânderen Faysal da bu deste─či kar┼č─▒l─▒ks─▒z b─▒rakmad─▒. Ancak ─░ngilizlerin bunu haber almas─▒ ├╝zerine Faysal heyeti geri ├ža─čr─▒l─▒r.

Mustafa Kemal Pa┼ča, Ortado─čuÔÇÖdaki t├╝m Araplara, AfganistanÔÇÖa ve HindistanÔÇÖa kadar t├╝m ─░slam d├╝nyas─▒na bildiriler g├Ândermekteydi. ┼×eyh Ahmet ┼×erif es-Sunusi de Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya hizmet etmeye haz─▒r oldu─čunu bildirmi┼čti.

1916’da ─░ngiliz-Frans─▒z Sykes-Picot gizli anla┼čmas─▒na g├Âre, ─░ngilizler 3 Kas─▒m 1918’de Musul’u, Musul VilayetiÔÇÖnden ba┼čka 9 Kas─▒m 1918’de de ─░skenderun’u, 6 Aral─▒k 1918ÔÇÖde KilisÔÇÖi, 17 Aral─▒k 1918ÔÇÖde AntepÔÇÖi, 22 ┼×ubat 1919ÔÇÖda Mara┼čÔÇÖ─▒ ve 24 Mart 1919ÔÇÖda UrfaÔÇÖ─▒ i┼čgal etmi┼č ve asker├« harek├ót─▒ y├Ân├╝nde geni┼čletmi┼čti.

─░ngilizler FransaÔÇÖya kar┼č─▒ bir pazarl─▒k konusu olarak i┼čgal ettikleri petrol sahas─▒ Musul vilayetiyle birlikte Kilis, Cerablus, Birecik, Urfa, Mara┼č ve AntepÔÇÖi 15 Eyl├╝l 1919ÔÇÖda ParisÔÇÖte yapt─▒klar─▒ anla┼čmayla Frans─▒zlara devrini kararla┼čt─▒rm─▒┼člard─▒. B├Âylelikle ─░ngilizler kendileri i├žin riskli olmaya ba┼člayan bu b├Âlgeyi Frans─▒zlara b─▒rakarak onlar─▒ T├╝rklerle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya b─▒rakt─▒lar T├╝rklerin, Anavatanlar─▒na dahil bu topraklar─▒ nas─▒l olsa yabanc─▒lara b─▒rakmayacaklar─▒n─▒ anlad─▒klar─▒ndan, Frans─▒zlar─▒n dikkatini Klikya b├Âlgesine toplayarak petrol b├Âlgesini alma imk├ón─▒na kavu┼čtular.

NEV─░N BALTAÔÇÖn─▒n Ay─▒nt├óp-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Son Fedailer, 3 b├Âl├╝mden meydana geliyor.
B─░R─░NC─░ B├ľL├ťM :┬á Bat─▒l─▒ ├ťlkelerin Rekabet Sahas─▒ ─░├žindeki G├╝ney Cephesi.
─░K─░NC─░ B├ľL├ťM : Ay─▒nt├óp Savunmas─▒.
├ť├ç├ťNC├ť B├ľL├ťM : Heyet-i┬á MerkeziyeÔÇÖnin Kurulu┼č ve ├çal─▒┼čmalar─▒.

Ay─▒nt├óp-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Son FedailerÔÇÖin D├╝┼č├╝nsel Altyap─▒s─▒

Bat─▒l─▒ devlet adamlar─▒, diplomatlar ve tarih├žiler taraf─▒ndan 19. yy.da ÔÇť┼×ark MeselesiÔÇŁ ad─▒yla tan─▒mlanan ÔÇťDo─ču SorunuÔÇŁ, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču taraf─▒ndan y├Ânetilen topraklarda Bat─▒ egemenli─či ├žeki┼čmesinin ald─▒─č─▒ bi├žimdir. Bat─▒l─▒ devletler ve Rusya taraf─▒ndan ÔÇťs├╗n├«ÔÇŁ olarak ortaya at─▒lan ÔÇť┼×ark MeselesiÔÇŁnin uzant─▒lar─▒yla; Osmanl─▒ topraklar─▒ndaki K├╝rt ve Ermenilerin Osmanl─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rt─▒lmas─▒ ve b├Âlgede hi├ž bitmeyen ve her daim ka┼č─▒nan g├╝n├╝m├╝ze kadar gelen mezhep ve etnik sava┼člarla h├ólen burun buruna ya┼čamaktay─▒z. Eserde, 103 y─▒l verdi─čimiz Mill├« M├╝cadele ┼čartlar─▒n─▒n s─▒n─▒r b├Âlgelerimizde devam etti─čine dikkat ├žekiliyor.

Kitaptan bir b├Âl├╝m : 1919 Aral─▒k ay─▒nda Paris’te ├ž─▒kan L’─▒nstransigeant gazetesi b├Âlgenin ├Ânemine dikkat ├žeken ┼ču haberinde ┼č├Âyle yaz─▒yordu:

ÔÇť├çukurova’y─▒ (KlikyaÔÇÖy─▒) Fransa’da kim bilir? Oysa biz ┼čimdiye kadar gelecek i├žin b├Âylesine ├╝mit verici zengin bir koloni kazanmam─▒┼čt─▒k. Bunun yan─▒nda Fransa, Suriye ├╝zerindeki tarihi ba─člar─▒n─▒ dile getiriyor ve sanayinin ihtiya├ž duydu─ču pamuk hammaddesini kar┼č─▒lamak i├žin ├çukurova ve G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgesi ├╝zerinde ├Ânemle duruyordu. Fransa’n─▒n ├╝zerinde durdu─ču bir ba┼čka konu ise Musul petrollerinin akaca─č─▒ bir b├Âlge olarak ─░skenderun K├Ârfezi’nin stratejik konumu idi.ÔÇŁ

G├╝n├╝m├╝zde in┼ča edilen Kerk├╝k-Yumurtal─▒k boru hatt─▒ ile ger├žekle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lan Bak├╝-Ceyhan petrol boru hatt─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde bu devletlerin y─▒llar ├Âncesinden ─░skenderun K├Ârfezi’nin stratejik konumunu dikkate alm─▒┼č olmalar─▒ dikkat ├žekicidir.

19 May─▒s 1919 tarihinde SamsunÔÇÖa ├ž─▒kan Mustafa Kemal Pa┼ča, buradan ba┼člatt─▒─č─▒ ─░stiklal M├╝cadelesinin ilk neticesini G├╝ney CephesiÔÇÖnde alm─▒┼čt─▒. Ali Fuat Pa┼ča, Sivas KongresiÔÇÖnden sonra AnkaraÔÇÖya geldi─činde, Heyet-i TemsiliyeÔÇÖye iki ├Ânemli teklifte bulundu. Bu tekliften birisi ÔÇťHeyet-i TemsiliyeÔÇŁnin AnkaraÔÇÖya gelmesi, di─čeri i┼čgal alt─▒nda olan g├╝neydeki Adana, Antep, Mara┼č ve UrfaÔÇÖn─▒n kurtar─▒lmas─▒ i├žin haz─▒rl─▒klara giri┼čilmesi idi. Ali Fuat Pa┼ča, bu konuda 3. Kolordu Kumandan─▒ Miralay ├çolak Selahattin BeyÔÇÖle haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču raporu Heyet-i TemsiliyeÔÇÖye sundu. Mustafa Kemal Pa┼ča, Frans─▒zlarla Ermenilerin Mara┼čÔÇÖtan AntepÔÇÖe y├╝r├╝d├╝kleri bilgisini ald─▒ktan sonra, 12 Ekim 1919 tarihinde K─▒l─▒├ž AliÔÇÖyi Mill├« Kuvvetler te┼čkilat─▒n─▒ kurmak ├╝zere g├Ârevlendirdi.

Eserde, ÔÇťI. D├╝nya Sava┼č─▒ Sonras─▒ ─░ngiliz ve Frans─▒z EmperyalizmiÔÇŁ, ÔÇťOrta Do─čuÔÇÖnun ─░┼čgalinde Ay─▒nt├óp ve SuriyeÔÇŁ, ÔÇťAli ┼×efik ├ľzdemirÔÇÖin Ay─▒nt├óp Savunmas─▒ÔÇŁ, ÔÇťHalep Heyet-i MerkeziyesiÔÇŁ, ÔÇťSuriye-Filistin M├╝dafaa-i Kuvay─▒ Osmaniye HeyetiÔÇŁ, ÔÇťSuriyeÔÇÖde T├╝rk ├ľrg├╝tlenmesi ve FaaliyetleriÔÇŁ, ÔÇťSuriyeÔÇÖdeki Arap Milliyet├žileriyle T├╝rk M├╝dafaa-i Hukuk Hareketi Aras─▒ndaki ─░li┼čkilerÔÇŁ ana temalar─▒ ele al─▒narak g├╝n├╝m├╝ze ─▒┼č─▒k tutulmu┼čtur.

103 y─▒l ├Ânce Heyet-i TemsiliyeÔÇÖnin G├╝ney Cephesi i├žin planlad─▒─č─▒ ve ger├žekle┼čtirdi─či m├╝cadele sonunda b├Âlgede tutunamayan Frans─▒zlar bar─▒┼č aray─▒┼člar─▒n─▒n ilk i┼čaretini vermeye ba┼člam─▒┼člard─▒. ├çal─▒┼čmam─▒za konu olan bu m├╝cadele ile g├╝n├╝m├╝ze g├Ânderme yap─▒l─▒yor ve okuyuculara tehlikenin h├ólen devam etti─či anlat─▒l─▒yor.

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Nevin Balta
  • YEN─░
B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

Haber Merkezi, 1 Ekim 2023
Trilye’de ┼×arap├ž─▒l─▒k

Trilye’de ┼×arap├ž─▒l─▒k

Ekrem Hayri PEKER, 29 Eyl├╝l 2023
BursaÔÇÖn─▒n ─░lk Mebuslar─▒ (1877)

BursaÔÇÖn─▒n ─░lk Mebuslar─▒ (1877)

Atilla SA─×IM, 19 Eyl├╝l 2023
─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na

─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na

Nurdan Çakır TEZGİN, 19 Eylül 2023
Bar─▒┼č Man├žo Ger├že─či

Bar─▒┼č Man├žo Ger├že─či

Yrd. Do├ž. Dr. Mehmet YARDIMCI, 14 Temmuz 2023
├çengili d├╝─č├╝nlerin BursaÔÇÖs─▒

├çengili d├╝─č├╝nlerin BursaÔÇÖs─▒

Nurdan Çakır TEZGİN, 14 Temmuz 2023
Mussolini’yi doland─▒ran T├╝rk: Ey├╝pl├╝ Halit

Mussolini’yi doland─▒ran T├╝rk: Ey├╝pl├╝ Halit

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 14 Temmuz 2023
Likya’n─▒n Antik Belle─či

Likya’n─▒n Antik Belle─či

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 13 Temmuz 2023
Bursa ├ťzerine Bir Deneme

Bursa ├ťzerine Bir Deneme

M├╝min CEYHAN, 28 Haziran 2023