Ya─čan ├ťmit ├ľZVER─░
Ya─čan ├ťmit  ├ľZVER─░
Bergama’n─▒n Efsanevi Kral─▒ Herakles O─člu Telefos
  • 12 Mart 2022 Cumartesi
  • +
  • -
  • Ya─čan ├ťmit ├ľZVER─░ /

Toplam: 1,302 , Bug├╝n: 4 Okuma

A┼čliy Servet ┼×ENG├ťL
Ya─čan ├ťmit ├ľZVER─░

TE┼×EKK├ťRLER

Bu ├žal─▒┼čma s─▒ras─▒nda;
De─čerli yazar Ali ├çurey ile Fahri Huvaj Adige dilinde; Atay ├çeyi┼čakar Aphaz dilinde; Orhan Kopsirgen┬á A┼čuva dilinde; Muhittin ├ťnal, Erdin ├ťnal, Cihat Ya─čan A┼čkhar─▒va dilinde; Ali Bolat ├çe├žen dilinde; Tuncay ├ľzveri Frans─▒zca metinlere ula┼čmam─▒zda; Cengiz G├╝l ve Murat Duman ┼×amil E─čitim ve K├╝lt├╝r Vakf─▒ ile Kaf-DavÔÇÖ─▒n k├╝t├╝phanesine ula┼čmam─▒z─▒ sa─člayarak katk─▒da bulunmu┼člard─▒r.

Ali ├çurey, Hasan G├╝lery├╝z, Bahattin T├╝rk, Adnan ├ľzveri ve Tuncay ├ľzveri taslak metni okuyup ele┼čtirerek katk─▒ sunmu┼člard─▒r. Kendilerine te┼čekk├╝r ediyoruz.

Efsaneye g├Âre, zaman─▒m─▒zdan ├╝├ž bin be┼č y├╝z y─▒l ├Ânce ┼čimdiki Mora yar─▒madas─▒nda bulunan Tegeya (Tegeia) adl─▒ ┼čehirde Aleos adl─▒ bir kral bulunmaktad─▒r. Bu kral─▒n Athena Tap─▒na─č─▒ÔÇÖnda rahibelik yapan g├╝zel k─▒z─▒ Auge, ├╝lkelerine konuk olarak gelen yi─čitler yi─čidi HeraklesÔÇÖe ├ó┼č─▒k olur. Gelin g├Âr├╝n ki onlar─▒n evlenmelerinin m├╝mk├╝n├╝ yoktur. ├ç├╝nk├╝ rahibe olurken hep bakire kalaca─č─▒na dair yemin etmi┼čtir, bu yemini bozanlar ├Âl├╝mle cezaland─▒r─▒l─▒r. Bu nedenle sevgilisiyle gizlice bulu┼čur ve hamile kal─▒r. Vakti zaman─▒ gelince de bebe─čini gizlice do─čurur ve ormandaki bir a─čac─▒n kovu─čuna b─▒rak─▒r.

Bir insan bir su├ž i┼čler de o su├ž hi├ž gizli kal─▒r m─▒? AugeÔÇÖnin i┼čledi─či su├ž da gizli kalmaz. Haber kulaktan kula─ča yay─▒l─▒r ve sonunda kral Aleos duyar. Haberi duyan Aleos, k├Âp├╝r├╝r k├╝plere biner. K─▒z─▒n─▒ yakalay─▒p bir sand─▒─č─▒n i├žine koydurur, sand─▒─č─▒ kapat─▒p ├živiletir ve denize att─▒r─▒r.

Ama sand─▒k batmaz, g├╝nler geceler boyunca denizde y├╝zen sand─▒─č─▒ dalgalar AnadoluÔÇÖya, Misya (Mysia) ├╝lkesinin k─▒y─▒lar─▒na, ┼čimdi Bak─▒r├žay denilen, eski Kaykos nehrinin akt─▒─č─▒ ├çandarl─▒ K├ÂrfeziÔÇÖne s├╝r├╝klerler. K─▒y─▒ya vuran sand─▒─č─▒, oralarda oyun oynayan k├╝├ž├╝k ├žocuklar g├Âr├╝rler. Ko┼čup sand─▒─č─▒ a├žarlar, i├žinde g├╝zeller g├╝zeli bir k─▒z─▒n bayg─▒n olarak yatt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝ce de ├žok ┼ča┼č─▒r─▒r ve b├╝y├╝klerine haber verirler.

Misya kral─▒ Totras (Teuthras), bu g├╝zel k─▒z─▒ saray─▒na getirtir. Onun ilgin├ž ├Âyk├╝s├╝n├╝ dinlerken gen├žli─čini ve yapt─▒─č─▒ hatalar─▒ hat─▒rlar, y├╝re─čine ac─▒lar dolar, g├Âzleri ya┼čar─▒r, AugeÔÇÖnin sevgiyle y├╝z├╝ne bakar, yan─▒na oturtur, ÔÇťHata yapmayan insan olmazÔÇŁ der. ÔÇťSenin yapt─▒─č─▒n hata bile say─▒lmaz. Sen sevginin kurban─▒s─▒n. Seni g├╝nahlar─▒ndan ar─▒nd─▒rmak i├žin ayinler yapaca─č─▒m. Tanr─▒lara kurbanlar kesip dualar edece─čim. Tanr─▒lar da affedeceklerdir seni.ÔÇŁ

TotrasÔÇÖ─▒n s├Âzleri, korku, ac─▒ ve sevinci saniyeler i├žinde doldurup bo┼čaltan AugeÔÇÖnin y├╝re─čine umut olursa da inanamaz duyduklar─▒na. ÔÇťG├Ânl├╝ y├╝ce kral─▒m, size ├žok te┼čekk├╝r ediyorum,ÔÇŁ der. ÔÇťSize inanmay─▒, tanr─▒lar─▒n aff─▒na kavu┼čmay─▒ elbette ├žok isterim. Ama benim su├žum ├žok b├╝y├╝k. Tanr─▒lar─▒n beni affedece─čini hi├ž ummuyorum.ÔÇŁ

ÔÇťUmudunu hi├ž kesmemelisin,ÔÇŁ der Totras kendinden emin bir sesle. ÔÇťYapt─▒─č─▒ hatalar─▒n fark─▒na varanlar─▒, samimi olarak pi┼čman olanlar─▒ her zaman affeder y├╝ce tanr─▒lar. Bunu kendi ya┼čam─▒mdan biliyorum. Ben de b├╝y├╝k bir g├╝nahk├órd─▒m gen├žli─čimde. ├çok zalim bir prenstim.┬á Merhamet nedir bilmez, k├Ât├╝l├╝k yapmaktan zevk al─▒r, tanr─▒lara bile meydan okurdum. Bir g├╝n Misya da─člar─▒nda av yaparken, kar┼č─▒ma ├ž─▒kan bir yaban domuzu insan gibi konu┼čarak benden merhamet diledi. ÔÇťBana merhamet et ey prens,ÔÇŁ dedi. ÔÇťBenim can─▒m─▒ ba─č─▒┼čla. Yavrular─▒m daha k├╝├ž├╝k, ben olmazsam onlar da ├Âl├╝r.ÔÇŁ

Cevap olarak bir ok g├Ânderdim. Yaralanan hayvan, ko┼čup Artemis tap─▒na─č─▒na s─▒─č─▒nd─▒. Onu takip ederek tap─▒na─č─▒n kap─▒s─▒na dayand─▒m. Beni kar┼č─▒layan rahibeler, ÔÇťBu hayvan tap─▒na─ča s─▒─č─▒nd─▒,ÔÇŁ dediler.┬á┬á ÔÇťArt─▒k onun can─▒ bize emanettir. Art─▒k ona dokunamazs─▒n.ÔÇŁ Ama ben onlar─▒ dinlemedim. Yaban domuzunu tap─▒nakta ├Âld├╝rd├╝m. O zaman ├ž─▒lg─▒na d├Ând├╝ tanr─▒├ža Artemis, ceza olarak akl─▒m─▒ ba┼č─▒mdan ald─▒. Bununla da yetinmeyerek, c├╝zzam hastal─▒─č─▒na yakaland─▒m.

O g├╝nleri pek bilmem, akl─▒m bir gider bir gelirmi┼č. Saraydan ka├ž─▒p da─člarda ya┼čar olmu┼čum. Benimle konu┼čan tek bir insan bile kalmam─▒┼č. Bir tek annem Lisippe sahip ├ž─▒km─▒┼č. K├óhinlere ba┼čvurmu┼č annem, tanr─▒lara kurbanlar sunmu┼č dualar etmi┼č, sonunda ArtemisÔÇÖin ├Âfkesini dindirmeyi ba┼čarm─▒┼č ve sa─čl─▒─č─▒ma kavu┼čmu┼čum.

Tanr─▒lar g├╝nahlar─▒m─▒ ba─č─▒┼člay─▒nca bamba┼čka bir insan oldum. ┬áO g├╝nden sonra canl─▒lar─▒ koruyor, yoksullara yard─▒m ediyor, konuklara h├╝rmette kusur etmiyor, tanr─▒lara kurbanlar sunuyor, adaklarda bulunuyorum. Hakk─▒ ve adaleti sa─člamaya ├žal─▒┼č─▒yorum.

Beni affeden tanr─▒lar, ┬ápi┼čmanl─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝rlerse seni de affedeceklerdir. Esasen seni, denizlerin tanr─▒s─▒ Poseidon koruyup kollam─▒┼č. E─čer Poseidon koruyup kollamasayd─▒, ├žoktan kaybolup gitmi┼čtin denizin derinliklerinde. Ben seni, PoseidonÔÇÖun bana g├Ânderdi─či bir arma─čan olarak g├Âr├╝yorum. Benim g├Ârevim sana sahip ├ž─▒kmakt─▒r. Bundan b├Âyle, sen benim k─▒z─▒ms─▒n. Saray─▒mda prensesler gibi ya┼čayacaks─▒n. Onlar─▒n sahip oldu─ču her hakka sahip olacaks─▒n.ÔÇŁ

ÔÇťAma bebe─čimÔÇŽ Ancak bir kez s├╝t verebildi─čim o su├žsuz yavrum.ÔÇŁ

ÔÇťHi├ž korkma…! Y├╝re─čini ferah tut. Onu da koruyacakt─▒r y├╝ce tanr─▒larÔÇŽÔÇŁ

O g├╝nden sonra Auge, Misya kral─▒ TotrasÔÇÖ─▒n k─▒z─▒ olarak an─▒l─▒r. TotrasÔÇÖ─▒n ba┼čka ├žocu─ču da olmad─▒─č─▒ndan krall─▒─č─▒n miras├ž─▒s─▒ olur.

Auge, TotrasÔÇÖ─▒n saray─▒nda ya┼čayadursun, biz gelelim onun ormanda b─▒rakt─▒─č─▒ bebe─čeÔÇŽ

O k├╝├ž├╝k bebe─če bir di┼či geyik annelik yapmaya ba┼člar. Anne geyi─čin tanr─▒sal s├╝tlerini i├žen k├╝├ž├╝k bebek, semirdik├že semirir, g├╝├žlendik├že g├╝├žlenir. Onun ├ževresinde geyik yavrular─▒ ko┼ču┼čur, tav┼čanlar cirit atar, sincaplar z─▒plar, ku┼člar c─▒v─▒lda┼č─▒r, kelebekler u├žu┼čur; k├╝├ž├╝k ├žocuk da bunlar─▒ dinleyip tatl─▒ tatl─▒ g├╝lerek ya┼čarken, ormana gelen iki ├žoban olanlar─▒ ┼ča┼čk─▒nl─▒kla seyretmeye ba┼člarlar. Di┼či geyi─čin ├žocu─ča annelik yapt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝nce, ÔÇťBu i┼čte tanr─▒lar─▒n parma─č─▒ var. Bu ├žocu─ču tanr─▒lar koruyorÔÇŁ diye d├╝┼č├╝n├╝rler. G├╝nlerce oradan ayr─▒lamazlar.

├çobanlar─▒ g├Âren anne geyik, ├žocu─ču b─▒rak─▒p gider. Anne geyi─čin geri d├Ânmedi─čini g├Âren ├žobanlar, ├žocu─čun yan─▒na ko┼čarlar, onu al─▒p krallar─▒ KoritosÔÇÖa (Korytos) g├Ât├╝r├╝rler. ├çobanlar─▒ dinleyen KoritosÔÇÖun y├╝z├╝ g├╝ler, g├Ânl├╝nde ├ži├žekler a├žar, ├žobanlar─▒ bah┼či┼če bo─čar. ÔÇťBelli ki bu ├žocuk tanr─▒sal bir arma─čand─▒r,ÔÇŁ der. ÔÇťZaten geyikler kutlu varl─▒klard─▒r. Atalar─▒m─▒z─▒n yol g├Âstericileridir. Bu ├žocu─čun annesi di┼či geyik, babas─▒ benim. Onun i├žin bu ├žocu─ča, ÔÇťb├╝y├╝k geyik ├žocu─čuÔÇŁ anlam─▒nda ÔÇťTelefosÔÇŁ (Telephos) ad─▒n─▒ tak─▒yorum. Bundan sonra b├Âyle an─▒lacak, saray─▒mda bir prens olarak ya┼čayacak,ÔÇŁ diyerek ba─čr─▒na basar.

Kral KoritosÔÇÖun saray─▒nda b├╝y├╝yen Telefos, bir g├╝n av yaparken, kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan iki adam─▒ kazayla ├Âld├╝r├╝r. ├ľld├╝rd├╝─č├╝ adamlar─▒n day─▒lar─▒ oldu─čunu anlay─▒nca da y─▒k─▒l─▒r. Bu olaydan sonra, ger├žek babas─▒n─▒n Herakles, annesinin Auge oldu─čunu anlar; annesinin ya┼čay─▒p ya┼čamad─▒─č─▒n─▒ merak ederek aramaya ba┼člar. Dan─▒┼čt─▒─č─▒ bir k├óhin Misya ├╝lkesine gitmesini ├Â─č├╝tler.

Hemen yola ├ž─▒kan Telefos, ├žok ge├žmeden Misya ├╝lkesine ula┼č─▒r ve annesinin karaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ yerde, ┼čimdiki ├çandarl─▒ K├ÂrfeziÔÇÖnde karaya ayak basar ve bir sava┼čla kar┼č─▒la┼č─▒r. Sava┼čanlardan birinin Misya kral─▒ Totras oldu─čunu anlar ve ona yard─▒ma ko┼čar. Hi├ž tan─▒mad─▒─č─▒ gen├ž sava┼č├ž─▒ TelefosÔÇÖun yard─▒m─▒yla d├╝┼čmanlar─▒n─▒ yenen kral Totras, sava┼čtan sonra, ge├ž sava┼č├ž─▒ya te┼čekk├╝r eder. Onun denizin kar┼č─▒ taraf─▒ndan oldu─čunu ve AnadoluÔÇÖya yeni geldi─čini ├Â─črenince, ÔÇťSen u─čurlu bir adams─▒n,ÔÇŁ der, ÔÇťtam zaman─▒nda geldin, bana yard─▒m ederek d├╝┼čmanlar─▒m─▒ yenmemi sa─člad─▒n. Ben de sana te┼čekk├╝r ediyor, minnettarl─▒─č─▒m─▒ g├Âstermek ve borcumu ├Âdemek i├žin, seni g├╝zel k─▒z─▒m ile evlendirmek istiyorum. E─čer kabul edersen, d├╝─č├╝n haz─▒rl─▒klar─▒na hemen ba┼člar─▒z.ÔÇŁ

Telefos, bu ├Âneriyi kabul etti─činden d├╝─č├╝n haz─▒rl─▒klar─▒ hemen ba┼člar ve birka├ž g├╝n sonra, Auge ile Telefos, ba┼čka deyi┼čle, birbirlerini tan─▒mayan anne ile o─člu, gerdek odas─▒na girerler. Ama onlar─▒n kar─▒-koca olmalar─▒na, her ┼čeyi bilen tanr─▒lar izin vermezler. Onlar tam gerde─če girecekleri s─▒rada, tanr─▒lar taraf─▒ndan g├Ânderilen kocaman bir y─▒lan aralar─▒na girer ve birle┼čmelerine engel olur. Y─▒lan─▒ g├Âren Auge ile Telefos, birbirlerinin y├╝z├╝ne ┼ča┼čk─▒nl─▒kla bakarlar. Her ikisinin de akl─▒na, tanr─▒lar─▒n bu ili┼čkiyi istemedikleri gelir.

─░lk konu┼čan Telefos olur. ÔÇťBelli ki tanr─▒lar istemez bizim kar─▒ koca olmam─▒z─▒. S├Âyle, ey kad─▒n, kimsin sen?┬á Ha┼čmetli ve adil tanr─▒lar, neden kar┼č─▒ ├ž─▒karlar evlenmemize?ÔÇŁ

O zaman Auge, ac─▒yla h─▒├žk─▒rarak, ÔÇťSenin hi├žbir su├žun yok,ÔÇŁ diye s├Âylenir. ÔÇťB├╝t├╝n su├ž bende. Ben bir g├╝nahk├ór─▒m. Evlenmesi yasak olan bir rahibeyim. Athena Tap─▒na─č─▒ÔÇÖnda rahibelik yaparken, HeraklesÔÇÖe ├ó┼č─▒k olarak onunla birlikte oldum. Bu yasak ili┼čkiden do─čan ├žocu─čuma da annelik yapamad─▒m, zavall─▒ k├╝├ž├╝k yavrumu ancak bir kez emzirdikten sonra, g├Âzya┼člar─▒ i├žinde ormana b─▒rakt─▒m.ÔÇŁ

Bu s├Âzleri duyan Telefos, ko┼čup sar─▒l─▒r annesine.┬á ÔÇťBen senin o─člunum,ÔÇŁ der f─▒s─▒lt─▒l─▒ bir sesle. ÔÇťBeni ormanda tanr─▒sal geyik anne besledi ve tanr─▒lar─▒n izniyle sana kavu┼čtum. Bizi koruyan tanr─▒lar, anne-o─čul oldu─čumuz i├žin, tanr─▒sal y─▒lan─▒ g├Ândererek engel oldular evlenmemize.ÔÇŁ

Birbirlerine kavu┼čan anne ile o─člu, sar─▒l─▒p a─čla┼č─▒rlar, hasret giderirler. Bir daha da ayr─▒lmazlar birbirlerinden.

Onlar─▒n anne-o─čul oldu─čunu ├Â─črenen Totras da ├žok sevinir, TelefosÔÇÖu o─člu gibi ba─čr─▒na basar. Onu, Troya kral─▒ PriyamosÔÇÖun k─▒z─▒ Laodike ile evlendirir. Totras ├Âl├╝nce de Telefos Misya kral─▒ olur.

TroyaÔÇÖya sava┼č a├žan Akalar, TroyaÔÇÖya yard─▒m etmesini ├Ânlemek i├žin ilk ├Ânce Misya ├╝lkesine sald─▒r─▒rlar. Ama Telefos, onlar─▒ kar┼č─▒lar ve yi─čit├že sava┼č─▒r.┬á G├╝zellikte HelenaÔÇÖy─▒ da ge├žti─či s├Âylenen ve TelefosÔÇÖun kar─▒s─▒ olan Hiyera (Hiera) ( Laodike ve Astyokhe olarak da bilinir) da bu sava┼čta, Misyal─▒ kad─▒nlar─▒n ba┼č─▒na ge├žer ve aslanlar gibi sava┼č─▒r. Sonunda Akalar yenilip ├žekilmeye ba┼člarlar. Bu ├žekili┼č s─▒ras─▒nda Telefos, AhileusÔÇÖun f─▒rlatt─▒─č─▒ bir m─▒zrakla kal├žas─▒ndan yaralan─▒r

MisyaÔÇÖda TelefosÔÇÖa yenilen Akalar bir t├╝rl├╝ kendilerini toparlayamaz, sekiz y─▒l kadar Anadolu k─▒y─▒lar─▒na u─črayamazlar. Sekiz y─▒l sonra tekrar harekete ge├žerler ama tanr─▒├ža Afrodit zihinlerini buland─▒rd─▒─č─▒ndan TroyaÔÇÖya giden yolu bir t├╝rl├╝ bulamazlar, yolu bilen birini aramaya ba┼člarlar.

Bu s├╝re boyunca TelefosÔÇÖun kal├žas─▒ndaki yara da bir t├╝rl├╝ iyile┼čmemi┼č, hatta daha k├Ât├╝ye gitmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.┬á Apollon k├óhini yaran─▒n ancak yaralayan ki┼či taraf─▒ndan iyile┼čtirilebilece─čini s├Âyler. ├çaresiz kalan Telefos da bir dilenci k─▒l─▒─č─▒na girerek AhileusÔÇÖun yan─▒na gider, kendisini tan─▒tarak yaras─▒n─▒ iyile┼čtirmesini ister. Ahilleus f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmaz, TroyaÔÇÖya kadar kendilerine rehberlik yapacak olursa ve Troya sava┼č─▒na kat─▒lmazsa, yaras─▒n─▒ iyile┼čtirece─čini s├Âyler. Telefos, Troya sava┼č─▒na kat─▒lmamay─▒ kabul ederse de onlara rehberlik yapmay─▒ reddeder. Sonu├žta Troya sava┼č─▒na kat─▒lmamas─▒ ve yolu tarif etmesi ┼čart─▒yla anla┼č─▒rlar. Bunun ├╝zerine Ahilleus, m─▒zra─č─▒ndaki pas─▒ kaz─▒yarak yaraya basar ve TelefosÔÇÖu sa─čl─▒─č─▒na kavu┼čturur.

Telefos, s├Âz├╝n├╝ tutarak Akalara TroyaÔÇÖya giden yolu tarif eder. Kendisi de Troya sava┼č─▒na do─črudan kat─▒lmaz, ama o─člu Evripilos (Eurypilos) komutas─▒nda bir orduyu TroyaÔÇÖya g├Ândererek Troyal─▒lara yard─▒m eder.

Efsaneye g├Âre Anadolulular, Telefos ve LaodikeÔÇÖnin (Hiera) di─čer iki o─člu Tarkon (Tarkhon) ve Tirsenos (Tyrsenos) liderli─činde ─░talyaÔÇÖya g├Â├žm├╝┼člerdir ki, bunlar Etr├╝sklerdir.

AÇIKLAMALAR

Bu ├žal─▒┼čman─▒n amac─▒ yaln─▒zca efsaneyi aktarmak ve k├Âkenini g├Âstermektir. Efsanede ge├žen adlar─▒n anlam─▒n─▒ ve k├Âkenini ara┼čt─▒rmak, bu ├žal─▒┼čman─▒n amac─▒n─▒ ├žok a┼čmaktad─▒r. Bu ├žok daha kapsaml─▒ bir ├žal─▒┼čmay─▒ gerektirir. Bir dildeki yabanc─▒ s├Âzc├╝kleri bulman─▒n genel kabul g├Âren bir y├Ântemi de bulunmamaktad─▒r. Yabanc─▒ dilden ├Âd├╝n├ž al─▒nan s├Âzc├╝kler yeni dilde ekler alarak, ses de─či┼čikliklerine u─črayarak saklan─▒rlar ve y├╝zlerce y─▒l kullan─▒ld─▒─č─▒ndan o dilin mal─▒ gibi olurlar. Ancak yine de, dilin genel yap─▒s─▒na ve sistemati─čine uymad─▒klar─▒ndan fark edilirler. Yunan dili ve mitolojisindeki tanr─▒ ve kahramanlar─▒n adlar─▒n─▒n ├žo─čunlu─ču bu t├╝rdendir.

Birbirine yabanc─▒ iki dildeki s├Âzc├╝kler aras─▒nda rastlant─▒sal ses benzerli─či olabilir, benzerli─čin rastlant─▒sal olup olmad─▒─č─▒n─▒ anlamak i├žin anlama bakmak gerekir, ├ž├╝nk├╝ hem ses hem de anlam─▒n benze┼čmesi ├žok zay─▒f bir olas─▒l─▒kt─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, c├╝mle ve s├Âzc├╝k dizileri (tamlamalar) ve bile┼čik s├Âzc├╝klerin tesad├╝fen benze┼čme olana─č─▒ ├žok az, hatta hi├ž yoktur. Bu nedenle bu ├žal─▒┼čmada, daha ├žok anlamlar─▒n─▒ net ┼čekilde belirleyebildi─čimiz bile┼čik s├Âzc├╝kler ve tamlamalar ├╝zerinde durulmu┼č, do─črulu─čundan emin olunsa da ayr─▒nt─▒l─▒ k├Âken a├ž─▒klamalar─▒ yapmaktan ka├ž─▒n─▒lm─▒┼čt─▒r.

1.-Bilim adamlar─▒na g├Âre, bu efsane AnadoluÔÇÖya denizci bir halk taraf─▒ndan yap─▒lan ger├žek bir sald─▒r─▒yla ilgilidir.

Andrev DalbyÔÇÖe g├Âre, OdysseyaÔÇÖda ÔÇťKeteioiÔÇŁ denilen ve TelefosÔÇÖun o─člu EvrypylosÔÇÖun komutanl─▒─č─▒nda Troya m├╝ttefiki olarak Troya Sava┼č─▒ÔÇÖna kat─▒lan halksa Hitit ba─č─▒ml─▒s─▒d─▒r:

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇťBu hik├óye, M├ľ 1410 civar─▒nda, Hitit kral─▒ 1. TudhaliyaÔÇÖn─▒n y─▒ll─▒k kay─▒tlar─▒nda k─▒saca bahsedilen ger├žek bir olayla ├Ârt├╝┼čebilir. Kral, Seha Nehri topraklar─▒ndaki, Manapadatta isimli bir ba─čl─▒ krala boyun e─čdirmek i├žin bat─▒ya do─čru ilerler. Hititlerce bu isimle bilinen krall─▒k, ArzawaÔÇÖn─▒n kuzeyine do─čru uzanmaktad─▒r. Hermos (modern ismiyle Gediz) vadisinin merkezinde konumlanm─▒┼čt─▒r ve Kaikos vadisini de i├žine alacak bir ┼čekilde kuzeye do─čru uzanm─▒┼čt─▒r; her hal├╝karda Wilusa krall─▒─č─▒yla ya da TroyaÔÇÖyla s─▒n─▒r kom┼čusudur. Topraklar─▒, ─░lyadaÔÇÖda Meiones dediklerine denk gelmektedir. Y─▒ll─▒k tutulan kay─▒tlara, Tudhaliya yakla┼č─▒nca, ÔÇťAhhiyawa kral─▒n─▒n ├žekildi─čiÔÇŁ yaz─▒lm─▒┼čt─▒r; bu durum belki de AhhiyawaÔÇÖn─▒n direnme hareketi i├žine girdi─čine ama Hititlerle do─črudan bir y├╝zle┼čme riskinden ├žekindi─čine i┼čaret etmektedir. Klasik Hitit co─črafyas─▒ ke┼čiflerinde, John Garstang ve O.R. Gurney, Seha NehriÔÇÖnin Kaikos vadisini kapsad─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rm├╝┼č ve bu olay ile Troya efsanesinin muhtemel ba─člant─▒s─▒na da dikkat ├žekmi┼člerdir.ÔÇŁ (Dalby, s. 111)

├ťnalÔÇÖa g├Âre de ÔÇťKeteiÔÇÖlerin pek├ól├ó Troya sava┼člar─▒na kat─▒lm─▒┼č bir Hitit kabilesi olduklar─▒ akla gelebilir. ÔÇť (├ťnal, Kitap 1, s.35)

Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒ da ayn─▒ konuya de─činir:

ÔÇťHomer ÔÇť─░lyadaÔÇŁs─▒nda , ÔÇťketeiansÔÇŁ diyerek, Hititlerden s├Âz eder. Bu, Hititlerin eski adlar─▒ olan HattiÔÇÖden bozmad─▒r. Ancak buradaki ÔÇťhÔÇŁ, ÔÇťkÔÇŁ gibi telaffuz edilir. Homer, Keteianlar─▒, Apollon SmentheusÔÇÖa tapan Pelajlar olarak kabul eder. Amazonlar ya da Hititler, Troya ├ževresinde yerle┼čip, Troya sava┼č─▒nda Troyal─▒lar─▒n taraf─▒n─▒ tuttular. Amazon krali├žesi Pentesiyela Akhilleus taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝. B─▒r Amazon olarak Pentesileya, bir Hititli idi. Keteyos ─▒rma─č─▒, ad─▒n─▒ Keteianlardan yani Hattilerden al─▒r.ÔÇŁ (Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒, s.56)

─░lyadaÔÇÖda ÔÇťMaioniaÔÇŁl─▒lar olarak an─▒lan halk daha sonraki Lidyal─▒lard─▒r.┬á Homeros, ÔÇťLidyaÔÇŁ ad─▒n─▒ bilmez. Halka ÔÇťMaionÔÇŁ, ├╝lkeye ÔÇťMaioniaÔÇŁ der.┬á (─░lyada,┬á ─▒─▒ 864-866, x 431; Strabon, s. 67-156-247) Esasen, HomerosÔÇÖun babas─▒n─▒n ad─▒ da ÔÇťMaionÔÇŁdur. ┬á(Homeros, 1984-8) Maion, b├Âlgedeki halka ad─▒n─▒ veren ve ana tanr─▒├ža kybeleÔÇÖnin e┼či olan kahraman─▒n da ad─▒d─▒r. (Demir, s.78-79) HomerosÔÇÖun babas─▒n─▒n ad─▒n─▒n ÔÇťMaion/Ma─čan/MaanÔÇŁ olmas─▒, onun do─črudan do─čruya bu kurucu efsanevi atan─▒n ├žocu─ču oldu─ču anlam─▒na gelmez. Soy toplumlar─▒nda bu efsanevi atalar hep an─▒l─▒r, bu atan─▒n adland─▒rd─▒─č─▒ soydan olan ve y├╝zlerce y─▒l sonra do─čan ├žocuklar da ayn─▒ efsanevi atan─▒n ├žocu─ču olarak kabul edilirler. Bu durumu M├ľ 13.-12. Y├╝zy─▒llara tarihlendirilen Maykop yaz─▒t─▒nda ad─▒ okunan kral Saulak hakk─▒nda ┼ču saptamay─▒ yapmaktad─▒r: ÔÇťKolhidaÔÇÖda Ayetlerin neslinden kral Saulak h├╝k├╝m s├╝r├╝yordu. Kendi atas─▒ndan her ne kadar 12 y├╝zy─▒ll─▒k bir zaman aral─▒─č─▒ bulunsa da kral Saulak kendini AyetÔÇÖin neslinden say─▒yordu. Kendini Maran─▒ÔÇÖn─▒n (G├╝ne┼č tanr─▒) ku┼ča─č─▒ndan ve aralar─▒nda en az─▒ndan 6-7 y├╝zy─▒ll─▒k bir zaman fark─▒ olan Aya kalesinin sahibi bir kral olarak g├Âr├╝yordu. Gelenek b├Âyledir.ÔÇŁ (Tur├žan─▒nov, s.184)

Maion/Maan halk─▒n─▒n Lydial─▒lar olarak an─▒lmaya ba┼člamalar─▒, HomerosÔÇÖtan ├žok sonrad─▒r. Herodotos, Klio-1-7ÔÇÖde, Maionia kral─▒ Atys o─člu LydosÔÇÖun ÔÇťeskiden MaioniaÔÇÖl─▒lar denen halka kendi ad─▒n─▒ vermi┼č oldu─čunuÔÇŁ, bundan sonra halka ÔÇťLidyal─▒larÔÇŁ denilmeye ba┼čland─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir.

Hititler d├Âneminde Arzava ve Seha Nehri b├Âlgesindeki ├╝lkelerde (M)asturi, Piyamaradu, Tarhunndaradu, Manapa-Kurunda, Kupanda-Kurunda, Atpa, Manapa-Tarhunt (Manapa-Tarhunda┼č), Manapa-Datta (Manapa-Datta┼č) ve Madduvattas adl─▒ ki┼čilerin krall─▒k yapt─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. (├ťnal, 2003 s.19; K─▒nal, s.121; Umar, 1999, s.134; Dalby, s.111; Gurney, s.49)

Milawanda kral─▒ olan Piyamaradu, b├╝y├╝k H─░tit kral─▒ Muvattali zaman─▒nda (1290-1272)┬á Ahhiyawa (Akha) krall─▒─č─▒n─▒n deste─čini alarak TroyaÔÇÖy─▒ ya─čmalam─▒┼č, Lazpa (Lesbos) Adas─▒n─▒ fethetmi┼čtir. (Brandau ve di─čerleri, s.92)

Hititler d├Âneminde bu b├Âlgede Santa┼č/Sanda┼č, Tarhunta/Tarhunda, Datta┼č ve Kubaba adl─▒ tanr─▒lara tap─▒l─▒yordu. F─▒rt─▒na tanr─▒s─▒ olan Datta┼č, ÔÇťDatta┼čaÔÇŁ kentinin ba┼č tanr─▒s─▒yd─▒, bu tanr─▒ya Hititler de tap─▒yorlard─▒. (K─▒nal, 1991-209)

2.-Hitit Belgelerindeki Kral Adlar─▒ ve Abaza/Abhaz Dili

Hitit metinlerinde g├Âr├╝len ÔÇťManapaÔÇŁ ├Ân adl─▒ krallar─▒n adlar─▒ Abhaz/Abaza dilinde g├╝venle a├ž─▒klanabilir.

Abhaz ve Abazalarda Ma─čan/Maan adl─▒ bir klan bulunmaktad─▒r. (B├╝y├╝ka, s.11-228-232) Bu klan─▒n ad─▒yla, AnadoluÔÇÖda g├Âr├╝len ÔÇťMaion/Meon/Mean/Meen/MenÔÇŁ adlar─▒ tam bir uyum i├žindedir.┬á Adige ve Abhaz/Abaza (A┼čuva) dillerinde ┼čah─▒slar ├Ânce klan ad─▒, daha sonra ┼čah─▒s ad─▒ s├Âylenerek an─▒l─▒r. Bu dilde Mana-pa, ÔÇťMana-o─čluÔÇŁ anlam─▒na gelir.

ÔÇťData/Tata/T─▒ta/Dada┼č/Tata┼č/Dad─▒n/dede┼č/Duda/DaduÔÇŁ gibi s├Âzc├╝kler Adige-Abaza dillerinde halen kullan─▒lan ┼čah─▒s adlar─▒d─▒r. (├çurey, s. 40-44) B├╝y├╝k baba anlam─▒ndaki s├Âzc├╝k Adige dilinde ÔÇťDada/TeteÔÇŁ; ├çe├žen dilinde ÔÇťDaadeÔÇŁ; Abhaz dilinde Abdu; Abaza/A┼čuva dilinde Abadu bi├žimindedir. Abaza/A┼čkhar─▒va dilinde b├╝y├╝k dedeye, (AbduÔÇÖnun babas─▒na) ÔÇťDadaÔÇŁ denilir. ÔÇťDada┼č/Tata┼čÔÇŁ ad─▒n─▒ Abhazya krallar─▒ ad olarak kullanm─▒┼člard─▒r. (B├╝y├╝ka, 1986-286)

Mana-pa- datta; halen konu┼čulan Abhaz/Abaza dilinde ÔÇťMana o─člu DattaÔÇŁ anlam─▒na gelir. Mana-(y)i-pa-datta; ÔÇťManaÔÇÖn─▒n o─člu DattaÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r. ÔÇťDadaÔÇŁ, ayn─▒ zamanda arkaik d├Ânemde b├Âlgede ya┼čayan halk─▒n ba┼č tanr─▒s─▒n─▒n adlar─▒ndan biridir. (Umar, TTA, s.192) ┬áHurri k├Âkenli ad─▒ ÔÇťTe┼čupÔÇŁ, Hatti k├Âkenli ad─▒ ÔÇťTaruÔÇŁ olan Hitit ba┼č tanr─▒s─▒n─▒n di─čer ad─▒ da ÔÇťAdadÔÇŁ idi. (├ťnal, 2005-46) Adad, AnadoluÔÇÖya SuriyeÔÇÖden gelmi┼čtir, Hurri k├Âkenlidir. SuriyeÔÇÖde Adad, Hadad, Haman ad─▒yla da tap─▒l─▒r. (Eyubo─člu, s.379) ┬áAbhaz, A┼čuva ve A┼čkhar─▒va dillerinde ÔÇťy├╝ceÔÇŁ anlam─▒nda ÔÇťhaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ bulundu─ču gibi, s├Âzc├╝klerin ba┼č─▒na gelerek ÔÇťbizimÔÇŁ anlam─▒ veren ÔÇťha-ÔÇť ├Ân eki de bulunmaktad─▒r. (B├╝y├╝ka, 1993-25)

Aktard─▒─č─▒m─▒z efsanede g├Âr├╝len ve efsanevi Etr├╝sk g├Â├ž├╝ne ├Ânderlik etti─či belirtilen Telephos o─člu ÔÇťTarkonÔÇŁ ile Mana-pa Tarhunt aras─▒nda tam bir uyum bulunmaktad─▒r.┬á Etr├╝sk ├Âzel ismi ÔÇťMeanÔÇŁ , Etr├╝sk tanr─▒├žas─▒ ÔÇťMania/ManyaÔÇŁ┬á ve ManyaÔÇÖn─▒n e┼či tanr─▒ ÔÇťMantusÔÇŁ un (Yves Bonnefoy, s.165) adlar─▒ ile Hitit belgelerindeki ÔÇťManapaÔÇŁ; Abaza/Abhaz dillerindeki Mana/Maan/Ma─čanÔÇŁ (Maan-pa/Maan-ipa) adlar─▒ aras─▒ndaki uyum da tamd─▒r.

Hitit belgelerinde Milavanda/Miletos kral─▒ olarak g├Âr├╝len ÔÇťPiyamaraduÔÇŁnun ad─▒ da Abaza diliyle a├ž─▒klanabilmektedir. ÔÇťB─▒yaÔÇŁ adl─▒ bir Abhaz klan─▒ bulunmaktad─▒r. ┬á┬áHalen konu┼čulan Abaza dilinde ÔÇťMara-duÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝, ÔÇťb├╝y├╝k g├╝ne┼čÔÇŁ anlam─▒na gelmektedir. ├ľyle g├Âr├╝l├╝yor ki, Abhaz/Abaza dili, ÔÇťP─▒ya/B─▒yaÔÇŁ klan ad─▒n─▒ ve ÔÇťg├╝ne┼č anlam─▒nda ÔÇťmaraÔÇŁ, b├╝y├╝k anlam─▒nda ÔÇťduÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝, binlerce y─▒l hi├ž de─či┼čtirmeden koruyabilmi┼čtir. ÔÇťB─▒ya-Mara-duÔÇŁ ad─▒, Sid Hasan ├Ârne─činde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, Adige-Abhaz gelene─čine uygun bir add─▒r. Bu dillerde, bireyler tan─▒t─▒l─▒rken geleneksel olarak ├Ânce klan, daha sonra ┼čah─▒s adlar─▒ s├Âylenir.

Fritz SchachremeyrÔÇÖe g├Âre, Anadolu ve Ege Denizi y├Âresinde, Balkanlarda ve biti┼čik b├Âlgelerde Hint-Avrupal─▒lardan ├Ânce ya┼čam─▒┼č, Hint-Avrupa ve Sami olmayan bir dil konu┼čan y├╝ksek k├╝lt├╝rl├╝ eski uluslar ve diller toplulu─ču bulunuyordu. SchachremeyrÔÇÖin ÔÇťEgeli Dil ve K├╝lt├╝rÔÇŁ olarak niteledi─či Anadolu k├Âkenli bu dil ve k├╝lt├╝r, yine SchacremeyrÔÇÖe g├Âre b├Âlgeye daha sonra gelen Hint-Avrupa k├Âkenli g├Â├žmenlerin dilleriyle etkile┼čim i├žine girmi┼č, b├Âylelikle Luwi dili, Hitit dili, Lykia dili, Helen dili, Illyria dili gibi k─▒rma diller olu┼čmu┼čtur. Hitit belgelerindeki s├Âzc├╝klerle halen konu┼čulan Abaza/Abhaz dili aras─▒ndaki tam uyum, SchachremeyrÔÇÖin tezini do─črulad─▒─č─▒ gibi; eski Anadolu dillerini Kuzeybat─▒ Kafkas (Adige-Abaza-Ub─▒kh) ve Kuzeydo─ču Kafkas (├çe├žen-Da─č─▒stan vb.) dilleriyle ili┼čkilendiren ├žok say─▒da yazar─▒n g├Âr├╝┼člerini de do─črulamaktad─▒r. (Umar, 1982-292; Dolukhanov, s.484; Gurney, s.106-108)

Adige-Abaza dilinde halen ya┼čayan bile┼čik s├Âzc├╝klerin hi├ž de─či┼čmeden ya da ├žok az de─či┼čiklikle Hitit belgelerinde g├Âr├╝lmesinin nedenini ise Rus bilgini filolog Tur├žan─▒novÔÇÖun tezi a├ž─▒klamaktad─▒r. ┬áMaykop Kurgan─▒ resim yaz─▒s─▒n─▒ A┼čuva dilinde okuyan Tur├žan─▒nov, Abhaz dilinin yap─▒s─▒ndaki sistemin de─či┼čime kar┼č─▒ ├žok direngen olmas─▒ nedeniyle bu okuman─▒n m├╝mk├╝n oldu─čunu belirtmekte, ÔÇťDil sisteminin devaml─▒l─▒─č─▒ ve de─či┼čmezli─či teziniÔÇŁ ileri s├╝rmektedir. (Tur├žan─▒nov, s.45-49)

3.-Manapa-Kurunda ve Kupanda-Kurunda

Yukar─▒daki s├Âz dizilerinin Abaza/A┼čuva-Abhaz dillerinde tahlilleri ve anlamland─▒r─▒lmas─▒ bu ├žal─▒┼čman─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ ├žok a┼čar. O nedenle bu konudaki g├Âr├╝┼člerimizi sakl─▒ tutarak, anlam ├žal─▒┼čmas─▒ yapmadan ÔÇťRUNDAÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ├╝zerinde durmak istiyoruz.

ÔÇťMana-pa┬á ku-RUNDA ve Kupa-anda┬á ku-RUNDAÔÇŁ s├Âz dizilerindeki ÔÇťRUNDAÔÇŁ, ┬áb├╝y├╝k olas─▒l─▒kla Alacah├Ây├╝kÔÇÖte buluntulardan tan─▒d─▒─č─▒m─▒z Hatti k├Âkenli geyik tanr─▒n─▒n ad─▒ olmal─▒d─▒r. (Eyubo─člu, s. 432) Bu tanr─▒ hakk─▒nda fazla bir ┼čey bilinmez.

Horoztepe ve Alacah├Ây├╝kÔÇÖte bo─ča ve geyik heykelleri ile g├╝ne┼č kurslar─▒ bulunmu┼čtur. ÔÇťM├ľ 3. Binde AnadoluÔÇÖda bo─ča ve geyik k├╝lt├╝ ├žok yayg─▒nd─▒, zoomorf bir din anlay─▒┼č─▒ vard─▒. Yani insanlar hayvan bi├žimli tanr─▒lara tap─▒yorlard─▒.ÔÇŁ ( Alp, 2011:6-7; Akurgal, 2021:183) Alacah├Ây├╝kÔÇÖteki geyik fig├╝r├╝n├╝n, MaykopÔÇÖtaki geyik fig├╝r├╝ ve S├╝merÔÇÖin Ki┼č kentindeki geyik kabartmalar─▒yla ili┼čkili olduklar─▒ kabul edilmektedir. Ayr─▒ca Alacah├Ây├╝k buluntular─▒yla Ur kral mezarlar─▒ndaki buluntular aras─▒nda hep ili┼čki kurulmu┼čtur. (K─▒nal, s.43-51-55)

Hitit ├ža─č─▒nda geyik ve bo─ča tap─▒m─▒ evrim ge├žirmi┼č, zoomorf din anlay─▒┼č─▒, Hitit panteonunda ortadan kalkm─▒┼č, ancak ÔÇťbo─ča ve geyik ├Ânemini korumu┼č, insan bi├žimli tanr─▒lar─▒n hayvan─▒ olmu┼čtur. Hitit ├ža─č─▒na ait sanat eserleri aras─▒ndaki g├╝m├╝┼čten geyik ritonuÔÇŁ bunun kan─▒t─▒d─▒r. (Alp, 2011:8-10)

AnadoluÔÇÖda geyik tanr─▒ tap─▒m─▒ ├žok eskiydi ve Hattilere aitti. Hitit panteonunda geyik tanr─▒ yoktu. Alacah├Ây├╝k-Hatti k├Âkenli bu tanr─▒ya Hint-Avrupal─▒ Hititler hi├žbir zaman tapmad─▒lar; ├Âyle g├Âr├╝l├╝yor ki, Hatti k├Âkenli halklarda bu tap─▒m, Hititler d├Âneminde evrim ge├žirerek kutsal hayvana d├Ân├╝┼čt├╝. Hitit k├Âkenli olmayan yerel halksa kendi yerle┼čim merkezlerinde tap─▒m─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Hatti k├Âkenli Bat─▒ Anadolu halk─▒ A┼čuvalar─▒n (ÔÇťArzavaÔÇŁ siyasi olu┼čumun ad─▒d─▒r, halk─▒n ba─čl─▒ oldu─ču kabile A┼čuvaÔÇÖd─▒r) da insan bi├žimli tanr─▒larla birlikte bu tap─▒m─▒ da s├╝rd├╝rd├╝kleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. ┬áHitit metinlerindeki ÔÇťManapa ku-RUNDA ve Kupanda ku-RUNDAÔÇŁ adlar─▒ bunu kan─▒tlamaktad─▒r.

Arzava ve A┼čuva krallar─▒n─▒n ta┼č─▒d─▒klar─▒ Hint-Avrupa dilinden olmayan adlar, Orta AnadoluÔÇÖyu istila eden Hititlerin aksine, Bat─▒ AnadoluÔÇÖyu istila eden Hint-Avrupal─▒ Luwilerin bu b├Âlgedeki yerli k├╝lt├╝r├╝ ve dili ortadan kald─▒ramad─▒─č─▒n─▒n kan─▒t─▒d─▒r.┬á Di─čer yandan Alacah├Ây├╝k buluntular─▒ M├ľ 2300 y─▒llar─▒na tarihlendirilir. Yukar─▒da adlar─▒ belirtilen Hitit metinlerindeki Bat─▒ Anadolu krallar─▒ysa M├ľ 1400-1250 y─▒lar─▒na tarihlendirilmektedir, arada yakla┼č─▒k 900-1000 y─▒l fark vard─▒r. Arzava kral adlar─▒nda geyik tanr─▒n─▒n ad─▒n─▒n g├Âr├╝lmesi, bin y─▒l kadar geyik tanr─▒ inanc─▒n─▒n bu b├Âlgede A┼čuva halk─▒ aras─▒nda ya┼čat─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve bu halk─▒n Bat─▒ Anadolu k├Âkenini g├Âsterir.

Alacah├Ây├╝kÔÇÖ├╝n M├ľ 2300 civar─▒nda AnadoluÔÇÖya sald─▒ran Hint-Avrupal─▒ g├Â├žmenlerce yak─▒l─▒p y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra, b├Âlgede ya┼čayan Hatti-Hurri k├Âkenli halklardan bir b├Âl├╝m├╝n├╝n g├╝neybat─▒ya do─čru g├Â├ž ederek AfyonÔÇÖdan itibaren Menderes-Gediz vadisini ve Truva kentine kadar Bat─▒ AnadoluÔÇÖyu yurt tutmu┼č olmalar─▒ g├╝├žl├╝ bir olas─▒l─▒k olarak g├Âr├╝lmektedir. (Stone, s. 74; Melchert, s. 44-46-248) Filologlar taraf─▒ndan Ephesos/Apasa kentiyle ili┼čkilendirilen ve ÔÇťAbazaÔÇŁ etnik ad─▒yla ├žak─▒┼čan (Bolvadin yak─▒nlar─▒ndaki Abbasos, Bergama yak─▒nlar─▒ndaki Abbou Kome, ─░lyadaÔÇÖda (11 826) an─▒lan, ┼čimdiki Lapseki yak─▒nlar─▒nda bulunan Apaisos v.b) kent adlar─▒ ┼čimdiki kuzeybat─▒ Kafkasya halklar─▒n─▒n atalar─▒ olan Arzava ve A┼čuva krallar─▒n─▒n Hititler d├Âneminde bu b├Âlgede ya┼čad─▒klar─▒n─▒ g├Âsteren kan─▒tlard─▒r. (Umar, TTA, s.10-81)

Peki, ama ÔÇťRundaÔÇŁ adl─▒ geyik tanr─▒n─▒n ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan Arzava krallar─▒ Alacah├Ây├╝k k├Âkenli miydi? B├╝y├╝k olas─▒l─▒kla evet. Ama yine de kesin bir ┼čey s├Âylenemez. Leng├╝istik kan─▒t varsa da arkeolojik kan─▒t yoktur. Bu b├Âlgedeki hi├žbir yerle┼čimde g├╝ne┼č kurslar─▒ ve geyik fig├╝r├╝nleri bulunamam─▒┼čt─▒r.

Alacah├Ây├╝k ve Horoztepe bo─ča ve geyik heykelcikleri, ├žok do─čru bi├žimde ittifakla totem inanc─▒n─▒n kan─▒t─▒ olarak kabul edilmektedir. (K─▒nal, s.51) Totemler, kan ba─č─▒na dayal─▒ soy ├Ârg├╝tlenmeleri olan klanlar─▒n tapt─▒klar─▒ ve soyundan t├╝rediklerine inand─▒klar─▒ sihirli varl─▒klard─▒r.┬á Klanlar, bu efsanevi totem atalar─▒n b├╝y├╝sel adlar─▒yla an─▒l─▒rlar. (Thomson, 1983:46-50; Morgan, 1986:134-145-374) Klanlar─▒n─▒n ├╝├ž temel ├Âzelli─či bulunur:

a.Klan ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan herkesin ortak bir atadan geldiklerine ve karde┼č olduklar─▒na inanmalar─▒,
b.Ortak b├╝y├╝sel bir ada ve simgeye sahip olmalar─▒,
c.Karde┼č olmalar─▒ nedeniyle klan ├╝yelerinin birbirleriyle evlenmelerinin yasak olmas─▒.

Bu ├╝├ž temel ├Âzellik, ├ža─č─▒m─▒zdaki ├çerkes toplumlar─▒nda halen s├╝rd├╝r├╝l├╝r. Bu da totem inanc─▒n─▒n ve klan sisteminin ├çerkeslerde (Adige-Abaza ve Ub─▒khlar) ne kadar k├Âkl├╝ oldu─čunu g├Âsterir. ├ľyle g├Âr├╝l├╝yor ki ÔÇťHititlerin bin tanr─▒s─▒ÔÇŁ n─▒n hi├žbiri Hitit tanr─▒s─▒ de─čildi. Bunlar, Hititlerle k├Âken birli─či olmayan AnadoluÔÇÖnun yerli halk─▒ Hatti klanlar─▒n─▒n totem tanr─▒lar─▒yd─▒.

─░lk totemler, genellikle bitki ya da hayvand─▒. K─▒nalÔÇÖ─▒n da belirtti─či gibi, ÔÇťM─▒s─▒rda ve MezopotamyaÔÇÖda oldu─ču gibi, AnadoluÔÇÖda da hayvanlara tap─▒lm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ Ancak zamanla hayvan ve bitki tap─▒mlar─▒ ortadan kalkt─▒, bu totemler sihirli g├╝├žleri olan varl─▒klara d├Ân├╝┼čt├╝ler. As─▒l k├Âken unutulsa da klanlar sihirli adlar─▒n─▒ hi├ž unutmad─▒lar ve simgelerini de hep korudular. Bu adlar─▒ g├Âk cisimlerine, da─člara, nehirlere ve insan atalara takarak soy mitolojilerinde yeni d├╝zenlemeler yapt─▒lar. (Smith, s.48)

4.-Misya (Mysia) ├ťlkesi

Misya b├Âlgesinin, Hitit metin metinlerindeki ad─▒ MasaÔÇÖd─▒r. Bu iki ad e┼čitlenmektedir.┬á Hititler Masa halk─▒yla ├že┼čitli d├Ânemlerde sava┼čm─▒┼člard─▒r. (├ťnal, Kitap 1, s. 114, 137, 186)

Masa halk─▒n─▒n, Hitit ├Âncesi Hatti halk─▒yla ili┼čkisini belgeleyen ├žok ilgin├ž bir ayinle de Hitit sonbahar bayram─▒nda kar┼č─▒la┼č─▒yoruz. Bu bayramda ÔÇťHatti adamlar─▒ÔÇŁ ve ÔÇťMasa adamlar─▒ÔÇŁ denilen iki grup sava┼čmak ├╝zere kar┼č─▒la┼č─▒rlar. Masa adamlar─▒n─▒n elinde kam─▒┼č silahlar, Hatti adamlar─▒n─▒n elinde tun├ž silahlar vard─▒r. Sonu├žta Hatti adamlar─▒ Masa adamlar─▒n─▒ yenerek esir edip tanr─▒ya sunarlar. (Ardzinba, s. 102) ├çe┼čitli efsanelerde Masa halk─▒, Lidyal─▒lar─▒n efsanevi atas─▒ tanr─▒ Men/Manes ve onun t├╝revi olan ÔÇťMasnesÔÇŁ┬á (veya Masdnes) ile ili┼čkilendirilmektedir. (Demir, s.79-80)

Masa, M─▒┼ča, Maza, Mas adlar─▒n─▒ ta┼č─▒yan Adige-abaza klanlar─▒ halen ya┼čamaktad─▒r. A┼čuva kabilesine ba─čl─▒ arkaik Me┼čeko kabilesi KafkasyaÔÇÖda Maykop Kurgan─▒ civar─▒nda Tur├žaninov taraf─▒ndan tespit etmi┼čtir. (Tur├žaninov, s.39)

Maza, Adige dilinde; (A)mza, Abhaz dilinde; (A) m─▒z, A┼čkhar─▒va/A┼čuva dilinde ÔÇťayÔÇŁ anlam─▒na gelir. ÔÇť ÔÇťMezÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ Adige dilinde ÔÇťormanÔÇŁ; ÔÇťM─▒┼čaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇťay─▒ÔÇŁ; ÔÇťMe┼čÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇťekinÔÇŁ anlam─▒nda kullan─▒l─▒r. ÔÇťM─▒┼č/Am─▒┼čÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝, A┼čuva/A┼čkhar─▒va dilinde ÔÇťg├╝n, ─▒┼č─▒k, u─čurÔÇŁ, mecazi anlamda da g├╝ne┼č anlam─▒nda kullan─▒l─▒r. ÔÇťMa┼ča/M─▒┼č─▒/M─▒┼čÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ Apsuva dilinde de ÔÇťg├╝n, g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒, g├╝n ─▒s─▒s─▒ÔÇŁ anlamlar─▒na gelir. (B├╝y├╝ka, 1971-111) A┼čuva/A┼čkhar─▒va dilinde ÔÇťay─▒ÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝, Am┼ča/Am─▒┼č/Am┼če/Am┼čÔÇŁ; Apsuva dilinde ÔÇťAm┼čuÔÇŁ bi├žimlerinde s├Âylenir. (Ankuab, s.167)

5.-Aleos 

ÔÇťTageÔÇŁ kral─▒n─▒n ad─▒ olan bu s├Âzc├╝k, Yunanca de─čil, Yunan ├Âncesi dildendir. ÔÇťAle-osÔÇŁ , s├Âzc├╝─č├╝n├╝n sonundaki ÔÇť-osÔÇŁ eki ise Yunancad─▒r. K├Âk s├Âzc├╝k ÔÇťA/leÔÇŁ , Abhaz kral soyunun da tarihsel ad─▒d─▒r.

Maykop Kurgan─▒ÔÇÖndaki resim yaz─▒lar─▒ okuyan Tur├žaninov, Kurganda yatan kral─▒n soyunu ÔÇťLauÔÇŁ ve eski bi├žimini ÔÇťLaÔÇŁ olarak saptam─▒┼čt─▒r. (Tur├žaninov, s.39) Son Abhaz kral A├žba/├ça├žbalar da ayn─▒ soydand─▒r.┬á T├╝rkiyeÔÇÖde ya┼čayan A┼čuvalar─▒n kurduklar─▒ ├çorum, Adana ve KayseriÔÇÖdeki k├Âylerden ├╝├ž├╝ Abazalar taraf─▒ndan ÔÇťLoo k─▒t, Lo/Lo─č/Lov k├Ây├╝ÔÇŁ olarak an─▒lmaktad─▒r.

Esasen Aphaz dilinde ÔÇťLaa/AlaaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ kral anlam─▒na gelmektedir. (B├╝y├╝ka,1986-229)

6.- Telefos (Telephos) s├Âzc├╝─č├╝ de Yunanca de─čil, Yunan ├Âncesi Anadolu dilindendir.

Konuyu ├žok uzataca─č─▒ i├žin bu s├Âzc├╝─č├╝n Adige ve Abhaz dillerindeki olas─▒ a├ž─▒klamalar─▒n─▒ yapmak istemiyoruz. Baz─▒ a├ž─▒klamalar─▒ hi├žbir yorum yapmadan aktarmakla yetinece─čiz.

TelephosÔÇÖun Bergama kentini kurdu─čuna inan─▒l─▒yordu.┬á Bergama krallar─▒ Attaloslar, TelephosÔÇÖu atalar─▒ say─▒yorlard─▒.┬á Bergama kral─▒ 11. Eumenes taraf─▒ndan in┼ča edilen Bergama Zeus suna─č─▒nda, ÔÇťMermer sunak masas─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒ platformun ├╝├ž taraf─▒n─▒ ├ževiren duvarlar boyunca, HeraklesÔÇÖin o─člu TelephosÔÇÖun, do─čdu─ču andan BergamaÔÇÖy─▒ kurdu─ču g├╝ne kadar olan efsanevi ya┼čam─▒ÔÇŁ anlat─▒l─▒yordu. (Akurgal, 1989:342) ÔÇťAttal-osÔÇŁ kral soyunun ad─▒ndaki ÔÇťA-tallaÔÇŁ, ÔÇťTele-phosÔÇŁ ad─▒ndaki ÔÇťTeleÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ne g├Ânderme olmal─▒d─▒r. ÔÇťEu-mene-sÔÇŁ kral ad─▒ndaki ÔÇťMeneÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ de ÔÇťMana-paÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ndeki ÔÇťManaÔÇŁ ile ayn─▒d─▒r ve Lidya kral soyunun efsanevi atas─▒ maion/Menes ile ili┼čkilidir.

├ťnal bu s├Âzc├╝kle ilgili ┼ču saptamay─▒ yapar: ÔÇťEurypilosÔÇÖun Hitit├že kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒n bulunamamas─▒na kar┼č─▒n, onun babas─▒ olan TelephosÔÇÖta ┬áHatti-Hitit do─ča tanr─▒s─▒ TelipinuÔÇÖnun ad─▒n─▒ g├Ârmek olas─▒d─▒r.ÔÇŁ (├ťnal, Kitap 1, s.35) Telipuni, Hatti k├Âkenli Hitit bitki-bereket tanr─▒s─▒d─▒r. F─▒rt─▒na tanr─▒s─▒yla Arinna g├╝ne┼č tanr─▒├žas─▒n─▒n o─čludur.

Tur├žan─▒nov, Tela/Tella s├Âzc├╝─č├╝n├╝ Abhazlar─▒n ÔÇť├╝lkeÔÇŁ anlam─▒nda kulland─▒klar─▒n─▒ ama Abazalar─▒n bu s├Âzc├╝─č├╝ kullanmad─▒klar─▒n─▒, ÔÇťp─▒/f─▒ÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n her iki dilde de y─▒ld─▒r─▒m anlam─▒na geldi─čini, ÔÇťn─▒ÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n eski A┼čuva dilinde tanr─▒ anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒, ÔÇť(a)p─▒-n─▒ÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n eski A┼čuva dilinde ÔÇťy─▒ld─▒r─▒m tanr─▒s─▒ÔÇŁ anlam─▒na geldi─čini belirtmektedir. (Tur├žan─▒nov, s.34-127- 136- 231) Bu s├Âzc├╝─č├╝n analizini ├ľmer B├╝y├╝ka da yapar. (B├╝y├╝ka,1971-41-75)

ÔÇťDaleÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝, Hurri diliyle akraba olan ├çe├žen dilinde tanr─▒ anlam─▒na gelir. (Mansur, s. 135). G├╝rc├╝lerde boynuzlu av hayvanlar─▒n─▒ koruyan ÔÇťDaliÔÇŁ adl─▒ bir tanr─▒├ža bulunmaktad─▒r. (Yves Bonnefoy, s. 368)

ÔÇťTelephos/Tel(a)-aphasÔÇŁ bile┼čik s├Âzc├╝─č├╝ndeki ÔÇťaphasÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ a├ž─▒k bir bi├žimde ÔÇťAphaz-AbazaÔÇŁ etnik ad─▒na denk d├╝┼čmektedir. Ayn─▒ ┼čekilde, Hitit belgelerinde kar┼č─▒la┼č─▒lan ÔÇťApasaÔÇŁ kenti, bilim adamlar─▒ taraf─▒ndan ittifakla ÔÇťEphesosÔÇŁ kentiyle ├Âzde┼čle┼čtirilmektedir. (Melchert, s. 49-236) ÔÇťEphes-osÔÇŁ ad─▒n─▒, Abhaz halk─▒n─▒n ad─▒yla, ÔÇťApasaÔÇŁ kent ad─▒n─▒ ÔÇťAbazaÔÇŁ halk─▒n─▒n ad─▒yla e┼čle┼čtirmek m├╝mk├╝nd├╝r. Bu iki ad birbirlerinin yerine kullan─▒labilen etnik adlard─▒r.

Aiginia Adas─▒ÔÇÖnda tap─▒lan tanr─▒├ža ÔÇťAphaiaÔÇŁ ile ┼č├╝phe g├Ât├╝rmez bir ┼čekilde ili┼čkili olan ÔÇťAphaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝, Abhaz-Abaza-A┼čuva halk─▒n─▒n klanlar─▒ndan birinin ad─▒d─▒r. (Umar, TTA, s.28-83) ┬á┬áAbaza-A┼čkhar─▒va leh├žesinde Apha/Aphe s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇť├Ânder, ├Ânc├╝ÔÇŁ ; ÔÇťApkh─▒/ApkhuÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇť├ÂnceÔÇŁ anlam─▒na gelir. (Midas, s. 43-80) Ayn─▒ s├Âzc├╝k Abhaz (Apsuva) dilinde ÔÇťP─▒khe/pxeaÔÇŁ bi├žiminde, ÔÇť├Ân, ├Ânde, ilerideÔÇŁ anlam─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r. (B├╝y├╝ka, s.236) Abaza-A┼čuva-Abhaz dillerinin tamam─▒nda ÔÇť├ľnderÔÇŁ anlam─▒nda kullan─▒lan ÔÇťAp─▒za/Af─▒zaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n bu s├Âzc├╝klerle ili┼čkisi ├žok a├ž─▒kt─▒r. (Ankuab, s.229)

KAYNAKÇA

  • Ahmet ├ťnal, Hititler Devrinde Anadolu, Kitap-2, Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒, ─░st., 2003
  • Ahmet ├ťnal, Hititler Devrinde Anadolu, Kitap-3, Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒, ─░st., 2005
  • Ali ├çurey, Hatti-hititler ve ├çerkesler, ├çiviyaz─▒lar─▒, ─░st., 2011
  • Andrev Dalby, HomerosÔÇÖu yeniden Ke┼čfetmek, ├çev., Hakan Keser, Alfa, ─░st., 2018
  • Anthony D. Smith, Uluslar─▒n Etnik K├Âkeni, ├çev., Sonay Bayramo─člu, H├╝lya Kendir, Dost, Ank., 1986
  • Azra Erhat, Mitoloji S├Âzl├╝─č├╝, Remzi Kitabevi, ─░st.,
  • Bilge Umar, ─░lk├ža─čda T├╝rkiye Halk─▒, ─░nk─▒lap Kitabevi, ─░st., 1999
  • Bilge Umar, T├╝rkiye Halk─▒n─▒n ─░lk├ža─č Tarihi-1, ─░nk─▒lap Kitabevi, ─░st., 1982
  • Bilge Umar, T├╝rkiyeÔÇÖdeki Tarihsel Adlar, ─░nk─▒lap Kitabevi, ─░st,, 1993
  • B─▒rg─▒t Brandau-Harmut Sch─▒ckert-Peter Jablonka, Resimlerle Troya, ├çev.,Ak─▒n Kanat, Arkada┼č, Ank., 2015
  • Ekrem Akurgal, Anadolu Uygarl─▒klar─▒, Net Turistik Yay─▒nlar─▒, ─░st., 1989
  • Ekrem Akurgal, Hatti ve Hitit Uygarl─▒klar─▒, Phonix, Ank., 2021
  • Faik Midas, Bab─▒lalar─▒n Torunlar─▒, kendi yay─▒n─▒, Ank., 2008
  • Georgi F. Tur├žan─▒nov, ├çev., Kayhan Y├╝kseler, KafkasyaÔÇÖda Bulunan Antik Eserlerin Ke┼čfi ve Yaz─▒lar─▒n─▒n ├ç├Âz├╝mlenmesi, Kafdav, Ank., 2009
  • George Thomson, Tarih├Âncesi Ege, ├çev., Celal ├ťster, Payel, ─░st., 1988
  • Gunda Ankuab, T├╝rk├že-Abazaca Konu┼čma k─▒lavuzu ve S├Âzl├╝k, ├çiviyaz─▒lar─▒, ─░st., 2007
  • Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒, Merhaba Anadolu, Bilgi Yay─▒nevi, Ank.,
  • Homeros, ─░lyada, ├çev., Azra Erhat- A.Kadir, Can Yay─▒nlar─▒, ─░st.,1984
  • Herodotos, Herodot Tarihi, ├çev., M├╝ntekim ├ľkmen, Remzi Kitabevi, ─░st., 1983
  • Graig Melchert ve di─čerleri, Luviler, AnadoluÔÇÖnun Gizemli Halk─▒, ├çev;, Bar─▒┼č Baysal- ├çi─čdem ├çidaml─▒, Kalkedon, ─░st., 2010
  • ─░smet Zeki Eyubo─člu, Anadolu ─░nan├žlar─▒- Anadolu Mitolojisi, Ge├žit Kitabevi, ─░st.,?
  • Merlin Stone, Tanr─▒lar Kad─▒nken, ├çev., Nilg├╝n ┼×arman, Payel, ─░st., 2000
  • Muzaffer Demir, Lidyal─▒lar, Mitostan Logosa, TTK, Ank., 1014
  • Lewis Henry Morgan, Eski Toplum 1, ├çev., ├ťnsal Oskay, Payel, ─░st., 1986
  • ├ľmer B├╝y├╝ka, Abhaz Tarihinin ─░skeleti, Abhazoloji Yay─▒nlar─▒, ─░st., 1993
  • ├ľmer B├╝y├╝ka, Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒?, Abhazoloji Yay─▒nlar─▒, ─░st., 1971
  • ├ľmer B├╝y├╝ka, Kafkas Kaynaklar─▒na G├Âre ─░lk Yarat─▒l─▒┼člar- ─░lk ─░nsanl─▒k- Kafkas Ger├žekleri, 11. Cilt, Abhozoloji Yay─▒nlar─▒, ─░st., 1986
  • Pierre Grimal, Mitoloji S├Âzl├╝─č├╝, ├çev., Sevgi Tamg├╝├ž, Kabalc─▒, ─░st., 2012
  • Robert Graves, Yunan Mitleri, ├çev., U─čur Akpur, Say yay─▒nlar─▒, ─░st., 2010
  • Sedat Alp, Hitit G├╝ne┼či, Tubitak, Ank., 2003
  • Sedat Alp, Hitit ├ça─č─▒nda Anadolu, Tubitak, Ank., 2001
  • Strabon, Anadolu (Kitap X11, X111, X1V) ├çev., Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒, ─░st., 2018
  • Vladislav Ardzinba, Eski├ža─č Anadolu Ayinleri ve Mitleri, ├çev., Orhan Uravelli, Kafdav, Ank., 2010

Ya─čan ├ťmit ├ľZVER─░

Sivas, ┼×ark─▒┼člaÔÇÖda do─čdu. Gazi E─čitim Fak├╝ltesi E─čitim Bilimleri B├Âl├╝m├╝ mezunudur. ├çe┼čitli illerde ├Â─čretmen ve ilk├Â─čretim M├╝fetti┼či olarak g├Ârev yapt─▒ktan sonra emekli olmu┼čtur. Ders kitab─▒ ve yard─▒mc─▒ ders kitab─▒ yazar─▒d─▒r. ├çocuk edebiyat├ž─▒s─▒d─▒r. ├çe┼čitli yay─▒nevlerince yay─▒nlanm─▒┼č ├žocuk kitaplar─▒ bulunmaktad─▒r. Jineps gazetesinde ilk├ža─č tarihi ├╝zerine ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nlanmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ya─čan ├ťmit
  • YEN─░
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022
Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Ekrem Hayri PEKER, 23 Mart 2022
Ye┼čil Diyar Kosova

Ye┼čil Diyar Kosova

Haber Merkezi, 22 Mart 2022
Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ali E┼čref UZUNDERE, 22 Mart 2022
T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

U─čur Bora YUMAK, 12 Mart 2022
T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

Haber Merkezi, 12 Mart 2022