├ľzden Bekir KARAKA┼×
├ľzden Bekir  KARAKA┼×
B─░ZANS OYUNLARI – Bir Sanayi Casuslu─ču Hik├óyesi: ─░pe─čin ─░stanbul Yolculu─ču
  • 29 Ekim 2020 Per┼čembe
  • +
  • -
  • ├ľzden Bekir KARAKA┼× /

AvrupaÔÇÖda imparatorluk tarihi (eski d├╝nyan─▒n tamam─▒ i├žin diyebiliriz) baz─▒ emtialarla ┼čekillenmi┼čtir. ─░pekÔÇÖte alt─▒nla beraber bu emtialardan biridir. ─░lk ├╝├ž├╝n i├žine rahatl─▒kla girmektedir. Roma tarihi, ─░ran tarihi, T├╝rk Tarihi, Arap tarihi ÔÇťipekÔÇŁ olmaks─▒z─▒n ├žok g├Âsteri┼čsiz hatta anlams─▒z kal─▒r dersek yeridir.

├çinÔÇÖin alt─▒n madenidir ipek. Bir medeniyetin zarafetinin bayra─č─▒d─▒r. Biliminin elbisesidir. Sanat─▒n─▒n esteti─či, dokunu┼čudur. ├çin k├╝lt├╝r├╝n├╝n teni ipektir.

├çinlilerden ba┼člayarak, ─░stanbulÔÇÖa geli┼č hik├óyesine gelmeden ├Ânce ÔÇťipekÔÇŁ kelimesinin yolculu─čuna biraz bakmam─▒z gerekmektedir.

T├╝rk dilinde ipek kelimesinin ilk ge├žti─či kaynak; T├╝rk├že ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č ilk eserlerden biri olan ─░bn M├╝henn├ó L├╗gat─▒ÔÇÖd─▒r. Bu kaynakta ÔÇťyipekÔÇŁ veya ÔÇťyipakÔÇŁ olarak ge├žmektedir. ÔÇťyipÔÇŁ kelimesi ÔÇťipÔÇŁ kar┼č─▒l─▒─č─▒ ve ┬áÔÇť+akÔÇŁ ├Ân ekiyle t├╝retilmi┼č olabilece─či ├╝zerinde durmaktad─▒r T├╝rk dili uzmanlar─▒. ÔÇťYipÔÇŁ kelimesi Eski T├╝rk├že de g├╝n├╝m├╝zdeki ÔÇťipÔÇŁ kelimesidir, eski bir Uygur ├Âyk├╝s├╝nde ÔÇťelgi erdinilig yip egirerÔÇŁ ÔÇťelleri m├╝cevherli iplik e─čirirlerÔÇŁ diye ge├žmektedir. ÔÇťYipakÔÇŁ denilmesinin bir sebebi de bu ├╝r├╝ne ÔÇťbeyaz iplikÔÇŁ deniliyor olmas─▒ olabilir.

ÔÇťÔÇŽOrta Asya kavimlerinin dilleri ipekle ilgili kelimeler a├ž─▒s─▒ndan zengindir. Orhon yaz─▒tlar─▒nda ge├žen kutay kelimesi ÔÇťipekÔÇŁ olarak ├ževrilmi┼čtir. K├ó┼čgarl─▒ Mahmud, T├╝rklerÔÇÖin ipek kar┼č─▒l─▒─č─▒ kulland─▒klar─▒ baz─▒ kelimeleri verir. Mesel├ó a─č─▒ ÔÇťipekli kuma┼čÔÇŁ, a─č─▒c─▒ ÔÇťipekli kuma┼č muhaf─▒z─▒, hazinedarÔÇŁ anlam─▒na geliyordu. Bar├ž─▒n yine ÔÇťipekli kuma┼čÔÇŁ demekti; yolak bar├ž─▒n ise ipe─čin ├žizgili veya ┼čeritli olan─▒ idi. Bunlar ─░ranÔÇÖda ├╝retilen ve ikat denilen t├╝rden kuma┼člar olmal─▒d─▒r. ─░bri┼čim ve ibri┼čim teli kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├žikin, ├žikin yipi kelimeleri kullan─▒lmaktayd─▒. K├ó┼čgarl─▒ Mahmud de─či┼čik ├çin ipeklilerinin adlar─▒n─▒ da vermektedir. Orhon metinlerinde ve D├«v├ón├╝ lug─ütiÔÇÖt-T├╝rkÔÇÖteki baz─▒ ├Ârneklerde ipe─čin aldat─▒c─▒ cazibesine dikkat ├žekilmektedir.ÔÇŁ1

G├╝n├╝m├╝zde ipe─čin Latince bilimsel ad─▒ ÔÇťSericumÔÇŁ, Fars├žaya ÔÇťSereÔÇŁ (beyaz ÔÇôipekli- ┼čerit)┬á olarak ge├žmi┼čtir. Sericum teriminin Romal─▒lar─▒n Uzakdo─čulular i├žin kullanm─▒┼č oldu─ču ÔÇťSerumÔÇŁ kelimesinden gelmektedir.┬á Arap├ža da ipek kuma┼č manas─▒nda ÔÇťSerakÔÇŁ terimi kullan─▒lmaktad─▒r. Fakat ─░slami kaynaklarda ÔÇťHar├«rÔÇŁ kelimesi ile de an─▒lmaktad─▒r.

├çin tarihini M.├ľ. 1450lerden itibaren Shang S├╝lalesi ile ba┼člatabilmektedir. Bu tarihten itibaren olan ├çin tarihi ayd─▒nl─▒kt─▒r ve okunabilmektedir. Tabi sa─člam olmayan bir├žok ├çin kayna─č─▒ bu s├╝lalenin ba┼člatt─▒─č─▒ tarihi M.├ľ. 1770lere kadar g├Ât├╝r├╝r fakat b├Âyle bir tarihleme do─črulanamam─▒┼čt─▒r. ─░┼čte ipe─čin tarihini de bu kadar eskiye g├Ât├╝r├╝lebiliriz. O d├Ânemin ├çininin ipekli kuma┼člar─▒ vard─▒. Bu y├╝zden ipek tarihi daha eskisi tarihlere kadar g├Ât├╝r├╝lebilir. ─░pek b├Âcekli─činin G├╝ney ├çinÔÇÖden geldi─čine ┼č├╝phe yoktur; ve eskiden yaln─▒z ipek b├Âce─či t─▒rt─▒llar─▒n─▒n iplikleri de─čil, ba┼čka t─▒rt─▒llar─▒nkini de kullan─▒rlard─▒. Bulunan ipekli kuma┼č bakiyeleri, dokumac─▒l─▒k tekni─činde b├╝y├╝k bir geli┼čme g├Âstermektedir. (2)

─░pe─čin tanr─▒├žas─▒ Lei-tsu

─░pek en ba┼č─▒ndan beri kad─▒nd─▒r, kad─▒ns─▒d─▒r. Atas─▒ da kad─▒nd─▒r. BizansÔÇÖa gelene kadar hep kad─▒n olmu┼čtur. B├╝t├╝n Asya da kad─▒nlar─▒n elinde yarat─▒lm─▒┼č, y├╝celtilmi┼č ve ├╝retilmi┼čtir. Bir di┼či ┼čehirde en ba┼čta erkeklerin elinde kal─▒nca pek ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼č sonras─▒nda kad─▒n eli de─čince Bizans─▒n ipe─či ÔÇťkemhaÔÇŁ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ─░stanbul ve Bursa ├çin kopyas─▒ iken, ÔÇťkemhaÔÇŁ Anadolu Romal─▒ kad─▒n─▒n─▒n eseridir. Desenleri kimi zaman Farstan etkilenir, kimi zaman ta Roma ┼čehrine, Atinalara selam ├žakar. Ama dokuma tekni─či bile kendine BizansÔÇÖ─▒n kad─▒na ├Âzg├╝d├╝r. ├ľncesinde T├╝rklerden Bizans evlerine giren ipek kuma┼č sonras─▒nda g├Âr├╝r├╝z ki, Sasani motifleriyle bir kemha kuma┼č─▒ndan elbise T├╝rk ├žad─▒r─▒na T├╝rk kad─▒n─▒n─▒n ├╝st├╝nde girmektedir.(3)

Niye kad─▒nd─▒r ─░pek? ├çinÔÇÖin ilk efsanevi imparatoru Huang-ti zaman─▒nda ba┼č cariyesi Lei-tsuÔÇÖnun ipek ipli─činin ├╝retimini, ipek ipli─či nak─▒┼č i┼členmesi ve kuma┼č dokunmas─▒ tekniklerini geli┼čtirdi─čini anlatan bir├žok hik├óye ÔÇôrivayet- mevcuttur. Ba┼č cariyenin ismi ne olursa olsun Lei; arazi, kad─▒n ve ipek manas─▒nda, tsu; ata manas─▒ndad─▒r, o kad─▒n─▒ onurland─▒rmak ad─▒na ÔÇť─░pe─čin Atas─▒ÔÇôAnas─▒-ÔÇŁ denilmi┼čtir. ─░lerleyen zamanlarda ├çinin en ├Ânemli de─čerlerinden biri olacak olan ─░pek, bir s├╝re sonra t├╝m Asya ekonomisini y├Ânlendirecekti, Hanedanlar sonras─▒nda ─░pek i├žin vergi koyup gelir elde etmekle kalmad─▒lar ayn─▒ zamanda ipe─či takas hatta vergi ├Âdemesinde kulland─▒lar. ─░pek art─▒k zenginlik simgesiydi. Alt─▒n gibi de─či┼č-toku┼čta bile kullan─▒l─▒yordu. ─░thal etmek zorunda kalan ─░mparatorluklar─▒n ekonomilerini silip s├╝p├╝rebiliyordu.

├ľzel bir ├╝retim ┼čekli olmas─▒ sebebiyle tarihte en fazla sanayi casuslu─čuna u─čram─▒┼č emtia ipektir. ├çinin G├╝neyinden Kuzeyine gelmesi bir macerad─▒r. Kuzey ├çinlilerden ├ľn-T├╝rklere ge├ži┼či apayr─▒ bir hik├óyedir. Fars topraklar─▒na getirilmesi tam bir casusluk entrikas─▒ sonucudur. Ayn─▒ bunlar gibi KonstantinopolisÔÇÖe getirilmesi ├žok maceral─▒ ve zahmetli olmu┼čtur.

Bu maceran─▒n ba┼člang─▒c─▒ 542 senesidir. Konstantinopolis Kutsal Patri─či Menas Kiliseyi do─čuya do─čru b├╝y├╝tmek istemektedir. Roma kilisesi ile rekabeti do─čuya yayma planlar─▒ vard─▒r. Zaten ─░mparatorluk do─čudan gelen barbarlarla pek de iyi olmayan temaslar kurmu┼čtu. Ve t├╝m bat─▒ do─čudan gelen ├╝r├╝nlere hayrand─▒. Bu ├╝r├╝nler geliyor, t├╝m birikimleri g├Ât├╝r├╝yor. Yani H─▒ristiyanl─▒─č─▒n zenginlikleri do─čuya ak─▒yordu. Manast─▒rlarda misyonerlik yapmak isteyen ├žok say─▒da inan├žl─▒ insan vard─▒. Patrik bu d├╝┼č├╝ncesini Roma ─░mparatoru B├╝y├╝k J├╝stinyenÔÇÖe anlatt─▒. ─░mparatorluk ├Âzellikle ipek i├žin ├žok y├╝kl├╝ ├Âdemeler yap─▒yordu, do─čudan ipek kuma┼č getiren t├╝ccarlara. J├╝stinyen Patri─če ├çine de misyoner yollamas─▒ gerekti─čini s├Âyledi. O da kendi d├╝┼č├╝ncesini anlatt─▒. ├çinÔÇÖden ipek yapmay─▒ ├Â─črenebilecek oradan bu i┼č i├žin gereken ┼čeyleri (ipekb├Âce─či ile a─čac─▒n tohumu) getirmeyi ba┼čaracak birini g├Ândermesini istedi. Patrikhane bir se├žim yapt─▒ ama en ebleh papaz se├žilmi┼čti. ├çok b├╝y├╝k operasyon i┼či eline y├╝z├╝ne bula┼čt─▒rd─▒. Se├žilen papaz bug├╝n Sincan ├ľzerk B├Âlgesinde Sh├ánsh├án zh├Ęn de d├Ânemde bulunan yerle┼čim yerine kadar ula┼čt─▒. ─░nsanlarla iyi ili┼čkiler kurdu, gitti─či d├Ânemde hem ├çin de karma┼čalar, siyasi belirsizlikler vard─▒. Hem de Kuzey de T├╝rk boylar─▒ s├╝rekli ├žat─▒┼čma halindeydi. Olaylar─▒n orta yerine gitmi┼čti papaz, tabi olarak bunu bilmesine imk├ón yoktu. Bu kar─▒┼č─▒k d├Ânemde bile ├çinliler ipek ├╝retimi ve ipekb├Âce─či konusunda ├žok hassast─▒. ─░ki hanedanl─▒k birbiriyle ├žat─▒┼č─▒rken bile i┼č ipek olunca ortak hareket edebiliyordu. Bir yabanc─▒n─▒n oradan bu ipekb├Âce─činin a─čac─▒n─▒n veya ipekb├Âce─činin kendisini ├ž─▒karmas─▒ pek de kolay de─čildi. Papaz y├Âre ahalisi ile ├ževreyi dola┼č─▒yor, bir yandan onlar─▒n dillerini ├Â─črenmeye anlamaya ├žal─▒┼č─▒yor, bir yandan da ipek i┼čini kola├žan ediyordu. Papaza ÔÇťFu-linÔÇŁ diyorlard─▒. Asl─▒nda ├çin kaynaklar─▒nda da Bizans i├žin ÔÇťFu-lin ÔÇť deniliyordu. Bu arada ÔÇťFu-linÔÇŁ ├çinli yetkililer taraf─▒ndan g├Âz ucuyla takip ediliyor. Gerekli yerlere rapor ediliyordu.┬á Bundan papaz─▒n haberi var m─▒yd─▒ bilinmez, ├çinli yetkililer kendisinden haberdard─▒. Bu arada y─▒l 544 sonlar─▒ olmu┼čtu. Art─▒k d├Ânme vakti gelmi┼čti. Yol da uzundu. ├çinlilerde asl─▒nda Bat─▒dan bir ┼čeyler al─▒yorlard─▒ ├Âzellikle cam i┼č├žili─čini bat─▒dan ├žald─▒lar diyebiliriz. Bunun yan─▒nda ├çin co─črafyas─▒nda yeti┼čmeyen kimi t─▒bbi bitki ve baharatlar─▒ da onlar─▒n t├╝ccar g├Âr├╝n├╝ml├╝ casuslar─▒ ├çinÔÇÖe ta┼č─▒yordu. Nar mesela ├çin co─črafyas─▒na b├Âyle gitmi┼čti.

Bizans ─░pe─či ├ľrne─či

546 y─▒l─▒n─▒n Bahar ay─▒nda Papaz─▒m─▒z, Konstantinopolis Neorion Liman─▒ndan giri┼č yapm─▒┼čt─▒. ─░yi bir H─▒ristiyan olarak ─░saÔÇÖn─▒n s├Âzlerini yaymak bir yana ─░saÔÇÖn─▒n taht─▒na da hizmet etmi┼č, o ├çinli barbarlara ├Âdedikleri paralardan H─▒ristiyan karde┼čini kurtarmak i├žin insan├╝st├╝ gayret sarf etmi┼čti. Ger├žekten de ├Âyle miydi? Papaz efendi, ilk olarak manast─▒r─▒na gitti. Birazc─▒k dinlendi. Sonra Mese yolundan do─čruca Patrikhaneye y├Âneldi. Aziz Patri─če d├Ând├╝─č├╝n├╝ haber verecek, verdi─či g├Ârevi yerine getirdi─čini m├╝jdeleyecekti. Belki bu yapt─▒klar─▒ndan sonra ├Âld├╝kten sonra Aziz bile ilan edilebilirdi. Fakat b├╝y├╝k bir manast─▒r veya Kiliseye ba┼čpapaz olarak atanaca─č─▒ kesindi. Patrikhanede Patrik ve di─čer Piskoposlar, Patrikhanenin di─čer g├Ârevlileri co┼čku ile kar┼č─▒lad─▒lar. Biraz sohbet, seyahat an─▒lar─▒ndan sonra B├╝y├╝k Saraya haber yollamaya ve m├╝jdeyi bizzat Patrikle beraber verebilmesi i├žin papaz─▒n d├Ân├╝┼č├╝ haberi iletildi. Oradan gelecek cevap heyecanla beklendi. J├╝stinyen hi├ž bekletmeden hemen kabul etti, bu y├╝ce g├Ân├╝ll├╝ hizmet eri Papaz─▒. Taht kabul (B├╝y├╝k Salonda) ayakta kar┼č─▒lad─▒. ─░mparatori├že Theodora da oradayd─▒. Papaz ba┼č─▒ndan ge├ženleri b├╝y├╝k bir heyecanla anlatt─▒, ─░mparatorun da dostlu─čunu kazand─▒─č─▒ndan dolay─▒ ├žok mutluydu. Ve yan─▒nda getirdi─či tohumlar─▒ g├Âsterdi.

Bir ┼čekilde giri┼č ├ž─▒k─▒┼člar─▒ denetleyen g├Ârevlilerin dalg─▒nl─▒─č─▒ndan faydalan─▒p, kendi s├Âyledi─čine g├Âre avucunun i├žinde saklayarak ge├žirmi┼čti. Hepsini tek elinde saklad─▒─č─▒ i├žin de birbirleriyle kar─▒┼čm─▒┼čt─▒. Asl─▒nda hangisinin tohum, hangisinin ipekb├Âce─či oldu─čunun da pek fark─▒nda de─čildi.

J├╝stinyen bu i┼č i├žin ideal yer neresi olabilece─čini sordu. O da gidip bu tohumlar─▒ elde etti─či yeri anlatt─▒. Dereleri anlatt─▒, bir ├ža─člayan─▒ bile vard─▒ o yerin. Topra─č─▒ yumu┼čak ve ho┼čtu. Havas─▒ yumu┼čakt─▒. G├╝ne┼č al─▒yordu. J├╝stinyen hemen Saray g├Ârevlilerini ├ža─č─▒rd─▒. Anlat─▒lan niteliklere uygun bir yer bulunmas─▒n─▒ emretti. Bir iki g├╝n i├žinde g├Ârevliler m├╝jdeli haberle d├Ânm├╝┼člerdi. SemystraÔÇśn─▒n (Bug├╝nk├╝ Ka─č─▒thane) deresini besleyen ÔÇťallilouch├şaÔÇŁ (bug├╝nk├╝ ├ça─člayan) ├Ân├╝ndeki b├╝y├╝k d├╝zl├╝k uygundu. Burada y─▒lda bir defa ├žok eski zamanlardan beri Bahar ┼čenli─či (H─▒drellez benzeri ┼č├Âlen) yap─▒l─▒yordu. Saray hemen g├Ârevlilerle Patrikhaneye ve Papaza haber g├Ânderdi. B├╝y├╝k t├Ârenle J├╝stinyen Hali├žten sonra b├╝y├╝k ─░mparatorluk kay─▒─č─▒ ile dereden SemystraÔÇÖya gelmi┼č, sonra d├╝zl├╝─če ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒. Papaz tohumlar─▒ topra─ča ekti, ─░pekb├Âceklerini yata─č─▒na yat─▒rd─▒ (bu d├╝zl├╝k bug├╝n ┼×i┼čli-Mecidiyek├Ây aras─▒nda Abide-i H├╝rriyet An─▒t─▒n─▒n bulundu─ču b├Âlgedir. 1930lu y─▒llara kadar bu b├Âlge h├ól├ó dutluk idi. Bug├╝n eser kalmam─▒┼čt─▒r o dutluklardan). Tabi sonra anla┼č─▒ld─▒ ki tohumlar─▒ ipekb├Âce─či yata─č─▒na yat─▒rm─▒┼č, ipekb├Âce─či kozalar─▒n─▒ ekmi┼čti. Ebleh Papaz─▒n b├╝t├╝n beklentileri hayal oldu. Yalan konusu oldu. Onca y─▒ll─▒k umutlu bekleyi┼č hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ ile yitip gitmi┼čti.

Bizans ─░pe─či ├ľrne─či

Saray ┼čoku ├žabuk atlatt─▒. Patris Menas saraya ├ža─čr─▒ld─▒. ─░mparator Patrikhanenin adaylar─▒ aras─▒nda se├žimi kendisinin yapaca─č─▒n─▒ belirterek, aday belirlemesini istedi. J├╝stinyen bu sefer i┼či ┼čansa b─▒rakmak istemiyordu. Kilisede bu i┼čin d─▒┼č─▒nda kalmak istemiyordu. Zaten J├╝stinyen de b─▒rakmak istemiyordu. ├ç├╝nk├╝ b├Âyle b├╝y├╝k bir kazanc─▒ Kilise deste─či olmadan (orta─č─▒ olmadan) hi├žbir taht sahibine yedirmezdi Y├╝ce Kilise.

546 y─▒l─▒n─▒n Eyl├╝l ay─▒n─▒n herhangi bir g├╝n├╝nde Saray─▒n kap─▒s─▒n─▒n ├Ân├╝nde onlarca c├╝bbeli papaz toplan─▒yordu. Patrik biraz hastayd─▒ yerine Ba┼čpiskoposlardan biri oldu─ču halde Saraya al─▒nd─▒lar. Uzun koridorda topland─▒lar. J├╝stinyenÔÇÖle Theodara yanlar─▒nda birka├ž Saray g├Ârevlisi ile h─▒zl─▒ ad─▒mlarla bu Papaz adaylar─▒n─▒n yan─▒na geldi. TheodoraÔÇÖn─▒n pek umudu yoktu o ordudan gen├ž subaylar─▒n g├Ânderilmesini istiyordu. J├╝stinyen kiliseyi yan─▒na almak fakat ordunun da buradaki kazanc─▒n kokusunu almas─▒n─▒ istemiyordu. ─░├žlerinde LykosÔÇÖlu (bug├╝nk├╝ Bayrampa┼ča deresinin ad─▒ ve o isimli k├Ây) bir gen├ž papazla, kendisi gibi Toresium (bug├╝nk├╝ ├ťsk├╝p) lu orta ya┼čl─▒ papaz da karar k─▒ld─▒. Gitmeden ├Ânce o ebleh papazdan seyahat hakk─▒nda bilgi almalar─▒ emri verildi. Bir manast─▒rda kendini unutturmaya ├žal─▒┼čan k─▒sa s├╝reli kahraman papaz, bildiklerini hat─▒rlad─▒klar─▒n─▒ tan─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ ki┼čilerin adlar─▒n─▒ bu iki seyyah misyoner papaza iletti. Bu zavall─▒ papaz─▒n son defa hat─▒rlanmas─▒yd─▒. Tarih bile unutacakt─▒.

Yolculuklar─▒ hayli zahmetli ge├žti. Bu yeni ÔÇťFu-linÔÇŁleri de biraz ┼ča┼čk─▒nl─▒k biraz da hayranl─▒kla kar┼č─▒lad─▒lar. Bu iki papaz y├Âredeki hem ├çinliler hem de T├╝rklerle dostluklar kuruyordu. Bu sefer hem ├çinliler, hem T├╝rkler hem de So─čdlar takip ediyordu. B├Âyle s─▒k ziyareti pek beklemiyordu buradaki y├Âneticiler. Fakat bir ├Ânceki i├žin hi├ž olumsuz bir istihbarat gelmemi┼čti (do─čal olarak ba┼čar─▒s─▒z olan casusluktan haberleri yoktu). Gitmeleri gelmeleri yakla┼č─▒k ├╝├ž d├Ârt y─▒l s├╝rd├╝. Takvimler b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 541 tarihini g├Âsterdi─činde bu misyoner casus Papazlar Liman Portus Novus (Yeni Liman) dan giri┼č yapt─▒lar. Yanlar─▒nda konu ile ilgili notlar─▒ ve yanlar─▒ndan ay─▒rmad─▒klar─▒ asalar─▒yla beraber muhte┼čem kente giri┼č yapt─▒lar. Tam bir Balkanl─▒ kurnazl─▒─č─▒ yapm─▒┼člard─▒. Asalar─▒n─▒n i├žini asalar─▒n alt─▒ndan oymu┼člar, Lykoslu Dut a─čac─▒n─▒n tohumunu,┬á Toresiumlu ─░pekb├Âce─či kozalar─▒n─▒ asalar─▒na yerle┼čtirmi┼čti. B├Âylece birbirlerine kar─▒┼čmam─▒┼č ve aralar─▒nda i┼čb├Âl├╝m├╝ yapm─▒┼člard─▒. Lykoslu dut a─čac─▒ yeti┼čtiricili─či nas─▒l bak─▒ld─▒─č─▒, yapraklar─▒n nas─▒l haz─▒rlan─▒p ipekb├Âceklerine verildi─čini ├Â─črenmi┼č iyice bellemi┼čti. Hatta dut meyvesinden yap─▒labilecekleri bile ├Â─črenmi┼čti. Toresiumlu merakl─▒ bir din adam─▒ gibi hissettirmeden ─░pekb├Âce─či ve ─░pek ├╝retimiyle ilgili her ┼čeyi bellemi┼čti. ─░ncillerinin i├žine dua yazarm─▒┼čcas─▒na notlar alm─▒┼člard─▒. Unutabilecekleri ┼čeyleri not etmi┼člerdi. Hi├žbir ┼čeyi ┼čansa b─▒rakmak istemiyorlard─▒.

Saray─▒n bu i┼če karar vermesinin ├╝st├╝nden tam dokuz y─▒l ge├žmi┼čti. Bu sefer papazlar ba┼čarm─▒┼č gibi g├Âr├╝n├╝yordu. Sarayda J├╝stinyenle g├Âr├╝┼čt├╝ler. Belirlenmi┼č ayn─▒ yerde i┼čin yap─▒lmas─▒na karar verildi. Bu sefer b├╝y├╝k t├Ârenler yoktu. ─░ki papaz bu i┼čin sorumlusu oldular. Bug├╝nk├╝ Ayaza─čanÔÇÖ─▒n yak─▒nlar─▒nda bir yerlerdeki Ayazman─▒n oldu─ču yere bir Manast─▒r yap─▒ld─▒. Papazlar burada kal─▒yor, Manast─▒rdaki herkes Dutlukla ilgileniyordu. Tohumdan fidanlar yeti┼čmi┼č, ipekb├Âce─či kozalar─▒ ├žo─čalt─▒lm─▒┼čt─▒. Art─▒k VI. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru Bizans ipek ├╝retiyordu. Konstantinopolis ipek ├╝retilen yerlerden biri olmu┼čtu. ├ťretim hi├žbir zaman b─▒rak─▒n halk─▒, Saray─▒n, Kilisenin ve Soylular─▒n─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layabilecek d├╝zeyde olmad─▒. ─░pek yine ├Ânemini koruyordu, fakat hi├ž de─čilse art─▒k Romal─▒larda ─░pek piyasas─▒n─▒n ├╝retici akt├Ârlerinden biriydi.

Katolik Latinlerin KonstantinopolisÔÇÖi i┼čgaline kadar, ba┼čkent ─░pek ├╝retiminin de ba┼č ┼čehri oldu. ─░┼čgalle beraber Roma saray─▒ ─░znikÔÇÖe giderken b├╝t├╝n ipekb├Âceklerini yanlar─▒nda g├Ât├╝rd├╝ler. BursaÔÇÖda ba┼člad─▒lar, ipekb├Âcek├žili─čine. Dut a─ča├žlar─▒ Katoliklerde kalm─▒┼čt─▒ ama, ─░pek dut a─čac─▒ndan toplanm─▒yordu. ┬áSonras─▒nda Sel├žuklular bir koldan, Bizansl─▒lar bir koldan Anadolu da farkl─▒ merkezlerde ipek ├╝retimine devam ettiler. ─░pek ├žok uzun s├╝re ├Ânemini korudu. Bug├╝n bile zarafetini, esteti─čini korudu─ču gibi.

Yukar─▒daki hik├óyele┼čtirilmi┼č, fazlacas─▒ efsanele┼čmi┼č anlat─▒n─▒n bir├žok yerinde efsanelerde oldu─ču gibi abartmalar, yanl─▒┼č bilgiler bulunmaktad─▒r. En ba┼čta ┼ču belirtmek gerekir. ├çinin elinde olan tekel diyelim ÔÇťipek iplikÔÇŁ ├╝retimi ve teknolojisi idi. Bug├╝n ─░pekyolu dedi─čimiz yoldan gelen kervanlar─▒n ├žok kere getirdi─či ─░pek iplikti. Do─čal olarak dokunmu┼č kuma┼č da geliyordu ama ├žo─čunlukla iplik geliyordu.

De─čerli tarih├ži ki kendisi bildi─čim Ekrem Hayri Peker, ki kendisi bildi─čim kadar─▒yla ayn─▒ zamanda tekstil konusunda da uzmand─▒r. Yaz─▒m i├žin de─čerlendirme yaparken kendisinin bu konuda daha ├Ânce yapm─▒┼č oldu─ču ├žal─▒┼čmalar─▒ g├Ânderdi. Ve ─░pek├žilik hakk─▒nda yaz─▒mda ge├žen maddi hatalar─▒ belirtme inceli─čini g├Âsterdi.

ÔÇť├ľyk├╝ ├žok g├╝zel ama iki temel yanl─▒┼č var.

-Dutlar hemen a─ča├ž olmaz. Bu co─črafyada erkek dutlar ├žok ├Ânceden var olmal─▒.

-Koza tohumlar─▒ 6 ay ya┼čamaz. Baston onlar─▒ iklim farkl─▒l─▒klar─▒ndan koruyamaz.

Efsane b├Âyle ama ger├žekli─če uymuyor. Evet tohumlar ├çinÔÇÖden geldi deniyor ama o d├Ânem ├çin n├╝fuzunda olan Bat─▒ T├╝rkistanÔÇÖdan, Fergana vadisinden gelmi┼č olmal─▒. Belki de Semerkant, Buhara, T├╝rkmenistan. Mesafe daha yak─▒n. ├ťstelik bu tohum getirme i┼či belki de y─▒llarca s├╝rd├╝ÔÇŁ.┬á (Ekrem Hayri Peker)

Bu tespitlerinin ekinde iki de ├žok g├╝zel yaz─▒s─▒n─▒ g├Ânderdi. Yaz─▒lar─▒ ve tarihsel belgeleri PekerÔÇÖin yaz─▒lar─▒n─▒n e┼čli─činde tekrar inceleyip biraz daha Roma tarihinden gerileri gidince asl─▒nda Balkan y├Ânetimlerinin orada bir ┼čekilde organik ba─č─▒n─▒ g├Âzden ka├ž─▒rd─▒─č─▒m─▒z─▒ fark ettim. ├ťstad hakl─▒yd─▒, Do─ču T├╝rkistan ├žok uzakt─▒. Uzun s├╝redir ├çin diye kilitlenmi┼čtik hik├óyeye Romal─▒lar t├╝m Asyal─▒lara Ser(um) diyordu o d├Ânemde. Romal─▒lar─▒n d─▒┼č─▒ndaki herkesin Romal─▒larca Barbar diye adland─▒r─▒lmas─▒ gibi. Bu hik├óyeyi biraz geriye g├Ât├╝r├╝p Makedon Kral─▒ B├╝y├╝k ─░skenderÔÇÖe uzatt─▒─č─▒m─▒zda asl─▒nda Bat─▒ T├╝rkistan Fergana VadisiÔÇÖnde sorunun cevaplar─▒n─▒ bulabilirdik. Hala kendilerini ─░skenderÔÇÖin torunu g├Âren insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ topraklar. ─░pek yollar─▒n─▒n kesi┼čim noktas─▒. K├╝lt├╝rlerin dinlenme tesisiydi buras─▒. KonstantinopolisÔÇÖin ula┼čmas─▒ daha rahatt─▒. O b├Âlge ile iyi k├Ât├╝ bir ili┼čkisi vard─▒. Ve Sasanilerinin arka bah├žesinde onlar─▒n elinden bir kozu almak daha da keyifliydi.

Ziraat konusunda amat├Âr bir merak d─▒┼č─▒nda fazla bir bilgim yok. Bizans d├Âneminde ├Âzellikle o d├Ânemin ├Âncesinde Anadolu co─črafyas─▒nda dut a─čac─▒ durumuna bakmak laz─▒m. ├ç├╝nk├╝ PekerÔÇÖin de belirtti─či gibi k─▒sa s├╝rede dut a─čac─▒ yeti┼čmeyece─čine g├Âre ├Âncesinde bu co─črafyada dut a─čac─▒ olmal─▒. Zaten varm─▒┼č, mitolojiden ba┼člayarak co─črafya dut meyvesine ve a─čac─▒na yabanc─▒ de─čilmi┼č. Roma Mitolojisinde Hikmet Tanr─▒├žas─▒ MinervaÔÇÖn─▒n sembol├╝ olarak g├Âsterilen a─ča├ž ise zeytinle beraber dut a─čac─▒d─▒r. A─ča├žlar─▒n i├žinde en ge├ž ├ži├žekleneni oldu─ču i├žin erken don zararlar─▒na u─čramamas─▒ bilgelik olarak de─čerlendirilmi┼čtir (4).

Yine Bizans K├╝lt├╝r├╝n├╝ olu┼čturan di─čer k├╝lt├╝rel yap─▒ olan Yunanda, Yunan mitolojisinde de dut belirli bir ├╝ne sahiptir. Mitoloji S├Âzl├╝─č├╝ÔÇÖnde ┼čair OvidiusÔÇÖun a─čz─▒ndan aktar─▒lan efsaneye g├Âre dut a─čac─▒, Pyramus ve Thisbe isimlerindeki sevgililerin bulu┼čma yeridir. Fakat tam bulu┼čacaklar─▒ saatte gen├ž k─▒z, a─čz─▒ kanl─▒ bir aslan g├Âr├╝r, korkudan ka├žarken s─▒rt─▒ndaki ├Ârt├╝y├╝ d├╝┼č├╝r├╝r ve aslan bu ├Ârt├╝y├╝ par├žalar. Gelen Pyramus g├Âr├╝nen t├╝m kan─▒tlar sevgilisinin ├Âld├╝─č├╝ne i┼čaret etti─či i├žin k─▒l─▒c─▒n─▒ ├žeker, dut a─čac─▒n─▒n yanma gider ve k─▒l─▒c─▒ g├Â─čs├╝ne saplar. F─▒┼čk─▒ran kanlar a─ča├žtaki dutlar─▒ karaya boyar (5).

Do─ču Roma (Bizans) a├ž─▒s─▒ndan dut a─čac─▒ b├╝t├╝n tarihini ┼čekillendiren H─▒ristiyanl─▒k ve ─░ncil a├ž─▒s─▒ndan da ├Ânemlidir. ├ço─ču Bizans tarih├žisinin belirtti─či gibi Bizans Tarihi bir Kilise tarihidir. ─░ncil de dut a─čac─▒ yine bir├žok babta ge├žmektedir.

ÔÇťLuka 17
G├╝nah, ─░man ve G├Ârev
(Mat.18:6-7; Mar.9:42)
5 El├žiler Rab’be, ÔÇť─░man─▒m─▒z─▒ art─▒r!ÔÇŁ dediler.
6 Rab ┼č├Âyle dedi: ÔÇťBir hardal tanesi kadar iman─▒n─▒z olsa, ┼ču dut a─čac─▒na, ÔÇśK├Âk├╝nden s├Âk├╝l ve denizin i├žine dikilÔÇÖ dersiniz, o da s├Âz├╝n├╝z├╝ dinler.ÔÇŁ (6)

Yine Tevrat ÔÇśda

Tarihler I 14: 14-15 de;
14 Ve Davud yine Allahtan sordu; ve Allah ona dedi: Onlar─▒n ard─▒ndan ├ž─▒km─▒yacaks─▒n; onlardan d├Ân, ve dut a─ča├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒nda onlar─▒n ├╝zerine gel.
15 Ve vaki olacak ki, dut a─ča├žlar─▒n─▒n tepelerinde y├╝r├╝y├╝┼č sesi i┼čitince, cenge o zaman ├ž─▒kacaks─▒n; ├ž├╝nk├╝ Allah senin ├Ân├╝nde Filist├«lerin ordusunu vurmak i├žin ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.(7)

Mutlaka ki bizim yukar─▒da yazd─▒─č─▒m─▒z hik├óye ger├žek oldu─ču iddia edilmeyecek kadar fantastik bir hik├óyedir. ├ç├╝nk├╝ o d├Ânem ki ├çin Kroniklerinde bu olay hi├ž ge├žmez. Bizans, Roma uygarl─▒klar─▒ hatta onlar─▒n sanatlar─▒ hakk─▒nda bir├žok kayda rastlan─▒rken b├Âyle bir olaydan bahsedilmemesi manidard─▒r. Ayr─▒ca KonstantinopolisÔÇÖle ├çin aras─▒nda temaslarda olmu┼čtur. Cam, seramik teknikleri konusunu da d├óhil olmak ├╝zere bir├žok konuda ├çinli ziyaret├žileri a─č─▒rlam─▒┼čt─▒r, Konstantinopolis. Hik├óye fantastiktir fakat en tutulan hik├óyede budur, birazda insanlar─▒n mant─▒kl─▒ ve tutarl─▒ olan ┼čeyleri sevmemesinden olaylar─▒n i├žinde bir gizem, farkl─▒l─▒k aramas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Do─čal olarak hik├óyeyi al─▒p direkt tarihsel bir veri olarak kabul etmekte, hi├ž de─čilse tarih ├žal─▒┼čmas─▒ yapanlar i├žin do─čru olmasa gerektir.

Peker g├Ândermi┼č oldu─ču Bizans ve Bursa ─░pek├žili─či ├žal─▒┼čmas─▒nda, ayn─▒ ├çin de, T├╝rkler de ve Sasaniler de oldu─ču gibi dokuma i┼činin kad─▒nlarda oldu─čunu belirtmektedir. Bu parmak yap─▒lar─▒ ve estetik alg─▒lar─▒ sebebi ile ilgili olsa gerektir. Yine Peker bahsedilen yaz─▒s─▒nda;

ÔÇťDo─ču Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda TrakyaÔÇÖda Arnavutluk, Prizren, Mora; AnadoluÔÇÖda Bursa, Bilecik ve Amasya ├Ânde gelen ipek ├╝retim merkezleriydi. Amasya ├╝zerinden gelen kervanlar BursaÔÇÖya geliyordu. Di─čer ├Ânemli ipek ticaret merkezi Halep ┼čehriydiÔÇŁ

Bir ifade daha var ayn─▒ eserde devam eden paragrafta asl─▒nda t├╝m durumu a├ž─▒kl─▒yor; ÔÇťDokunan kuma┼člar─▒n i├žinde en makbul olan─▒ ipekli dokumalard─▒. ─░pekli kuma┼člara o kadar de─čer verilirdi ki Bizans dokuma tezg├óhlar─▒na iplik temini i├žin bazen kullan─▒lm─▒┼č kuma┼člar veya deseni be─čenilmemi┼č kuma┼člar s├Âk├╝l├╝p tekrar dokunurdu.ÔÇŁ Evet iplik, asl─▒nda ─░pekyolu kervanlar─▒yla gelen ve Uzakdo─čuÔÇÖnun tekelindeki kuma┼č hammaddesi ÔÇťiplikÔÇŁ, ├Âzellikle ÔÇťipek iplikÔÇŁ. Yani ─░mperium RomanumÔÇÖdan beri imparatorluk kaynaklar─▒ s├Âm├╝ren ipek kuma┼č─▒n olmazsa olmaz─▒. Dedik ya, efsaneyi yazd─▒k diye, orijinalli─čini bozmadan yazmaya ├žal─▒┼čt─▒k. Belki de o hik├óyede ki o asalar o y├Âredeki a─ča├žlar─▒n anac─▒ idi, getirip ─░stanbulÔÇÖdaki mevcut Dut a─ča├žlar─▒ onunla a┼č─▒land─▒.

Bu hik├óyenin yaz─▒lmas─▒ asl─▒nda 500-600 y─▒llar─▒n─▒ yazma ser├╝venimle ba┼člad─▒. ─░┼č BizansÔÇÖta J├╝stinyanus d├Ânemine geldi─činde onlarca ilgin├ž olay, y├╝zlerce s├Âylence, efsane oldu─čunu g├Ârd├╝m. Bizans tarihinin en renkli oldu─ču s├Âylenen ama t├╝m co─črafyay─▒ orta├ža─č denilen karanl─▒─ča g├Âmen d├Ânem ve sorumlusu ├žok a├ž─▒k olarak J├╝stinyen. Onun ├ža─čda┼č─▒ kaynaklar da ayn─▒ ├çin kronikleri gibi b├Âyle bir olaydan s├Âz edilmez. J├╝stinyenÔÇÖden on az y├╝z y─▒l sonra ki birka├ž g├╝venilirli─či tart─▒┼čmal─▒ kaynakta ge├žmektedir hik├óye. Y─▒llar geldik├že hik├óye elden ele dilden dile baya─č─▒ bir ┼čekil de─či┼čtirmi┼če benzemektedir.

Olay─▒n dokumac─▒l─▒k taraf─▒na gelindi─činde ipek ticaret merkezlerinin kontrol├╝ o d├Ânemin s├╝per g├╝├žleri i├žin ├žok ├Ânemli olmu┼čtur. ─░pe─či 500ÔÇÖl├╝ y─▒llardaki bu hik├óye ile s─▒n─▒rl─▒ tutarak yaz─▒yor olmam yukar─▒da bahsetti─čim sebepten. Bununla beraber mutlaka ÔÇťKemhaÔÇŁ ├╝zerine birka├ž kelam etmek gerekmektedir. O da i├žinde bir├žok efsane bar─▒nd─▒ran hik├óyeler yuma─č─▒d─▒r.

Kemha

Sonras─▒nda NarÔÇÖ─▒n ├çine gidi┼č hik├óyesini de yazmak gerekir ki, Do─ču-Bat─▒ aras─▒nda o gizli al─▒┼č-veri┼č, ├ž─▒kan ├╝r├╝nler bilinsin. Tarihin bitmeyen hik├óyesine bir ek daha olsun diye.

 

KAYNAKLAR:

Toplam Okuma: 1,334 , Bug├╝n: 1 

├ľzden Bekir KARAKA┼×

1970 Kas─▒m─▒nda ─░stanbul da do─čdu ve Galata b├Âlgesinde b├╝y├╝d├╝. ─░stanbulÔÇÖu ─░stanbul yapan t├╝m toplumsal yap─▒larla ge├žen bir ├žocukluk hayat─▒ ile GalataÔÇÖda Ok├žu Musa ─░lkokuluÔÇÖnda ba┼člayan ve sonras─▒nda Bah├želievler Fikret Y├╝zatl─▒ ─░lkokulu, Bah├želievler Ortaokulu, ┼×i┼čli End├╝stri Meslek Lisesi ile devam eden e─čitim hayat─▒, Y─▒ld─▒z ├ťniversitesiÔÇÖnde KocaeliÔÇÖde devam etti. ├ľzel sekt├Ârde sat─▒┼č, pazarlama, yat─▒r─▒m, planlama ve y├Âneticilik pozisyonlar─▒nda uzun y─▒llar ├žal─▒┼čma hayat─▒ devam ederken Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde Felsefe okuma d├Ânemi de oldu. Almanca biliyor. ├ľzellikle Bizans d├Ânemi ba┼čta olmak ├╝zere, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ kurulu┼č d├Ânemiyle ilgili bir├žok ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca uzun s├╝redir ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ M.S. 500 adl─▒ belgesel-d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmas─▒ i├žerisindedir. Bunlar d─▒┼č─▒nda ÔÇśdoland─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇÖ konusuyla ilgili bas─▒ma haz─▒r hale gelmi┼č ├žal─▒┼čmas─▒, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 2021 Mart veya Nisan gibi kitap olarak yay─▒nlanacak. Tar─▒m konusunda da hem bir erozyon e─čitmeni hem de organik tar─▒m uzman─▒ olarak ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. ├ľzellikle T─▒bbi ve Aromatik Bitkiler ve Endemik Bitkilerle ilgili yo─čun bir ├žal─▒┼čma i├žindedir. T├╝rkiye de eksiklik olarak g├Ârd├╝─č├╝ Y├Ânetim Felsefesi ile Strateji ve Planlama konular─▒nda da ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Email: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

31 May─▒s 2021, Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l i├žin yorumlar kapal─▒
Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

30 May─▒s 2021, Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi i├žin yorumlar kapal─▒
Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

30 May─▒s 2021, ┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

29 May─▒s 2021, G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem i├žin yorumlar kapal─▒
Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

29 May─▒s 2021, Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya i├žin yorumlar kapal─▒
─░SMET ├çAKAN – ÔÇś├çekirdekÔÇÖten Yeti┼čme ─░┼čadam─▒

─░SMET ├çAKAN – ÔÇś├çekirdekÔÇÖten Yeti┼čme ─░┼čadam─▒

29 May─▒s 2021, ─░SMET ├çAKAN – ÔÇś├çekirdekÔÇÖten Yeti┼čme ─░┼čadam─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AB─░D─░N BALCI – Cumhuriyet ├ľ─čretmeni – Kimsesizlerin Kimsesi

AB─░D─░N BALCI – Cumhuriyet ├ľ─čretmeni – Kimsesizlerin Kimsesi

29 May─▒s 2021, AB─░D─░N BALCI – Cumhuriyet ├ľ─čretmeni – Kimsesizlerin Kimsesi i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’da Sinema

Bursa’da Sinema

27 May─▒s 2021, Bursa’da Sinema i├žin yorumlar kapal─▒
Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

30 Nisan 2021, Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi i├žin yorumlar kapal─▒
S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

30 Nisan 2021, S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

30 Nisan 2021, Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi? i├žin yorumlar kapal─▒
Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

27 Nisan 2021, Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD i├žin yorumlar kapal─▒
“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

25 Nisan 2021, “Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

25 Nisan 2021, Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri i├žin yorumlar kapal─▒