Quantcast
Bursa Hamamlar─▒nda Zaman Yolculu─ču – Belgesel Tarih

Nurdan Çakır TEZGİN
Nurdan Çakır  TEZGİN
Bursa Hamamlar─▒nda Zaman Yolculu─ču
  • 31 Aral─▒k 2023 Pazar
  • +
  • -
  • Nurdan ├çak─▒r TEZG─░N /

Loading

Sular─▒ ve kapl─▒calar─▒yla tarihte ├╝n salm─▒┼č Bursa (Prousa), 2000 y─▒l kadar ├Ânce dillere destan bir sular cennetiymi┼č. Tarihsel metinlerden yemye┼čil ormanlar─▒n ve tanr─▒lar─▒n oturdu─ču da─č olarak ge├žen Uluda─čÔÇÖ─▒n (Olimpos) Bithynia b├Âlgesine hayat verdi─čini biliyoruz. Bu verimli co─črafya Bursa ve ├ževresi i├žin y├╝zy─▒llar boyunca ya┼čam─▒n merkezi olmu┼č. Vaktiyle s├Ânm├╝┼č bir yanarda─č oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len Uluda─čÔÇÖ─▒n volkanik ├Âzelli─či, yeralt─▒ s─▒cak sular─▒n─▒n varl─▒─č─▒ nedeniyle kapl─▒calar diyar─▒ unvan─▒n─▒ hep korumu┼čtur.

Antik ├ça─čÔÇÖda Bithynia Valisi Gen├ž PliniusÔÇÖun zaman─▒nda, MudanyaÔÇÖn─▒n ├žok yak─▒n─▒ndaki Apameia (Myrlea) antik kentinde AsklepiosÔÇÖa adanm─▒┼č bir tap─▒na─ča yeralt─▒ kanallar─▒yla BursaÔÇÖdan ┼čifal─▒ kapl─▒ca sular─▒ y├Ânlendirilirmi┼č.

Antik ├ça─č deyince sular ve kapl─▒calardan s├Âz edilmese olmaz zaten. Y─▒kanman─▒n t├Ârensel bir gereklilik oldu─čunu Antik Roma d├Âneminde fazlas─▒yla g├Âr├╝yoruz.

BursaÔÇÖn─▒n Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču d├Ânemindeki hamam k├╝lt├╝r├╝n├╝ anlatan kay─▒tlara ula┼čabilmeyi ├žok isterdim. Ne var ki, ge├žmi┼či anlayabilmenin en keskin g├Âstergesi bug├╝ne ve yak─▒n ge├žmi┼če mercek tutmaktan ge├žiyor. Asl─▒nda her d├Ânemin ileri ya┼č insanlar─▒n─▒n bilgi aktar─▒m─▒ ├žok k─▒ymetlidir benim i├žin. ├ľrne─čin; yar─▒m y├╝zy─▒l─▒ a┼čk─▒n kad─▒nlar hamam─▒na dair g├Âzlemlerimi gayet net hat─▒rl─▒yorum. BursaÔÇÖn─▒n ├Âzellikle ├çekirge ve S─▒rame┼čelerÔÇÖdeki kapl─▒calar─▒na konu kom┼ču teyzelerle c├╝mb├╝r cemaat giderdik. Belediye otob├╝s├╝ne binilirdi, hamam tak─▒mlar─▒na ilaveten bir de yiyecek sepeti ta┼č─▒d─▒─č─▒m─▒zdan epey me┼čakkatli olurdu yolculu─čumuz. Giderken a─č─▒rl─▒k yapan yiyecekler d├Ân├╝┼čte yenmi┼č oldu─čundan hafifledi─čimiz d├╝┼č├╝n├╝l├╝rd├╝ ama, ─▒slak havlu ve pe┼čtemallerimiz nedeniyle d├Ân├╝┼č y├╝k├╝m├╝z daha da a─č─▒rla┼č─▒rd─▒!

Hamam k├╝lt├╝r├╝m├╝zden s├Âz edince yan─▒m─▒zda g├Ât├╝rd├╝─č├╝m├╝z yiyeceklerden s├Âz etmezsek eksik kal─▒r zira, eski zamanlardan g├╝n├╝m├╝ze dek uzanan hamam sefalar─▒, gelin ve d├╝─č├╝n hamamlar─▒, adak, sebil ve halvetler hep yeme i├žme ile ta├žlan─▒rlar. Bu gelene─čin k├Âkenine yine Antik ├ça─č hamamlar─▒yla ula┼č─▒r─▒z. ├ľyle ki; Roma ─░mparatorlu─ču zaman─▒nda hamamlar ile onun uzant─▒s─▒ gymnasium (cimnazyum) ve spor alanlar─▒yla k├╝t├╝phaneler d├Ânemin en ├Ânemli sosyal alanlar─▒ olarak bilinir. Devlet adamlar─▒, filozoflar, yazar, ┼čair, esnaf, k├Âleler, halktan ki┼čiler hepsinin e┼čit d├╝zlemde bulunduklar─▒ tek yer hamamlard─▒r. B├╝t├╝n bir ├Â─čleden sonray─▒ hamamda y─▒kan─▒p, masaj ve bak─▒m yapt─▒rd─▒ktan sonra ┼čarap, ├že┼čitli ├žerezler, elma, ayva, erik, armut gibi meyvelerle, yumurta, ball─▒ nohut, tuzlu bakla, pekmezli kek gibi at─▒┼čt─▒rmal─▒klarla oyalan─▒rlard─▒. Daha sonra da spor ve e─členme ama├žl─▒ b├Âl├╝m olan gymnasiuma ge├žiyorlard─▒. Antik d├Ânem insan─▒ ak┼čam yeme─činin hazz─▒ i├žin kendisini y─▒kanma ve spor ile haz─▒rlam─▒┼č oluyordu. Hele ak┼čam yeme─či i├žin davet veriyor ya da bir davete gidecekse hamam sefas─▒n─▒n ├Ânemi daha da ├Âne ├ž─▒k─▒yordu.

G├╝n├╝m├╝ze de─čin uzanan hamam sefalar─▒n─▒ bug├╝n en ├žok kad─▒nlar keyfini ├ž─▒kar─▒yor. ┼×ifal─▒ s─▒cak sularla gev┼čeyen bedenlerini serinletmek i├žin mevsimine g├Âre yedikleri ayva, elma, armudun yan─▒ s─▒ra narenciyelerle, kiraz, ┼čeftali ve zerdalilerle hararetlerini s├Ând├╝r├╝yorlar. ├ľzellikle ayva ve eri─čin mayho┼člu─ču hi├žbir meyveye de─či┼čilmiyor ki ayva g├Âbekli han─▒mlar─▒n ayva yemeleri pek manidar kabul edilir hele de hamileyseÔÇŽ

Bir tam g├╝ne yay─▒lan hamam sefas─▒nda y─▒kan─▒p iyice dinlenen han─▒mlar meyvelerle rahatlad─▒ktan sonra, bu defa yanlar─▒nda getirdikleri dolma, b├Ârek, ├ž├Ârek, m├╝cverler ve kuru k├Âftelerle hamam ziyafeti ├žekerler. Gelin, kay─▒nvalide, ├žoluk ├žocuk gelinen hamamlara en fakir ki┼čiler bile l├┤p yumurta, peynir, zeytin ve ekme─či mutlaka ├ž─▒k─▒n─▒nda bulundururlar. Hele so─čuk gazozlar, ayran ve demli ├žaylar g├╝n├╝m├╝z├╝n hamamlar─▒ndaki lezzetler olarak ├Âne ├ž─▒karlar. BursaÔÇÖda eskiden H├╝sn├╝g├╝zel, Ke├želi, K├╝k├╝rtl├╝, Yenikapl─▒ca, Kaynarca, ├çekirge Sultan gibi hamamlar─▒n ├Ân├╝nde Uluda─čÔÇÖdan katana atlar─▒yla inen k├Âyl├╝ler sebze meyve satarlard─▒. Zaten kestane, ceviz, kiraz, ├çongara fasulyesi, al─▒├ž ve da─č ├žile─činin en tazesi BursaÔÇÖda hamam ├Ânlerinde, Tahtakale ve Tuzpazar─▒ÔÇÖnda bulunurdu.

Roma ─░mparatorlu─ču M.S. 300ÔÇÖlerde Hristiyanl─▒─č─▒ se├žince eski hamam sefalar─▒ da sekteye u─čram─▒┼č. Hamamlarda ve cimnazyumlarda zaman ge├žirmeler kilise taraf─▒ndan pek ho┼č kar┼č─▒lanmad─▒─č─▒ndan kapl─▒ca k├╝lt├╝r├╝ giderek zay─▒flam─▒┼č zamanla eski ├Ânemini kaybetmi┼č. Her ne kadar AvrupaÔÇÖdaki kat─▒ dini kurallar AnadoluÔÇÖda uygulanmasa da yeni hamamlar─▒n yap─▒m─▒ konusunda isteksiz davran─▒lm─▒┼č. Ne zaman ki T├╝rkler ─░slamiyetÔÇÖi se├žmi┼č i┼čte o zaman y─▒kanman─▒n ve hamamlar─▒n mevcudiyeti yeniden ├Ânem kazanm─▒┼č.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun ilk ba┼čkenti olan BursaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ zaman─▒ndaki vak─▒f ve sultan hamamlar─▒ bug├╝n bile ayakta olup hizmet vermeye devam etmektedir. ├çekirge Sultan adak hamam─▒n─▒n a─čz─▒ dili olsa da y├╝zy─▒llard─▒r ya┼čanm─▒┼čl─▒klar─▒n─▒ anlatabilse! Akan ┼čifal─▒ sulara a─čz─▒n─▒ dayayan kad─▒nlar─▒n, gen├ž k─▒zlar─▒n diledikleri sebil adaklar─▒ kim bilir i├žlerinde ne ├Âyk├╝ler bar─▒nd─▒r─▒r. Bir sebil hamam─▒na giren ki┼či ger├žekle┼čmesini istedi─či dile─či varsa ├Ânce bir g├╝zel y─▒kan─▒p aptes al─▒r. Sonra Aslan a─čz─▒ndan avucuyla ├╝├ž yudum su al─▒p i├žer duas─▒n─▒ okuyup dile─čini diler. ├ť├ž tas suyu da ba┼č─▒ndan a┼ča─č─▒ d├Âker ve ÔÇťdile─čim olursa ben de gelip sebil a├žaca─č─▒mÔÇŁ deyip kendi ada─č─▒n─▒ adar.

Halvet denilen sadece davetlilerin girip y─▒kand─▒─č─▒ hamamlarda ise bolca izzet-i ikram yap─▒l─▒r. Bir k├Â┼čede ├žay semaveri hi├ž durmadan duman─▒n─▒ t├╝tt├╝r├╝rken, di─čer yanda serinlik i├žin ayran, limonata, me┼črubat t├╝r├╝ i├žeceklerle ├že┼čitli b├Ârekler, sarma ve dolmalar, cevizli lokumlar, po─ča├ža ve tatl─▒lar haz─▒r bulundurulur. Y─▒kan─▒p havlular─▒yla dinlenme fasl─▒na ge├žen davetlilerin eline demli ├žay ile yiyecek dolusu ikram taba─č─▒ tutu┼čturulur.

Osmanl─▒ zaman─▒nda ise haneden mensubu han─▒mlar─▒n hamam halvetlerinde rahat├╝l hulk├╗m (g├╝ll├╝ lokum), f─▒st─▒kl─▒ helvalar, g├╝lbe┼čekerler, meyve re├želleri, hurma ve cevizli burma tatl─▒lar─▒yla ayva murabbas─▒, nar, vi┼čne, g├╝lengubin (ball─▒ g├╝l ┼čerbeti) ve demirhindi ┼čerbetleri mutlaka ikram edilirmi┼č. ┼×imdilerde ise; gelin hamamlar─▒, k─▒nalar ve halvetlerde i┼čler iyice ├ž─▒─č─▒r─▒ndan ├ž─▒km─▒┼č ki; ├ži─č k├Âfteler, k─▒s─▒rlar, lahmacunlar, i├žli k├Âfteler, tur┼ču ve su b├Ârekleri, s├╝t helvalar─▒, dondurmalar ile tepsilerle baklavalar da ikramda yerini al─▒yor.

Zamana yay─▒lm─▒┼č mitolojik halk s├Âylencelerine mek├ón olmu┼č hamamlar─▒n s─▒cak suya ve su buhar─▒na dayal─▒ nice hurafeleri vard─▒r. Kad─▒nlar bu hurafeleri dillendirirken ÔÇťiyi saatte olsunlara u─čramayal─▒m aman desturÔÇŁ veya ÔÇť├╝├ž harfliler ├žarpmas─▒n desturÔÇŁ deyip kendilerini ve gen├ž k─▒zlar─▒ korkuya sal─▒p sak─▒n─▒rlar. Gece hamama gitmek gibi bir al─▒┼čkanl─▒─č─▒ vard─▒r Bursal─▒lar─▒n, l├ókin gece yar─▒s─▒ hamam─▒n tenhala┼čt─▒─č─▒ saatlerde hi├ž kimse hamam─▒n s─▒cakl─▒─č─▒nda yaln─▒z kalmak istemez. Hele Kaynarca Hamam─▒ÔÇÖn─▒n me┼čhur Sar─▒ k─▒z perisine rastlamak en istenmeyen ┼čeydir. Beline kadar upuzun sar─▒ sa├žlar─▒yla g├╝zeller g├╝zeli peri k─▒z─▒ olan Sar─▒ K─▒z antik ├ža─č─▒n yar─▒ tanr─▒├žas─▒ olan nymphlardan ba┼čkas─▒ de─čildir asl─▒nda. Nymphlar ├že┼čme ba┼člar─▒nda, dere kenarlar─▒nda ve hamamlardaki sularda gezinen su perileri olarak ge├žerler mitolojide. G├╝zellikleriyle erkekleri ba┼čtan ├ž─▒kard─▒─č─▒na inan─▒lan su perilerinin gazab─▒na u─čramamak i├žin her inan─▒┼čta sarf edilen s├Âzc├╝kler vard─▒r. ─░sl├ómiyetÔÇÖte de ÔÇťdesturÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n koruma i┼člevi g├Ârd├╝─č├╝ne inan─▒l─▒r.

├çocuklu─čumda Kaynarca Hamam─▒ÔÇÖndaki s─▒cak havuzda y├╝zerken Sar─▒ K─▒z perisi aya─č─▒mdan dibe ├žekecek diye ├žok korkard─▒m. Nas─▒l korkmayal─▒m ki; birlikte geldi─čimiz kom┼ču teyzeler kurna ba┼č─▒na ge├žince ÔÇťSar─▒ K─▒z izin ver de y─▒kanal─▒mÔÇŁ diyerek g├Âr├╝nmeyen periden izin isterlerdi. Bir de anlat─▒lan hikayeler var ki evlere ┼čenlik. G├╝ya temizlik kurallar─▒na dikkat etmeyen, y─▒kan─▒rken ├ži┼čini yapanlar─▒n kafas─▒na peri k─▒zlar─▒ tasla vururlarm─▒┼č. G├Âzleri kapal─▒ sabunlan─▒rken kafas─▒na tas yiyen ni├žin yedi─čini bilirmi┼č! ├çocuk kalbimizle g├Âr├╝nmeyen Sar─▒ K─▒zÔÇÖdan korkar annemizin dibinden ayr─▒lmazd─▒k hamamda. ─░ster ├žocukluk korkular─▒n─▒n bellek notu ister halk hurafeleri olsun, bunlar ge├žmi┼č zamanlardan g├╝n├╝m├╝ze gelebilen s├Âzl├╝ anlat─▒mlar. ┬á

Daha neler nelerÔÇŽ

Hamamlarda nargile i├žen ya┼čl─▒ kad─▒nlar vard─▒, o─čluna karde┼čine gelin be─čenenler, kad─▒n sevicilerin gizli ├žapk─▒nl─▒klar─▒, ├žocu─ču olmayan gelinlerin aslan a─čz─▒nda saatlerce kal─▒p ┼čifa dilemesi, gebe kad─▒nlar─▒n son g├╝nlerinde kolay do─čum i├žin gelmesi ve k─▒rklanan hayat kad─▒nlar─▒n─▒n her biri hamamlar─▒n m├╝davimleridir. ├çok erkekle yat─▒p k─▒rk kere aptes alma ihtiyac─▒ duyan hayat kad─▒nlar─▒ hamama sabah─▒n ├žok erken saatlerinde gelirler. Bir kurna ba┼č─▒nda k─▒rk kere a─čz─▒na burnuna su ├žekerler, ellerindeki d├╝─č├╝ml├╝ ip ya da tespihi k─▒rka tamamlad─▒k├ža i┼čaretlerler. Di─čer kad─▒nlar onlar─▒n k─▒rk c├╝n├╝p aptesi al─▒p k─▒rkland─▒klar─▒n─▒ bildi─činden yan─▒na yakla┼čmaz uzaktan dikkat kesilirler! Yaln─▒z lohusa ve bebek k─▒rklamak ba┼čka bir gelenektir. Ayn─▒ g├╝n ba┼čka bir lohusa kad─▒n hamama gelmi┼čse kap─▒dan hamamc─▒ya sorar i├žerde lohusa var m─▒ diye! Varsa o g├╝n lohusa o hamama girmez ba┼čka birine gider ├ž├╝nk├╝ k─▒rk─▒ kar─▒┼čmas─▒n diye de bir adet vard─▒r kad─▒nlar aras─▒nda. B├╝t├╝n bu rit├╝eli lohusa kad─▒n─▒n yak─▒nlar─▒ d├╝zenler. Bebe─či ┼čatafatl─▒ danteller i├žinde ta┼č─▒mak kay─▒nvalide ve eltilerin g├Ârevi olup t├╝m yak─▒n aile kad─▒nlar─▒ bu k─▒rk ├ž─▒karmada haz─▒r bulunurlar. ┬á

Zaman kendi zaman─▒n─▒ kovalarken ve de sular eskisi kadar g├╝r g├╝mrah akmazken, bu─čusu ├╝st├╝ndeki hamamlar─▒n suyu da hen├╝z t├╝kenmemi┼čken vars─▒n eski s├Âylencelerle oyalanal─▒m.

Nurdan Çakır TEZGİN

T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk Enstalasyon Evi SiyazÔÇÖ─▒n kurucusudur. ─░ran ve Pakistan ├╝zerinden HindistanÔÇÖa kara yolundan yapt─▒─č─▒ uzun yolculuk an─▒lar─▒n─▒ 2000ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda yay─▒mlad─▒. Yazma ser├╝venini Cumhuriyet Ege, S├Âylem, Politika, Zeytin Dergisi, Berfin Bahar ve Olay kitap eklerinin yan─▒ s─▒ra, www.ascifok.com, www.mudanyamudanya.com ve www.focafoca.com ba┼čta olmak ├╝zere pek ├žok yerel gazete ve internet sitelerindeki yaz─▒lar─▒yla per├žinledi. Yerel beslenme ve ekoloji odakl─▒ workshop, TV programlar─▒ ve festivallere kat─▒ld─▒. 2013 y─▒l─▒nda ÔÇťYa┼č├ža Ho┼č├ža A┼č├ž─▒ FokÔÇÖ├ža Fo├ža Mutfa─č─▒ isimli kitab─▒, 2016 da ÔÇťDur biraz oturay─▒mÔÇŁ isimli ├Âyk├╝ kitab─▒ yay─▒mland─▒. Halen, antik mutfaklar, hamamlar ve s├╝rd├╝r├╝lebilir yerel adetleri de i├žine alan ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etmektedir. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu, 11 Nisan 2024