Fikret ALKAN
Fikret  ALKAN
Bursa ─░pek Ticaretinde Hanlar─▒n Rol├╝
  • 10 Mart 2022 Per┼čembe
  • +
  • -
  • Fikret ALKAN /

Makale ─░çeri─činden Ba┼čl─▒klar

Toplam: 356 , Bug├╝n: 1 Okuma

The Role of Khans in Bursa Silk Trade

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ilk ba┼čkenti Bursa, ┼čehircilik y├Ân├╝yle kendinden sonra gelen hem ─░stanbul, hem de Balkan kentlerine ├Ârnek te┼čkil etmi┼čtir. Bu ba─člamda, kentsel ├Â─čelerin dizilimi T├╝rk-─░slam ┼čehirlerinin geleneksel yap─▒s─▒na uymaktad─▒r. Kurulu┼čundan 19. y├╝zy─▒la de─čin ┼čehrin en ├Ânemli ge├žim kaynaklar─▒ndan biri olan ipek ticaretinin s├╝rd├╝r├╝lmesi ise kentteki ticari yap─▒lar─▒n ├Ânemini ortaya ├ž─▒karmaktad─▒r.16. y├╝zy─▒la kadar Avrupa-─░ran ticaretinin en ├Ânemli antreposu konumunda olan BursaÔÇÖn─▒n ekonomik kalk─▒nmas─▒ndaki temel, ipek ticaretidir. 15. y├╝zy─▒ldan itibaren ticari kapasiteyi ├╝retim hacmi ile birle┼čtiren ┼čehirde, bin kadar ipekli dokuma tezg├óh─▒ bulunmaktad─▒r. ├çal─▒┼čmam─▒zda, ┼čehrin geli┼čmesinde kentsel ├Â─čelerin planl─▒ bir ┼čekilde olu┼čturulmas─▒n─▒n ├Ânemi vurgulanacak ve tarihi kay─▒tlar ─▒┼č─▒─č─▒nda, BursaÔÇÖn─▒n en ├Ânemli ├╝retimi olan ipe─čin ekonomik boyutlar─▒ g├Âz ├Ân├╝nde tutularak, ticari yap─▒lar─▒n bir t├╝r├╝ olan hanlar─▒n, (├Âzellikle Osmanl─▒ ile birlikte ortaya ├ž─▒kan bir t├╝r olan ┼čehir i├ži hanlar─▒n─▒n) bu ekonomiyle ili┼čkileri ve b├╝y├╝meye katk─▒lar─▒ ara┼čt─▒r─▒lacakt─▒r.

ABSTRACT

Bursa, the first capital of the Ottoman Empire, set an example for both Istanbul and Balkan cities, which came after itself in terms of urbanism. In this context, the arrangement of urban elements conforms to the traditional structure of Turkish-Islamic cities. The continuation of the silk trade, which was one of the most important sources of income in the city from its foundation to the 19th century, reveals the importance of commercial buildings in the city. The basis of the economic development of Bursa, which was the most important warehouse of the Europe-Iran trade until the 16th century, was silk trade. In the city, which has combined commercial capacity with production volume since the 15th century, there were about a thousand silk looms. In our study, the importance of creating urban elements in a planned manner in the development of the city will be emphasized and in the light of historical records, taking into consideration the economic dimensions of silk, which is the most important production of Bursa, the relations of the Khans (especially the innercity khans, a type that emerged with the Ottoman Empire), which are a type of commercial buildings, with this economy and their contribution to growth will be investigated.

 

1.G─░R─░┼×

 

─░pek, Do─ču medeniyetlerinden Bat─▒ÔÇÖya ula┼čm─▒┼č k─▒ymetli bir kuma┼č t├╝r├╝d├╝r. T├╝rk├žede leh├želere g├Âre telaffuzu de─či┼čen ipek kelimesi, ip k├Âk├╝nden t├╝remi┼čtir. Latincede sericum, Fars├žada beyaz ipekli ┼čerit anlam─▒nda sere, Arap├žada ise serak olarak tan─▒mlanan ipek,┬á Abdullah b. ├ľmerÔÇÖin tavsiyesi ile harir olarak de─či┼čtirilmi┼čtir. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde bu kuma┼č t├╝r├╝ daha ├žok harir olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r [1].

├çinÔÇÖde ortaya ├ž─▒kan ve g├╝zelli─či ve pahas─▒ndan dolay─▒ ├╝retimi s─▒r gibi saklanan ipe─čin Akdeniz yolculu─ču M.├ľ. II. y├╝zy─▒lda ba┼člar. ├çin ile yo─čun ili┼čkileri olan T├╝rkler (G├Âkt├╝rkler ve Uygurlar), ipe─či ─░ran veya Kafkasya ├╝zerinden TrabzonÔÇÖa ula┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r [2]. Romal─▒lar ipe─če anlam─▒ Uzakdo─ču olan ÔÇťseresÔÇŁ ad─▒n─▒ verirler [3]. ┬áBizansÔÇÖ─▒n ise ipek ├╝retimi yapmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ 550 y─▒llar─▒nda Justinianus d├Âneminde ProcopiusÔÇÖtan okumaktay─▒z [2]. Mitoloji gibi ├Âyk├╝lenerek kulaktan kula─ča yay─▒lan ipe─čin yolculu─ču, Mo─čol ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun h├╝km├╝ alt─▒nda Akdeniz ve AvrupaÔÇÖya ula┼č─▒r. ─░talyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan ipekli sanayi ilk kez bir Avrupa kral─▒n─▒n omuzlar─▒nda y├╝kselmektedir: Normandiya kral─▒ II. RogerÔÇÖin pelerini [2].

─░ran ipe─či ise daha kaliteliydi. ─░talyan t├╝ccarlar─▒n TebrizÔÇÖde kolonileri bulunmaktayd─▒. K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n sava┼č nedenleriyle el de─či┼čtirmesi, Cenoval─▒lar─▒n b├Âlgeyi terk ederek ─░stanbulÔÇÖa yerle┼čmesine imk├ón verdi. ─░pe─čin yolculu─ču art─▒k Trabzon ├╝zerinden ─░stanbulÔÇÖa ula┼čmaktad─▒r. Bu durum BursaÔÇÖn─▒n bir ipek merkezi olmas─▒na zemin olu┼čturmu┼čtur [2].

2.OSMANLI BURSASI VE ─░PEK T─░CARET─░

 

Osman Gazi ile ba┼člayan fetihler, 1326 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖn─▒n Orhan Gazi taraf─▒ndan ele ge├žirilmesiyle devam eder. Orta├ža─čÔÇÖda k├╝├ž├╝k bir kasaba g├Âr├╝n├╝m├╝nde de olsa, BursaÔÇÖn─▒n al─▒nmas─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ilk b├╝y├╝k kentini almas─▒ demekti ki, g├Â├žebe T├╝rkmen boylar─▒ndan olu┼čan T├╝rk birli─či, ┼čehirle┼čmede en ├Ânemli ad─▒mlar─▒n─▒ atm─▒┼č oldular.

Fetihlerle b├╝y├╝yen bir devletin elde etti─či topraklarda kal─▒c─▒ olmas─▒ ve onlar─▒ geli┼čtirmesi i├žin g├╝├žl├╝ bir ekonomiye ihtiya├ž duyulmaktad─▒r. Ekonominin g├╝├žlenmesi ise yeni fetihlere kaynak olu┼čturmak anlam─▒na gelir. Bu ba─člamda Orhan Gazi, BursaÔÇÖn─▒n imar ve ihyas─▒na ├Ânem vermi┼čtir. Ticaretin geli┼čmesi i├žin de ticaret yollar─▒n─▒n g├╝venli─či ve buna imk├ón veren ┼čehir i├ži yap─▒lanmas─▒ ile m├╝mk├╝nd├╝r. ─░lk ba┼čkent BursaÔÇÖn─▒n geli┼čimi BursaÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝ren Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒n─▒n vak─▒flar yolu ile yapt─▒rd─▒─č─▒ k├╝lliye tesisleri ile olu┼čmu┼čtur. K├╝lliyeler merkezinde cami olmak ├╝zere dini ve sosyal yap─▒lar─▒n bir arada bulundu─ču, ─░slam toplumunun g├╝nl├╝k gereksinimlerini kar┼č─▒layabildi─či yap─▒ k├╝mesidir. Her padi┼čah kendi ad─▒ ile an─▒lan bir k├╝lliye in┼ča etmi┼č ve ┼čehrin do─ču-bat─▒ y├Ân├╝nde geli┼čmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. K├╝lliyeler in┼ča edildikten sonra ise kendi ├ževrelerinde yeni bir mahalle olu┼čmas─▒n─▒ sa─člamaktayd─▒lar [4]. Bu y├Ântem, Bursa ve ─░stanbulÔÇÖda da uygulanm─▒┼č ve Bursa Osmanl─▒ ┼čehircili─činin prototipi olmu┼čtur [5]. Nitekim Orhan Gazi d├Âneminde BursaÔÇÖya gelen seyyah ─░bn-i Batuta, BursaÔÇÖy─▒ g├╝r ├žay─▒rlar ve bah├želerle ├ževrili, g├╝zel ├žar┼č─▒lar─▒ olan muazam bir ┼čehir olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r [6]. Vak─▒f sistemi ile BursaÔÇÖn─▒n kurulu┼čundan FatihÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ne kadar 301 adet yap─▒ in┼ča edilmi┼čtir. Kurulu┼čunda 30 bin ki┼čilik bir kasaba olan Bursa, vak─▒flar-ticaret-ekonomi-yeni fetihler d├Âng├╝s├╝nde n├╝fusu 100 bin ki┼čiyi bar─▒nd─▒ran bir ┼čehre ula┼čmaktad─▒r [7]. Devletin vak─▒f sistemini i┼čletmekte verdi─či ├Ânem ve bu yolla kentlerin geli┼čmesinin g├Âr├╝lmesi de rakamsal olarak ortaya konmaktad─▒r. Fatih D├ÂnemiÔÇÖne kadar BursaÔÇÖda 50ÔÇÖnin ├╝zerinde ticari yap─▒ bulunmaktad─▒r.

Bu durum BursaÔÇÖn─▒n 15. ve 16. y├╝zy─▒llarda Orta Do─čuÔÇÖnun en ├Ânemli ticaret ve sanayi merkezlerinden biri haline getirdi [8,9,10]. Do─čudan gelerek AnadoluÔÇÖyu ├žapraz bir ├žizgide ge├žen eski yol, BursaÔÇÖn─▒n ├Ânemini artt─▒rm─▒┼čt─▒r. 15. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ─░talyan t├╝ccarlar i├žin Bursa Do─čuÔÇÖdan gelen ├╝r├╝nlerin en ├Ânemli antreposudur. Kuma┼č t├╝rleri ba┼čta olmak ├╝zere her t├╝r ├╝retim maddesi BursaÔÇÖda depolanmaktad─▒r. ┼×amÔÇÖdan gelen baharat ve kuma┼č, Avrupal─▒ al─▒c─▒larla bulu┼čuyor, Floransal─▒lar─▒n yapt─▒─č─▒ gibi ├╝r├╝nlerin para yerine ├╝r├╝n de─či┼čtirmesi ile ticaret kolayl─▒─č─▒ sa─člamas─▒ M─▒s─▒rÔÇÖdansa BursaÔÇÖy─▒ tercih sebebi yap─▒yordu [8].

─░ran ipe─činden ise ilk g├╝mr├╝k TokatÔÇÖta ikincisi BursaÔÇÖda al─▒n─▒yordu. Gayri resmi kay─▒plar─▒n azalmas─▒ ad─▒na da devlet, b├╝y├╝k bir ├žaba harcam─▒┼čt─▒r. Ticaretin getirdi─či kar marj─▒ fazla olmasa da ticaret hacminin b├╝y├╝kl├╝─č├╝, ipe─či cazip k─▒l─▒yordu. Floransal─▒ ve Cenevizli t├╝ccarlar BursaÔÇÖdan ipek almak i├žin yar─▒┼čmaktayd─▒. Bat─▒ÔÇÖn─▒n ince y├╝nl├╝ kuma┼člar─▒, ─░ranl─▒ t├╝ccarlar taraf─▒ndan alt─▒n g├╝m├╝┼č, bak─▒r, Frenk ├žuhas─▒ ile de─či┼čmekteydi.

Osmanl─▒ Devleti, ipek, ipekli kuma┼č, k├╝rk, hububat yap─▒lan de─či┼čim ├╝zerinden mal─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ nispetinde yabanc─▒lardan %4, M├╝sl├╝manlardan da %1 vergi alm─▒┼čt─▒r. 1476ÔÇÖdan sonra oranlar %5 ve %4ÔÇÖe y├╝kseltilmi┼č; kente giri┼č ├ž─▒k─▒┼člardan e┼čya resm├« ve Osman GaziÔÇÖden bu yana pazarlardan al─▒nan bac-─▒ bazar vergisi de y├╝r├╝rl├╝kte kalm─▒┼čt─▒r [8]. G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre Osmanl─▒ devlet y├Âneticileri, iyi i┼čleyen bir sistem olu┼čturmu┼č ve bu konuda iyile┼čtirmeler yapm─▒┼člard─▒r.

Bursa sadece ├╝r├╝nlerin Do─ču-Bat─▒ ya da tersi y├Ânde hareketle el de─či┼čtirdi─či bir merkez olmam─▒┼č, ipe─čin ├╝retim noktas─▒ da olmu┼čtur. 1501 y─▒l─▒nda Floransal─▒ seyyah MarighiÔÇÖnin yazd─▒klar─▒ndan ┼čehrin g├╝nl├╝k ipek ihtiyac─▒n─▒n 300 kg oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r [11]. 1502 tarihinde BursaÔÇÖda binden fazla ipekli dokuma tezg├óh─▒ bulundu─čunu ise Halil ─░nalc─▒kÔÇÖ─▒n ara┼čt─▒rmalar─▒ndan ├Â─črenmekteyiz [10]. BursaÔÇÖya ─░ranÔÇÖdan gelen ipe─čin yar─▒s─▒ndan fazlas─▒ ─░talyaÔÇÖya, b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ Anadolu kullan─▒m─▒na, kalan k─▒sm─▒ ise Balkanlar ve AvrupaÔÇÖn─▒n farkl─▒ yerlerine ihra├ž edilmektedir [12]. BursaÔÇÖya y─▒l i├žinde en az alt─▒ ipek kervan─▒ gelir, bir kervanda 220 bin alt─▒n de─čerinde 24.600 kg ipek bulunurdu [10].

16.Y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒, Yavuz Sultan SelimÔÇÖin ─░ranÔÇÖa, ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n da T├╝rklere ambargo uygulamas─▒na neden olmu┼čtur. Yavuz, ─░ran ipe─či bulunduran T├╝rk, ─░ranl─▒ ya da Arap ki┼čilerin mallar─▒na el koyaca─č─▒n─▒ a├ž─▒klar [12]. Buna kar┼č─▒l─▒k ─░ran da, ipek sat─▒┼č─▒n─▒ Anadolu topraklar─▒na alternatif olarak Hint Okyanusu ├╝zerine kayd─▒rm─▒┼čt─▒r [13].

16.Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda ─░pek YoluÔÇÖnun ├Ânem kaybetmesi, Osmanl─▒ pazar─▒n─▒n daralmas─▒ sonucu olu┼čan enflasyon, ─░ran m├╝cadelesi, kara yerine deniz yolunun tercih edilmesi, Celali ─░syanlar─▒ ile olu┼čan i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar ├╝lke ekonomisinde kay─▒plar olu┼čturmu┼čtur [13]. Yukar─▒da bahsetti─čimiz sorunlar 16. y├╝zy─▒lda HalepÔÇÖin, 17. y├╝zy─▒lda ise ─░zmirÔÇÖin BursaÔÇÖy─▒ geride b─▒rakmas─▒na neden olur [14].

17.Y├╝zy─▒lda Uzakdo─ču ve ─░ran ipek ticaretinin Alman ve ─░ngiliz kontrol├╝ne ge├žmesi, hammadde s─▒k─▒nt─▒s─▒ olu┼čturmu┼č, dokumac─▒l─▒k yerine kozac─▒l─▒k tercih edilmi┼čtir. 19. y├╝zy─▒ldan itibaren ise T├╝rk kozalar─▒, hammadde ├╝reten bir konumla s─▒n─▒rl─▒ kalm─▒┼čt─▒r [13].

 

3.BURSA ├çAR┼×ISININ OLU┼×UMU VE ─░PEK T─░CARET─░

 

Vak─▒f sistemi ile olu┼čturulan yap─▒ tiplerinden biri de hanlard─▒r. K├Âkeni B├╝y├╝k Sel├žuklular─▒n yol ├╝st├╝ g├╝venlik a─č─▒n─▒ olu┼čturan karakol yap─▒lar─▒ ÔÇťribatÔÇŁlara uzanan han yap─▒lar─▒, Anadolu Sel├žuklu d├Âneminde yol ├╝st├╝ kervansaraylar─▒na ├ževrilmi┼čtir [15]. Ticari ├╝r├╝nlerin el de─či┼čtirdi─či ya da yolcular─▒n rahat├ža konaklad─▒─č─▒ yap─▒lar, Osmanl─▒ Bursas─▒ndan ba┼člayarak ┼čehir i├ži hanlar─▒ ┼čekline d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

┼×ehir i├ži hanlar─▒, kare ya da kareye yak─▒n dikd├Ârtgen planl─▒, a├ž─▒k bir avlu etraf─▒nda revaklarla ├ževrili, genellikle iki katl─▒ ve ortalar─▒nda mescit yer alan ta┼č ve ya alma┼č─▒k duvar ├Ârg├╝s├╝ne sahip yap─▒lard─▒r. Hanlar─▒n alt katlar─▒ mal depolama ve ticari faaliyetler, ├╝st katlar─▒ ise konaklama ve ofis k─▒s─▒mlar─▒ i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Hanlar, bir vakf─▒n gelir kaynaklar─▒ aras─▒nda bulunmu┼č; hanlardan elde edilen gelir vak─▒fta yap─▒lacak hay─▒r i┼člerine ya da vak─▒f eserlerinin bak─▒m─▒na harcanm─▒┼čt─▒r.

Orhan Gazi, 1339 y─▒l─▒nda fethetti─či ilk b├╝y├╝k ┼čehir i├žin Emir HanÔÇÖ─▒ yapt─▒rarak ticareti bu noktadan kontrol etmi┼čtir [16]. ┼×ehre gelen ├╝r├╝nler Emir HanÔÇÖda vergilendirilerek, sat─▒┼č─▒ sa─član─▒yordu.

Bursa Emir Han (Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Ar┼čivi)

Murat H├╝davendigar, ┼čehre gelen mallar─▒n ┼čehre giri┼č ├ž─▒k─▒┼č kontrolleri ve da─č─▒t─▒mlar─▒ i├žin 14. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda Kapan Han─▒ÔÇÖn─▒ yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. Kapan, Arap├žaÔÇÖda terazi anlam─▒na gelir ve ad─▒ndan da anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere, tart─▒ i┼člemlerinin yap─▒ld─▒─č─▒ yer olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░slam ┼čehirlerinde kapan hanlar─▒ yer alm─▒┼č, bu kapanlar i├žinde sat─▒ld─▒─č─▒ ├╝r├╝n├╝n ad─▒ ile an─▒lm─▒┼čt─▒r: Ya─č kapan─▒, un kapan─▒, yemi┼č kapan─▒ gibi [17]. 17. y├╝zy─▒lda BursaÔÇÖn─▒n d├Ârt kapan─▒ vard─▒r: M├«z├ón-─▒ harir (ipek kapan─▒), kantar ve dengin, meyve kapan─▒ ve galle (tah─▒l) kapan─▒ [18].

UlucamiÔÇÖnin banisi Y─▒ld─▒r─▒m Bayezid ise Bursa ├žar┼č─▒s─▒n─▒n ├žekirde─čini olu┼čturacak; Evliya ├çelebiÔÇÖnin ifadesiyle ÔÇťkale gibi korunan, d├Ârt demir kap─▒l─▒ bir b├╝y├╝k BedestenÔÇŁi in┼ča ettirmi┼čtir [19]. BedestenÔÇÖde en k─▒ymetli mallar, kuma┼člar sat─▒l─▒r; bu y├╝zden geceleri g├Ârevliler taraf─▒ndan kapan─▒r, mal g├╝venli─či sa─članm─▒┼čt─▒r.

├çelebi Mehmet ise, kendi yapt─▒rd─▒─č─▒ Ye┼čil K├╝lliyeye gelir getirmek amac─▒yla ─░pek Han─▒ÔÇÖn─▒ yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. Mimar─▒ Ye┼čil K├╝lliyesiÔÇÖnin de mimar─▒ olan Hac─▒ ─░vaz Pa┼ča ├╝stlenmi┼č olmal─▒d─▒r. S├Âz konusu yap─▒, altta otuz dokuz, ├╝st katta k─▒rk iki odas─▒ olan b├╝y├╝k bir hand─▒r. ─░vaz Pa┼ča bu b├Âlgede bir de ├žar┼č─▒ yapm─▒┼čt─▒r. ─░pek Han─▒ÔÇÖn─▒n alt─▒nda b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k kazzazhane (ipek ├╝retimi yap─▒lan yer) yer almaktayd─▒ [20]. 15. y├╝zy─▒lda BursaÔÇÖda ipek pazar─▒ burada d├Ânmektedir. Bu y├╝zy─▒lda Geyve Han─▒, Yeni ─░pek Han─▒ (Kat─▒r Han─▒), Fatih D├ÂnemiÔÇÖnde ise Fidan Han─▒ ve ├žar┼č─▒lar yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde BursaÔÇÖn─▒n ipekle olan ili┼čkisini sembolize eden en b├╝y├╝k han Koza Han─▒ÔÇÖd─▒r. 1490 y─▒l─▒nda II. BayezidÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖdaki k├╝lliyesine gelir getirmek amac─▒yla BursaÔÇÖda yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Acem Han─▒ olarak da an─▒lmas─▒ burada daha ├žok ─░ranl─▒ t├╝ccarlar─▒n ikamet etti─čini ortaya koyar. Evliya ├çelebiÔÇÖnin de do─črulad─▒─č─▒na g├Âre ipek mizan─▒ buradad─▒r. (Koza HanÔÇÖ─▒n yap─▒m─▒ndan ├Ânce BedestenÔÇÖdeydi) [19,21]. ─░ki katl─▒ han─▒n alt kat─▒nda elli, ├╝st kat─▒nda ise elli bir oda bulunmaktad─▒r. Yan k─▒sm─▒nda ah─▒r bulunan han─▒n ortas─▒nda; alt─▒nda ┼čad─▒rvan bulunan sekizgen bir mescidi yer almaktad─▒r. Buradaki son koza pazar─▒ 1995 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

BursaÔÇÖda Koza Pazar─▒ (dergibursa.com)

II.BayezidÔÇÖin Koza HanÔÇÖdan sonra yapt─▒rd─▒─č─▒ di─čer b├╝y├╝k han ise Pirin├ž Han─▒ÔÇÖd─▒r. Bu nedenle Koza HanÔÇÖa Han-─▒ Cedid-i Evvel, Pirin├ž HanÔÇÖa Han─▒-─▒ Cedid-i Sani denilmektedir. Pirin├ž Han─▒ÔÇÖn─▒n yap─▒m─▒ 1508 y─▒l─▒nda bitirilmi┼čtir. ─░ki katl─▒ han─▒n alt kat─▒nda otuz odas─▒, ├╝st kat─▒nda ise k─▒rk sekiz oda bulunmaktad─▒r [22].

Bursa Koza Han (Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Ar┼čivi)

Burada en dikkat ├žekici unsur, Sultan BayezidÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖdaki yap─▒lar─▒na gelir getirmek i├žin hanlar─▒ BursaÔÇÖda in┼ča ettirmi┼č olmas─▒d─▒r ki, bunun sebebi ekonomik gelirin BursaÔÇÖda daha fazla oldu─čudur.

Bursa ├çar┼č─▒ B├Âlgesi Yap─▒lar─▒ (Rahmi Dede Ar┼čivi)

Hanlar, 19. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Bat─▒l─▒la┼čma ─▒slahatlar─▒ nedeniyle, Avrupa tarz─▒ a├ž─▒lan oteller, lokantalar ve di─čer ┼čehir ├Â─čeleri i├žinde ├Ânemini kaybetmi┼č, seyyahlar─▒n da bildirdi─či ├╝zere, ucuz, temizlikten uzak, k├Âhne yerler olarak kalm─▒┼člard─▒r. Do─čal felaketler ve yol ├žal─▒┼čmalar─▒nda bir k─▒sm─▒ y─▒kt─▒r─▒lan hanlardan g├╝n├╝m├╝ze restorasyon sonucu halen kullan─▒mda olanlar ula┼čabilmi┼čtir [23].

4.SONUÇ

Hanlar vak─▒flara gelir getirmek amac─▒yla in┼ča edilmi┼č, konaklama ve ticaret yap─▒lan sosyal mekanlard─▒r. BursaÔÇÖda yeni bir deneme olarak yol ├╝st├╝ kervansaraylar─▒ yerine ┼čehir i├ži hanlar─▒ kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r ve yap─▒lan hanlar─▒n ├ževresinde ├žar┼č─▒, ├╝retim ve sat─▒┼č merkezleri de yap─▒larak BursaÔÇÖn─▒n g├╝n├╝m├╝ze de─čin ula┼čan ├žekirdek ├žar┼č─▒s─▒ olu┼čmu┼čtur. Osmanl─▒ d├Ânemi i├žin, han t├╝ccar─▒n ┼čehirde ticari ve g├╝nl├╝k ihtiya├žlar─▒n─▒ tek noktada kolayca ve g├╝venli bir bi├žimde kar┼č─▒layabilece─či yeg├óne mekand─▒r. B├Âylelikle ticarete g├Âsterilen ihtimam ipek pazar─▒n─▒n b├╝y├╝mesini ve dolay─▒s─▒yla yeni hanlar─▒n in┼ča edilmesini beraberinde getirmi┼čtir. Hanlar─▒n ├ževresinde ise boyac─▒lar, b├╝k├╝mc├╝ler, dokumac─▒lar gibi yan ├╝retim alanlar─▒ da olu┼čmu┼čtur.

Hanlar BursaÔÇÖda g├╝n├╝m├╝ze de─čin kullan─▒lan yap─▒lard─▒r. Bursa hanlar─▒n─▒n en ├╝nl├╝s├╝ Koza Han─▒ÔÇÖnda 1995 y─▒l─▒na kadar koza pazar─▒n─▒n olmas─▒, tarihsel s├╝reklili─čin ya┼čad─▒─č─▒na en g├╝zel ├Ârnek olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar. Hanlar ├žar┼č─▒ i├žinde g├╝n├╝m├╝ze de─čin ticaretin s├╝rd├╝r├╝lebildi─či sa─člayan yap─▒lar olarak halen i┼člevlerini devam ettirmektedir.

  • Fikret ALKAN*
    *Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi, M├╝zeler ┼×ube M├╝d├╝rl├╝─č├╝, Bursa, T├╝rkiye, [email protected]

 

KAYNAKÇA

[1] Bozkurt, N. (2020). ÔÇť─░pekÔÇŁ, TDV ─░slam Ansiklopedisi, C.22, Ankara: T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒,┬á 361-362.

[2] Tezcan, H. (2017). BursaÔÇÖn─▒n ─░peklisi, 1. Bask─▒, Bursa: Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Yay─▒nlar─▒.

[3] Dalsar, F. (1960). T├╝rk Sanayi ve Ticaret Tarihinde BursaÔÇÖda ─░pek├žilik, ─░stanbul: ─░stanbul ├ťniversitesi Yay─▒nlar─▒.

[4] Abac─▒ Z.D.(2008). Bursa’n─▒n Kent Dokusundaki De─či┼čim (18-19. Y├╝zy─▒l), BursaÔÇÖn─▒n Kentsel ve Mimari Geli┼čimi, Ed. Cafer ├çift├ži, 2. b.,Bursa: Osmangazi Belediyesi Yay─▒nlar─▒, 165-182.

[5] ─░nalc─▒k, H., Ar─▒, B., (2005). T├╝rk-─░slam Osmanl─▒ ┼×ehircili─či ve Halil ─░nalc─▒k’─▒n ├çal─▒┼čmalar─▒, T├╝rkiye Ara┼čt─▒rmalar─▒ Literat├╝r Dergisi, Cilt: 3, Say─▒: 6, 27-56.

[6] İbn-i Batuta Seyahatnamesi, (2004). Cilt I, Çeviri, İnceleme ve Notlar: A.Sait Aykut, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

[7] Bisharat, L. T., (2008). ÔÇť─░pek ve ┼×ehir Bir Kez Daha Bursa DersleriÔÇŁ, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Pe┼činde Bir Ya┼čam Suraiya FaroqhiÔÇÖye Arma─čan, Derleyen Onur Y─▒ld─▒r─▒m, 1. Bask─▒, Ankara: ─░mge Kitabevi, 167-188.

[8] ─░nalc─▒k H., (1960). Bursa I: XV. As─▒r Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar, Ankara: TTK Belleten, C.24, No.93, 45-96.

[9] O─čuzo─člu, Y.,(2012). Halil ─░nalc─▒kÔÇÖ─▒n Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒, Bursa: Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Yay─▒nlar─▒.

[10] ─░nalc─▒k H., (2012). Devlet-i ÔÇśAliyyeOsmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ťzerine Ara┼čt─▒rmalar-I, Kl├ósik D├Ânem (1302-1606): Siyasal, Kurumsal ve Ekonomik Geli┼čim, 50. b., ─░stanbul: ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒.

[11] ├ťng├Ârgil A., (2004). Bursa Hanlar─▒ ve Tuz HanÔÇÖ─▒ Koruma ├ľnerileri, (Y├╝ksek Lisans Tezi), ─░stanbul: Y─▒ld─▒z Teknik ├ťniversitesi Fen Bilimleri Enstit├╝s├╝.

[12] G├╝nay, N. A., (2018). Bursa Kad─▒ Sicillerinin I┼č─▒─č─▒nda Yavuz Sultan SelimÔÇÖin ─░pek Yasa─č─▒, Yavuz Sultan Selim D├Ânemi ve Bursa, Ed. Nil├╝fer Alkan G├╝nay, Bursa: Gaye Kitabevi, 615-628.

[13] Ka─č─▒t├ž─▒ba┼č─▒ E., Ya┼čar E., (tarihsiz). BursaÔÇÖn─▒n Ekonomik Tarihi 1326-1900, Bursa Ticaret ve Sanayi Odas─▒ Yay─▒nlar─▒.

[14] Abac─▒ Z. D., (2008). Bursa’n─▒n Kent Dokusundaki De─či┼čim (18-19. Y├╝zy─▒l), BursaÔÇÖn─▒n Kentsel ve Mimari Geli┼čimi, ed. Cafer ├çift├ži, 2. b.,Bursa: Osmangazi Belediyesi Yay─▒nlar─▒, 165-182.

[15] G├╝re┼čsever, G., (1974). Osmanl─▒ Devri Kervansaraylar─▒ ve Menzil Hanlar─▒, (Doktora Tezi), ─░stanbul: ─░stanbul ├ťniversitesi Edebiyat Fak├╝ltesi.

[16] Ergen├ž ├ľ., (2014).┬á XVI. Y├╝zy─▒l Sonlar─▒nda Bursa, 2. b., Ankara : TTK Yay─▒nlar─▒.

[17] Sevim S., (2009). Bursa’n─▒n Yitik Hanlar─▒ ve Kapan Han, Bursa’da Ya┼čam, Temmuz, Bursa, 26-33.

[18] Kaplano─člu, R., (2016). 90. Y─▒l─▒nda Bursa Ticaret Borsas─▒, Bursa: Avrasya Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.

[19] Da─čl─▒ Y., Kahraman S. A., (2008). Evliy├ó ├çelebi G├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesiyle Evliy├ó ├çelebi Seyahatn├ómesi: Bursa – Bolu – Trabzon – Erzurum -Azerbaycan – Kafkasya – K─▒r─▒m-Girit 2. Cilt 1 Kitap 2, ─░stanbul: Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒.

[20] Ayverdi, E. H., (1989). Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri Cilt 2, 2.b, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.

[21] Ya┼čayanlar, ─░., (2017). H├ón-─▒ Ced├«dÔÇÖden Koza Han─▒ÔÇÖna Bir Ticaret Merkezinin Mek├ónsal ve Fonksiyonel D├Ân├╝┼č├╝m├╝, Sultan II. Bayezid D├Ânemi ve Bursa, Ed. Nil├╝fer Alkan G├╝nay, Bursa: Gaye Kitabevi, 572-593.

[22] Yava┼č, D. (2007). ÔÇťPirin├ž Han─▒ÔÇŁ, TDV ─░slam Ansiklopedisi, C.34, Ankara: T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒,┬á 285-286.

[23] ┬áYa┼čayanlar ─░., (2013). Osmanl─▒ D├Ânemi Bursa Otelleri, Bursa: Nil├╝fer Belediyesi Yay─▒nlar─▒.

Fikret ALKAN

1981 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda do─čdu. Lisans ├Â─čretimini Adnan Menderes ├ťniversitesi Klasik Arkeoloji ve Sanat Tarihi B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde 2005 y─▒l─▒nda; y├╝ksek lisans─▒n─▒ 2019 y─▒l─▒nda Uluda─č ├ťniversitesi Sanat Tarihi B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde tamamlad─▒. 2012 y─▒l─▒ndan beri Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi M├╝zeler ┼×ube M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖnde arkeolog olarak ├žal─▒┼čmay─▒ s├╝rd├╝rmektedir. Mesleki birikimleri ile bir├žok ulusal ve uluslararas─▒ sempozyumda bildirileri bulunan Alkan; yerel dergiler ve yerel bas─▒nda k├Â┼če yazarl─▒─č─▒ yaparak yaz─▒m hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir. Ayr─▒ca Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi M├╝zelerinde Ar-ge tak─▒m─▒ faaliyetleri, kalite birimi ve m├╝ze kurulum ├žal─▒┼čmalar─▒nda ve K├╝lt├╝r AkademisiÔÇÖnde ÔÇťArkeolojiÔÇŁ ile ÔÇť┼×ehir K├╝lt├╝r├╝ ve MimariÔÇŁ derslerinde e─čitmen olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu, Bursa Kent Konseyi, Arkeologlar Derne─či, T├╝rk K├╝t├╝phaneciler Derne─či, G├Ân├╝ll├╝ Hareketi Derne─či gibi ├žok say─▒da sivil toplum kurulu┼čunda aktif g├Ârev almakta ve proje ├╝retmektedir. Ayn─▒ zamanda arkeolojihaber isimli internet sitesi ve sosyal medya hesaplar─▒n─▒n bilimsel dan─▒┼čmanl─▒─č─▒n─▒ yapmaktad─▒r. Eposta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Fikret Alkan
  • YEN─░
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 29 May─▒s 2022
Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Mesut YILMAZ, 27 May─▒s 2022
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022