Dr. Salih EROL
Dr. Salih  EROL
Bursa Yeni┼čehirÔÇÖden Ge├žen ─░lk Amerikal─▒ Heyet
  • 24 Ekim 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Dr. Salih EROL /

Toplam: 1,741 , Bug├╝n: 1 Okuma

Bu yaz─▒m─▒zda, BursaÔÇÖya gelen ilk Amerikal─▒ heyeti; bu heyetin Bursa ve ├ževresine dair g├Âzlemleri ├žer├ževesinde ele alaca─č─▒z. B├Âyle bir konuyu yazmam─▒z─▒ m├╝mk├╝n k─▒lan en ├Ânemli kaynak, Amerikan misyoner te┼čkilat─▒ BoardÔÇÖ─▒n s├╝reli yay─▒n organ─▒ Missionary Herald B├╝lteniÔÇÖnde, 1833ÔÇÖte, ├╝├ž b├Âl├╝m halinde yay─▒nlanan gezi notlar─▒d─▒r. Bu notlar─▒n yazar─▒ Protestan Papaz William Goodell, 1792 ÔÇô 1867 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. W. Goodell, hayat─▒n─▒n 1820ÔÇÖden sonraki ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ Osmanl─▒ memleketinde misyonerlik faaliyetleri ├žer├ževesinde ge├žirmi┼čtir. Onun ad─▒ ge├žen b├╝ltendeki gezi notlar─▒: ÔÇťExtracts From Mr. GoodellÔÇÖs Journal of a Tour Over Land to Broosa in The Ancient BithyniaÔÇŁ (Bay GoodellÔÇÖ─▒n G├╝nl├╝─č├╝nden Eski Bitinya – BursaÔÇÖya Yapt─▒─č─▒ Bir Kara Yolculu─čunun ─░zlenimleri) ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

Ayr─▒ca GoodellÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra hakk─▒nda yaz─▒lan ve 1876ÔÇÖda New YorkÔÇÖta bas─▒lan: ÔÇťForty Years in The Turkish Empire or Memoirs of William GoodellÔÇŁ (T├╝rk ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda K─▒rk Y─▒l Ya da William GoodellÔÇÖ─▒n Hat─▒ralar─▒) ba┼čl─▒kl─▒ biyografik eserde de s├Âz konusu Bursa gezisine de─činilmi┼čtir. Bu ana kaynaklara ilave olarak kulland─▒─č─▒m─▒z birtak─▒m yard─▒mc─▒ kaynaklar sayesinde Amerikal─▒lar─▒n BursaÔÇÖdaki ya┼čam hakk─▒ndaki g├Âzlemlerinin tenkitli bir de─čerlendirmesini yapmaya ├žal─▒┼čt─▒k.

Hi├ž ┼č├╝phesiz ki bu izlenimler ve hat─▒ralar sadece din├« ÔÇô mezhepsel konularla s─▒n─▒rl─▒ olmay─▒p, gezilen ┼čehirlerin sosyal, ekonomik ve sair y├Ânlerinden de kesitler sunmaktad─▒r. AmerikaÔÇÖn─▒n d├╝nya ├žap─▒nda misyonerlik faaliyetleri y├╝r├╝ten Board Te┼čkilat─▒ÔÇÖn─▒n mensuplar─▒ndan olu┼čan heyetin bu gezideki as─▒l amac─▒, Protestanl─▒─č─▒n Do─ču ve G├╝ney MarmaraÔÇÖda yay─▒lmas─▒na y├Ânelik ke┼čif yapmakt─▒r. ┬áDikkat ├žekici bir ilk olma ├Âzelli─čine ra─čmen ├ža─čda┼č ara┼čt─▒rmalarda bu gezinin Bursa aya─č─▒ ├╝zerinde ┼ču ana dek spesifik olarak durulmam─▒┼č ve heyetin BursaÔÇÖdaki izlenimleri yeterince irdelenmemi┼čtir. Oysa bu ke┼čif gezisi iki y─▒l sonraki (1834) Bursa Protestanl─▒k misyonunun kurumsal alt yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturmaya y├Ânelik ilk temeldir.

Amerika Birle┼čik DevletiÔÇÖnin (ABD), ya da o zamanki Osmanl─▒ diplomatik terminolojisiyle: ÔÇťMem├ólik-i M├╝ctemia-i AmerikaÔÇŁn─▒n (MMA) ─░stanbulÔÇÖdaki, maslahatg├╝zar seviyesinde, ilk el├žisi say─▒lan Commodore David Porter da bu gezide s├Âz├╝ edilen Protestan heyete ekibiyle birlikte e┼člik etmi┼čtir. Dolay─▒s─▒yla Bursa gezisinin ayn─▒ zamanda diplomatik bir y├Ân├╝ de bulunmaktad─▒r. Zir├ó ÔÇťEl├ži BeyÔÇŁ bu gezide, devletinin Bursa konsoloslu─čunu kurmu┼č ve Ragusal─▒ bir t├╝ccar─▒ ABDÔÇÖnin Bursa fahri konsolosu olarak g├Ârevlendirmi┼čtir. B├Âylece 7 May─▒s 1830ÔÇÖda imzalanan Osmanl─▒ Devleti ile ABD aras─▒ndaki ticaret antla┼čmas─▒n─▒n neticelerinden birisi olarak bu devlet art─▒k BursaÔÇÖda da ticar├«, diplomatik faaliyetler g├Âsterecek ve ┼čehirde olu┼čacak Protestan CemaatiÔÇÖnin ├Ânemli bir koruyucusu olarak ├Âne ├ž─▒kacakt─▒r.

Heyetin Yola ├ç─▒k─▒┼č─▒ ve Bursa S─▒n─▒rlar─▒na Kadarki Yolculuklar─▒

18 May─▒s 1832ÔÇÖde ─░stanbul ÔÇô Kad─▒k├ÂyÔÇÖde bulu┼čan Amerikal─▒ heyet yakla┼č─▒k yirmi ki┼čilik bir kafile ┼čeklinde kara yolculu─čuna ba┼člam─▒┼čt─▒r. Kad─▒k├Ây ÔÇô Gebze ├╝zerinden ─░zmitÔÇÖe varm─▒┼čt─▒r. Yat─▒l─▒ kald─▒klar─▒ ilk durak olan tarih├« Nikomedia, ya da bug├╝nk├╝ ad─▒yla ─░zmit (Kocaeli) yolculu─ču yirmi saat kadar s├╝rm├╝┼č. Gezinin g├╝nl├╝─č├╝n├╝ tutan W. Goodell ─░zmitÔÇÖi ┼č├Âyle tarif etmektedir: ÔÇť┼×ehir g├╝zel bir k├Ârfezin u├ž noktas─▒nda kurulmu┼čtur. Otuz h├óne Rum; elli h├óne Yahudi ve ├╝├ž y├╝z h├óne Ermeni ailenin d─▒┼č─▒nda ┼čehrin ├žo─čunlu─čunu M├╝sl├╝man ahali olu┼čturmaktad─▒r. Bir bak─▒┼čta ondan fazla cami saymak bize bu ┼čehrin bask─▒n M├╝sl├╝man karakterini g├Âstermeye k├ófi geldi. Smith ve Dwight Efendiler ─░zmitÔÇÖin merkez n├╝fusunun yirmi be┼č binden fazla oldu─čunu s├Âylediler.ÔÇŁ Burada bahsedilen efendiler, Board Te┼čkilat─▒ÔÇÖn─▒n AnadoluÔÇÖya g├Ânderdi─či ilk ara┼čt─▒rmac─▒ misyonerler olan Eli Smith ve H.G.O. Dwight olup, bu gezide heyete uzman s─▒fat─▒yla e┼člik etmektedirler.

Heyetin ─░zmit g├Âzlemlerine ili┼čkin ayr─▒nt─▒lara, konumuzla do─črudan ilgisi bulunmad─▒─č─▒ i├žin girmeden heyetin BursaÔÇÖya do─čru yapt─▒─č─▒ yolculuk ├╝zerinde yo─čunla┼čmak istiyoruz. ─░zmitÔÇÖten sonra heyetin yeni hedefi ┬áÔÇťK├╝├ž├╝k Bir T├╝rk Kasabas─▒ÔÇŁ olarak tan─▒mlanan Karam├╝rselÔÇÖdir. Orada kahvalt─▒ etmi┼čler. Goodell, klasik bir T├╝rk kahvalt─▒s─▒nda bulunabilecek hemen her yiyece─či burada zikretmi┼č. Daha sonra onlar─▒ ziyarete gelenlerle biraz sohbet etmeye ├žal─▒┼čm─▒┼člar. Goodell, imam ya da dergah ┼čeyhi oldu─ču ba┼č─▒ndaki ye┼čil sar─▒ktan anla┼č─▒lan biriyle sohbet etmeye ├žal─▒┼č─▒yor ama olduk├ža ketum ve a─č─▒rba┼čl─▒ bu ├Ânemli T├╝rk, konu┼čmaktan ├žok dinliyor. Bir yandan da boyuna nargilesini ├žekiyor. Daha ├Ânceleri HindistanÔÇÖda bulunmu┼č olan Goodell, nargileye orada ÔÇťHookahÔÇŁ denildi─čini belirtmeden ge├žmemi┼č. ─░mam yahut ┼čeyhi bir konu┼čma i├žine ├žekemeyen ve bundan da ├╝midini kesen Goodell, orada haz─▒r bulunan yerli iki Ermeni ile y├Âre hakk─▒nda konu┼čuyor; onlardan ├že┼čitli bilgiler al─▒yor. Bu Ermeniler Karam├╝rsel ÔÇô ─░znik aras─▒ndaki da─čl─▒k alanlar─▒n halk─▒ndan gelmi┼čler. Daha sonra merakl─▒ bir M├╝sl├╝man gen├ž taraf─▒ndan y├Âneltilen kim olduklar─▒, ne i┼č yapt─▒klar─▒ ve nereye gittikleri hakk─▒ndaki sorular─▒ cevapland─▒rm─▒┼č. Bu M├╝sl├╝man gen├ž Mora taraf─▒ndan g├Â├ž etmi┼č bir aileden gelen, madd├« ve e─čitim durumu iyi, Grek├žeÔÇÖyi iyi konu┼čan biriymi┼č. GoodellÔÇÖ─▒n ifadelerine bak─▒l─▒rsa, ÔÇťAvrupa├« bir ruh ve karakter ta┼č─▒yanÔÇŁ bu gen├ž Protestan heyetin be─čenisini kazanm─▒┼č gibidir.

Karam├╝rselÔÇÖden ayr─▒ld─▒ktan sonra denize arkalar─▒n─▒ verip, dik yoku┼člar t─▒rmand─▒k├ža ├ževrenin ku┼čbak─▒┼č─▒ g├Âr├╝n├╝m├╝ her ge├žen ad─▒mda daha geni┼člemi┼č ve ara s─▒ra d├Ân├╝p k├Ârfez manzaras─▒n─▒ izlemek i├žin muhte┼čem f─▒rsatlar sunmu┼č. Kafile ilerlerken, sol taraflar─▒nda kalan antik bir yerle┼čim kal─▒nt─▒s─▒n─▒ sert ve dik bir yama├ž ├╝zerinden izleyebilmi┼čler.┬á S─▒radaki hedef tarih├« ┼čehir ─░znikÔÇÖtir. Karam├╝rsel – ─░znik (Nicea) aras─▒ o d├Ânemki yolculuk ┼čartlar─▒nda ortalama sekiz saat almaktad─▒r ve yirmi be┼č mil kadar bir mesafedir (Goodell, co─črafi alanlar aras─▒ndaki mesafeleri hep ÔÇômil ÔÇô hesab─▒yla ifade etmi┼čtir). Olduk├ža e─čimli yoku┼ču t─▒rmand─▒ktan ve bir m├╝ddet de hafif dalgal─▒ – d├╝z alanda ilerledikten sonra ─░znik G├Âl├╝ÔÇÖne inen yamac─▒n ba┼č─▒na gelmi┼čler. Art─▒k g├Âl manzaras─▒na tamamlayan ┼čey zeytinlikler ve selvi a─ča├žlar─▒d─▒r.

─░znik ya da Eski Ad─▒yla NiceaÔÇÖda Amerikal─▒ Misyonerler

Bir H─▒ristiyan papaz olman─▒n verdi─či his d├╝nyas─▒yla H─▒ristiyanl─▒─č─▒n kutsal sayd─▒─č─▒ ─░znikÔÇÖe giren Goodell, bu bir zamanlar─▒n muhte┼čem antik ┼čehrinin ┼čimdiki zavall─▒ kasaba haline ac─▒yarak bak─▒yor. Tarih├« surlardan i├žeri giren heyet, etraf─▒n tenhal─▒─č─▒ kar┼č─▒s─▒nda hayretler i├žersinde kal─▒yor. Bir zamanlar─▒n o kalabal─▒k Do─ču Roma ba┼čkentinden kala kala ─▒ss─▒z bir yer kalm─▒┼č gibidir. Nihayet seyrek de olsa insan y├╝zleri g├Ârmeye ba┼čl─▒yor ve ┼čehrin merkezine var─▒yorlar.

Yetkili hi├ž kimseye haber vermeden, El├ži PorterÔÇÖ─▒n tavsiyesiyle, dinlenmek i├žin hana y├Âneliyorlar. Eski ve bak─▒ms─▒z handa sadece hayvanlar─▒ i├žin bar─▒nma imk├ón─▒ vard─▒r. Daha ba┼čka bir dinlenme mek├ón─▒ olmad─▒─č─▒ndan heyettekiler, hayvanlar─▒n─▒ yerle┼čtirdikleri handa bir s├╝re dinlenmeye ├žal─▒┼č─▒yorlar, t├ó ki kavas ve bir hizmetli g├╝├ž bela yemek yiyip, kahve i├žebilecekleri bir yer bulana dek. Oras─▒ da ha┼čaratlar i├žinde eski p├╝sk├╝ bir yerdir. Ne kahveci, ne de konak sahibi m├╝┼čteri-perver ki┼čiler say─▒lmazlar. GoodellÔÇÖa g├Âre esasen bu ─░znikÔÇÖin halk─▒n─▒n H─▒ristiyanÔÇÖ─▒ da M├╝sl├╝manÔÇÖ─▒ da Frenklere al─▒┼čk─▒n de─čillerdir. Buraya sosyal a├ž─▒dan yenilik n├óm─▒na herhangi bir ┼čey u─čramam─▒┼č; halk─▒ birka├ž y├╝zy─▒l ├Âncesinden eski gelenekleri i├žerisinde dondurulmu┼č gibidir. Yazar, ─░znik halk─▒n─▒, bencil, kendini arz─▒n merkezinde zanneden, gururlu, ba─čnaz, duyars─▒z ve s├óir nitelendirmelerle toptan bir yarg─▒lamayla k├Ât├╝lemektedir. Bu olumsuz yarg─▒n─▒n temelindeki as─▒l neden, burada Protestanl─▒─ča sempati duymalar─▒ zaten beklenmeyen M├╝sl├╝manlar ve bu konuda en az onlar kadar mezheplerine tutkun Rumlardan ba┼čka bir kesimin ya┼čamamas─▒ndan kaynaklanmaktayd─▒. ─░znikÔÇÖte Protestanl─▒─ča meyy├ól Ermeni cemaati olsayd─▒ muhtemelen bu k├Ât├╝ s─▒fatlar kullan─▒lmayacakt─▒. Oysa ─░znikÔÇÖte ne Ermeni; ne de Yahudi bulunmaktad─▒r. Kasaban─▒n ├žo─čunlu─ču M├╝sl├╝mand─▒r. Otuz h├óne kadar da Ortodoks Rum aile ya┼čamaktad─▒r. Protestan misyoner heyetin ┼čehirdeki Ortodoks kilisesine giri┼čiyle ├ž─▒k─▒┼č─▒ bir olmu┼čtur. Kilisenin papazlar─▒ndan hi├ž y├╝z bulamam─▒┼člar. Hediye olarak b─▒rakmak istedikleri Protestan din kitaplar─▒ da kilise taraf─▒ndan kabul edilmemi┼čtir.

Kiliseden adeta kovulan Amerikal─▒ misyoner heyeti, tarih├« kons├╝l toplant─▒s─▒n─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ yeri ziyaret etmi┼člerdir. Bu vesileyle biraz da ─░znikÔÇÖin H─▒ristiyanl─▒k tarihindeki ├Ânemli yerinden bahsedilmektedir. Buna g├Âre 325 senesinde ├╝├ž y├╝zden fazla din adam─▒n─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ kons├╝l toplant─▒s─▒ iki aydan fazla s├╝rm├╝┼č ve neticede H─▒ristiyanl─▒k ad─▒na ├Ânemli kararlar al─▒nm─▒┼čt─▒r. Burada ilgin├ž olan nokta GoodellÔÇÖ─▒n tarih├« kons├╝l toplant─▒s─▒n─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ yerin tespiti hususunda i┼čaret etti─či yerin ┼ču an g├╝ndemde olan ve g├Âl i├žinde kalm─▒┼č bazilika olmas─▒d─▒r. Goodell taraf─▒ndan: ÔÇťSurlar─▒n d─▒┼č─▒nda, suyun kenar─▒nda bulunan batakl─▒kÔÇŁ olarak tarif edilen bu yerde g├╝n├╝m├╝zde ke┼čfi olduk├ža ses getiren ve kaz─▒lar i├žin etraf─▒ belediye taraf─▒ndan ├ževrilmi┼č olan kilise kal─▒nt─▒s─▒ bulunmaktad─▒r. ─░znikÔÇÖte, ilk kons├╝l toplant─▒s─▒ndan birka├ž y├╝zy─▒l sonra, 787ÔÇÖde, ─░mparatori├že ─░rene ve o─člu VI. KonstantinÔÇÖin him├óyelerinde ger├žekle┼čtirilen ikinci kons├╝l toplant─▒s─▒na da k─▒saca de─činilmi┼čtir. Bu ikinci toplant─▒da ikonalar─▒n yeniden dinin temel dayanaklar─▒ndan biri haline getirilmesi ve onlara kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar─▒n lanetlenmesi karar─▒ verilmi┼čtir.

─░znikÔÇÖte kald─▒klar─▒ ikinci gecenin ertesi sabah─▒nda, yabanc─▒lara kar┼č─▒ kaba ve ┼č├╝pheci insanlarla vakit ge├žirmektense, tarih├« surlar─▒ incelemekle vakit ge├žiriyorlar. Bin y─▒l─▒ a┼čk─▒n bu surlar ┼čehri ba┼čtanba┼ča sarm─▒┼č durumdad─▒r. ─░n┼č├ós─▒ndan o g├╝ne kadar ge├žen uzun aral─▒kta surlar tekrar tekrar tamirat ve in┼čaat s├╝re├žleri g├Ârm├╝┼čt├╝r. Goodell, ─░znik surlar─▒n─▒n toplam uzunlu─čunun alt─▒ milden az oldu─čunu; surlar─▒n hemen her yerde ├žift katmanl─▒ duvarlardan olu┼čtu─čunu ifade etmektedir. D─▒┼č ve i├ž duvarlar─▒n y├╝kseklik ve kal─▒nl─▒klar─▒ birbirine e┼čde─čere yak─▒n orandad─▒r. ─░nceleme heyeti rastgele bir i├ž duvar─▒n ├žap─▒n─▒ ├Âl├žm├╝┼č ve ├ž─▒kan neticede y├╝kseklik 25; kal─▒nl─▒k ise 14 fit ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. D─▒┼č ve i├ž duvarlar aras─▒ndaki bo┼čluk mesafesi ise 48 fit olarak ├Âl├ž├╝lm├╝┼čt├╝r. Surlar─▒n i├ž ve d─▒┼č duvarlar─▒ aras─▒nda yer yer hendekler bulunmakta; her k─▒rk ad─▒mda bir mesafede tu─čladan ya da mermerden ├Âr├╝lm├╝┼č g├Âzetleme kuleleri bulunmaktad─▒r. Surlar─▒n bir├žok yerinde Roma ÔÇô Bizans devri yaz─▒tlar─▒ dikkat ├žekmektedir. Heyetteki katipler bu yaz─▒tlar─▒n birer kopyas─▒n─▒ defterlerine almaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Bu surlar─▒n ├Âzenle korundu─ču s├Âylenemez zir├ó duvarlar─▒n hemen dibinde yer yer ekim-dikim alanlar─▒ olan ba─č ÔÇô bah├želer g├Âze ├žarparken; kalan di─čer yerlerde duvarlar─▒ boydan boya kaplam─▒┼č ├žal─▒l─▒klar, dikenlikler, sarma┼č─▒klar, ku┼č yuvalar─▒ ve sair ┼čeyler b├╝r├╝m├╝┼čt├╝r. Muhtemelen define avc─▒lar─▒nca kaz─▒l─▒p, b─▒rak─▒lm─▒┼č derin ├žukurluklar surlarda y├╝r├╝meyi daha da zorla┼čt─▒rmaktad─▒r. S├╝r├╝len ba─č ÔÇô bah├želerin aras─▒nda s─▒k s─▒k lahitler ve sair tarih├« kal─▒nt─▒lar ├ž─▒kmaktad─▒r. Bunlar─▒n korunup muhafaza alt─▒na al─▒nabilece─či m├╝ze gibi herhangi bir yer de mevcut de─čildir. Dolay─▒s─▒yla bu ta┼člar, mermer ve mozaikler evlerin yap─▒m─▒nda rast gele kullan─▒lmaktad─▒r. Goodell, bu┬á durumu ┼ču s├Âzlerle a├ž─▒klamay─▒ s├╝rd├╝r├╝r: ÔÇťBiz, ─░znikÔÇÖte eski Pagan ve H─▒ristiyan tap─▒nak ve s├╝tunlar─▒ndan yap─▒lm─▒┼č bir├žok hamam ve cami g├Ârd├╝k. Eskinin ├╝zerine bu denli oturup, onun kal─▒nt─▒lar─▒yla ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝ren ba┼čka yer g├Ârmedim. Burada hayat, eskinin g├Ârkemli g├Âlgesinde ya┼čanan silik bir durumdur. Ge├žmi┼č, ihti┼čaml─▒ bir karakter sergilerken, ┼čimdiki zaman zavall─▒ bir karaktere sahiptir. Pagan din adamlar─▒, H─▒ristiyan Psikoposlar, Ha├žl─▒ askerleri ÔÇŽ bu ┼čehirde tarih boyunca kimler ge├žmedi kiÔÇŽÔÇŁ

Surlarda yap─▒lan detayl─▒ incelemenin ard─▒nda ┼čehir merkezinde kald─▒klar─▒ hana do─čru gelirken, heyetin etraf─▒n─▒ Rum ailelerin ├žocuklar─▒ sar─▒yor. Daha ├Ânce b├╝y├╝klerinden y├╝z bulamayan misyonerler, bir anlamda ├žocuklar─▒ i─čfal ederek, onlara Grek├že olarak haz─▒rlam─▒┼č olduklar─▒ yay─▒nlar─▒ndan veriyorlar. Ne olduklar─▒n─▒ ├žok da anlamasalar da bu haylaz ├žocuk ÔÇô gen├ž s├╝r├╝s├╝ istekle kap─▒yorlar bu kitap├ž─▒klar─▒ ve daha orada heveslenip de say─▒ yetersizli─činden dolay─▒ almayan ├žocuklara satmay─▒ teklif ediyorlar. Misyonerlerin iki g├╝nl├╝k ─░znik maceralar─▒ndaki din├« anlamdaki tek ba┼čar─▒lar─▒, birka├ž ├žocu─čun eline yay─▒nlar─▒n─▒ b─▒rakabilmekten ibaret kal─▒yor.

Handa atlar─▒n─▒ haz─▒rlay─▒p yola ├ž─▒kmak ├╝zere iken, Goodell, ÔÇťnispeten merakl─▒ ve daha az kibirliÔÇŁ diye tarif etti─či bir T├╝rkÔÇÖle ayak├╝st├╝ sohbet etme ┼čans─▒n─▒ buluyor. T├╝rk, ona hangi milleten olduklar─▒n─▒, memleketlerinin neresi oldu─čunu soruyor. ÔÇťAmerikaÔÇŁ cevab─▒ kar┼č─▒s─▒nda T├╝rkÔÇÖ├╝n sorusu ┼ču olmu┼č: ÔÇťAmerika, ─░stanbulÔÇÖa ├žok uzak m─▒d─▒r? Ne kadar mesafededir?ÔÇŁ Bu co─črafi soruyu uygun cevapla ge├ži┼čtiren Goodell, as─▒l misyonu gere─či olarak dini konuya ge├ži┼č yap─▒yor ve ÔÇťTanr─▒, hepimizi tek bir babadan, ayn─▒ kandan yaratt─▒; sonra yery├╝z├╝ne da─č─▒tt─▒ ÔÇŽÔÇŁ t├╝r├╝nden vaazla M├╝sl├╝man adama dininin ho┼č g├Âr├╝l├╝ yan─▒n─▒ g├Âstermeye ├žabal─▒yor. T├╝rk, bir yandan merakla onu dinlerken, bir yandan da a─čz─▒ndan ve burnundan duman─▒n─▒ ├ž─▒kard─▒─č─▒ sigaras─▒n─▒ t├╝tt├╝r├╝yor ve hanc─▒ya d├Ân├╝p: ÔÇťBak, sen daha ├Âmr├╝nde ─░stanbulÔÇÖa bile gitmemi┼čken, bunlar ne kadar da uzak memleketten t├ó buralara kadar gelmi┼člerÔÇŁ diyerek tak─▒l─▒yor. Bu merakl─▒ M├╝sl├╝man, GoodellÔÇÖ─▒n ─░znikÔÇÖte sohbet etme imk├ón─▒ buldu─ču say─▒l─▒ insanlardan sonuncusudur. Haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlayan heyet ─░znikÔÇÖi, ÔÇťilgin├ž ve melankolik diy├ór─▒ÔÇŁ, terk etmek ├╝zere yola koyulmu┼člard─▒r.

─░znik ÔÇô Yeni┼čehir ÔÇô Marmarac─▒k K├Ây├╝ ├ťzerinden Bursa Yolculu─ču

Amerikal─▒ misyoner heyetin ─░znikÔÇÖten BursaÔÇÖya do─čru yolculuklar─▒nda ara konaklar─▒ Yeni┼čehir ve g├╝n├╝m├╝zde ona ba─čl─▒ bir k├Ây olarak Yeni┼čehirÔÇÖin yirmi kilometre kadar bat─▒s─▒nda bulunan Marmarac─▒k K├Ây├╝ÔÇÖd├╝r. ─░znik surlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda verimli ama neredeyse el de─čmemi┼č├žesine ekilmemi┼č ovada ilerleyerek ve bir i├ž denizi and─▒ran; bal─▒klarla dolu ama kimsenin bal─▒─ča ra─čbet etmedi─či ─░znik G├Âl├╝ÔÇÖn├╝ seyrederek ilerliyorlar. Hemen her yerde bulunan neredeyse tek ┼čey zeytin a─ča├žlar─▒d─▒r ve onlar─▒n tuhaf budanma bi├žimi heyettekilerin dikkatinden ka├žmam─▒┼čt─▒r. Yolda denk geldikleri ilk m├╝lk sahibinden sorduklar─▒ soru, a─ča├žlar─▒n neden b├Âyle budand─▒─č─▒d─▒r. Zeytin yeti┼čtiricisinin cevab─▒ daha da ilgin├žtir: ÔÇťB├Âyle budamakla biz a─čaca demek istiyoruz ki: Sen bize ge├žen sene bir ┼čey vermedin e─čer bu sene de bir ┼čey vermezsen, seni t├╝m├╝yle kesece─čiz; y├óni, biz a─čac─▒ asl─▒nda zeytin vermesi i├žin korkutuyoruz.ÔÇŁ Heyetin tek M├╝sl├╝man ├╝yesi, kavasba┼č─▒ Mustafa, t├Âvbeler ├žekerek, zeytinciye ├ž─▒k─▒┼čm─▒┼č ve ├╝r├╝n├╝ veren de vermeyecek olan da AllahÔÇÖt─▒r diyerek onu terslemi┼čtir.

Yoluna devam eden heyet ─░znik Ovas─▒ÔÇÖn─▒n sonunda ve g├Âl├╝n g├╝ney do─ču ucunun bitim noktas─▒nda Yeni┼čehir y├Ân├╝ne do─čru ba┼člayan tepeyi t─▒rmanmaya ba┼čl─▒yorlar. Yolculu─čun bu etab─▒nda GoodellÔÇÖ─▒n g├╝nl├╝─č├╝nde yol ├╝zerinde bulunan Derbent Rum K├Ây├╝ÔÇÖnden hi├ž bahsetmemesi ilgin├ž bir durumdur. Muhtemelen ─░znik Rumlar─▒ÔÇÖndan sonra buradaki Rumlardan da y├╝z bulamam─▒┼č ve burada durmadan do─čruca Yeni┼čehirÔÇÖe inmi┼člerdir.

Yeni┼čehir, b├╝y├╝k bir ovan─▒n ortas─▒nda kurulmu┼č; her taraf─▒ tepeliklerle ├ževrili bir yerle┼čim merkezidir. Goodell, Yeni┼čehirÔÇÖi, ├žukurlukta kalan, rutubetli ve bu y├Ân├╝yle sa─čl─▒─ča zararl─▒ bir yer olarak tarif ederek ┼č├Âyle devam etmi┼čtir: ÔÇťBurada herhalde hi├ž Frenk ÔÇô ayn─▒ zamanda ÔÇťGavurÔÇŁ kelimesini kullanm─▒┼čt─▒r –┬á ya┼čamad─▒─č─▒ i├žin g├Âr├╝n├╝┼č├╝m├╝z kar┼č─▒s─▒nda yerli halk bize tuhaf yarat─▒klar g├Ârm├╝┼č gibi bak─▒yorlard─▒ÔÇŁ. Gen├žler, bu sakals─▒z, b─▒y─▒ks─▒z ecnebilere bak─▒p kendi aralar─▒nda g├╝l├╝┼č├╝rken, ├žocuklar ise onlar─▒ g├Âr├╝nce ka├ž─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Goodell, ─░stanbulÔÇÖdan yola ├ž─▒kt─▒klar─▒ndan beri tra┼č olmad─▒klar─▒n─▒; sa├ž ve sakallar─▒n─▒n biraz uzad─▒─č─▒n─▒ ama yine de halk─▒n g├Âz├╝ne t├╝ys├╝z ve tuhaf g├Âr├╝nmekten kurtulamad─▒klar─▒n─▒ belirtmi┼čtir.

Heyet, Yeni┼čehirÔÇÖde kendilerine g├Âsterilen han─▒ be─čenmedi─činden orada kalmamaya karar vermi┼čtir. Yine de bir ┼čeyler i├žmek, atlar─▒n─▒ biraz dinlendirmek amac─▒yla burada k─▒sa bir mola vermi┼člerdir. Yeni┼čehirÔÇÖde Ermeni cemaati ve onlara ait bir kilise mevcut oldu─čunu kaydeden Goodell, burada Rumlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒na dair bir ┼čey belirtmemi┼čtir. Oysa Yeni┼čehirÔÇÖde bir de Rum mahallesinin oldu─čunu Osmanl─▒ tarih kay─▒tlar─▒ndan biliyoruz. ├ço─čunluk M├╝sl├╝manlardad─▒r ve Goodell, Yeni┼čehirÔÇÖde alt─▒ caminin mevcut oldu─čunu zikretmi┼čtir.

Yeni┼čehirÔÇÖdeki k─▒sa molan─▒n ard─▒ndan Bat─▒ÔÇÖya, Bursa y├Ân├╝ne do─čru, yola devam eden heyet iki saat mesafedeki ├çardak K├Ây├╝ÔÇÖnde bir gece ge├žirmek istiyor. Ancak t├╝m├╝yle M├╝sl├╝manlardan olu┼čan bu ├žiftlik tarz─▒ k├Âyde kalmak can g├╝venlikleri a├ž─▒s─▒ndan yeterince tekin bir yer gibi g├Âz├╝kmemektedir. Dolay─▒s─▒yla heyetin bir t├╝r g├╝venlik ┼čefi say─▒lan kavvasba┼č─▒ Mustafa, endi┼čelerini ifade edince heyettekiler yorgunluklar─▒na ra─čmen ├žaresiz yola devam etmek zorunda kal─▒yorlar.

Bast─▒rmak ├╝zere olan karanl─▒k, ┼čiddetini giderek artt─▒ran ya─čmur ve da─čl─▒k bir alandan ge├ži┼čin verdi─či korkunun sonucunda ├Ânlerinde aniden beliriveren Marmarac─▒k K├Ây├╝, heyet i├žin umut ─▒┼č─▒─č─▒ olmu┼čtur. ├ťstelik bu k├Ây├╝n t├╝m├╝yle Ermenilerden olu┼čmas─▒, misyonerleri ayr─▒ca sevindiren bir durumdur. ├ľte yandan k├Âylerine do─čru yabanc─▒ bir kafilenin geldi─čini g├Âren k├Âyl├╝ler, onlar─▒ kar┼č─▒lamaya ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. K├Âyl├╝lerin hep bir a─č─▒zdan: ÔÇťHo┼č geldiniz, safa geldinizÔÇŁ s├Âzleri Goodell ve arkada┼člar─▒ i├žin ÔÇťB├╝y├╝k mutlulukÔÇŁ demektir. K├Ây├╝n kahyas─▒na geceyi burada ge├žirmek istediklerini s├Âylemi┼člerdir.

Marmarac─▒kl─▒lar, Amerikal─▒ misafirlerlerini imk├ónlar─▒ ├Âl├ž├╝s├╝nde en iyi ┼čekilde a─č─▒rlamaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. El├ži Porter ve ekibi ile Papaz Goodell ve arkada┼člar─▒ i├žin farkl─▒ ailelerin yan─▒nda odalar haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Muhtarl─▒─č─▒ babadan dededen beri s├╝rd├╝ren k├Ây muhtar─▒n─▒n evinde yedirilen, i├žirilen heyettekiler, altm─▒┼č kadar h├óneden olu┼čan k├Âyl├╝ler taraf─▒ndan neredeyse topyekun ziyaret ediliyorlar. Bu beklenmedik yabanc─▒ misafirleri g├Ârmek ve onlar─▒ dinlemek isteyen k├Âyl├╝lerin merak─▒n─▒ gidermek heyetin en konu┼čkan ki┼čisi olan GoodellÔÇÖa d├╝┼č├╝yor. Onun AmerikaÔÇÖn─▒n ├Âzelliklerinden ba┼člay─▒p, Nuh Tufan─▒ÔÇÖna kadar g├Ât├╝rd├╝─č├╝ vaaz─▒ kar┼č─▒s─▒nda p├╝r-dikkat kesilen k├Âyl├╝ler, heyettekilerin giyim-ku┼čam─▒ndan kulland─▒klar─▒ e┼čyalara kadar her ┼čeyi b├╝y├╝k bir merakla s├╝z├╝yorlar. Bilhassa fosforlu Amerikan mal─▒ ├žakmaklar, anahtarlar, mumlar ÔÇŽ ve s├óir e┼čyalar k├Âyl├╝lerin g├Âz├╝ne acayip nesneler gibi g├Âr├╝nm├╝┼čt├╝r.

Geceyi Marmarac─▒kÔÇÖta ge├žiren heyet ertesi sabah, kahya ile birlikte k├Ây├╝ dola┼č─▒yor; kiliseye ve onun biti┼či─čindeki mektep ziyaret ediliyor. GoodellÔÇÖ─▒n buras─▒ hakk─▒ndaki notlar─▒na bak─▒l─▒rsa, mektep hocas─▒n─▒n maa┼č─▒ olan d├Ârt y├╝z kuru┼č, yirmi iki Amerikan dolar─▒ kadar tutuyor. Marmarac─▒k k├Âyl├╝s├╝n├╝n temel besin ve ge├žim kaynaklar─▒ ekmek, s├╝t, peynir ve yo─čurt gibi ┼čeylerdir. Su kaynaklar─▒ ve meralar─▒ a├ž─▒s─▒ndan zengin olan k├Ây korunakl─▒ da─čl─▒k bir alanda kurulmu┼č olsa da zaman zaman civardaki M├╝sl├╝man ├žiftlik sahiplerinin sald─▒r─▒lar─▒na maruz kalmaktad─▒r. Goodell, k├Ây├╝n papaz─▒na Ermenice ÔÇô T├╝rk├že olarak haz─▒rlanm─▒┼č ─░ncillerden hediye etmi┼čtir. El├ži Porter ise, papaza dereceli bir ├žift g├Âzl├╝k; ayr─▒ca kahyaya fosforlu ├žakmaklardan vermi┼čtir. Bunun yan─▒ s─▒ra kilise ve okula para yard─▒m─▒ ve malzeme ba─č─▒┼č─▒nda da bulunduktan ve misafir-perver k├Âyl├╝lere te┼čekk├╝rler edildikten sonra Bursa yolculu─čuna kald─▒klar─▒ yerden devam etmi┼člerdir. Kafilenin ├Ân├╝nde yakla┼č─▒k otuz be┼č kilometre Bat─▒ÔÇÖda yer alan BursaÔÇÖya ula┼čmak i├žin kat etmek zorunda olduklar─▒ engebeli da─čl─▒k bir etap bulunmaktad─▒r. Onu a┼čt─▒ktan sonra Bursa Ovas─▒ÔÇÖna inebileceklerdir.

Fakir bir M├╝sl├╝man k├Ây├╝n├╝n (Erdo─čan K├Ây├╝ olmal─▒) yan─▒ndan ge├žiyorlar. Yolun yak─▒n─▒ndaki le┼č par├žas─▒na konmu┼č bir kurdu korkutup ka├ž─▒rd─▒ktan sonra yollar─▒na devam edip toplamda iki saati biraz a┼čan yolculu─čun sonunda da─čl─▒k alan─▒n bitim noktas─▒ ve ┼ča┼č─▒lacak g├╝zellikteki Bursa Ovas─▒ g├Âr├╝nmeye ba┼čl─▒yor. Goodell, bir yandan Uluda─čÔÇÖ─▒n heybeti; ├Âte yandan onun kuzeyinde boylu boyunca uzanan ova kar┼č─▒s─▒nda hayranl─▒k ve ┼ča┼čk─▒nl─▒─č─▒n─▒ dile getiriyor. Bursa Ovas─▒ÔÇÖn─▒n g├Âr├╝n├╝┼č├╝n├╝ ─░znik Ovas─▒ÔÇÖna olduk├ža fazla benzetiyor. Fakat en ├Ânemli farkl─▒l─▒k, tenha ─░znikÔÇÖin aksine Bursa Ovas─▒ÔÇÖn─▒n g├╝zel k├Âylerle ve muhtelif a─ča├žlarla ├žok daha g├╝zel olmas─▒ ve ondan daha b├╝y├╝k olmas─▒d─▒r. G├Âz alabildi─čine uzanan bu ÔÇťmuhte┼čem, sevimliÔÇŁ ovay─▒ yar─▒m saatlik ini┼čleri s─▒ras─▒nda hayranl─▒kla izliyorlar. Ovan─▒n uzunlu─čunu 30 mil civar─▒nda tahmin eden Goodell; geni┼čli─čini ise 10 ya da on be┼č mil kadar oldu─čunu ve buran─▒n bir zamanlar g├Âl ya da i├ž deniz olabilece─čini d├╝┼č├╝nmektedir. Ovaya inerken g├Ârd├╝kleri bir g├Âlc├╝k d─▒┼č─▒nda ovada herhangi bir su birikintisine ┼čahit olunmuyor. Y├╝ksek OlimposÔÇÖtan (Uluda─č) sab─▒rs─▒zl─▒kla akan co┼čkun ─▒rmaklar ovay─▒ beslemekte; da─čdan ne kopar─▒rsa ovaya vermektedir. Ovadaki birka├ž k├Ây├╝n yan─▒ndan ge├žen heyete k├Ây├╝n birinden kiraz ikram edilmi┼čtir. Mal├╗m, May─▒s sonlar─▒na do─čru gelindi─činde art─▒k mevsim kiraz mevsimi ba┼člam─▒┼č demektir. Solda Uluda─č; sa─čda ova ve ├Ânlerinde g├Âr├╝nmeye ba┼člayan Bursa ┼čehrine do─čru ilerlerken GoodellÔÇÖ─▒n akl─▒, birka├ž y─▒l ├Ânceki Filistin, Sina ├ç├Âl├╝ manzaras─▒ ile Cennet mis├óli Bursa manzaras─▒ aras─▒ndaki derin farkl─▒l─▒─č─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ ile me┼čguld├╝r. Heyetin ─░zmitÔÇÖten BursaÔÇÖya kadar at s─▒rt─▒nda yapt─▒─č─▒ yolculuk 30 ÔÇô 32 saat ve bu iki yer aras─▒ndaki mesafe 100 mil kadard─▒r.

Amerikan Heyetinin BursaÔÇÖda Bir Haftal─▒k ─░kametleri ve Faaliyetleri

Bursa ┼čehrine yakla┼č─▒rken ba┼člayan ya─čmurla birlikte ┼čehre dahil olan heyettekiler hemen uygun bir han aramaya koyuluyorlar ve ├žok ge├žmeden kalacak d├╝zg├╝n bir yer buluveriyorlar. Onlardan yakla┼č─▒k bir hafta ├Ânce BursaÔÇÖya gelmi┼č olan bir ba┼čka Amerikal─▒ James de Kay, onlara yan─▒nda yer veriyor. ─░lk geceyi handa ge├žirdikten sonra ertesi sabah De KayÔÇÖ─▒n kald─▒─č─▒ hususi ve geni┼č bir Rum evine ta┼č─▒n─▒yorlar. Emsallerine oranla konforlu say─▒labilecek bu ev, yakla┼č─▒k bir haftal─▒k ikametleri s├╝resince heyetin kalma adresi olacakt─▒r. Burada s├Âz├╝ edilen De Kay, hem kaptan hem de hekimdir. 1831 ve 1832 y─▒llar─▒n─▒ ├žo─čunlukla ─░stanbulÔÇÖda ve ├ževresinde ge├žirmi┼č; o d├Ânemin ├╝st d├╝zey devlet adamlar─▒n─▒n ├žo─čuyla g├Âr├╝┼čm├╝┼č ve hatta bu seyahati ile ilgili ÔÇť1831 ÔÇô 1832 T├╝rkiyeÔÇÖsinden G├Âr├╝n├╝mlerÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda ├Ânemli bir seyahat kitab─▒ kaleme alm─▒┼čt─▒r.

Amerikan heyeti BursaÔÇÖda ilk olarak ┼čehrin valisi konumundaki pa┼čay─▒ ziyaret etmekle ba┼čl─▒yorlar. Bu resm├« ziyaret, hekimba┼č─▒ olarak g├Ârev yapan n├╝fuzlu bir Frenk hekim arac─▒l─▒─č─▒yla yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Goodell, g├╝nl├╝─č├╝nde a─čr─▒lar ├žeken ve g├Âz├╝n├╝n birinde ileri derecede g├Ârme kayb─▒ olan pa┼čadan bahsederken ad─▒n─▒ vermemi┼čtir. Yapt─▒─č─▒m─▒z ara┼čt─▒rmada 1830 ba┼člar─▒nda BursaÔÇÖy─▒ y├Âneten bu z├ót─▒n Bursa M├╝tesellimi Haf─▒z A─ča oldu─čunu ├Â─črendik. M├╝tesellim a─ča, rahatszl─▒─č─▒na ra─čmen bu yabanc─▒ heyeti s─▒cak bir ilgiyle kar┼č─▒lam─▒┼č ve onlara ├žubuk, kahve ve limonata ikram─▒nda bulunmu┼čtur. Heyetle m├╝tesellim aras─▒ndaki sohbet AmerikaÔÇÖn─▒n iklimi, toprak yap─▒s─▒, ├╝r├╝nleri, dili ve n├╝fusu gibi alanlara kay─▒nca GoodellÔÇÖ─▒n fark etti─či husus, M├╝tesellimÔÇÖin bu konularda birtak─▒m bilgilere sahip olu┼čudur. Asl─▒nda m├╝tesellim a─ča daha ├Ânceleri ─░zmirÔÇÖde g├Ârev yapm─▒┼č ve o g├Ârevi esnas─▒nda baz─▒ Amerikal─▒larla (Mr. Offley gibi) tan─▒┼čma imk├ón─▒ bulmu┼čtur. O y├╝zden Amerika konusunda biraz bilgili say─▒labilir. Heyetle olan sohbetin sonlar─▒na do─čru g├Ârevli memuru ├ža─č─▒ran m├╝tesellim, Amerikan heyetine ┼čehrin gezdirilmesi konusunda gereken her t├╝rl├╝ kolayl─▒─č─▒n g├Âsterilmesini emretmi┼čtir.

Amerikan heyeti, bir yandan BursaÔÇÖdaki gayri M├╝slim az─▒nl─▒klarla temasa ge├žerken, ├Âte yandan ┼čehrin tarih├« dokusunu ke┼čfetmeye y├Ânelik geziler yapm─▒┼člard─▒r. Bu ├žer├ževede BursaÔÇÖn─▒n en do─čusundaki tarih├« yap─▒lar olan Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒tÔÇÖ─▒n eserlerini gezmekle ba┼člam─▒┼člard─▒r. Y─▒ld─▒r─▒m CamisiÔÇÖnden olduk├ža etkilenmi┼če benzemi┼č olan misyoner papaz Goodell, kiliselerin aksine camilerin ferahl─▒─č─▒, sadeli─či ile yarat─▒c─▒y─▒ daha fazla ├ža─čr─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ ifade etmi┼čtir. Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒tÔÇÖ─▒n t├╝rbesini ziyaretleri ├žer├ževesinde padi┼čah─▒n tarih├« ki┼čili─činden ve ya┼čad─▒─č─▒ olaylardan bilgiler verilmi┼čtir. T├╝rbedeki padi┼čah sandukas─▒n─▒n ayak ucunda eskimi┼č, yer yer g├╝velenmi┼č ancak buna ra─čmen muhte┼čem, de─čerli bir ├Ârt├╝; ba┼č ucunda ise sultan─▒n zaman─▒nda takt─▒─č─▒ sar─▒k as─▒l─▒d─▒r. Onun zaman─▒nda okudu─ču devasa boyuttaki bir KurÔÇśan n├╝shas─▒ ziyaret├žilerin ilgi oda─č─▒ olmu┼čtur. GoodellÔÇÖ─▒n bahsetti─či bu KurÔÇśan n├╝shas─▒ g├╝n├╝m├╝zde Ye┼čil T├╝rk ÔÇô ─░sl├óm Eserleri M├╝zesiÔÇÖnin envanterinde bulunan ve Memluk SultanÔÇÖ─▒ndan gelen hediye olmal─▒d─▒r. T├╝rbede birka├ž ki┼činin sesli olarak KurÔÇśan okuduklar─▒n─▒ belirten ve bir s├╝re bunlar─▒ dinleyen Goodell ve beraberindekiler, k├╝lliyenin ├ž─▒k─▒┼č─▒nda bek├žilere bah┼či┼č vermeyi ihmal etmemi┼člerdir. Daha sonraki di─čer yerlerin ziyaretinde de yap─▒lacak bir rutin haline gelecek olan bu bah┼či┼č vermenin ard─▒nda bah┼či┼či alan─▒n verdi─či kar┼č─▒l─▒k olarak: ÔÇťBereket versinÔÇŁ s├Âz├╝ne gezi notlar─▒nda tekrar tekrar yer verilmi┼čtir.

Heyet, Y─▒ld─▒r─▒m Camisi ve ├ževresini gezdikten sonra Osman ve Orhan GaziÔÇÖnin t├╝rbelerini ziyaret etmi┼člerdir. Goodell, bu t├╝rbelerin yap─▒sal ve tarih├« ├Âzellikleri hakk─▒nda bir tak─▒m de─čerlendirmelerde bulunmu┼čtur. Devletin kurucusu ve isim babas─▒ olan Osman GaziÔÇÖnin naa┼č─▒, daha ├Ânceleri h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ Yeni┼čehirÔÇÖden al─▒narak, BursaÔÇÖya, bug├╝nk├╝ yerine nakledilmi┼čtir. BursaÔÇÖy─▒ 1326 dolaylar─▒nda H─▒ristiyanlardan alan Orhan Gazi ise babas─▒n─▒n yak─▒n─▒nda, bug├╝nk├╝ t├╝rbesinin bulundu─ču alana g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Osman ve Orhan gibi iki b├╝y├╝k kurucunun t├╝rbelerinin kaplad─▒─č─▒ alan geni┼č de─čildir. Bu iki sade yap─▒, daha ├Ânceleri kilise / manast─▒r olan bir yap─▒n─▒n ├╝zerine kurulmu┼člard─▒r. Bunlardan ├Âzellikle OrhanÔÇÖ─▒n t├╝rbesinde Bizans devrinden kalma ha├ž fig├╝rleri iki yerden, biri duvarda ÔÇô ├Âtekisi de ├žat─▒y─▒ ayakta tutan parlak ve g├╝zel mermer s├╝tunun ├╝zerinde g├Âr├╝lebilmektedir. Bursa Rumlar─▒ aras─▒nda yayg─▒n s├Âylenceye g├Âre, T├╝rkler defalarca bu ha├ž i┼čaretlerini kapatmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člarsa da ba┼čaramam─▒┼člard─▒r. Yine onlar─▒n iddias─▒na g├Âre bu i┼čaretler ilahi bir mucizenin eseri olarak hep g├Âr├╝nm├╝┼člerdir. Goodell, Osman T├╝rbesiÔÇÖndeki k├╝├ž├╝k bir ├žocu─ča ait olan mezar─▒n, yak─▒n zamanlarda a├ž─▒ld─▒─č─▒n─▒; ancak bu a├žma i┼čleminin ne maksatla ger├žekle┼čtirildi─čini ve sonu├žta ne elde edildi─čini ├Â─črenemedi─čini belirtmi┼čtir. ─░ki t├╝rbe aras─▒ndaki ve ├ževresindeki alan ile HisarÔÇÖ─▒n kenarlar─▒nda H─▒ristiyanl─▒─č─▒n kurucusu Hz. ─░sa, Meryem ve eski devirlerindeki azizlere ait kal─▒nt─▒lara rastlam─▒┼člard─▒r. Her iki t├╝rbenin bak─▒m─▒ndan sorumlu M├╝sl├╝man kad─▒nlardan biriyle t├╝rbe ziyareti esnas─▒nda aralar─▒nda ge├žen diyaloga yer verilmi┼čtir. T├╝rbenin anahtarlar─▒n─▒ ta┼č─▒yan kad─▒n, bu ziyaret├žileri gelip ge├žen Frenk t├╝ccarlar zannetmi┼č; buna kar┼č─▒l─▒k Goodell, t├╝ccar olmad─▒klar─▒n─▒ belirtmi┼čtir. Bu vesileyle tarih├« eserlerin temizli─činden ve bak─▒m─▒ndan sorumlu olanlar─▒n genellikle kad─▒nlar oldu─ču; eserlerin anahtarlar─▒n─▒n onlarda bulundu─ču belirtilmi┼čtir.

Bursa ┼čehrinin M├╝sl├╝man kimli─činin simgeleri olan tarih├« eserlerin gezisinden sonra heyet, g├╝n├╝n yorgunlu─čunu kapl─▒calarda atm─▒┼č ve bu vesileyle GoodellÔÇÖ─▒n ┬ágezi notlar─▒nda kapl─▒calardan bahsedilmi┼čtir. Goodell: ÔÇťD├╝nyan─▒n hi├žbir yerinde bu kadar ├žok ├že┼čmeyle s├╝slenmi┼č; bu kadar bol su kaynaklar─▒na sahip ba┼čka bir ┼čehir bilmiyorumÔÇŁ diyerek sudan ibaret olan ye┼čil BursaÔÇÖya hayranl─▒─č─▒n─▒ ifade etmi┼čtir. Umuma a├ž─▒k olan b├╝y├╝k kapl─▒ca yerine tercihlerini daha k├╝├ž├╝k ve ├Âzel banyolardan yana kullanm─▒┼člard─▒r.

GoodellÔÇÖ─▒n notlar─▒ aras─▒nda BursaÔÇÖn─▒n kurulu┼č hik├óyesi, surlar─▒ ve ┼čehrin manzaras─▒ hakk─▒nda bilgiler bulunmaktad─▒r. Yazar, ┼čehrin ilk olarak Hannibal taraf─▒ndan, da─č─▒n ete─čindeki y├╝ksek bir tabaka ├╝zerinde kuruldu─čunu aktararak ba┼člamaktad─▒r. BursaÔÇÖda kald─▒klar─▒ bir hafta s├╝resince zaman zaman eski sur kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n; en eski yap─▒lar─▒n izlerini s├╝rme imk├ón─▒n─▒ bulmu┼člard─▒r. Bu kal─▒nt─▒lar─▒n yer yer g├Âr├╝lebildi─čini ve yer yer ba─č ÔÇô bah├že aralar─▒nda kayboldu─čunu; ┼čehrin ilk kurulu┼č yeri olan tabaka topra─č─▒n─▒n mercan k─▒rm─▒z─▒s─▒ bir ├Âzellik arz etti─čini belirten Goodell, da─č─▒n ete─činde gidilebilecek her yeri dola┼čm─▒┼čt─▒r. Buralardan d├Ân├╝p de ┼čehrin yans─▒tt─▒─č─▒ manzaray─▒ seyre dalarak, ┼čehrin g├╝zelli─či kar┼č─▒s─▒nda adeta sarho┼č olmu┼č; bir papaz olman─▒n verdi─či duyguyla kendi kutsal metinlerinden yer yer ┼čiirsel al─▒nt─▒lar yaparak BursaÔÇÖya methiyeler d├╝zm├╝┼čt├╝r. Da─čdan ┼čehre d├Ân├╝┼č esnas─▒nda Zindan Kap─▒s─▒ÔÇÖndan giri┼č yapan heyet, surlar─▒n ├╝zerine konulmu┼č T├╝rk kahvehanelerinde mola vermi┼člerdir. Vadilerden akan su sesleri, kahvelerde nargile fokurdamalar─▒na kar─▒┼čmakta ve baz─▒ T├╝rkler, son derece a─č─▒r hareketlerle etraf─▒na bakmaktad─▒rlar. Goodell, kendilerini bu kadar heyecanland─▒ran do─čal g├╝zellikler kar┼č─▒s─▒nda T├╝rklerin bu kadar kay─▒ts─▒z, ilgisiz g├Âr├╝nmeleri kar┼č─▒s─▒ndaki hayretini ifade etmekten kendini alamam─▒┼čt─▒r.

BursaÔÇÖdaki Amerikan heyeti, ┼čehirdeki ikinci g├╝n├╝n sabah─▒nda Rum kilisesini ve okullar─▒n─▒ ziyaret etmekle ba┼čl─▒yorlar. Kald─▒klar─▒ evin sahibinin Rum olmas─▒ ve ailecek Protestanl─▒─ča kar┼č─▒ ilgi duymalar─▒ heyetin ilk ziyaret s─▒ras─▒na Rum kilisesini koymas─▒nda ├Ânemli bir etken olmu┼čtur. Ortodoks Rum KilisesiÔÇÖnin ba┼č papaz─▒ o s─▒ralarda bir ├ževre gezisine ├ž─▒kt─▒─č─▒ i├žin kiliseyi gezdirmek g├Ârevi yard─▒mc─▒ papaza kalm─▒┼čt─▒r. Ona Fener Rum Patrikli─čiÔÇÖnden ald─▒klar─▒ iyi niyet mektubunu g├Âsterince kilisenin ve okulun kap─▒lar─▒ a├ž─▒l─▒yor. BursaÔÇÖda, 1830ÔÇÖlar─▒n ba┼č─▒nda ya┼čayan Rum say─▒s─▒ yakla┼č─▒k bin be┼č y├╝z aile olarak tahmin edilmektedir. Bu miktardaki cemaatin ┼čehirde toplam ├╝├ž kilisesi mevcut olup, buralarda sekiz din g├Ârevlisi istihdam edilmektedir. Yap─▒lan yard─▒mlar ve d├╝zenli olarak toplanan ba─č─▒┼člar sayesinde Rum kiliseleri ve okullar─▒ yeniden aya─ča kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Kilisenin ard─▒ndan ziyaret ettikleri Rum ilk mektebinde y├╝z seksen talebe modern y├Ântemlerle, s─▒ra ve masa d├╝zene─činde e─čitim g├Ârmektedirler. Bu talebeler i├žinde k─▒zlar─▒n oran─▒ yar─▒ya yak─▒nd─▒r. Heyet, bu okula ve kiliseye para yard─▒m─▒nda bulundu─ču gibi yanlar─▒nda getirdikleri e─čitim ara├ž ÔÇô gere├žlerinden (MaltaÔÇÖda bas─▒lm─▒┼č ─░ncil kitaplar─▒, yaz─▒ tahtas─▒, defter ..v.b.) b─▒rakt─▒ktan sonra ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Amerikan misyoner heyetinin hedefindeki en ├Ânemli kitle Ermeni CemaatiÔÇÖdir. Dolay─▒s─▒yla heyet, BursaÔÇÖdaki bu cemaatin liderlerine ve kurumlar─▒na ├Ânemli ziyaretler ger├žekle┼čtirerek onlar─▒ kazanmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Heyetin g├╝nl├╝k yazar─▒ Goodell, BursaÔÇÖdaki Ermeni say─▒s─▒n─▒ Rumlar─▒n say─▒s─▒ kadar vermi┼čtir. Ermenilerin g├╝zel in┼ča edilmi┼č, sa─člam ve b├╝y├╝k bir kiliseleri ve kilisenin biti┼či─činde okullar─▒ mevcuttur. Heyet, bir Cumartesi g├╝n├╝n├╝ buralar─▒ ziyarete ay─▒rm─▒┼čt─▒r. Kilisenin ba┼č─▒nda gen├ž denilebilecek ya┼člarda, d├╝zg├╝n g├Âr├╝n├╝ml├╝, zaman zaman ┼čehirdeki Ortodoks Rum KilisesiÔÇÖni bile ziyaret edecek kadar a├ž─▒k g├Âr├╝┼čl├╝ bir papaz bulunmaktad─▒r. Papaz, GoodellÔÇÖ─▒n heyeti takdim konu┼čmas─▒n─▒ kilisesinde nezaketle sonuna kadar dinledikten sonra ona kiliseyi gezdirmi┼čtir. Kiliseden sonra okula ge├žilerek, buras─▒ da ba┼č papaz─▒n rehberli─činde gezilmi┼čtir. Rum okulunda daha kalabal─▒k olan Ermen okulunda ├╝├ž y├╝z kadar talebe mevcudu dikkati ├žekmi┼čtir. Ancak bu okul, yine Rum okulu ile k─▒yaslarsak, ├ža─čda┼č e─čitim metodlar─▒ bak─▒m─▒ndan geride kalmaktad─▒r. Mesela, okulda s─▒ra ÔÇô masa d├╝zene─čine hen├╝z ge├žilmemi┼čtir. ├ço─ču talebe o g├╝n ├Â─člen vaktiyle birlikte art─▒k tatile girecek olmalar─▒n─▒n verdi─či rehavetle ├žantalar─▒n─▒ yast─▒k yapm─▒┼č vaziyette uyuklar vaziyette g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bir k─▒sm─▒ da okuldan ├ž─▒kmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Misafir heyet, okulda haz─▒r olan talebelerle tan─▒┼čt─▒r─▒l─▒yor ve Goodell f─▒rsattan istifadeyle onlar─▒ ├že┼čitli bilgi sorular─▒yla bir t├╝r imtihana ├žekmeye ├žal─▒┼č─▒yor. Ancak sordu─ču basit aritmetik sorular─▒na dahi uygun cevaplar alam─▒yor. Bu tablo, okulda din├« konular d─▒┼č─▒ndaki derslerin biraz ihmal edildi─či sonucunu ├ž─▒karmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla Ermeni okullar─▒n─▒n ├ža─čda┼č bir modelle yeniden d├╝zenlenmesi bir gereklilik olarak g├Âr├╝nmektedir. Goodell, bu meseleye papazlarla ve Ermeni ileri gelenlerinin dikkatini ├žekmi┼čtir. Amerikan heyeti sadece kilise ve okul ba─člam─▒yla s─▒n─▒rl─▒ kalmayarak, Ermeni CemaatiÔÇÖnin hemen her katman─▒yla ileti┼čime ge├žmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bilhassa yeni maceralara at─▒lmaya haz─▒r, zeki, giri┼čimci t├╝ccarlar─▒yla bulu┼čmalar ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. Bu bulu┼čmalarda onlara Protestanl─▒─ča ge├ži┼č yapmalar─▒ halinde AmerikaÔÇÖn─▒n kendilerine sa─člayaca─č─▒ ayr─▒cal─▒klarla daha da zenginle┼čme umudu a┼č─▒lanm─▒┼čt─▒r. Hayatlar─▒nda belki de ilk defa bu kadar cazip ve tuhaf teklifler alan Ermeni ileri gelenleri bunu ilgiyle kar┼č─▒lam─▒┼č ve i├žlerinde Amerikan taraftarl─▒─č─▒n─▒n ilk tohumlar─▒ serpilmi┼č gibidir.

Amerikan heyetinin gayr-i M├╝slim cemaatler ziyaretinin son serisi Yahudi toplumuna yapt─▒klar─▒ ziyarettir. Bu ziyaret, Rum ve Ermenilere yap─▒lan ziyaretler kadar ├Ânemli g├Âr├╝lmemi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ inan├žlar─▒nda son derece fanatik olan Yahudilerin, Protestanl─▒─ča ge├ži┼čleri m├╝mk├╝n g├Âr├╝nmemektedir. Yine de bu ziyaret, usulen yap─▒lmas─▒ gerekli bir ┼čey olarak gerekli g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. BursaÔÇÖdaki Yahudilerin ├╝├ž tane sinagogu bulunmaktad─▒r. Bu say─▒, ┼čehirde o zamanlar hat─▒r─▒ say─▒l─▒r miktarda bir cemaatlerinin mevcudiyetine i┼čaret etmektedir. Heyet, Yahudilerin kutsal ┼×abat g├╝n├╝ olan Cumartesi ak┼čam─▒na do─čru en b├╝y├╝k sinagogu ziyaret etmi┼člerdir. Goodell, ÔÇťBu bozulmu┼č dinin t├ÂreniniÔÇŁ izlemenin s─▒k─▒c─▒l─▒─č─▒na ra─čmen ona katland─▒klar─▒n─▒ belirtmektedir. Haham, onlar─▒ kar┼č─▒lay─▒p, bir k├Â┼čeye oturttuktan sonra, bozuk bir ─░spanyolca (Sefarad dili) ile konu┼čuyor. Onunla ileti┼čim kurabilen tek ki┼či el├ži David PorterÔÇÖd─▒r. ─░spanyolca bilgisiyle Porter, haham─▒n s├Âylediklerini heyete terc├╝me ediyor. Kar┼č─▒s─▒nda haz─▒r H─▒ristiyan bir grup bulmu┼č olan haham, onlara zenginli─čin g├╝nah olmad─▒─č─▒n─▒, peygamberleri Davut ÔÇô S├╝leyman ÔÇô Yusuf gibilerinin zengin oldu─čunu, RabbÔÇÖin Musa ile konu┼čtu─čunu ÔÇŽv.s. konulardan din├« bir vaaz veriyor. Haham konu┼čtuk├ža misyoner papazlar─▒n ho┼čnutsuzluklar─▒ art─▒yor ama nezaketen sonuna kadar sabrediyorlar. Sonu├žta, yakla┼č─▒k iki saat s├╝ren sinagog gezisinden sonra kendilerine adam ├ž─▒kmayacak bu mahalleyi hemen terk edip, konaklar─▒na d├Ân├╝yorlar. Son olarak, BursaÔÇÖda Latin (Katolik) k├╝├ž├╝k bir grubun varl─▒─č─▒ndan bahseden Goodell, say─▒ca ├žok az olan ve ┼čehirde herhangi bir kurumlar─▒ bulunmayan bu gruba herhangi bir ziyarette bulunmad─▒klar─▒n─▒ belirtmi┼čtir.

Tarihte BursaÔÇÖya gelmi┼č olan bu ilk Amerikal─▒ misyoner heyeti, yakla┼č─▒k bir haftal─▒k ikametin ard─▒ndan ─░stanbulÔÇÖa d├Ânm├╝┼čt├╝r. D├Ân├╝┼č yolculu─čunun ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ karadan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Heyet, BursaÔÇÖdan Bir H─▒ristiyan K├Ây├╝ olan Demirta┼čÔÇÖa ve ayn─▒ ┼čekilde H─▒ristiyanlar─▒n ├Ânemli bir yer tuttuklar─▒ Gemlik ├╝zerinden ge├žmi┼člerdir. D├Ân├╝┼č yolculu─čunda heyetin yat─▒l─▒ kald─▒─č─▒ tek yer ise, M├╝sl├╝man bir kasaba olan Pazark├ÂyÔÇÖd├╝r(Orhangazi). Pazark├ÂyÔÇÖde kald─▒klar─▒ gecenin sabah─▒nda Yalova y├Ân├╝nde yolculuklar─▒na devam eden heyet, YalovaÔÇÖda ikiye ayr─▒larak, atlar─▒- e┼čyalar─▒ ve bek├žileri gemiyle TuzlaÔÇÖya; aralar─▒nda GoodellÔÇÖ─▒n ve El├ži PorterÔÇÖ─▒n oldu─ču grup ise ├Âzel bir tekneyle Kad─▒k├ÂyÔÇÖe hareket etmi┼člerdir.

  • Salih EROL

 

Se├žilmi┼č Kaynak├ža

Osmanl─▒ Ar┼čivi, Cevdet Hariciye, Belge No: 4/56 (MMA maslahatg├╝zar─▒ David PorteriÔÇÖnin 27.02.1833 /Hicri 07.10.1248 tarihli bir takriri ve Osmanl─▒ca M├╝hr├╝).

Armao─člu, Fahir, Belgelerle T├╝rk ÔÇô Amerikan M├╝nasebetleri, TTK Bas─▒mevi, Ankara, 1991, s.5-6.

Goodell, William, ÔÇťExtracts From Mr. GoodellÔÇÖs Journal of a Tour Over Land to Broosa in The Ancient BithyniaÔÇŁ, The Missionary Herald, Vol.XXIX, No:4, April 1833.(153/563)

—┬á –, ÔÇťApproach to BroosaÔÇŁ, The Missionary Herald, Vol.XXIX, No:5, May 1833.(188/563)

— –, ÔÇťArmenians, Jews, Latins and Mussulmans at BroosaÔÇŁ, The Missionary Herald, Vol.XXIX, No:6, June 1833.(244/563)

Kocaba┼čo─člu, Uygur, ┬áKendi Belgeleriyle AnadoluÔÇÖdaki Amerika: 19. Y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ─░mpara┬ştorlu─čuÔÇÖndaki Amerikan Misyoner Okullar─▒, 3. Bask─▒, ─░mge Kitabevi Ankara, 2000.

Prime E.D.G., D.D., Forty Years in The Turkish Empire or Memoirs of William Goodell, New York, 1876.

Schneider Eliza Cheney Abbott,  Bursa Mektupları, Dergâh Yay., İstanbul,

Y─▒ld─▒z, ├ľzg├╝r, Amerikan Protestan Misyonerlerinin BursaÔÇÖda Te┼čkilatlanmalar─▒ ve Faaliyetleri (1834-1928), T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2016

Zeynep ─░skefiyeli, ÔÇťXIX. Y├╝zy─▒l─▒n ─░kinci Yar─▒s─▒nda Bir Amerikan Misyonerin G├Âz├╝yle ─░zmit ve ├çevresiÔÇŁ, s.653 ÔÇô 672.

─░dris Y├╝cel, Kendi Belgeleri I┼č─▒─č─▒nda Amerikan BoardÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ ├ťlkesinde Te┼čkilatlanmas─▒, (Yay─▒mlanmam─▒┼č Y├╝ksek lisans Tezi), Erciyes ├ťniversitesi, 2005.

Cemal Yetkiner, ÔÇť─░stanbulÔÇÖda Bir Cemaatin Do─ču┼ču: William Goodell ve Amerikan Protes┬ştan MisyonuÔÇŁ, Akademik Orta Do─ču, Cilt: 3, Say─▒: 1, 2008, s. 133-164.

Muhsin ├ľnal, Amerikan Board Kay─▒tlar─▒na G├Âre Protestan Misyonerlerin Bursa ve ├çevresindeki Faaliyetleri (1833-1883), Uluda─č ├ťniv., YL Tezi, 2012.

Dr. Salih EROL

E─čitimci ve Tarih ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ ÔÇô yazar. Lisans ├Â─črenimini Bal─▒kesir Necatibey E─čitim Fak├╝ltesi Tarih ├ľ─čretmenli─činde tamamlad─▒. Anadolu ├ťniversitesinde Tarih b├Âl├╝m├╝nde y├╝ksek lisans ve doktora yapt─▒. 1998ÔÇÖden beri BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r. Birisi T├╝rk Tarih KurumuÔÇÖndan olmak ├╝zere iki kitab─▒ ve ├žok say─▒da makalesi yay─▒nland─▒. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
D.Ahsen Batur’a Veda

D.Ahsen Batur’a Veda

Ekrem Hayri PEKER, 7 A─čustos 2022
Muradiye’de Cinayeti G├Ârd├╝m

Muradiye’de Cinayeti G├Ârd├╝m

Ekrem Hayri PEKER, 20 Temmuz 2022
T├╝rkler

T├╝rkler

Hasip ├ľZT├ťRK, 11 Temmuz 2022
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 29 May─▒s 2022
Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Mesut YILMAZ, 27 May─▒s 2022
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022