Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)
  • 11 Eyl├╝l 2021 Cumartesi
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Bu ├žal─▒┼čmamda 1950 ve 1960 (dahil) y─▒llar─▒ aras─▒ Bursa yerel bas─▒nda yay─▒nlanan ANT, Hakimiyet Milletindir ve Yeni Ant gazetelerini tarad─▒m. Millet Yolu gazetesine ula┼čmad─▒m.

Ayr─▒ca Hakk─▒n Sesi gazetesinin 1934-36 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki az say─▒da n├╝shas─▒na ula┼čabildim.

                                                               ***

─░stiklal Harbinin uzamas─▒n─▒ en b├╝y├╝k nedeni olarak ─░ngiliz, Frans─▒z ve Yunanl─▒lar─▒n yerli i┼čbirlik├žileri oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. Bunun d─▒┼č─▒nda askeri yard─▒m ald─▒─č─▒m─▒z Sovyetler Birli─čiÔÇÖnin ├Ârt├╝l├╝ olarak destek verdi─či olu┼čumlar d─▒┼č─▒nda Ekim DevrimiÔÇÖnden esinlenen gruplar da vard─▒.

─░smet ─░n├Ân├╝ÔÇÖn├╝n Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya ├žekti─či telgraf buna ├Ârnektir.

Kurtulu┼čtan sonra y├Ânetim kademesinde olu┼čan ayr─▒l─▒k, Terakkiperver Cumhuriyet F─▒rkas─▒n─▒n kurulmas─▒ (17 Kas─▒m 1924-5 Haziran 1925), eski rejim destek├žilerinin bu partiye y├Ânelmesi ve akabinde ┼×eyh Sait ─░syan─▒ (┼×ubat 1925-Nisan 1925) yeni rejimi muhalefete kar┼č─▒ set davranmaya itmi┼čtir.

Muhalefet susturulduktan sonra geride sadece illegal faaliyet g├Âstermeye devam eden TKP (T├╝rkiye Kom├╝nist Partisi) kalm─▒┼čt─▒. LeninÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden sonra Sovyetler Birli─čiÔÇÖnde y├Ânetime gelen Stalin s├╝re├ž i├žinde di─čer ├╝lke Kom├╝nist partilerini deyim yerindeyse Sovyetler Birli─či Kom├╝nist PartisiÔÇÖnin ┼čubesi haline d├Ân├╝┼čt├╝rme siyaseti izledi.

Bu politika de─či┼čikli─či TKP i├žinde bir sars─▒nt─▒ya sebep olmu┼č, da─č─▒lan partiyi toparlamak Naz─▒m HikmetÔÇÖe kalm─▒┼čt─▒.

Naz─▒m Hikmet ├žal─▒┼čmalar─▒yla, yaz─▒lar─▒yla ve ┼čiirleriyle ayd─▒nlar─▒ ve askeri ├Â─črenciler dahil ├Â─črencileri etkiliyordu. Rejimin d─▒┼ča ba─čl─▒ ak─▒mlar konusunda tutumu belliydi. Mason localar─▒ bu y├╝zden kapat─▒lm─▒┼čt─▒. Do─čal olarak TKPÔÇÖnin ve onun etkileyici liderlerinden Naz─▒m HikmetÔÇÖin hedef se├žilmesi ka├ž─▒n─▒lmazd─▒.

Gerek TKP gerekse Naz─▒m Hikmet i├žin ard─▒ ard─▒na davalar a├ž─▒lmakta gecikmedi.

Naz─▒m, Bursa mahpusunun yabanc─▒s─▒ de─čildir. 1933-34 y─▒llar─▒ aras─▒nda da yakla┼č─▒k iki y─▒l Bursa cezaevinde yatm─▒┼čt─▒r.

“Naz─▒m Hikmet’in ilk geli┼či bir ceza davas─▒ i├žindir. N├óz─▒m Hikmet, 22 Mart 1933’te, gizli ├Ârg├╝t kurmak ve kom├╝nizm propagandas─▒ yapmaktan tutuklanm─▒┼č, ard─▒ndan BursaÔÇÖya g├Ânderilmi┼čti.

1933’te Bursa A─č─▒r Ceza Mahkemesi’nde gizli ├Ârg├╝t kurmak, ─░stanbul, Bursa ve Adana gibi, amelenin yo─čun olarak bulundu─ču illerde bildiri da─č─▒tmak, duvarlara yaz─▒ yazmak gibi iddialar ├Âne s├╝r├╝lerek; devleti y─▒kmaya ├žal─▒┼č─▒p, ama sadece y─▒kmakla da kalmay─▒p kom├╝nist bir d├╝zen kurmaya ├žal─▒┼čmak su├žlar─▒ndan idam istemiyle yarg─▒lan─▒r

Naz─▒m, 1 Haziran 1933 y─▒l─▒nda, Bursa Cezaevinden Piraye’ye yazd─▒─č─▒ mektupta, sa─č salim Bursa’ya ula┼čt─▒─č─▒n─▒, mahkemenin ne zaman ba┼člayaca─č─▒n─▒ bilmedi─čini belirttikten sonra ┼čunlar─▒ yaz─▒yor:

“Hapishane penceresinden, y─▒─č─▒n y─▒─č─▒n ye┼čillikler akas─▒nda Bursa’n─▒n beyazl─▒klar─▒ ve Ke┼či┼č’in dumanlara kar─▒┼čan etekleri g├Âr├╝n├╝yor. Ben seni d├╝┼č├╝n├╝yorum. Senin ├žocuklu─čun bu ye┼čillikler aras─▒nda, bu kocaman, karl─▒ da─č─▒n yamac─▒nda ge├žmi┼č.”

“1933 y─▒l─▒nda toplam 25 mahk├╗m jandarma g├Âzetiminde ve iki┼čerli kelep├želi olarak Bursa Adliye binas─▒na girerler. Heykel’deki Bursa Adliyesi’nin (┼čimdiki Kent M├╝zesi) ├Ân├╝ ana baba g├╝n├╝d├╝r. N├óz─▒m, bir ba┼čka ┼čairle, Nail Vahdeti ├çak─▒rhan ile ayn─▒ kelep├žeyi payla┼č─▒r. Bursa’daki mahkemeyi o y─▒llarda hen├╝z lise ├Â─črencisi olan ve sonraki y─▒llar─▒n ├╝nl├╝ gazetecisi olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan ─░smet Bozda─č da izler.

31 Ocak 1934’te Bursa A─č─▒r Ceza Mahkemesi N├óz─▒m Hikmet, Nail Vahdeti, Tosun ├ľmer ve Yonga ├ľmer hakk─▒nda be┼č y─▒l mahk├╗miyet karar─▒ verir. Hapis cezas─▒ alan bu d├Ârt ki┼či 5 A─čustos 1934’te Cumhuriyet’in onuncu y─▒l─▒ dolay─▒s─▒yla ├ž─▒kar─▒lan af sonucu serbest b─▒rak─▒l─▒rÔÇŁ Kemanka┼č, ─░smail, NOT DEFTER─░: Bursa’da ilk yasak yay─▒n ve Naz─▒m Hikmet, 19 Ocak 2020.

27 A─čustos 1933’te, Bursa A─č─▒r Ceza Mahkemesi’nde idam talebiyle ba┼člayan dava, 31 Ocak 1934’te, ┼čaire 5 y─▒l a─č─▒r hapis cezas─▒ verilmesiyle son buldu.

Temyiz verilen karar─▒ bozdu ancak Bursa A─č─▒r Ceza Mahkemesi cezada ─▒srar ederek 4 y─▒l verdi. CumhuriyetÔÇÖin kurulu┼čunun 10. Y─▒l─▒ m├╝nasebetiyle ├ž─▒kar─▒lan af yasas─▒ndan yararlanarak cezas─▒n─▒n 3 y─▒l─▒ silindi. 1,5 y─▒ld─▒r tutuklu bulundu─ču i├žin 6 ay fazladan yatm─▒┼č olarak 1934 y─▒l─▒nda tahliye edildi.

Hapishane, y├╝ksek duvarlar─▒ndan ├Ât├╝r├╝ ÔÇťBursa KalesiÔÇŁ diye de an─▒lmaktad─▒r. ┼×air bir ┼čiirinde, ÔÇťMemleket topra─č─▒ndad─▒r k├Âk├╝ / Bedrettin gibi ta┼č─▒r y├╝k├╝ / yatar Bursa kalesindeÔÇŁ diyecektir. Bu kentte, bu cezaevi avlusundan bu hapishane pencerelerinden izleyecektir me┼čhur Uluda─čÔÇÖ─▒n─▒ da:

Yedi y─▒ld─▒r Uluda─čÔÇÖla g├Âz g├Âze bak─▒┼č─▒r dururuz
Ne o k─▒m─▒ldan─▒r yerinden, ne de ben
Lakin birbirimizi yak─▒ndan tan─▒r─▒z
Ger├žekten ya┼čayan her ┼čey gibi
K─▒zmas─▒n─▒ ve g├╝lmesini bilir
Bazan,
Hele k─▒┼č─▒n, hele geceleri,
Hele r├╝zgar k─▒bleden esti─či zamanÔÇŽ

─░nsanlar─▒n ne zaman kiminle yollar─▒ kesi┼čece─či hi├ž belli olmaz. 1936 y─▒l─▒nda Naz─▒m ile Piraye kiral─▒k yer ararken Nuri Demira─čÔÇÖ─▒n Cihangir G├╝ne┼čli sokaktaki M├╝h├╝rdaro─člu apartman─▒ndaki yedinci kattaki daireyi tutarlar. Bu daire, Nuri Demira─čÔÇÖ─▒n yurt d─▒┼č─▒ndan gelen yabanc─▒ m├╝hendislere tahsis etti─či bir yerdi. Emlak├ž─▒, Naz─▒mÔÇÖa ÔÇť├ľyle bir durum olursa birka├ž ay ├Ânceden haber veririz, ├ž─▒kars─▒n─▒zÔÇŁ demi┼čler. Nuri Demira─č, Naz─▒mÔÇÖa ├žok yak─▒nl─▒k g├Âstermi┼č, istenildi─činde daireyi terk edece─čine dair belge imzalatmak gere─čini g├Ârmeyerek, ÔÇťBu memlekette sizin kadar d├╝r├╝st ka├ž insan var?ÔÇŁ diyerek iltifat edip kirada indirim yapm─▒┼čt─▒. (Ya┼čam ├Âyk├╝s├╝, www.mehmetfuat.com, Aktaran: Fatih M. Dervi┼čo─člu, Nuri Demira─č T├╝rkiyeÔÇÖnin Havac─▒l─▒k Efsanesi, s:134)

┬áNaz─▒mÔÇÖ─▒n BursaÔÇÖda sinema ├Âyk├╝s├╝

Naz─▒m Hikmet, ┼čiir, resim ve d├╝z yaz─▒ alanlar─▒nda eserler vermi┼čtir. Naz─▒mÔÇÖ─▒n kalemi sinema alan─▒na b├╝y├╝k yat─▒r─▒m yapm─▒┼č olan ─░pek├ži ailesinin de dikkatini ├žekmi┼čtir. Naz─▒m Hikmet senaryo yazm─▒┼č, seslendirme yapm─▒┼č ve ayn─▒ zamanda ─░pek Film hesab─▒na ├╝├ž k─▒sa film ├žekmi┼čtir: D├╝─č├╝n Gecesi / Kanl─▒ Nigar (1933), ─░stanbul Senfonisi (1934), Bursa Senfonisi (1934). Maalesef bu filmler kay─▒pt─▒r.

─░pek Film hesab─▒na yazd─▒─č─▒ senaryolar: Aysel Batakl─▒ Dam─▒n k─▒z─▒, S├Âz bir Allah Bir, D├╝─č├╝n Gecesi/Kanl─▒ Nigar, Tosun Pa┼ča, Leblebici Horhor A─ča, Kahveci G├╝zeli, Bal─▒k├ž─▒ G├╝zeli, ─░stiklal Madalyas─▒ ve K─▒z─▒l─▒rmak Karakoyun. K─▒z─▒l─▒rmak Karakoyun iki defa filme al─▒nm─▒┼čt─▒r;1947 Muhsin Ertu─črul ve Y─▒lmaz G├╝ney

Senaryolar─▒nda Erc├╝ment Er ve M├╝mtaz Osman takma adlar─▒n─▒ kullanm─▒┼čt─▒r.

Naz─▒m HikmetÔÇÖin tutuklan─▒p BursaÔÇÖya g├Ânderilmesi ├╝zerine ÔÇťAysel Batakl─▒ Dam─▒n k─▒z─▒ÔÇŁ filmi BursaÔÇÖn─▒n ├çal─▒ nahiyesinde ├žekilmi┼čtir. Bu film, ├žekimine ├Âzel bir ├žaba g├Âsterilmi┼čtir. Film, bas─▒nda b├╝y├╝k bir ilgi g├Ârm├╝┼čt├╝r.

4 A─čustos 1934 Ak┼čam gazetesi sinema sayfas─▒nda filme geni┼č yer verir.

Filmin ├žekilirken ─░ktisat Vekili Celal Bey, 25 A─čustos 1934 tarihinde ├çal─▒ÔÇÖya gelerek film ekibini ziyaret etmi┼čtir.

Naz─▒m Hikmet Ran, bu kez farkl─▒ bir ama├žla Bursa’ya gelir. Bursa sanki ├Âl├╝ms├╝z ┼čair i├žin bir ├žekim merkezi olmu┼čtur. Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n kaynaklar─▒ bu olay─▒ aynen ┼č├Âyle verir:

“1936 May─▒s’─▒n─▒n son pazar g├╝n├╝ N├óz─▒m, bu kez Ak┼čam Gazetesi’nin bir muhabiri olarak Bursa’dad─▒r.

Bursa’da yoksul bir emek├ži ailenin ├žocu─ču olarak d├╝nyaya gelen ve ge├žirdi─či s─▒k─▒nt─▒l─▒ y─▒llar─▒n ard─▒ndan Ak┼čam Gazetesi’nde ├žal─▒┼čmaya ba┼člayan Amcabey tiplemesinin yarat─▒c─▒s─▒ Cemal Nadir’in sergi a├ž─▒l─▒┼č─▒ yap─▒lacakt─▒r. Haber yapmay─▒ hem arkada┼čl─▒k hem gazetecilik g├Ârevi olarak g├Âren N├óz─▒m, solu─ču Bursa’da al─▒r. Bu, onun Bursa’ya kelep├žesiz olarak gelip kelep├žesiz olarak gitti─či son yolculuktur.”

*

Burada kendi ┼čiirlerini ve Maksim GorkiÔÇÖyi okudu─ču i├žin be┼č y─▒l h├╝k├╝m giymi┼č, hapis yatt─▒─č─▒ KayseriÔÇÖden Bursa CezaeviÔÇÖne g├Ânderilmi┼č Re┼čat Kemal yatmaktad─▒r. Kemal, okumu┼č oldu─ču i├žin hapishane kaleminde ├žal─▒┼čmakta, bir yandan da ┼čiir yazmaktad─▒r.

Y─▒llar sonra Orhan Kemal, ÔÇťNaz─▒m HikmetÔÇÖle ├ť├ž Bu├žuk Y─▒lÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda ┼čunlar─▒ yazar; ÔÇť1940 y─▒l─▒n─▒n k─▒┼č─▒ bir sabah k├ótip, ÔÇśOoo, g├Âz├╝n ayd─▒n, ├╝stad─▒n geliyorÔÇÖ der. Kemal, ÔÇśBenim ├╝stad─▒m yok kiÔÇÖ der. K├ótip, ÔÇśCan─▒m, Naz─▒m Hikmet i┼čteÔÇŽSenin de ├╝stad─▒n say─▒l─▒rÔÇÖ.

Naz─▒m Hikmet 5 Aral─▒k 1940ÔÇÖta ├çank─▒r─▒ CezaeviÔÇÖne gelir. Burada 9,5 ay yatar. Ko─ču┼č arkada┼člar─▒ Donanma Davas─▒ÔÇÖndan h├╝k├╝m giymi┼č Doktor Hikmet K─▒v─▒lc─▒ml─▒ ve davada tan─▒┼čt─▒─č─▒ Kemal TahirÔÇÖdi. ─░klim ┼čartlar─▒ndan olumsuz etkilenen ┼čair doktor rapor al─▒r, Raporda ÔÇťRomatizma a─čr─▒lar─▒ y├╝z├╝nden kapl─▒cal─▒ bir yerde cezas─▒n─▒ ├žekmelidirÔÇŁ yazmaktad─▒r. Day─▒s─▒ Ali Fuat CebesoyÔÇÖun giri┼čimiyle ├çank─▒r─▒ CezaeviÔÇÖnden BursaÔÇÖya getirilir.

BursaÔÇÖya geli┼činin ertesi g├╝n├╝ Kemal TahirÔÇÖe bir mektup yazar. Mektubunda, ÔÇťSana buras─▒n─▒ bir├žok defa anlatm─▒┼čt─▒m, tayyare bi├žimi bir bina, benim oda kuyrukta, ├╝├ž├╝nc├╝ katta, sol tarafta. Oradaki odadan k├╝├ž├╝k. ─░├žinde iki ki┼či yat─▒yoruz. Oda arkada┼č─▒m─▒z ad─▒ Kemal. ÔÇŽ ┼×iire merakl─▒, heyecanl─▒ (Ay┼čeg├╝l Parlayan, Bir Yolcunun Ayak ─░zi)

Ayakta ortada Orhan Kemal ve Naz─▒m Hikmet. ├ľndeki gen├ž Gazeteci Necati Akg├╝n

┼×air Baba, burada da ├žok faaldir. Ko─ču┼č arkada┼č─▒ Re┼čat KemaliÔÇÖye ┼čiiri b─▒rakt─▒r─▒r, d├╝z yaz─▒ya y├Ânlendirir. Sonra edebiyat─▒m─▒zda bir ÔÇťOrhan KemalÔÇŁ do─čar.┬á O da Kemal TahirÔÇÖle mektupla┼č─▒r. Orhan Kemal ve ┼čair Baba aras─▒nda ya┼č fark─▒ 12ÔÇÖdir.

Bursa Hapishanesinin Y─▒k─▒lmadan ├ľnceki Hali

┼×air Baba, yani Naz─▒m Hikmet bir yandan da ge├žinmek i├žin dokumac─▒l─▒k yapmaktad─▒r. Ailesini ge├žindirmek ve arkada┼člar─▒na maddi yard─▒mda bulunmak ister. ├ťstelik bu faaliyetiyle BursaÔÇÖya ├ž─▒kmakta ve esnafla g├Âr├╝┼čmektedir.┬á Naz─▒m, bo┼č zamanlar─▒nda resim yapmaktad─▒r. Bazen mahk├╗mlar─▒nda resimlerini yapmaktad─▒r.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇŽ.

B├╝lent Akkurt anlat─▒yor: Naz─▒mÔÇÖ─▒n ┼×iirleriyle Tan─▒┼čma

Naz─▒m Hikmet kendi deyimiyle ÔÇťBursa KalesiÔÇŁnde yatarken bir yandan ailesinin ve arkada┼člar─▒n─▒n ge├žimleri i├žin dokumac─▒l─▒k yapar; Orhan Kemal ve ─░brahim Balaban gibi mahk├╗mlardaki yetenekleri a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒r ve e─čitir, di─čer yandan da mahk├╗mlara sahip ├ž─▒kard─▒. Bir havlucu dostumun bana aktard─▒─č─▒ gibi ÔÇťMahk├╗mlar─▒n babas─▒yd─▒ÔÇŁ.

Naz─▒m bu faaliyetlerinin yan─▒ s─▒ra ┼čiir yazmay─▒ s├╝rd├╝r├╝r. Gelen ziyaret├žilerle bu ┼čiirler d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kar─▒l─▒r ve el yaz─▒s─▒yla ├žo─čalt─▒l─▒rd─▒.

1940 y─▒l─▒ ilkbahar─▒nda bir g├╝n ├Â─čle tatilinde Edebiyata merakl─▒ olan AkkurtÔÇÖta Do─čan Avc─▒o─člu a─čz─▒ kapal─▒, sar─▒ bir zarf uzat─▒r. Akkurt, yazd─▒─č─▒ ┼čiirleri okumas─▒ i├žin erkek LisesiÔÇÖnde okumakta olan Do─čan Avc─▒o─čluÔÇÖna vermi┼čtir.

Avc─▒o─člu, zarf─▒ uzat─▒rken her zamanki ciddiyetiyle ┼čunlar─▒ der; ÔÇťYazd─▒klar─▒n─▒ okudum. ├ťzerlerine gerekli notlar─▒ koydum. Daha ├Ânemli olan bu zarf─▒n i├žinde baz─▒ ┼čiirler bulacaks─▒n; onlar─▒ en k─▒sa zamanda oku ve ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ bana s├Âyle. Bir ricam var! Bunlar─▒ hi├ž kimseye g├Âsterme ve hakk─▒nda kimseye bir ┼čey s├ÂylemeÔÇŁ

Her zamanki gibi s─▒rt─▒nda s├╝tl├╝ kahverengi bir tak─▒m elbise ve boynunda da ona uygun koyu kahve bir kravat vard─▒. O her g├╝n okula de─či┼čik renk tak─▒m elbiseyle gelirdi. (S:149)

Akkurt, kargac─▒k, et├╝tte burgac─▒k yaz─▒lar─▒ okur. Zarfta serbest vezinle yaz─▒lm─▒┼č ve en az iki-├╝├ž ki┼či taraf─▒ndan ├žo─čalt─▒lm─▒┼č alt─▒-yedi ┼čiir vard─▒r. ÔÇťOkuduk├ža hayrettim art─▒yor ve okumakta zorland─▒─č─▒m yerleri a┼čt─▒k├ža, ┼čiirler daha da g├╝zelle┼čiyordu. Yaln─▒z olsam ve uyar─▒lm─▒┼č olmasam hepsini yek tek ve ba─č─▒ra ba─č─▒ra okumak geliyordu i├žimdenÔÇŁ.

Ertesi g├╝n D. Avc─▒o─čluÔÇÖyla ├Â─člen vakti konu┼čur ve ┼čiirleri m├╝kemmel buldu─čunu iletir. ┼×airin im oldu─čunu soran AkkurtÔÇÖta Avc─▒o─člu, ÔÇťRahat biz zamanda anlataca─č─▒mÔÇŁ der. AkkurtÔÇÖta ÔÇť┼×iirlerden kopya ├ž─▒kartabilece─čini ama kimseye g├ÂstermemesiniÔÇŁ s├Âyler. Sava┼č ┼čartlar─▒ndan okul nisan ay─▒ ortalar─▒nda bir ay erken tatile girer.

Akkurt, Do─čan Avc─▒o─čluÔÇÖyla ekim ba┼č─▒nda okullar a├ž─▒l─▒nca g├Âr├╝┼čebilir. Ayn─▒ s─▒n─▒ftad─▒rlar. Akkurt, ┼čiirlerin Naz─▒mÔÇÖa ait oldu─čunu ├Â─črenir. Do─čan ona yeni ┼čiirler veriri. Akkurt, b├Âylece Naz─▒mÔÇÖ─▒ tan─▒r ve ne ├žekti─čini ├Â─črenir.

AkkurtÔÇÖun Naz─▒mÔÇÖa ait ┼čiirlerden ilk okudu─ču ve ├çank─▒r─▒ Hapishanesinde yazd─▒─č─▒ ÔÇťBe┼č DakikaÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ ┼čiirden ├žok etkilenir.

ÔÇťBen Hans.
Ben Mafeo.
Ben Jilber.
├ľl├╝ler a├ž─▒k konu┼čur.
Yalan s├Âylemez ├Âl├╝ler.
Ne l├╝zumundan fazla korkak.
Ne l├╝zumundan fazla cesurduk.
Daha bir g├╝n ya┼časayd─▒k
ve her ┼čeye ra─čmen
nefes alsayd─▒k
bahtiyar olurdukÔÇŽÔÇŁ

Naz─▒m─▒n yazd─▒─č─▒ ┼čiirlerden AkkurtÔÇÖu en fazla etkileyen ┼čiiri ÔÇťKuvayi Milliye Destan─▒ÔÇŁd─▒r. Ayr─▒ca, Naz─▒mÔÇÖ─▒n┬á 1939 y─▒l─▒ ┼×ubat─▒nda ─░stanbul Tevkifhanesinde yazd─▒─č─▒ ┼čiirde onu ├žok etkiler.

ÔÇť ÔÇŽ

Bug├╝n Pazar
Bug├╝n beni ilk defa g├╝ne┼če ├ž─▒kard─▒lar.
Ve ben ├Âmr├╝mde ilk defa g├Âky├╝z├╝n├╝n benden uzak
Bu kadar mavi
Bu kadar geni┼č oldu─čuna ┼ča┼čarak
K─▒m─▒ldamadan durdum.

Sonra sayg─▒yla topra─ča oturdum.
dayad─▒m s─▒rt─▒m─▒ duvara.
Bu anda ne d├╝┼čmek dalgalara
bu anda ne kavga, ne h├╝rriyet, ne kar─▒m
Toprak, g├╝ne. Ve benÔÇŽ
Bahtiyar─▒mÔÇŁ.

B├╝lent Akkurt Bursa Askeri Lise s─▒navlar─▒na girer ve s─▒nav─▒ kazanarak 1941y─▒l─▒nda askeri liseye devam eder. Do─čan Avc─▒o─čluyla irtibat─▒ kesilir.

Babas─▒n─▒n g├Ârev yapt─▒─č─▒ ve KonyaÔÇÖda olan 5. Kolordu BursaÔÇÖya ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒r. Beklenen Alman istilas─▒na kar┼č─▒ G├╝ney MarmaraÔÇÖda konu┼čland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Askerli─čimi yapt─▒─č─▒m bu kolordu NATOÔÇÖya girdikten sonra Tekirda─čÔÇÖ─▒n ├çorlu kasabas─▒na ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒r.

Askeri okulda okuyan Akkurt, Naz─▒mÔÇÖ─▒n ┼čiirlerini okumaya ve biriktirmeye devam eder. Naz─▒mÔÇÖa hayranl─▒─č─▒ bir tutkuya d├Ân├╝┼č├╝r. ┼×iirleri yazd─▒─č─▒ defteri evdeki k├╝├ž├╝k k├╝t├╝phanesinde saklar. Babas─▒ subayd─▒r. Ondan ├žekinir.

AkkurtÔÇÖun ezberi kuvvetlidir. Kendine gelen ┼čiirlerin ├žo─čunu ezberler. AkkurtÔÇÖaiki-├╝├ž haftada bir sekiz-on ┼čiir gelmektedir. ┼×iirleri arkada┼č─▒ Tekin getirmektedir.┬á ─░zin g├╝nlerinde beraberdirler. Evde ┼čiirleri temize ├žeker.

Akkurt son s─▒n─▒ftad─▒r. Bir pazar g├╝n├╝ ak┼čam├╝zeri Tekin kendisine bir tomar ┼čiir verir. ┼×iirleri eve b─▒rakmaya g├Ânl├╝ el vermez. Mecburen ┼čiirlerle okula ├ž─▒kar. Hafta i├žinde f─▒rsat bulduk├ža ┼čiirleri birer birer gizlice okur. Cumartesi gecesi s─▒n─▒f tenha iken bir bo┼č s─▒raya oturup ┼čiirleri temize ├žekmeye ba┼člar. ─░yice dalm─▒┼čt─▒r. Yan─▒na bir subay geldi─čini fark etmez.

Yan─▒na gelen s─▒n─▒f amiri Binba┼č─▒ Kemal ├ľzerÔÇÖdir. Binba┼č─▒, AkkurtÔÇÖa ÔÇťNe yapt─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ sorar. Akkurt, ÔÇťErzurum HasankaleÔÇÖde askerlik yapan day─▒o─člundan gelen bir mektubu okudu─čunuÔÇŁ s├Âyler.┬á Binba┼č─▒ ┼čiirleri al─▒p okumaya ba┼člar. AkkurtÔÇÖa, ÔÇťday─▒ o─člunun yaz─▒s─▒n─▒n ├žok k├Ât├╝ oldu─čunu s├ÂylerÔÇŁ. Akkurt, ÔÇťevet, ilkokulu zor bitirdiÔÇŁ diye cevap verir

Kemal ├ľzer babas─▒n─▒n yak─▒n arkada┼č─▒d─▒r. ┼×iirleri kimin yazd─▒─č─▒n─▒ anlam─▒┼čt─▒r; ÔÇťSenin day─▒o─člunun okumas─▒ yazmas─▒ yok denilecek kadar berbat ama ┼čiirleri ├žok g├╝zel. Hayret ulu tanr─▒ kimlere ne yetenekler bah┼čediyor. Sen yine de, day─▒o─člunun ┼čiirlerini bir daha s─▒n─▒fa getirme der ve s─▒n─▒ftan ├ž─▒kar (s:209-210).

Binba┼č─▒ Kemal, on y─▒l sonra kendini ziyarete gelen B├╝lent AkkurtÔÇÖa tak─▒l─▒r, ÔÇťSenin day─▒o─člu hala ┼čiir yaz─▒yor mu?ÔÇŁ. Akkurt g├╝lerek kendisine te┼čekk├╝r eder.,
*

Naz─▒mÔÇÖ─▒n ┼čiirlerine meftun olan bir ├Â─črenci de ─░smet Bozda─čÔÇÖd─▒r. Niyazi Mente┼čÔÇÖin an─▒lar─▒na g├Âre ÔÇťBozda─čÔÇÖ─▒n bu ┼čiir merak─▒ ba┼č─▒na dert a├žar. Bir s├╝re sonra ─░smet Bozda─č askeri okuldan uzakla┼čt─▒r─▒l─▒r. ─░snat edilen su├ž ise kom├╝nistlik. Edebiyat hastas─▒ olan Bozda─čÔÇÖ─▒n d├╝zeyli dizeleri vard─▒r.ÔÇŁ

*

Naz─▒m Hikmet, Bursa CezaeviÔÇÖnde a├žl─▒k grevine ba┼člad─▒─č─▒nda Balaban yan─▒ndad─▒r. A├žl─▒k grevi uluslararas─▒ edebiyat camias─▒nda da kar┼č─▒l─▒k bulur. T├╝rkiye ├╝zerinde bir bask─▒ kurulur. ├ťlke ayd─▒nlar─▒ da af kampanyas─▒ a├žt─▒lar.

Naz─▒m ve Piraye K├╝k├╝rtl├╝ Bah├žesiÔÇÖnde

Naz─▒m’a ├ľzg├╝rl├╝k

1949 ortalar─▒na do─čru Ahmet Emin Yalman’─▒n “Vatan” gazetesinde yazd─▒─č─▒ bir dizi yaz─▒ ve gazetenin, avukat─▒ Mehmet Ali Seb├╝k’e yapt─▒rd─▒─č─▒ on yaz─▒dan olu┼čan bir inceleme sonucunda, kamuoyunda N├óz─▒m Hikmet’in bir “adli hata” y├╝z├╝nden cezaevinde oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ a─č─▒rl─▒k kazand─▒. Ankara’da avukatlar, ─░stanbul’da ayd─▒nlar topluca imzalad─▒klar─▒ dilek├želerle cumhurba┼čkan─▒na ba┼čvurdular.

Yurt d─▒┼č─▒nda da sanat├ž─▒lar─▒n, hukuk├žular─▒n ├Ânc├╝l├╝─č├╝ ile benzer giri┼čimler yap─▒ld─▒. Bu arada Birle┼čmi┼č Milletler ├ľrg├╝t├╝’n├╝n dan─▒┼čma organlar─▒ndan olan Uluslararas─▒ Hukuk├žular Derne─či 9 ┼×ubat 1950’de N├óz─▒m Hikmet’in serbest b─▒rak─▒lmas─▒ dile─čiyle B├╝y├╝k Millet Meclisi ba┼čkan─▒na, milli savunma ve adalet bakanlar─▒na birer mektup g├Ânderdi.

B├╝t├╝n bu giri┼čimlerden bir sonu├ž al─▒namad─▒─č─▒n─▒ g├Âren N├óz─▒m Hikmet 8 Nisan 1950’de a├žl─▒k grevine ba┼člad─▒.

14 Nisan 1950 se├žimlerini kazanan Demokrat Parti’nin ├ž─▒kard─▒─č─▒ af yasas─▒, B├╝y├╝k Millet Meclisi’nde tart─▒┼č─▒l─▒rken, N├óz─▒m Hikmet’in ba─č─▒┼članmamas─▒ i├žin, ├žok tats─▒z, ├žok ├╝z├╝c├╝ konu┼čmalar yap─▒ld─▒.

Sonu├žta gergin bir ortamda ├ž─▒kar─▒lan yasa onu do─črudan ba─č─▒┼člam─▒yor, yaln─▒zca cezas─▒n─▒n ├╝├žte ikisi indirilenler kapsam─▒na al─▒yordu. 12 y─▒l 7 ay yatm─▒┼čt─▒. 28 y─▒l 4 ayl─▒k cezas─▒n─▒n geri kalan─▒ ba─č─▒┼član─▒yordu.

15 Temmuz 1950’de, Cerrahpa┼ča Hastanesi’nde, art─▒k serbest oldu─ču kendisine avukatlar─▒nca bildirildi.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Yerel Bas─▒nda A├žl─▒k Grevi Haberi 29 Mart 1950 Hakimiyet

                                                                                             

Naz─▒m Hikmet Bursa hapishanesinden ─░stanbulÔÇÖa sevk edilir. ├ťsk├╝darÔÇÖdaki hapishaneye g├Ânderilir.

Naz─▒m Hikmet a├žl─▒k grevini burada da s├╝rd├╝r├╝r. Af ihtimali ortaya ├ž─▒k─▒nca Naz─▒m Hikmet a├žl─▒k grevine son verir. 4 May─▒s 1950 tarihli ANT gazetesi ┼čairin a├žl─▒k grevinden vazge├žti─čini duyurur.

N├óz─▒m Hikmet cezaevindeki ├ž─▒k─▒nca ─░pek Film St├╝dyosu’nda ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒. 26 Mart 1951’de, M├╝nevver Han─▒mÔÇÖdan bir o─člu oldu. Ad─▒n─▒ Mehmet koydular.

Ulusal Bas─▒nda A├žl─▒k Grevine Kat─▒lan Yazar ve ┼×airlerle ─░lgili Haber ├ťlkesinde hapisten ├ž─▒km─▒┼čt─▒ ama s├╝rekli g├Âzetim alt─▒ndayd─▒ ve sonras─▒nda askere ├ža─č─▒r─▒ld─▒.

1951 y─▒l─▒nda askerlik g├Ârevini tamamlamad─▒─č─▒ gerek├žesiyle yeniden askere al─▒nmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒l─▒nca, ┼čair bir sabah Refik ErduranÔÇÖ─▒n yard─▒m─▒yla 20 Haziran 1951’de bo─čazdan bir gemiye binerek RomanyaÔÇÖya, oradan da MoskovaÔÇÖya ka├žt─▒. Hen├╝z 11 ayd─▒r serbestti ve geride b─▒rakt─▒─č─▒ ├žocu─ču 3 ayl─▒kt─▒.

Yerel bas─▒nda Naz─▒m Hikmet yurtd─▒┼č─▒na ├ž─▒kt─▒ktan sonra fazla bir haber ├ž─▒kmaz. 1 Mart 1952 tarihli Hakimiyet gazetesinde ÔÇťK─▒z─▒l ┼čair Naz─▒m Hikmet propagandaya devam ediyorÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ bir haber ├ž─▒kar.

Naz─▒m Hikmetle ilgili son haberi 13 Ekim 1954 tarihli ANT gazetesinde okuyoruz: ÔÇťNaz─▒m HikmetÔÇÖin yeni melanetiÔÇŁ.

25 Temmuz 1951 tarihinde Bakanlar Kurulu karar─▒yla T├╝rk vatanda┼čl─▒─č─▒ndan ├ž─▒kar─▒ld─▒. Hayat─▒n─▒n geri kalan k─▒sm─▒n─▒ Sovyetler Birli─činde ge├žiren, bu arada s─▒k s─▒k ├že┼čitli Avrupa ├╝lkelerinde toplant─▒lara kat─▒lan ┼čair 3 Haziran 1963 sabah─▒, bir kalp krizi sonucu MoskovaÔÇÖdaki evinde ya┼čama veda etti ve Yazarlar Birli─čiÔÇÖnin d├╝zenledi─či bir t├Ârenle Novodevi├žiy Mezarl─▒─č─▒ÔÇÖna defnedildi.

*

T├╝rk sosyalistlerinin ├Ânderlerinden Mihri Belli, 1955 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖdan Adana Merkez CezaeviÔÇÖne g├Ânderilir. Burada iki Sovyet ├╝ste─čmeni ile kar┼č─▒la┼č─▒r. Bat─▒ KaradenizÔÇÖde yakalanan bu iki subay Azeri k├Âkenliydi. Yusuf ve Ey├╝p ad─▒ndaki bu casuslara ├Ânce idam cezas─▒ verilir. Sonra ├ž─▒kan aflarla cezalar─▒ 24 y─▒la d├╝┼čer.

Bu iki mahk├╗mdan Yusuf, bir ara Bursa CezaeviÔÇÖne g├Ânderilmi┼č. Burada kendisine Naz─▒m Hikmet sahip ├ž─▒km─▒┼č. Yusuf, Naz─▒m Hikmet sayesince daha insanca ┼čartlara kavu┼čur. Mihri BelliÔÇÖye, ┼čaire olan hayranl─▒─č─▒n─▒ belirtir. (Mihri Belli An─▒lar ─░nsanlar─▒ Tan─▒d─▒m II, s, 42-43, ─░stanbul-1999, Do─čan Kitap)

KAYNAKÇA:

  • Akk─▒l─▒├ž, Y─▒lmaz, BursaÔÇÖda Yak─▒n Zaman, Bursa-2006
  • Akku┼č, Mine, Bursa Halkevi ve Uluda─č Dergisi, Bursa-2011
  • Akkurt, B├╝lent, Bir Zamanlar BursaÔÇÖda, Bursa-1998
  • Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Suyu Arayan Adam
  • Balaban, ┼×air Baba ve Damdakiler, ─░stanbul-1968, Can Yay─▒nlar─▒
  • Belli, Mihri, Mihri BelliÔÇÖnin An─▒lar─▒ ─░nsanlar─▒ Tan─▒d─▒m II, ─░stanbul-1999
  • Hikmet, Naz─▒m, Bursa CezaeviÔÇÖnden Van├╗ÔÇÖlara Mektuplar, ─░stanbul-1998
  • Kemanka┼č, ─░smail, NOT DEFTER─░: Bursa’da ilk yasak yay─▒n ve Naz─▒m Hikmet, 19 Ocak 2020, http://www.enbursa.com
  • Mente┼č, Niyazi, Vefas─▒z Olsa da Zaman G├Ân├╝l Kahvesi, Bursa-1997
  • Mente┼č, Niyazi, Vefas─▒z Olsa da Zaman (G├Ân├╝l Kahvesi Serisinden:2) Bursa Hik├óyeleri, Bursa-1999
  • Mente┼č, Niyazi, Sonbahar Yapraklar─▒, Bursa-2006
  • Nesin, Aziz, Bir S├╝rg├╝n├╝n An─▒lar─▒, ─░stanbul-2015
  • ├ľzk─▒l─▒n├ž, G├╝ney, Naz─▒mÔÇÖ─▒n Bursa Y─▒llar─▒, ─░stanbul-2013
  • Parlayan, Ay┼čeg├╝l, Bir Yolcunun Ayak ─░zi, Atlas Tarih, s:59, ─░stanbul-2019
  • Vanu, Vala Nureddin, Bu D├╝nyadan Naz─▒m Ge├žti, ─░stanbul-1965

Toplam Okuma: 425 , Bug├╝n: 1 

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Bursal─▒ Karamanl─▒lar

Bursal─▒ Karamanl─▒lar

10 Ekim 2021, Bursal─▒ Karamanl─▒lar i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngiltereÔÇÖdeki U├žak Kazas─▒ ve Adnan Menderes

─░ngiltereÔÇÖdeki U├žak Kazas─▒ ve Adnan Menderes

5 Ekim 2021, ─░ngiltereÔÇÖdeki U├žak Kazas─▒ ve Adnan Menderes i├žin yorumlar kapal─▒
─░lklerin K├Ây├╝ Bademler

─░lklerin K├Ây├╝ Bademler

5 Ekim 2021, ─░lklerin K├Ây├╝ Bademler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rk├╝lerin Talihsiz Ye┼čil ├ľrde─či

T├╝rk├╝lerin Talihsiz Ye┼čil ├ľrde─či

5 Ekim 2021, T├╝rk├╝lerin Talihsiz Ye┼čil ├ľrde─či i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒larda ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda elektrik

Osmanl─▒larda ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda elektrik

3 Ekim 2021, Osmanl─▒larda ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda elektrik i├žin yorumlar kapal─▒
─░brahim Edhem Pa┼ča

─░brahim Edhem Pa┼ča

3 Ekim 2021, ─░brahim Edhem Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Bursa’n─▒n Sinema Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Limonun Ba┼čkenti Erdemli

Limonun Ba┼čkenti Erdemli

11 Eyl├╝l 2021, Limonun Ba┼čkenti Erdemli i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

11 Eyl├╝l 2021, Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963) i├žin yorumlar kapal─▒
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

10 Eyl├╝l 2021, Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

8 Eyl├╝l 2021, T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi i├žin yorumlar kapal─▒
19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

8 Eyl├╝l 2021, 19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol i├žin yorumlar kapal─▒
Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

23 A─čustos 2021, Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

22 A─čustos 2021, Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi i├žin yorumlar kapal─▒
Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

22 A─čustos 2021, Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi i├žin yorumlar kapal─▒
Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

22 A─čustos 2021, Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

18 A─čustos 2021, Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz! i├žin yorumlar kapal─▒
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒