Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Bursa’da ┼×arap├ž─▒l─▒k: Misi K├Ây├╝ ve ┼×araplar─▒
  • 15 Kas─▒m 2020 Pazar
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Ba─čc─▒l─▒k AnadoluÔÇÖda ├žok eski ├ža─člardan beri yap─▒lmaktad─▒r. S├╝merlerin, Hititlerin ve M─▒s─▒rl─▒lar─▒n biray─▒ ve ┼čarap yapt─▒klar─▒n─▒ ve kulland─▒klar─▒n─▒ biliyoruz. Yerle┼čik hayat tah─▒l ├╝retimi, hayvanc─▒l─▒k ve ba─čc─▒l─▒─č─▒ ├Âne ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r.

├ťz├╝m├╝n, asman─▒n k├Âkeninin Anadolu oldu─ču iddias─▒ olduk├ža g├╝├žl├╝d├╝r. Hattilerden ba┼člayarak, Hititler ├╝z├╝m ├╝retiminin yan─▒ s─▒ra ┼čarap ├╝retimi de yapm─▒┼člard─▒r. Bo─čazk├Ây metinlerinde yer alan ÔÇťWiyannaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ Hitit├žeÔÇÖde ┼čarap anlam─▒na gelir. G├╝n├╝m├╝zde kullan─▒lan wine, vinus, vino, wein s├Âzc├╝─č├╝n├╝n k├Âkeni ise HititÔÇÖlerin wiyanna s├Âzc├╝─č├╝d├╝r.

AnadoluÔÇÖda Elaz─▒─č ve Malatya y├Âresi, Kapadokya, Ankara, K─▒r─▒kkale, Bozcaada, G├Âk├žeada, Ege B├Âlgesinde ─░zmir, Denizli, U┼čak ve Tekirda─č ├╝lkemizin ├Ânde gelen ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k ├╝retim merkezleridir.

┼×arap, Antik ├ça─čÔÇÖdan g├╝n├╝m├╝ze ├Ânemli bir ihra├ž ├╝r├╝n├╝ olmu┼čtur. ├ťz├╝m hem taze ├╝retilen hem de ┼č─▒ra ve pekmez yap─▒lan bir tar─▒m ├╝r├╝n├╝ oldu─ču i├žin ├Ânemliydi. Besin kaynaklar─▒n─▒n k─▒s─▒tl─▒ oldu─ču Antik ve Orta ├ža─člarda asma ve ├╝z├╝m ba─člar─▒ ├Ânemli bir zirai faaliyetti. Ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k g├╝n├╝m├╝zde de eskisi kadar olmasa da ├Ânemini s├╝rd├╝rmektedir.

Dionysios; Grek mitolojisinde topra─č─▒n ve ├╝r├╝n├╝n bereketini simgeleyen do─ča tanr─▒s─▒d─▒r. ┼×arap ve co┼čkunluk tanr─▒s─▒ olarak da bilinir. K├Âkeni Bat─▒ AnadoluÔÇÖdur. Bu k├╝lt, DenizliÔÇÖnin ├çal il├žesinde do─čmu┼čtur.

S├Âylencelere g├Âre Zeus ve SemeleÔÇÖnin o─čludur. HindistanÔÇÖa gitti─či, orada ya┼čayanlara asma yeti┼čtiricili─čini ├Â─čretti─či, kentler kurdu─ču bu hik├óyelerin ortak noktalar─▒d─▒r. (Strabon,┬áGeographika, XI.5.5; Diodoros Sikeliotes,┬áBibliotekhe Historike, II.38). Ayr─▒ca PhrygiaÔÇÖya gitti─či, tanr─▒├ža KybeleÔÇÖyi ziyaret edip ondan ├že┼čitli gizemler ├Â─črendi─či varsay─▒l─▒r (Apollodoros,┬áBibliotekhe, III.5.1). Thrakia ├╝zerinden YunanistanÔÇÖa, ThebaiÔÇÖye gelip Yunan tanr─▒lar─▒ aras─▒na girmi┼čtir.

Zeus ve Apollon ile birlikte Antik ├ça─č Yunan d├╝┼č├╝ncesinin ├╝├ž b├╝y├╝k tanr─▒s─▒ndan biridir. ─░nsan─▒ sakin, uslu ya┼čam─▒ndan uzakla┼čt─▒r─▒p kendinden ge├žiren, sarho┼č eden, kederi al─▒p ne┼čeyi veren bir tanr─▒d─▒r, bu y├╝zden simgesi ┼čarapt─▒r. ─░nsan─▒n ola─čan ki┼čili─činden vazge├žmesi, onu d├Ân├╝┼čt├╝rmesi olarak nitelenebilecek bu durum maske ile simgelenir.

Yunan tiyatrosu Dionysios ┼čenliklerinde g├Ârev alan maske takm─▒┼č korolardan geli┼čti─či i├žin tragedyan─▒n mucidi ve tiyatronun koruyucusu olarak da g├Âr├╝l├╝r. Gelece─či haber verme, hastal─▒klar─▒ iyile┼čtirme ├Âzelli─či vard─▒r; bar─▒┼č─▒n koruyucusudur, yasa koyucudur. Mitleri vah┼či ve gariptir, sosyal d├╝zene meydan okuma i├žerirler. Daha ├žok kad─▒n olan m├╝ritleri onun kendilerine vah┼či hayvanlar bi├žiminde g├Âr├╝nd├╝─č├╝ne inan─▒yorlard─▒. Bu y├╝zden ┼čarap i├žip kalabal─▒k sarho┼č s├╝r├╝leri halinde da─člara ├ž─▒kar, naralar atarak d├Âne d├Âne raks ederler, kar┼č─▒lar─▒na ├ž─▒kan hayvanlar─▒ par├žalar ve ├ži─č ├ži─č yerlerdi. B├Âylece tanr─▒y─▒ i├žlerine alm─▒┼č oluyorlard─▒. Satyr, silenos gibi yar─▒ insan yarat─▒klar─▒n da dahil olduklar─▒ bu gruba bakkhoi denirdi. Attika tragedyalar─▒nda ondan ├ži─č et yiyicisi olarak bahsedilir. Orfik din (Orpheos) Dionysios gizemcili─činden geli┼čmi┼čtir.

HomerosÔÇÖun eserlerinde ad─▒n─▒n ├žok az ge├žmesi onun yeni bir tanr─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝r├╝r. Romal─▒lar ona Bacchus derler ve ├Âzg├╝rl├╝k ve ┼čans tanr─▒├žas─▒ LibertasÔÇÖla bir tutarlard─▒. ┼×arap k├╝lt├╝r├╝ ve k├╝lt├╝r├╝n├╝n EgeÔÇÖden ─░talyaÔÇÖdaki Etr├╝rya b├Âlgesine g├Â├ž eden ve RomaÔÇÖy─▒ kuran Etr├╝skler taraf─▒ndan getirildi─čini s├Âyleyebiliriz.

RomaÔÇÖdaki k├╝lt├╝ M├ľ 2. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt, AnadoluÔÇÖdan M─▒s─▒rÔÇÖa da ula┼čm─▒┼čt─▒r. Herodotos: ÔÇťM─▒s─▒rl─▒lar Selene ve Dionysios d─▒┼č─▒nda hi├žbir tanr─▒ya domuz kurban etmezlerÔÇŁ (Historia, I.47) diye yazm─▒┼čt─▒r.

Antik ├ça─č sanat─▒nda en fazla tasvir edilen tanr─▒lar─▒n ba┼č─▒nda gelir. Uzun, g├╝r sa├žl─▒, kad─▒ns─▒ bir gen├ž olarak tasvir edilir, genellikle bir elinde asma dal─▒, di─čerinde ┼čarap kab─▒ tutar. S─▒k rastlanan bir simgesi, ucunda ├žam kozala─č─▒ bulunan, asma dallar─▒yla sar─▒lm─▒┼č de─čnek (thyros)ÔÇÖtur.

Trakyal─▒lar, biran─▒n nas─▒l yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ bulduklar─▒nda esrikli─či (sarho┼č olma hali) tanr─▒sal sand─▒lar ve Bacchus’ u y├╝cele┼čtirdiler. Sonra ├╝z├╝m asmas─▒n─▒ ve ┼čarap i├žmeyi ├Â─črendiklerinde Bacchus hakk─▒nda farkl─▒ d├╝┼č├╝nd├╝ler. Bacchus, ┼čarab─▒n sarho┼č edicili─čini de─čil, sosyal ve faydal─▒ etkilerini temsil eden bir tanr─▒ oldu. Sembol├╝ olan asma a─čac─▒ gibi ├Âl├╝p yeniden do─čar, haz ve ac─▒ aras─▒nda iki u├žta gider gelir. Medeniyetin destek├žisi ve bar─▒┼č a┼č─▒─č─▒d─▒r. B├╝t├╝n efsaneleri tek bir motif ├╝zerine kuruludur: tepki ve diren├ž.

Dionysios k├╝lt├╝nde oldu─ču gibi Bacchus ┼čenlikleri d├Ârt mevsimde kutlanm─▒┼čt─▒r ama en ├Ânemlisi ba─č bozumu ┼čenlikleridir. Bacchus t├Âreninde vah┼či hayvanlar─▒ par├žalamak ve ├ži─č yemek gibi barbar ├Â─čeler vard─▒. T├Ârenlerde Bacchus’ un tiranlarca par├žalan─▒p yenmesinin yeniden sahnelendi─či varsay─▒lm─▒┼čt─▒r. Burada hayvan bir bak─▒ma Tanr─▒’n─▒n cisimle┼čtirilmesidir. Y├╝ksek s─▒n─▒ftan, ya┼čl─▒ kad─▒nlar ve gen├ž k─▒zlar, ├ž─▒plak olarak tepelerde co┼čkunluk yaratan danslarla alkolden gelen gizemli esriklikle topluca sabahlard─▒lar. Bacchus tap─▒nmas─▒ vah┼či, k─▒r─▒p d├Âk├╝c├╝yd├╝.

Bacchus ad─▒na d├╝zenlenen ┼čenlikler, topluluk ├╝yelerinin g├╝ndelik ya┼čam─▒n d├Âng├╝s├╝n├╝n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kmalar─▒ i├žin bir f─▒rsat olu┼čturmu┼čtur. D├Ârt elementin ve be┼č duyunun ├╝zerine ├ž─▒kabilmek, g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n karga┼čas─▒ndan s─▒yr─▒l─▒p kendi aynas─▒nda kendisini, ├ževresinde ve do─čada evreni g├Ârebilmek i├žin k─▒sa duraklar sunmu┼čtur.

Kad─▒nlarla erkeklerin birlikte kat─▒ld─▒klar─▒ Bacchus ayinleri zamanla ┼čekilde kalm─▒┼č, ├Âz├╝n├╝ fazla koruyamam─▒┼čt─▒r sonralar─▒ ise Roma taraf─▒ndan b├╝y├╝k bir tehdit olarak g├Âr├╝lm├╝┼č ve yasad─▒┼č─▒ ilan edilmi┼čtir.

                                          *

├çocuklu─čumda evimize Hayat dergisi gelirdi. ┼×evket RadoÔÇÖnun (*) ├ž─▒kard─▒─č─▒ bu dergi ABDÔÇÖde yay─▒nlanan LIFE dergisini kendine model alm─▒┼čt─▒. Derginin ortas─▒nda tel yoktu. Ortadaki yaprakta, yani iki sayfada ├╝nl├╝ ressamlar─▒n tablolar─▒, devlet b├╝y├╝klerinin resimleri bazen de futbol tak─▒mlar─▒n─▒n veya ├╝nl├╝ y─▒ld─▒zlar─▒n renkli o d├Ânemin posteri diyece─čimiz resimleri olurdu. Bu resimler evlerin ve esnaf d├╝kk├ónlar─▒n─▒n duvarlar─▒n─▒ s├╝slerdi. Hayat dergisinin karde┼č dergisi Hayat Tarih dergisini al─▒p okurduk. Ama artistlerin hayatlar─▒n─▒ anlatan Ses ve Resimli Roman dergilerini babam almazd─▒.

1968 y─▒l─▒nda okudum Hayat dergisinde ilgin├ž bir yaz─▒ okudum. Frans─▒zlar KapadokyaÔÇÖda odalar─▒ndaki musluklardan ┼čarap akan bir otel kurmu┼člard─▒. Muslu─čun birinden beyaz ┼čarap, di─čer musluktan ise k─▒rm─▒z─▒ ┼čarap ak─▒yormu┼č. Y─▒llar sonra otelin kapand─▒─č─▒n─▒ okudum. 7 Aral─▒k 2007 y─▒l─▒nda CNNÔÇÖde ┼ču haberi okudum;

(* )┼×evket Rado, 1913 y─▒l─▒nda ├ťsk├╝pÔÇÖde (Makedonya) do─čdu.┬á Gazetecilik ve yay─▒nc─▒l─▒k yapm─▒┼čt─▒r.┬á Ayr─▒ca liselerde edebiyat ├Â─čretmenli─či yapt─▒. Ayr─▒ca ─░stanbul ├ťniversitesi Gazetecilik Enstit├╝s├╝’nde yaz─▒ t├╝rleri adl─▒ dersi y├╝r├╝tt├╝. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda be┼č y─▒l s├╝reyle┬á─░stanbul Radyosu’nda her hafta aile sohbetleri program─▒ yapt─▒.

1956’da┬áHayat┬ádergisini ├ž─▒kard─▒. Hayat dergisi, d─▒┼č─▒nda ├╝nl├╝ sinema-tiyatro dergisi┬áSES┬áile┬áResimli Roman,┬áHayat Spor,┬áAyna┬áve┬áHayat Tarih┬ádergileri de ┼×evket RadoÔÇÖnun ├ž─▒kard─▒─č─▒ ve y├Ânetti─či dergilerdir. Hayat dergisi ve di─čer yay─▒nlar, 1978 y─▒l─▒nda ba┼člayan bir┬ágrev┬áneticesinde kapanm─▒┼člard─▒r.

1961 y─▒l─▒nda fasik├╝ller halinde yay─▒nlamaya ba┼člad─▒─č─▒┬áHayat Ansiklopedisi┬áb├╝y├╝k bir olay olmu┼č ve 150.000 adetten fazla satm─▒┼čt─▒r. Hayat Ansiklopedisi d─▒┼č─▒nda ├že┼čitli e─čitici yay─▒nlar, ansiklopedi ve s├Âzl├╝kler, ├žocuk kitaplar─▒ gibi y├╝zlerce kitap yay─▒nlayan ┼×evket Rado, 1988 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda vefat etti.

*

ÔÇťKapadokya b├Âlgesinin ilk butik oteli olan ve ”musluklar─▒ndan ┼čarap akan otel” olarak ├╝nlenen Kaya Otel kiraya verilecek. 1968”de yap─▒lan 74 odal─▒ ve 140 yatak kapasiteli otelin m├╝lkiyeti ise belediyeye ait. ┬áOtelin odalar─▒ Kapadokya manzaras─▒n─▒ bar─▒nd─▒ran G├╝vercinlik VadisiÔÇÖne bak─▒yor. Kapadokya b├Âlgesinde a├ž─▒lan ilk kayadan oyma butik otel olma ├Âzelli─či ta┼č─▒yan yap─▒, yap─▒ld─▒─č─▒ tarihten bu yana Frans─▒z firmas─▒ Clup Met taraf─▒ndan i┼čletiliyordu.

Nev┼čehirÔÇÖin U├žhisar Beldesi Belediye Ba┼čkan─▒ Mustafa Z├╝hal, oteli ihaleyle kiraya vereceklerini s├Âyledi. Z├╝hal, ÔÇťM├╝lkiyeti belediyemize ait olan oteli, yap─▒ld─▒─č─▒ tarihten bu yana 10 y─▒ll─▒k s├╝relerle Frans─▒z firmas─▒ i┼čletmi┼čti. Firman─▒n s├Âzle┼čme s├╝resinin dolmas─▒ nedeniyle yeniden kiralama i├žin 21 aral─▒kta ihale d├╝zenleyece─čiz” dedi.

Maria Callas ve ─░ngiltere Veliaht Prensi Charles’─▒n da aralar─▒nda bulundu─ču bir├žok ├╝nl├╝ bu otelde konaklam─▒┼č.ÔÇŁ

Yakla┼č─▒k on y─▒l ├Ânce gitti─čim Kapadokya seyahatinde ├Ân├╝nden ge├žti─čim otel kapal─▒yd─▒.

*

BursaÔÇÖda ┼čarap t├╝ketimi hakk─▒ndaki geni┼č bir bilgiyi bir misyoneri hat─▒rat─▒nda buldum.

1840ÔÇÖl─▒ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda BursaÔÇÖya e┼čiyle gelen Protestan misyoner Eliza Schneider, g├Âzlemlerini mektuplar halinde ABDÔÇÖde destek ald─▒─č─▒ kilise cemaatine iletir.

Madam Schneider, BursaÔÇÖdaki faaliyetlerini, BursaÔÇÖy─▒, M├╝sl├╝manlar─▒, gayri M├╝slimleri ve bilhassa ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ Ermenileri anlat─▒r.

┼×ehirdeki gayri M├╝slimlerin ┼čaraba olan d├╝┼čk├╝nl├╝kleri Madam SchneiderÔÇÖi ┼ča┼č─▒rt─▒r. III: mektubunda bu konuya de─činir. ÔÇť├ťz├╝m bol miktarda bulunuyor. Baz─▒lar─▒ ├žok lezzetli. Aydan aya ve okkas─▒ (1 okka=1.282 kg) bir sentten sat─▒l─▒yorÔÇŽ Bu ┼čehirde inan─▒lmaz miktarda ┼čarap ├╝retiliyor. Her y─▒l binlerce f─▒├ž─▒ ┼čarap yap─▒l─▒yor. Neredeyse t├╝m Hristiyan aileler bu i┼čle u─čra┼č─▒yor (Hristiyan kelimesini, M├╝sl├╝manlardan ay─▒rmak i├žin kullan─▒yorum). ┼×ehrin 12 veya 13 tane ┼čarap d├╝kk├ón─▒ var. S─▒radan ┼čaraplar (maalesef) okkas─▒ bir kuru┼č gibi ├žok ucuz bir fiyata sat─▒l─▒yor. Daha kaliteli olanlar─▒n fiyat─▒ biraz daha y├╝ksek. ┼×arap burada da di─čer her yerde oldu─ču gibi, toplumun belas─▒, aile huzurunun d├╝┼čman─▒, insanlar─▒n kaderlerini de─či┼čtiren ve maneviyatlar─▒n─▒ harap eden bir musibet. Hem ├╝st hem alt tabaka hem garibanlar hem zenginler hem asiller hem de ayak tak─▒m─▒ t├╝m iyiliklerin d├╝┼čman─▒ olan bu musibete pek d├╝┼čk├╝nÔÇŽT├╝rklerin sarho┼č edici i├žmesi KuranÔÇÖda yasaklanm─▒┼č. Ancak dini vecibelerini ve vicdanlar─▒n─▒ b─▒rak─▒p gizli gizli i├ženler var. Baz─▒lar─▒ (asl─▒nda ├žok az─▒) sarho┼č olacak kadar i├žiyor. ┼×ehrin Ermeni veya Rum mahallelerine k─▒yasla T├╝rk mahallesi bu konuda ├žok daha iyi durumda. En k├Ât├╝s├╝ de Rum mahallesi.

Bu Ermeni ve Rumlar─▒n bir oturumda t├╝kettikleri ┼čarap miktar─▒, ├Âl├ž├╝l├╝ al─▒┼čkanl─▒klar─▒ olan insanlar─▒ ┼ča┼č─▒rt─▒yor. Hem erkekler hem kad─▒nlar, normal insanlar nas─▒l su i├žiyorsa o kadar rahat bardak bardak ┼čarap i├žiyorÔÇŽÔÇŁ

M─░S─░ K├ľY├ť VE ┼×ARAPLARI

Eski ad─▒ Misi K├Ây├╝, Orhaneli yolu ├╝zerinde, etraf─▒ ormanlarla kapl─▒ d├Ârt tepenin ├ževreledi─či, e─čimli arazi ├╝zerine kurulu tarih├« bir yerle┼čim yeridir. Bursa merkezine 12 km. uzakl─▒ktad─▒r. Ortas─▒ndan Nil├╝fer ├çay─▒ ge├žer. Asma yapra─č─▒, misket ├╝z├╝m├╝, pekmezi ve ┼čarab─▒yla ├╝nl├╝d├╝r. 17. ve 18. y├╝zy─▒ldan kalma yap─▒lar─▒n bulundu─ču bir yerle┼čimdir ve 1989 y─▒l─▒nda S─░T alan─▒ ilan edilmi┼čtir.

Yerle┼čim yerinin tarihi M.├ľ 1800’l├╝ y─▒llara kadar g├Ât├╝r├╝lebilmektedir. Tarih├žiler Trakya’dan G├╝ney Marmara B├Âlgesi’ne g├Â├ž eden ve Misyal─▒lar olarak bilinen bir kavmin biri Misi olan ├╝├ž yerle┼čim kurduklar─▒n─▒, bunlar─▒n Romal─▒larla kar─▒┼čarak MS 5. y├╝zy─▒la kadar varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝klerini, bu tarihten sonra da Do─ču Romal─▒lar─▒n b├Âlgede h├ókimiyet kazand─▒klar─▒n─▒ aktarmaktad─▒r.

Bursa Ovas─▒’n─▒n ortas─▒nda kuzeyden g├╝neye do─čru akan, ge├žmi┼čte Silvardos (G├╝m├╝┼č Nehir) olarak adland─▒r─▒lan, zaman i├žinde ad─▒ Nil├╝fer olarak de─či┼čen akarsu, Misi’nin yerle┼čim i├žin tercih edilmesinin nedenlerindendir. Bat─▒ÔÇÖdan gelen kervanlar─▒n Bursa’ya ula┼čabilmek i├žin a┼čmalar─▒ gereken bu ├žay ├╝zerindeki k├Âpr├╝lerden birisi Misi’de idi.

G├╝n├╝m├╝ze ula┼čmayan Misipoli Manast─▒r─▒’nda ─░ncil tart─▒┼čmalar─▒ yap─▒lm─▒┼č Bursa ku┼čatmas─▒ s─▒ras─▒nda Orhan Gazi bu yerle┼čimi ele ge├žirip bir kale yapt─▒rm─▒┼čt─▒r.

Bizans d├Âneminde Misi’deki manast─▒rlar─▒n ba─člar─▒ndan elde edilen ├╝z├╝mle ┼čarap├ž─▒l─▒k yap─▒lm─▒┼č; bu zanaat─▒ miras alan T├╝rkler ┼čarap yerine pekmez ├╝retmi┼člerdir.

1961 y─▒l─▒nda ismi “G├╝m├╝┼čtepe” olarak de─či┼čtirildi. 1987 y─▒l─▒nda k├Ây stat├╝s├╝nden ├ž─▒kar─▒larak bir mahalle haline getirildi. 1989 y─▒l─▒nda kentsel sit alan─▒ ilan edilmi┼č olup koruma alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Tarihsel s├╝re├žte en ├Ânemli ge├žim kaynaklar─▒ ipek├žilik, ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k olmu┼čtur. G├╝n├╝m├╝zde ipek├žilik tamamen, ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de yok olmu┼čtur. ─░pek├žili─či canland─▒rmak ve turizm merkezi yapmak i├žin ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmaktad─▒r.

Ara┼čt─▒rmac─▒ Raif Kaplano─člu, ÔÇťBursa Yer Adlar─▒ AnsiklopedisiÔÇŁ kitab─▒nda Misi k├Ây├╝ i├žin ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r; ÔÇťK├Ây├╝n ad─▒n─▒n, b├Âlgenin tarihsel ad─▒ olan Mysia’den geldi─či san─▒lmaktad─▒r. Nitekim baz─▒ kad─▒ sicillerinde Mysie ┼čeklinde yaz─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. ├ç├╝nk├╝ Uluda─čÔÇÖn─▒n antik d├Ânemdeki ad─▒ Mysia Olimposu idi. Mysos ise kay─▒n demektir. Bu nedenle k├Ây ve civar─▒nda ├žok miktarda kay─▒n a─čac─▒ bulundu─ču i├žin de bu ad verilmi┼č olabilir. Menthon XIX. y├╝zy─▒l sonu ile XX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda k├Âyde yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalarda, ├Ânemli bir kentin kal─▒nt─▒lar─▒n─▒ belirlemi┼čtir. K├Ây├╝n kuzeyinde antik sitenin, y├╝kseklerden ba┼člay─▒p kuzeydo─ču eteklerindeki amfitiyatroya kadar yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ yaz─▒yor. ├ťz├╝m ba─člar─▒ ve tarlalarla ├ževrelenmi┼č t├╝m bu alanda yer yer topra─č─▒ e┼čeledi─čimizde yap─▒ kal─▒nt─▒lar─▒n─▒ g├Ârebiliriz. K├Âyl├╝ler burada bazen yontulmu┼č mermer kabartmalara, kitabelere rastlar. Bu kitabelerden biri kasaban─▒n camisine girmeyi sa─člayan e┼čikteymi┼č. Ama harflerinden baz─▒lar─▒ ayaklar alt─▒nda ezilmi┼č oldu─čundan art─▒k okunamaz duruma gelmi┼č. Burada ├žok say─▒da Manast─▒r da vard─▒.

ÔÇŽ Sultan I. MuradÔÇÖ─▒n vak─▒f k├Ây├╝ olup geliri, ├çekirge’deki imarete harcan─▒yordu. Orhan BeyÔÇÖin karde┼či Alaaddin BeyÔÇÖe ait vak─▒flar da vard─▒r. 1530 y─▒l─▒ tahrir defterine g├Âre k├Âyde sadece 3 hane ya┼čamaktayd─▒. 1895 ve 1908 Y─▒ll─▒─č─▒ÔÇÖna g├Âre k├Âyde 174 hane bulunuyordu. 1987 y─▒l─▒nda al─▒nan bir karar ile B├╝y├╝k┼čehir Belediye s─▒n─▒rlar─▒ i├žine al─▒n─▒p mahalle olmu┼čtur. K├Âydeki eski hamam yak─▒n zamanlarda y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r. K├Ây├╝n g├╝neyindeki tepelerde Gerger Dede olarak an─▒lan adak yeri ile k├Ây├╝n hemen yan─▒nda bulunan Kavac─▒k Sultan yat─▒rlar─▒ birer adak yeridir. ├ľzellikle Kavac─▒k SultanÔÇÖa s─▒tma ba─članmak ve ├žocu─ču olmayanlar─▒n adaklar─▒na iyi geldi─či s├Âylenmektedir. K├Ây├╝n g├╝neyindeki yama├žta bulunan Ayazma P─▒nar─▒, tonozdan yap─▒lm─▒┼č tarihi bir sarn─▒├ž i├žinden akmaktad─▒r. Misi ├╝z├╝mlerinin, sirkesi ve ┼čaraplar─▒ da ├žok ├╝nl├╝d├╝r.ÔÇŁ

Misi k├Ây├╝, Osmanl─▒ d├Âneminde ├Ânemsiz bir yerle┼čim yeriymi┼č. Kanuni d├Âneminde sadece 3 hanelik bir yermi┼č. Bu tarihte ba─č bile yokmu┼č. Bir ara Misi deresinin ├Ân├╝n├╝n kesilmesiyle bir g├Âlc├╝k olu┼čmu┼č. K├Ây├╝n n├╝fusunun artmas─▒ ├žok daha sonraki y─▒llardad─▒r. 1844 temettuat defterlerine g├Âre, k├Ây├╝n g├Â├ž alarak b├╝y├╝d├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r

*

Meyhaneciler deyince MisiÔÇÖyi ve ┼čaraplar─▒n─▒ anmadan ge├žmek olmaz. Altm─▒┼čl─▒ y─▒llarda ┼čarap├ž─▒l─▒k ├žok yayg─▒nd─▒. Ba─čc─▒l─▒k yayg─▒nd─▒. K├Âylerde pekmez, ┼č─▒ra ve ┼čarap yap─▒l─▒rd─▒. ├çocuklu─čumda Yeni┼čehirÔÇÖin Suba┼č─▒ k├Ây├╝nde ba─č bozumuna ┼čahit olmu┼čtum. Toplanan ├╝z├╝mler ayaklarla eziliyordu. Ezilen ├╝z├╝mlerden ├ž─▒kan ├╝z├╝m suyu ya taze olarak t├╝ketiliyor ya da ┼č─▒ra yap─▒l─▒yordu. Az say─▒da ki┼či evlerinde ┼čarap yap─▒yordu.

├ťz├╝mler ├╝z├╝m teknesine konulurdu. Teknenin bir deli─či olurdu. Ezilen ├╝z├╝mler bu delikten a┼ča─č─▒ akard─▒. Toplanan ├╝z├╝m suyuna pekmez topra─č─▒ konulur ve kaynat─▒l─▒r. Toprak alta ├ž├Âker, pekmez ayr─▒l─▒rd─▒. ├ťz├╝mler k├Âf├╝nlerle ta┼č─▒n─▒rd─▒.

─░neg├ÂlÔÇÖde Doma k├Âyde (┼×ehitler k├Ây├╝) ┼čarap yap─▒l─▒rd─▒. Bu k├Âyde yap─▒lan ┼čaraplardan i├žmi┼čtim. Epey sert bir ┼čarapt─▒.

├ťz├╝mler ├Âzel bir b─▒├žakla kesilirdi. ÔÇťBa─č B─▒├ža─č─▒ÔÇŁ denilen t─▒rt─▒ll─▒ e─čri b─▒├žaklar katlan─▒p tahta sap─▒n─▒ i├žine girerdi.

Misi K├Ây├╝ÔÇÖn├╝n ┼čaraplar─▒ ├žok farkl─▒yd─▒. ├ľncelikle k├Âyde y├╝zlerce y─▒ld─▒r ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k yap─▒l─▒yordu. AnadoluÔÇÖda binlerce y─▒ld─▒r ba─čc─▒l─▒k yap─▒l─▒yordu. MisiÔÇÖde yap─▒lan pekmez ve ┼čaraplar ├žok tutuluyordu.

Topra─č─▒n b├Âl├╝nmesi, ┼čehirlerin b├╝y├╝mesi sadece MisiÔÇÖde de─čil; k├Âyden kente g├Â├ž ve hava kirlili─či de k├Âylerde ba─čc─▒l─▒─č─▒ ├Âld├╝rm├╝┼čt├╝. K├Âyde baz─▒ soyadlar─▒ o g├╝nleri anlat─▒yor. Bardak├ž─▒, ├ľzba─čc─▒ÔÇŽ

BursaÔÇÖdaki ├žok say─▒daki ┼čaraphanenin sahibi Misili ve sat─▒lan ┼čarap Misi k├Âyde ├╝retilenlerdi.

Misi K├Ây├╝nden Bir G├Âr├╝n├╝┼č

Misi K├Ây├╝ÔÇÖn├╝n ┼čaraplar─▒ ├žok farkl─▒yd─▒. ├ľncelikle k├Âyde y├╝zlerce y─▒ld─▒r ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k yap─▒l─▒yordu. AnadoluÔÇÖda binlerce y─▒ld─▒r ba─čc─▒l─▒k yap─▒l─▒yordu. MisiÔÇÖde yap─▒lan pekmez ve ┼čaraplar ├žok tutuluyordu.

Topra─č─▒n b├Âl├╝nmesi, ┼čehirlerin b├╝y├╝mesi sadece MisiÔÇÖde de─čil; k├Âyden kente g├Â├ž ve hava kirlili─či de k├Âylerde ba─čc─▒l─▒─č─▒ ├Âld├╝rm├╝┼čt├╝. K├Âyde baz─▒ soyadlar─▒ o g├╝nleri anlat─▒yor. Bardak├ž─▒, ├ľzba─čc─▒ÔÇŽ

BursaÔÇÖdaki ├žok say─▒daki ┼čaraphanenin sahibi Misili ve sat─▒lan ┼čarap Misi k├Âyde ├╝retilendi.

19 A─čustos 1950 tarihli ANT gazetesi, KayhanÔÇÖdaki Misili Meyhanesindeki bir kavgay─▒ haber yapar.

┼×araba farkl─▒ tad─▒ veren, k├Ây├╝n k─▒ra├ž topraklar─▒nda yeti┼čen sar─▒ renkli ├╝z├╝mleri ve siyah k├╝├ž├╝k taneli misket ├╝z├╝m├╝n├╝n aromas─▒ Misi ┼čarab─▒n─▒ b├Âlgenin en tan─▒nan ┼čarab─▒ yapm─▒┼čt─▒. Mudanya iskelesinden y├╝klenen ┼čarap ve pekmez AvrupaÔÇÖya giderdi. Bu ticaret Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra sona erer. MisiÔÇÖde yap─▒lan ┼čaraplar BursaÔÇÖda KayhanÔÇÖda Cumhuriyet CaddesiÔÇÖnde itfaiyenin kar┼č─▒s─▒ndaki ├ť├ž K├ÂfteÔÇÖde ve Arap ┼×├╝kr├╝ Soka─č─▒ giri┼čindeki ┼čarap evinde sat─▒l─▒rd─▒.

Rak─▒yla da ┼čarapla da ge├ž tan─▒┼čt─▒m. ├ľnce rak─▒yla tan─▒┼čt─▒m. ├ťniversite y─▒llar─▒nda ┼čarapla. Eski┼čehirde ├Â─črenciyken ÔÇť├çubuk ┼×arab─▒ÔÇŁ al─▒rd─▒k, galon olan─▒ tercih ederdik. ├çubuk, en ucuz ┼čarapt─▒. Bir galonu ├╝├ž litreydi. Biraz daha fazla param─▒z olunca ÔÇťDimitrikopuloÔÇŁ ┼čarab─▒n─▒ i├žerdik.

BursaÔÇÖda ┼čarab─▒ ÔÇť├ť├ž K├ÂfteÔÇŁde i├žerdim. K├Âftesinin yan─▒nda iyi gidiyordu. O y─▒llarda bira kahvelerde serbest├že i├žiliyordu.

MisiÔÇÖde ┼čarap ├╝retimi i├žin 1937 y─▒l─▒nda bir kooperatif kurulmu┼č ve TekelÔÇÖin deste─či ve kontrol├╝nde ┼čarap ├╝retilmi┼č. O y─▒llarda k├Âyde ┼čarap├ž─▒l─▒kta marka olan isimler Emin Deveci, Halit, Bardak├ž─▒, Haldun diye anlat─▒lmaktad─▒r.

TekelÔÇÖden izinsiz ┼čarap ├╝retilmesi yasakt─▒. 22 Kas─▒m 1960 tarihli Hakimiyet gazetesinde BursaÔÇÖn─▒n 27 May─▒sÔÇÖtan ├Ânce il├že yap─▒lan, 27 May─▒sÔÇÖtan sonra k├Âye ├ževrilen UmurbeyÔÇÖde iki ki┼činin ka├žak ┼čarap ├╝retmekten yakaland─▒─č─▒n─▒ okuyoruz.

G├╝n├╝m├╝zdeki yasaklar o d├Ânemde yoktu.┬á Gazetelerde ┼čarap reklamlar─▒ rahat├ža yap─▒l─▒yordu. 5 Aral─▒k 1956 tarihli Hakimiyet gazetesinde AnkaraÔÇÖda ├╝retilen ÔÇťHasan Baba Ba─člar─▒ ve Demirhan ┼čaraplar─▒ÔÇŁn─▒n reklamlar─▒ yer al─▒yordu.

O y─▒llarda Be┼čevlerÔÇÖde ya┼čayan Yahudiler k├Âye gelip ┼čarap al─▒rlarm─▒┼č. K├Âydeki 7-8 ├╝retici y─▒lda 100-150 ton ┼čarap ├╝retirmi┼č. Misi K├Ây├╝ÔÇÖnde yeti┼čen ├╝z├╝m├╝n tat derecesi 17 bo─čmaym─▒┼č. Di─čer ├╝retimlerde bu oran 8-12 aras─▒ndaym─▒┼č. ┼×arapta tat oran─▒ y├╝kseldik├že alkol oran─▒ y├╝kseliyor ve ┼čarab─▒nda kalitesini artt─▒r─▒yormu┼č. K├Âyde yeti┼čen misket ├╝z├╝m├╝ de k├Âyde yap─▒lan ┼čaraplara ayr─▒ bir aroma kat─▒yormu┼č. K├Âyde 7 adet ┼čarap imalathanesi ve 3-4 ┼čarap i├žilen meyhane bulunur.

K├Âydeki ┼čarap├ž─▒l─▒k alkoll├╝ i┼č yerlerine gelen k─▒s─▒tlamalardan sonra BursaÔÇÖda ┼čaraphaneler h─▒zla azalmaya ba┼člar. 2000 y─▒l─▒na do─čru k├Âydeki ┼čarap├ž─▒l─▒k biter.

Misi K├Ây├╝ Giri┼čindeki K├Âpr├╝ ve Misi Deresi

K├Âye ba─č bozumu zaman─▒ OrhaneliÔÇÖnden, KastamonuÔÇÖndan ├žal─▒┼čmaya gelenler olurmu┼č. K├Âydeki hamam─▒n arkas─▒ndaki handa kal─▒rlarm─▒┼č. O y─▒llarda k├Âyde iki tane han varm─▒┼č. OrhaneliÔÇÖne gidenler handa kal─▒rlarm─▒┼č. Toplanan ├╝z├╝mler ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderiliyormu┼č.

┼×arap bardakta sat─▒ld─▒─č─▒ i├žin ┼čarap sat─▒lan yerlere ve ┼čaraphanelere bardak├ž─▒ denilirmi┼č.

               

Turan ├çalayÔÇÖ─▒ dinleyelim;
ÔÇťEn b├╝y├╝k ┼čarap imalathanesi Bardak├ž─▒lar─▒n (ayn─▒ zamanda en son kapanan) ┼čarap deposudur. Bunlar─▒n 80 d├Ân├╝m ┼čarapl─▒k ├╝z├╝m ba─člar─▒ vard─▒. Be┼čevler’de Musevilerin b├╝y├╝k bir ┼čarap depolar─▒ vard─▒. Bunlar deponun yolu daha d├╝zg├╝n oldu─ču i├žin (arabalarla bile ├╝z├╝mler ta┼č─▒nabilirdi. Misi’ye ancak at, e┼ček ve kat─▒rlarla ta┼č─▒nabilirdi) daha d├╝┼č├╝k fiyata alsalar da ├ževre k├Âyl├╝ler yeti┼čtirdikleri ┼čarapl─▒k ├╝z├╝mleri buraya satmak zorunda kal─▒rlard─▒. Bu deponun sahibinin, (┼čarap imalathanesinin Zafer ad─▒nda bir o─člu vard─▒. B├╝t├╝n i┼člerle bu ilgilenirdi. O zaman kendilerinden ├Â─črendi─čime g├Âre, benden 5 ya┼č b├╝y├╝k olan (1948 do─čumlu) bu ├žocu─ča, 1948 y─▒l─▒nda yap─▒lan Arap-─░srail sava┼č─▒n─▒ israil kazanarak ba─č─▒ms─▒z devlet olunca, bu ├žocuk o g├╝n do─čdu─ču i├žin kendisine “Zafer” ad─▒ verilmi┼čtir.

Orhaneli yolunu a├žan Bursa Valisi Ahmet Vefik Pa┼ča, torununu bu yol ├žal─▒┼čmalar─▒ yap─▒l─▒rken kendisini Misi’ye g├Ât├╝rm├╝┼č san─▒r─▒m. 1895 Y─▒l─▒nda, k─▒z─▒ Hayr├╝nnisa Han─▒m (─░neg├ÂlÔÇÖe de gitmi┼č) arkada┼člar─▒yla Bursa’ya gelince, bunlar─▒ Misi ‘ye g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r. Kendi hat─▒ralar─▒nda bunu anlatmaktad─▒r.ÔÇŁ

─░kinci d├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llarda orduyu beslemek i├žin k├Ây ve ├ževresinden tonlarca ├╝z├╝m al─▒nm─▒┼č.

Ara┼čt─▒rmac─▒ Raif Kaplano─člu, ÔÇťBursaÔÇÖda Ba─č Bozumu ve ┼×arap K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ yaz─▒s─▒nda BursaÔÇÖda ┼čarap ├╝retimi konusunda ┼čunlar─▒ yazar; ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n en zengin ├╝r├╝nlerinden biri olan ├╝z├╝me ba─čl─▒ olarak ┼čarap, sirke, ┼č─▒ra gibi ├╝r├╝nler a├ž─▒s─▒ndan AnadoluÔÇÖnun en zengin b├Âlgesiydi. Osmanl─▒ d├Âneminde de ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap├ž─▒l─▒k s├╝rm├╝┼čt├╝r.

15.-16.yy. belgelerine g├Âre Bithynia b├Âlgesinde ba─čc─▒l─▒k yapan 20 kadar k├Ây ve kasaba saptanm─▒┼čt─▒r. BursaÔÇÖda en eski belgelerde Demirkap─▒ H─▒ristiyanlar─▒n─▒n ┼čarap ├╝rettikleri konusunda bilgiler vard─▒r.

1647ÔÇÖde yaz─▒lan bir fermana g├Âre de BursaÔÇÖn─▒n ├Âzellikle Filedar/G├╝ndo─čdu, Tepecik, Demirta┼č, Kelesen k├Âylerinden ┼čarap getirildi─či kay─▒tl─▒d─▒r. Bu belgelerden BursaÔÇÖn─▒n hemen hemen t├╝m H─▒ristiyan k├Âylerinde ┼čarap yap─▒m ve sat─▒m─▒ oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

*

BursaÔÇÖya gelen hemen t├╝m yabanc─▒ gezginler BursaÔÇÖda ┼čarap i├žildi─čini yazmaktad─▒rlar. 1494-1568 y─▒l─▒nda Hans Dernschwam ─░znikÔÇÖte ┼čarab─▒ b├╝y├╝k ta┼čtan oyulmu┼č amforalar i├žinde saklad─▒klar─▒n─▒ yaz─▒yor. G├Âl├╝n her taraf─▒n─▒n ise ba─č ve ├╝z├╝mlerle dolu oldu─čunu belirtiyor. Gezgine g├Âre ─░znikÔÇÖte her zaman ┼čarap bulmak olas─▒d─▒r. 1745 y─▒l─▒nda Richard Pockocke Mudanya ve ─░znikÔÇÖten ─░stanbulÔÇÖa beyaz ┼čarap ihra├ž edildi─čini yazar.

1855 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖya gelen UbiciniÔÇÖye g├Âre BursaÔÇÖn─▒n ba┼čl─▒ca ├╝retim maddesi ipek ile ┼čarapt─▒r. Paul Lindau 1897 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda ├╝retilen ┼čarab─▒n ├Ânemli ├╝r├╝nler aras─▒nda yer ald─▒─č─▒n─▒ fakat son y─▒llarda olduk├ža geriledi─čini, ba─člar─▒n yerini dut a─ča├žlar─▒n─▒n ald─▒─č─▒n─▒ yazar.

1880 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖya gelen Mari de Launa BursaÔÇÖn─▒n ┼čaraplar─▒n─▒ ├Âver: ÔÇśKe┼či┼č Da─č─▒ÔÇÖn─▒n beyaz ve k─▒rm─▒z─▒ ┼čarab─▒ ├žok nefistir.┬á┬áBu ┼čarap lezzet a├ž─▒s─▒ndan Frans─▒zlar─▒n en g├╝zel ┼čaraplar─▒yla k─▒yas edilebilecek nitelikte olup, AnadoluÔÇÖnun di─čer yerlerinde ├╝retilen ┼čaraplara benzemez. Bu ┼čarab─▒n en nefisi Ke┼či┼č Da─č─▒ÔÇÖn─▒n g├╝ney yama├žlar─▒ndaki Ak├žak├Ây, Dolanca (Do─čanc─▒ olmal─▒) ve Kirazl─▒ adl─▒ k├Âylerin sa─člar─▒nda ├╝retilir. Eskidik├že g├╝zelle┼čti─činden dolay─▒ kadri artan ve ├žo─ču zaman tam s├╝z├╝lmeksizin saklanabilen bu ┼čarap uzak yerlere dahi g├Ât├╝r├╝lebilir. ─░stanbul ile RusyaÔÇÖya, hatta ─░ngiltereÔÇÖye bile sat─▒l─▒r.

Bursa ovalar─▒n─▒n en ├╝nl├╝ olan ├╝r├╝nlerinden biri de Flader ├╝z├╝m├╝d├╝r. ├çok iri, beyaz taneli ve salk─▒mlara inci gibi olan bu ├╝z├╝m irisi, y─▒l─▒n may─▒s ay─▒na kadar taze olarak saklanabilir.ÔÇÖ

1926 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda ├Ânemli ├Âl├ž├╝de i├žki sanayi vard─▒. Bu tarihte BursaÔÇÖdaki 21 i┼čletmeden 52.098 kilo ┼čarap ├╝retilmekteydi. Uzun y─▒llar BursaÔÇÖn─▒n en ├Ânemli ┼čarap ├╝retim merkezi ise Ke┼či┼č Da─č─▒/Uluda─č ┼čaraplar─▒n─▒ ├╝reten Misi K├Ây├╝ idi.

Avrupal─▒lar, ipek├žilikten ├Ânce BursaÔÇÖda ┼čarap├ž─▒l─▒k yapmak ├╝zere gelmi┼čti. 1855 Paris SergisiÔÇÖnde, BursaÔÇÖda ilk fabrikay─▒ kuran┬áFalkheisen’e Olimpos ┼×araplar─▒ i├žin madalya verilmi┼čtir.┬áDaha sonra BursaÔÇÖda ├žok say─▒da ipek fabrikas─▒n sahibi olacak Bayan Augustine BrotteÔÇÖun da ilk i┼či Hotel Anatolie adl─▒ oteli i┼čletmek ve ┼čarap ├╝retmek olmu┼čtu. BursaÔÇÖdan ├žok say─▒da ┼čarap ├╝reticisinin 1906 y─▒l─▒ Bursa SergisiÔÇÖne kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Ârmekteyiz. Eczac─▒ Kurdikyan Efendi, ┼či┼česi 25 kuru┼čtan sat─▒┼ča ├ž─▒kar─▒lan 25 ┼či┼če eski ┼čarap ile sergiye kat─▒lm─▒┼čt─▒r. GemlikÔÇÖte Burgurcuo─člu Dimitri, Orhangazi Yenik├Ây Nahiyesi Belediye Reisi ┼×arapnatyan Markor Efendi, Yenik├ÂyÔÇÖden, Monpalya Ziraat Mektebi mezunlar─▒ndan Karavasyan Efendi de sergiye g├Ânderdikleri ┼čarap ┼či┼čeleri ile kat─▒lm─▒┼člard─▒r.ÔÇŁ

BURSAÔÇÖNIN ┼×ARAPHANELER─░

BursaÔÇÖda dokuz ┼čaraphane varm─▒┼č, Emniyet Sand─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n biti┼či─čindeki Rumlardan kalan ┼čaraphane otuzlu y─▒llarda da faaliyetini s├╝rd├╝rm├╝┼č. Son ┼čaraphanenin sahibi Kaya Ali Bey 2015 y─▒l─▒nda vefat etti.

Bize bu bilgiyi veren Kapal─▒├žar┼č─▒ÔÇÖn─▒neski esnaflar─▒ndan antikac─▒ ve karag├Âz oyunlar─▒n─▒n duayeni ┼×inasi ├çelikkolÔÇÖun atalar─▒ YunanistanÔÇÖ─▒n Serez b├Âlgesinin Menlik kazas─▒ndan gelmi┼čler. Kaza Sturuma VadisiÔÇÖnde oldu─ču i├žin iklim ─▒l─▒man ve burada ba─čc─▒l─▒k yap─▒l─▒yor ve ┼čarapl─▒k ├╝z├╝m yeti┼čtiriliyormu┼č.

ÔÇťRumlar gidince ┼čaraphaneler ve ┼čarap├ž─▒l─▒k Misi K├Âyl├╝lerine kald─▒. Rumlar Misi K├Ây├╝ÔÇÖnde yeti┼čen ├╝z├╝mlerden ┼čarap yap─▒yorlarm─▒┼č. Rumlar, giderken ┼čarab─▒n form├╝l├╝n├╝ de yanlar─▒nda g├Ât├╝rm├╝┼člerÔÇŁ. BursaÔÇÖda benim bildi─čim kadar─▒yla 9 ┼čaraphane bulunuyordu. KayhanÔÇÖda, Cumhuriyet CaddesiÔÇÖndeki Per┼čembe Hamam─▒ÔÇÖn─▒n soka─č─▒nda, Zafer Meydan─▒ÔÇÖndaki Zafer OteliÔÇÖnin arkas─▒ndaki ah┼čap binan─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ kat─▒nda ┼čaraphane vard─▒. Ayr─▒ca buradaki ├╝├ž K├Âfte Lokantas─▒ÔÇÖnda isteyene ┼čarap veriliyordu. Arap ┼×├╝kr├╝ Soka─č─▒ giri┼činde ilgin├ž bir ┼čaraphane bulunuyordu, ÔÇťMisi ┼×arap├ž─▒s─▒ÔÇŁ.

MisiÔÇÖde Bir Ba─č

Misi k├Ây├╝ muhtar─▒ 1958 do─čumlu Yakup D├╝lger k├Âydeki ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒ ve nas─▒l sona erdi─čini anlatt─▒ (08/05/2017).

K├Âydeki ├╝z├╝m yeti┼čtiricili─činin ve ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒n─▒n ge├žmi┼činin iki bin y─▒l ├Âncesine kadar uzand─▒─č─▒na ait kay─▒tlar─▒n oldu─čunu, k├Âydeki Rumlar─▒n m├╝badeleye kadar ┼čarap├ž─▒l─▒k yapt─▒─č─▒n─▒, ellili y─▒llara kadar ─░stanbulÔÇÖa ├╝z├╝m g├Ânderildi─čini s├Âyledi.

K├Âyde seksenli y─▒llara kadar ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒n yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, k├Âyde yedi imalathane ve 4 ┼čaraphane bulunuyordu.

K├Âyde yeti┼čen siyah misket ├╝z├╝m├╝nden yap─▒lan ┼čaraplar─▒n tad─▒na doyulmazm─▒┼č. BursaÔÇÖda Misi ├╝z├╝mlerinden yap─▒lan ┼čaraplar─▒ satan 7-8 ┼čarap├ž─▒ vard─▒.

K├Âyde o y─▒llarda ├žok say─▒da insan─▒n ┼čarap i├žti─čini d├Ârt ┼čarap├ž─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra ┼čaraphanelerde ┼čarap satarm─▒┼č.

Ba─čc─▒lar─▒n yeti┼čtirdikleri sofral─▒k ├╝z├╝mleri Bursa d─▒┼č─▒nda Karacabey ve Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda da satarlarm─▒┼č. BursaÔÇÖya her g├╝n 5 minib├╝s ├╝z├╝m g├Ânderilmi┼č. ├ťz├╝mleri satmak i├žin TahtakaleÔÇÖye giderlermi┼č. ├ťz├╝mler daha ziyade A─čustos-Ekim aylar─▒ aras─▒nda toplan─▒p sat─▒l─▒rm─▒┼č. Ba─čc─▒lar r├Âmorklara y├╝kledikleri ├╝z├╝mleri askeri levaz─▒m amirli─čine g├Ât├╝r├╝rlermi┼č. Ellili y─▒llarda K├Âyde yeti┼čen sebze ve meyve BursaÔÇÖy─▒ beslermi┼č.

Yakup Bey, 1965-1967 y─▒llar─▒nda okula giderken ┼čaraphanelerin ├Ân├╝ndeki k├╝felerden s─▒zan ┼č─▒ran─▒n dere gibi akt─▒─č─▒n─▒, ar─▒lardan o sokaklara giremedi─čini anlatt─▒. O y─▒llarda ├╝z├╝mlerin kondu─ču k├Âf├╝nlerin e┼čeklerle ta┼č─▒nd─▒─č─▒n─▒ anlatt─▒.

┼×arap├ž─▒l─▒─č─▒ sona erdiren sebeplerin ba┼č─▒nda BursaÔÇÖda a├ž─▒lan otomobil fabrikalar─▒ geliyor. Tar─▒msal u─čra┼člar, ba─čc─▒l─▒k yo─čun insan g├╝c├╝ geliyordu. Miras yoluyla ba─člar─▒n b├Âl├╝nmesi, gen├žlerin ├žal─▒┼čmak i├žin fabrikalar─▒ tercih etmeleri, ┼čehre g├Â├ž eden damatlar─▒n topraklar─▒ satmas─▒ ba─čc─▒l─▒─č─▒ zay─▒flatm─▒┼č, en son sanayiden gelen kirli hava ak─▒mlar─▒ ba─člardaki ├╝z├╝m verimini d├╝┼č├╝rm├╝┼č, ├žiy halinde d├╝┼čen kirlilik ba─člar─▒ kurutmu┼č, ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒n sonunu getirmi┼čtir.

K├Âyde yap─▒lan pekmezin kokusu, pekmezden yap─▒lan cevizli sucu─čun ve k├Âftenin tad─▒n─▒ unutamad─▒─č─▒n─▒ s├Âyledi.

┼×arap├ž─▒l─▒─č─▒ ve ba─čc─▒l─▒─č─▒ olumsuz etkileyen ba┼čka bir fakt├Âr de ┼čaraphane sahiplerinin ┼čarapl─▒k ├╝z├╝m ├╝reticilerine ├╝r├╝n bedellerini ├žok uzun vadeye yayarak ├Âdemeleri olmu┼čtur.

K├Âydeki ┼čaraphaneler yetmi┼čli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda kapanmaya ba┼člam─▒┼č. 2006ÔÇÖda k├Ây├╝n giri┼čindeki ┼čaraphane de kapanm─▒┼č.

En me┼čhur ┼čarap├ž─▒lar ├ľmer G├╝m├╝┼č ve KayaaliÔÇÖymi┼č.

Yakup Bey, ÔÇť├ľnceleri tabiata g├Âre ziraat yapard─▒k. Turnalar─▒n u├žu┼čunu g├Âzlerdik. Yakup bey, k├Âyde seky─▒k─▒lan de─čirmende ÔÇťAh Bir Zengin OlsamÔÇŁ filminin ├žekildi─čini s├Âyledi. Tanju OkanÔÇÖ─▒n ├╝nl├╝ ┼čark─▒s─▒ 1971 y─▒l─▒nda filme al─▒nm─▒┼čt─▒r. Filmde Tanju Okan, Murat Soydan ve Zeynep Aksu ba┼črollerdeydi. Filmin final sahnesi de─čirmende ├žekilmi┼č.

Misi ┼čaraphanelerini ┼×inasi ├çelikkolÔÇÖdan dinleyelim.

Seksenli y─▒llar─▒n sonu ve doksanl─▒ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda Aynal─▒ ├çar┼č─▒ÔÇÖda turistlere Karag├Âz oynat─▒yordum. O zaman hen├╝z pe┼čtemal ku┼čanmam─▒┼čt─▒m. Ustalar─▒ ─░stanbul ve AnkaraÔÇÖdan getiriyordum. Kent OtelÔÇÖde a─č─▒rl─▒yordum. Ayr─▒ca turistler tur d├╝zenliyordum.┬á Turistleri G├╝neybudaklar k├Ây├╝ne g├Ât├╝r├╝yordum. G├╝neybudaklarÔÇÖda turistlere folklor g├Âsterisi yap─▒yor ve k├Âyde kurdu─čumuz ├žeyiz odas─▒n─▒ gezdiriyorduk. Folklor ekibini BursaÔÇÖdan getiriyorduk.┬á Gen├žler k─▒yafet de─či┼čtirince tan─▒m─▒yorlard─▒.

Buraya giderken Misi k├Ây├╝ne u─črard─▒k. O zaman ah┼čap konaklar, binalar duruyordu.

Misi K├Ây├╝nde ┼×inasi ├çelikkolÔÇÖun Kurdu─ču Karag├Âz Evi

 

Bir g├╝n ABDÔÇÖnin Teksas EyaletiÔÇÖnin San Diego ┼čehrinden Charles Ross ad─▒nda bir turist geldi. Kendisini dola┼čt─▒rd─▒k, ├žok memnun kald─▒. Turizm ┼čirketi varm─▒┼č ÔÇťsize tur getirece─čimÔÇŁ dedi. ┼×irketinin ad─▒ Neor Hakikar TourÔÇÖdu.┬á Ertesi y─▒l ├Ânce yaln─▒z geldi. Sonra 18 ki┼čilik bir turla geldi. ─░stanbulÔÇÖdan bir rehber al─▒rlar ve o zaman─▒n l├╝ks otob├╝s markas─▒ olan Prenses marka otob├╝sle BursaÔÇÖya gelirlerdi.

├ľnce BursaÔÇÖy─▒ gezdirirdim. BursaÔÇÖda MuradiyeÔÇÖdeki Y─▒lmaz Faik ─░pek fabrikas─▒n─▒ gezdirirdim.

Burada ipek ipli─či ├žekilir ve dokunurdu. Burada daha ├žok Demirkap─▒ ve MuradiyeÔÇÖde ya┼čayan Roman vatanda┼člar ├žal─▒┼č─▒yordu.

Turistlere Aynal─▒├žar┼č─▒ÔÇÖda Karag├Âz oynat─▒rd─▒m. Oyuna turizmcileri, k├╝lt├╝r m├╝d├╝rl├╝─č├╝, kaymakaml─▒k ve belediye b├╝rokratlar─▒n─▒ davet ederdim. Ustalar Ankara ve ─░stanbulÔÇÖdan geliyorlard─▒.┬á Sonraki g├╝n G├╝neybudaklar ve Misi, ├╝├ž├╝nc├╝ g├╝n ─░znikÔÇÖe hac─▒ olmaya g├Ât├╝r├╝rd├╝m.

G├╝neybudak k├Ây├╝n├╝n rak─▒m─▒ 950 metredir. 2 Haziran g├╝n├╝ kar ya─čd─▒, ┼ča┼č─▒rd─▒k. Bir saat sonra kesildi. Folklorcular─▒m─▒z T├╝rkmen oyunlar─▒n─▒ oynarken k├Âyde ya┼čayan birka├ž ki┼či de oyuna kat─▒ld─▒. Harmanyeri yan─▒nda E┼črefÔÇÖin evi vard─▒, o evde mola verirdik. Gelmeden ├Ânce haber verirdik.

MisiÔÇÖde doksanl─▒ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda d├Ârt ┼čarap deposu ve bir ┼čaraphane vard─▒. K├Ây├╝n giri┼činde k├Âpr├╝ye yak─▒n bir ┼čarap├ž─▒ vard─▒. Sahibi Bardak├ža lakapl─▒ ├ľmer G├╝m├╝┼čt├╝. Turistleri oraya g├Ât├╝r├╝rd├╝m. Baz─▒lar─▒ ┼čarap i├žerdi. Kimisi sat─▒n al─▒rd─▒. ├ľmer Bey f─▒├ž─▒dan kola ┼či┼čelerine ┼čarap doldurup hediye ederdi.

BursaÔÇÖda Misi k├Ây├╝nden gelen be┼č ┼čaraplar─▒n sat─▒ld─▒─č─▒ be┼č ┼čarap├ž─▒ bulunuyordu. KayhanÔÇÖda, Cumhuriyet Caddesi ├╝zerinde ─░nci Sinemas─▒ÔÇÖn─▒n kar┼č─▒s─▒nda, cadde ├ž─▒k─▒┼č─▒nda bug├╝n ├çokran PlakÔÇÖ─▒n oldu─ču yerde ve yan─▒ndaki d├╝kk├ón ┼čaraphaneydi. ├ť├ž K├ÂfteÔÇÖde ┼čarap i├žilirdi. Bir ba┼čka ┼čarap├ž─▒ Arap ┼×├╝kr├╝ Soka─č─▒ giri┼čindeydi. Bu sokakta Yahudi VitaliÔÇÖnin de ┼čaraphanesi bulunuyordu.

┼×arap bardakta sat─▒ld─▒─č─▒ i├žin ┼čarap sat─▒lan yerlere ve ┼čaraphanelere bardak├ž─▒ denilirmi┼č. K├Âyden ─░stanbulÔÇÖa ├╝z├╝m sat─▒l─▒rd─▒. ┼×imdi ├╝z├╝m de ┼čarapta ├╝retilmiyor.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á *

Anlatan 1956 do─čumlu H├╝sn├╝ Usta: ÔÇťG├╝lbah├žeÔÇÖde oturuyordum. 16-17 ya┼člar─▒ndayd─▒m. Yetmi┼čli y─▒llarda Arkada┼člar─▒m─▒zla H├╝rriyetÔÇÖe gider, oradan k─▒z arkada┼člar─▒m─▒zla ├çekirge ├╝zerinden Atat├╝rk Orman─▒ÔÇÖn─▒n i├žindeki patikadan MisiÔÇÖye inerdik. Ellerimizde plastik bidonlar olurdu. Bir, birbu├žuk saat y├╝r├╝rd├╝k.

Burada Yahudi ┼čarap├ž─▒ LiyaÔÇÖn─▒n ┼čaraphanesine giderdik. ┼×araphanenin mahzeninde me┼čeden yap─▒lma 10-15 b├╝y├╝k f─▒├ž─▒ bulunuyordu. A─ča├ž kupalarla f─▒├ž─▒lardaki ┼čaraplar─▒ tadard─▒k. Kafay─▒ bulunca da ÔÇśhangisinden istersen verÔÇÖ derdik. D├Ânerken elimizdeki bidonlara ┼čarap doldururduk. Sonra ┼čark─▒ s├Âyleye s├Âyleye yola d├╝┼čerdik. ├ľnce k─▒zlar─▒ b─▒rak─▒rd─▒k. Sonra mahalleye d├Ânerdik. 1974 y─▒l─▒ndan sonra girmedim.

Kaya Dede

Misili ┼čarap├ž─▒lar─▒n en me┼čhuru Kaya Dede diye an─▒lan 1939 do─čumlu Kaya Ali Ye┼čilkayaÔÇÖd─▒r. Do─čma b├╝y├╝me Misilidir. 2013 y─▒l─▒nda Gastronomi sergisinin mart say─▒s─▒nda kendisiyle yap─▒lan s├Âyle┼či de k├Âydeki ┼čarap imalathanelerinin ├Âyk├╝s├╝n├╝ anlatm─▒┼čt─▒r.

Bundan 30 y─▒l ├Âncesine kadar k├Âyde 6 meyhane bulundu─čunu, sahiplerinin Bardak├ž─▒ Mustafa, Emin Efe, Emin arg─▒n, Emin Deveci ve Halil ├çakar oldu─čunu s├Âyl├╝yor. K├Âyde meyhane s├Âzc├╝─č├╝ i├žkinin i├žildi─či yer de─čil, ┼čarap ├╝retilen yer anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. ┼×arap buralarda ├╝retildikten sonra t├╝ketilmesi i├žin Arap ┼×├╝kr├╝ Soka─č─▒ÔÇÖna g├Ânderiliyormu┼č.

Y├Ârenin ┼čarab─▒ M art ay─▒nda asmalar patlamadan a┼č─▒lanan ┼č─▒ral─▒k ├╝z├╝mden yap─▒┼č─▒yor. 1 kilosundan 800 gram ┼č─▒ra al─▒nan ├╝z├╝m f─▒nd─▒k irili─činde, yuvarlak formda ve beyaz. Kaya Dede, 30-40 kilo ├žeken asmalar oldu─čundan s├Âz a├ž─▒yor.┬á K├Âyl├╝den ├╝z├╝m├╝n kilosunu 20-25 kuru┼ča ald─▒klar─▒n─▒, 20 kuru┼č vergi verdiklerini, 10 kuru┼č i┼č├žilik ├Âdediklerini, 50-60 kuru┼ča mal ettikleri ┼čarab─▒n litresini 1 liradan satt─▒klar─▒n─▒ anlat─▒yor. D├╝─č├╝n ve benzer cemiyet i├žin gelenlere 26 kiloluk damacanalarda litresini 80 kuru┼ča satt─▒klar─▒n─▒ anlat─▒yor.

Misi ev ┼čarab─▒n─▒n yap─▒l─▒yla ilgili ayr─▒nt─▒lar veren Kaya Dede: ÔÇť├ťz├╝m 2-2,5 ay me┼če f─▒├ž─▒larda kal─▒yor. ┼×─▒ran─▒n ├žamuru dibe oturuyor. Her f─▒├ž─▒da yakla┼č─▒k bir kar─▒┼č ├žamur birikiyor. F─▒├ž─▒lara ucu s├╝zge├žli hortumu bir kar─▒┼č yukar─▒dan ba─čl─▒yoruz. ┼×─▒ra hortum sayesinde berrak olur. Bu ┼č─▒ray─▒ ba┼čka bir f─▒├ž─▒ya al─▒yoruz. F─▒├ž─▒lar 2-2,5 tona kadar, sarn─▒├žlar 10 tona kadar ├╝z├╝m al─▒r. F─▒├ž─▒n─▒n dibinde kalan ├žamuru soda kostik ile ├žalkalar─▒z. Bu i┼člem 2-3 sefer yap─▒l─▒r.┬á ├çamurun temizlenip temizlenmedi─čini anlamak i├žin f─▒├ž─▒n─▒n i├žine 5 tane k├╝k├╝rt ├žubu─ču koyar─▒z, k├╝k├╝rtleri yakar─▒z, i├žine salar─▒z. On dakika bekleriz. E─čer F─▒├ž─▒ temizlendiyse ├žubuklar─▒n hepsi yanar. E─čer yanmazsa bir daha temizleriz. ┼×arab─▒ f─▒├ž─▒ya koyduktan sonra a─čz─▒na t├╝lbent koyuyoruz. 10-15 g├╝n kaynama pay─▒ var. Depolar─▒ ekim ay─▒nda a├žar─▒z.ÔÇŁ

Misi ev ┼čarab─▒ 17-18 derece alkole sahip, s├Âz konusu f─▒├ž─▒lar me┼če ve kestane a─čac─▒ndan yap─▒l─▒yor. K├Âydeki ┼čarap depolar─▒n─▒, yerel a─č─▒zda sarn─▒├žlar─▒ kuran Ali UstaÔÇÖym─▒┼č.

├ťreticinin en b├╝y├╝k korkular─▒ndan biri ┼čarab─▒n i├žine ekmek d├╝┼čmesidir. ├ç├╝nk├╝ bir ├že┼čit maya olan ekmek ┼čarab─▒n bozulmas─▒na, k├Ât├╝ kokmas─▒na yol a├žar. B├Âyle dutumda ka├ž ton olursa olsun ┼čarab─▒n d├Âk├╝lmesi gerekirmi┼č.

┼×inasi ├çelikkol, Kaya Ali Bey i├žin ┼čunlar─▒ anlatt─▒: ÔÇťMisi k├Ây├╝nden babas─▒n─▒n g├Ânderdi─či ┼čarapl─▒k ├╝z├╝mleri Doruk ─░┼č Han─▒ÔÇÖn─▒n bulundu─ču soka─ča girdi─činizde soldaki arada bulunan ┼čarap imalathanesine getirirdi. Daha sonra amcas─▒n─▒n KayhanÔÇÖdaki ┼čaraphanesinde (meyhanesinde) ├žal─▒┼čm─▒┼č. Bir sebepten aralar─▒ a├ž─▒lm─▒┼č ve k├Âye d├Ân├╝p, ┼čarap imalat─▒na ba┼člam─▒┼č.ÔÇŁ

Yakla┼č─▒k yedi-sekiz y─▒l ├Ânce bazlama pi┼čiren k├Ây kad─▒nlar─▒ndan birisine, ÔÇťNiye ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒ b─▒rakt─▒n─▒zÔÇŁ dedi─čimde, bana; ÔÇťErkeklerimiz ├žok i├žiyor demi┼čti.

├ľmr├╝n├╝n son y─▒llar─▒nda Kaya Ali BeyÔÇÖe ┼čarap yapar diye ├╝z├╝m sat─▒lmam─▒┼č.

BursaÔÇÖn─▒n ba┼čka bir ┼čarap yap─▒lan k├Ây├╝ ─░neg├ÂlÔÇÖdeki Domak├Ây (┼×ehitler k├Ây├╝)ÔÇÖd├╝r. Bu k├Âyde yap─▒lan ┼čaraplar ticaret i├žin de─čil, i├žmek i├žin yap─▒l─▒rd─▒. Birka├ž kere i├žme f─▒rsat─▒m oldu. Piyasada sat─▒lan ┼čaraplara g├Âre epey sertti.

*

16 A─čustos 2004┬átarihinde NTVÔÇÖde yay─▒nlanan bir haberde Misi ┼čarab─▒ kentle┼čmeye direniyor diye bir haber yap─▒l─▒r. K├Ây├╝n son ┼čarap ├╝reticisi ├ľmer G├╝m├╝┼č, ÔÇťb├Âlgenin her yan─▒ ├╝z├╝m ba─člar─▒yla doluyduÔÇŁ diye hat─▒rlad─▒─č─▒ ├žocuklu─čunda, k├Âyde her b├╝y├╝k hanenin ┼čarap imalat─▒ yapt─▒─č─▒n─▒ vurguluyor.

Ge├žen y─▒llarda ancak, Misi K├Ây├╝ ├žarp─▒k kentle┼čmeden olumsuz etkilendi. G├╝m├╝┼č ÔÇťDo─čan─▒n zamanla katledilip her yerin betonla┼čmas─▒, ├╝z├╝m ba─člar─▒n─▒ kuruttu, ┼čarap├ž─▒lar─▒m─▒z b├╝y├╝k darbe yedi, imalathaneler teker teker kapanmak zorunda kald─▒ÔÇŁ s├Âzleriyle k├Ây├╝n son y─▒llardaki durumunu ├Âzetliyor.
K├Âyde baba mesle─čini s├╝rd├╝ren bir tek kendisinin kald─▒─č─▒n─▒ ifade eden G├╝m├╝┼č, ÔÇťBabam─▒n 1940 y─▒l─▒nda kurdu─ču imalathanede, tahta f─▒├ž─▒larda y─▒ll─▒k 30-40 ton ┼čarap imal ediyorum. BursaÔÇÖn─▒n d─▒┼č─▒nda ─░stanbul, ─░zmir ve AntalyaÔÇÖda m├╝┼čterilerim var. Ge├žmi┼čte ┼čarab─▒yla ├╝nl├╝ olan ve ├╝n├╝n├╝ bug├╝ne kadar s├╝rd├╝rmeyi ba┼čaran k├Ây├╝m├╝zde, ┼čarap├ž─▒l─▒k m├╝cadelesini art─▒k tek ba┼č─▒ma veriyorumÔÇŁ diye konu┼čtu.
G├╝m├╝┼č, k├Âyde ├╝z├╝m ba─člar─▒n─▒n bulunmamas─▒ nedeniyle, ├╝z├╝mleri ─░zmirÔÇÖin Sel├žuk ─░l├žesiÔÇÖnden getirtiyor.

┼×arap Damacanalar─▒

Misi k├Ây├╝n├╝ ge├ž ke┼čfettim. Ben gitti─čimde ┼čaraphaneler kapanm─▒┼čt─▒. ┼×arap i├žmeyi ├Â─črencilik y─▒llar─▒mda ├Â─črenmi┼čtim. En ucuz ┼čarap ├çubuk ┼čarab─▒yd─▒. Galon tabir edilen 3 litrelik ┼čarab─▒ al─▒p, arkada┼člarla i├žerdim.┬á Sonra rak─▒c─▒ oldum.

Y─▒llar sonra i├žti─čin Doma k├Âyde yap─▒lan ev ┼čarab─▒n─▒ epey sert bulmu┼čtum. Tesad├╝fen tan─▒┼čt─▒─č─▒m vi┼čne ┼čarab─▒ ├žok be─čendim ve DenizliÔÇÖden getirtmi┼čtim.

Misi k├Ây├╝ne giri┼čteki k├Âpr├╝den gelmeden sa─čda geni┼č kap─▒l─▒ bir ev vard─▒. Evin ├Ân├╝nde bulunan devasa bir f─▒├ž─▒ vard─▒. Eski bir ┼čarap f─▒├ž─▒s─▒. Devasa f─▒├ž─▒n─▒n etraf─▒n─▒ otlar sarm─▒┼čt─▒.

F─▒├ž─▒n─▒n hemen yan─▒nda ellili y─▒llarda filmlerde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z eski model bir Amerikan arabas─▒ vard─▒. Uzun burunlu Chevrolet marka araba vard─▒. Antika s─▒n─▒f─▒na girecek bir arabayd─▒ Zaman i├žinde o da enkaza d├Ân├╝┼čt├╝.

K├Ây Giri┼čindeki ┼×araphaneden Geride Kalan F─▒├ž─▒ Y─▒llar ─░├žinde ├ç├╝r├╝y├╝p Gitti.

Buras─▒ son ┼čarap├ž─▒ ├ľmer G├╝ne┼čÔÇÖe aitti. ├ľmer G├╝m├╝┼č, 1941 y─▒l─▒nda do─čmu┼č. Babas─▒ Mustafa G├╝m├╝┼čÔÇÖte ┼čarap├ž─▒ym─▒┼č.┬á Kooperatif da─č─▒lm─▒┼č ve ortaklar kendi ba┼č─▒na devam etmi┼čler.

┼×araphanenin ├ľn├╝nde ├ľmer G├╝m├╝┼čÔÇÖ├╝n Chevrolet Arabas─▒

1988 y─▒l─▒nda Olay gazetesinde Aslan ┼×ahin imzal─▒ bir yaz─▒ Miside ┼čarap├ž─▒l─▒kla ilgili geni┼č bir yaz─▒ ├ž─▒kar. K├Âydeki ┼čarap├ž─▒l─▒k k├Ât├╝ g├╝nler ge├žirmektedir.

┼×araphane sahiplerinden Tevfik G├╝ndo─čdu, k├Âydeki ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒n gidi┼čat─▒n─▒ iyi g├Ârmedi─čini anlat─▒r. Tevfik Bey, 1965 y─▒l─▒ndan bu yana ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝n├╝ ifade eder. Ancak k├Âydeki ├╝z├╝m ba─člar─▒ kalan iki ┼čaraphaneyi bile beslememektedir. Tevfik Bey, EgeÔÇÖden ├╝z├╝m getirdi─čini s├Âyler (son ┼čarap├ž─▒ ├ľmer G├╝m├╝┼č ┼čarap yapmak i├žin EgeÔÇÖden ├╝z├╝m getirmi┼čtir).

┼×araphane hakk─▒nda en son bilgiye yeme i├žme k├╝lt├╝r├╝ hakk─▒nda ara┼čt─▒rma yapan, Bursal─▒ Hakan Do─čuÔÇÖnun 5 Aral─▒k 2006ÔÇÖda Milliyet blogda yay─▒nlanan yaz─▒s─▒nda rastlad─▒m. Otomotiv sekt├Âr├╝nde ├žal─▒┼čan Hakan Bey, yeme i├žme k├╝lt├╝r├╝ ve ┼čarap├ž─▒l─▒k konusunda ara┼čt─▒rma yapan bir insan. BursaÔÇÖn─▒n iki bin y─▒ll─▒k ┼čarap ├╝reticisi Misi k├Ây├╝ne ko┼čar ama hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ ya┼čar. K├Âyde bir ┼čaraphane kalm─▒┼čt─▒r.

┼×araphane sahibiyle tan─▒┼č─▒r.

ÔÇťÔÇŽKala kala bir ┼čaraphane kalm─▒┼č. O da peri┼čan bir yerde bir ┼čeyleri r├Âlantide s├╝rd├╝r├╝yor. Beraber bir iki kadeh yuvarlad─▒k. Bursa y├Âresinde yeti┼čen k─▒rm─▒z─▒ ve beyazlardan baz─▒ ┼čaraplar yapm─▒┼č, beyazlar hi├ž iyi de─čildi, k─▒rm─▒z─▒lar ise bir nebze daha iyiydi, ama sonu├ž k├Ât├╝yd├╝. Benim gibi ┼čarap├ž─▒l─▒─č─▒ ─░ngilizce kitaplardan ├Â─črenen bir mektepli ile kesiklikle alayl─▒ bir ├╝reticinin tart─▒┼čmas─▒ pek ho┼čtu. ┼×arab─▒n ne kadar do─čal bir ┼čey oldu─čunu bana bir kere daha hat─▒rlatt─▒. Ben birtak─▒m man├╝plasyonlar ile daha iyi ┼čaraplar yap─▒yorum, ama o insanl─▒k tarihinin en eski i├žkisini en do─čal y├Ântemlerle yap─▒yordu.ÔÇŁ

Hakan Do─čuÔÇÖnun Milliyet Blogda yay─▒nlanm─▒┼č yaz─▒s─▒na bakal─▒m:

ÔÇťTarihe d├Ân├╝p bakt─▒─č─▒m─▒zda, ├╝z├╝m├╝n ve ┼čarab─▒n anavatan─▒ AnadoluÔÇÖda, toprak ve iklim itibar─▒yla en uygun y├Ârelerin Bursa ve civar─▒ oldu─čunu, yak─▒n tarihe kadar ┼čarap ve ┼čarap├ž─▒l─▒ktan ├Ânemli nimetler al─▒nd─▒─č─▒n─▒ g├Ârmek kolayca m├╝mk├╝n oluyor. Belki de insano─člunun ilk ├╝retim tecr├╝besi olabilecek ┼čarap yap─▒m─▒, BursaÔÇÖda daha 40 y─▒l ├Âncesine kadar ├Ânde gelen sanayi dal─▒yd─▒. ├ťstelik y├╝zy─▒llard─▒r b├Âyle oldu─čunu belgelerden g├Ârmek de m├╝mk├╝n. Bursa Ticaret ve Sanayi Odas─▒ÔÇÖn─▒n kuruldu─ču 1889 tarihindeki ilk ├Ânemli karar ┼čarap olmu┼čÔÇŽ 18 Haziran 1889ÔÇÖda kurulan Ticaret Odas─▒ÔÇÖn─▒n ilk toplant─▒ karar─▒ adresinin tespiti. Sonraki karar─▒ ise tefri┼čat ve g├Ârevlilerle ilgiliÔÇŽ 23 Temmuz 1889 tarihli ilk ├žal─▒┼čma toplant─▒s─▒nda Ba┼čkan Osman Fevzi Efendi; 2. Ba┼čkan K├ómil Beyefendi, ├╝yeler ise; Serup├žan Efendi, Filibeli Kirkor Efendi, Nikolaki Efendi, Bay Kostan EfendiÔÇŽ Toplant─▒n─▒n ilk ve tek konusu ise; ┼čarap ihracat─▒n─▒n artt─▒r─▒lmas─▒ amac─▒yla ba─č bozumu zamanlar─▒n─▒n tayini! Takip eden pek ├žok toplant─▒da konu yine ┼čarap olmu┼č. ├ľyle ya Osmanl─▒ y├╝zy─▒llarca, topraklar─▒nda ├╝retilen y├╝z milyonlarca litre ┼čarab─▒ Orta AvrupaÔÇÖya ihra├ž etmi┼č, y├╝z binlerce alt─▒n kazanm─▒┼čt─▒ÔÇŽ Rakamlar ├žok ├žarp─▒c─▒. 1904 y─▒l─▒na dek, y─▒lda 300 milyon litre civar─▒nda ┼čarap ihra├ž ediliyormu┼č. Bug├╝n ├╝lkemizdeki toplam ┼čarap ├╝retimi o tarihte ihra├ž edilen miktar─▒n be┼čte biriÔÇŽ

Bursa ┼čarap ihracat─▒nda ├Ânder b├Âlgelerden birisiymi┼č. Ke┼či┼č Da─č─▒ÔÇÖn─▒n (Uluda─č) her yerinde ┼čarapl─▒k ├╝z├╝m yeti┼čtiriliyormu┼č.

Mudanya s─▒rtlar─▒, Orhaneli, ─░neg├Âl, ─░znik, Gemlik, Orhangazi ve Karacabey de ┼čarapl─▒k ├╝z├╝m ba─člar─▒yla doluymu┼čÔÇŽ

Uluda─čÔÇÖ─▒n K─▒z─▒k k├Âyleri, Misi, Orhaneli ve Ge├žit alm─▒┼č y├╝r├╝m├╝┼čÔÇŽ Her yer ├╝z├╝mlerle doluymu┼č. Ke┼či┼č Da─č─▒ÔÇÖn─▒n ├╝zerinde y├╝zy─▒llar ├Âncesinden kalan Bakus mabetleri her yerdeymi┼č. Bakkhalarla ┼čarap ┼čenlikleri yap─▒l─▒yormu┼č.

Her ba─č bozumunda. Y├Âredeki kaz─▒larda bulunan eski Roma, Bizans ve Prusya sikkelerinin ├╝stlerinde Bakus fig├╝rleri yer al─▒yormu┼č.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ┼čarap ihracat─▒ndaki en ├Ânemli limanlar─▒ndan birisi ise Tirilye olmu┼č. (Zeytinba─č─▒) Bug├╝n TirilyeÔÇÖye giderseniz, her evin ├Ân├╝nde bir asma dikili oldu─čunu g├Âreceksiniz.

Gelelim 40 y─▒l ├ÂncesineÔÇŽ 1959ÔÇô60 y─▒llar─▒nda BursaÔÇÖda 19 ┼čarap i┼čletmesi varm─▒┼č ve milyonlarca litre ┼čarap ├╝retiliyormu┼č. ├ľrne─čin, 1960 y─▒l─▒nda 16 000 hektar ba─č alan─▒ndan kay─▒tl─▒ 1.269.400 litre ┼čarap ├╝retilmi┼č. Kay─▒tl─▒ olmayanlarla birlikte bunun 3.000.000 litre civar─▒nda oldu─ču tahmin ediliyor. Misi, Ge├žit, eski ─░zmir yolu hatta ┼čimdiki KoruparkÔÇÖ─▒n yan─▒nda ┼čaraphaneler varm─▒┼č ve her yer ba─člarla ├Âr├╝l├╝ym├╝┼č. B├╝y├╝klerimizden dinlemi┼čizdir; o tarihlerde MudanyaÔÇÖya trenle gidilirken, yolcular Mudanya tepelerinde yava┼člayan trenden inip ba─člardan ├╝z├╝m kopar─▒p yerlermi┼č. BursaÔÇÖn─▒n kendine has ├╝z├╝mleri varm─▒┼č: Mudanya ├╝z├╝m├╝, m├╝┼čkile, ├žavu┼č, rezaki, beylerce, irikara, bostanc─▒, beyaz ┼č─▒ral─▒k, pembe ┼č─▒ral─▒k, misket, ├ža─čr─▒┼čan karas─▒ gibiÔÇŽ Alkol oran─▒ % 12,2 ile 14,2 aras─▒nda de─či┼čen ┼čaraplar ├╝retilirmi┼č. ├ťz├╝mler toplan─▒r, tahta preslerde s─▒k─▒l─▒r ve y├Âredeki me┼če a─ča├žlar─▒ndan yap─▒lan f─▒├ž─▒lara konulur saklan─▒rm─▒┼č. Yani ├╝z├╝m, b├Âlgenin yani bizim preslerimizden, bizim f─▒├ž─▒lar─▒m─▒zdan, bizim a─ča├žlar─▒m─▒zdan ve bizim ustalar─▒m─▒z taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼č. ├ťretimde ├žal─▒┼čan ┼čarap ustalar─▒ da bizim insan─▒m─▒zdanm─▒┼č. Nas─▒l ├╝z├╝lmez ki insanÔÇŽ Bu kadar her ┼čeyi bize ait bir de─čer nas─▒l ÔÇť─▒skalan─▒rÔÇŁ, kaybolur ve azal─▒r? Sorar─▒m size, ├╝lkemiz bir sanayi ├╝lkesi mi? ┼×ayet cevap evet ise hangisi ÔÇťbizimÔÇŁ sanayimizÔÇŽ Yani, teknolojisi ithal, motoru, plasti─či, lasti─či, ├želik sac─▒ ve y├Ânetimleri ithal otomotiv mi bizim sanayimiz ya da dokuma makinalar─▒, bask─▒ makinalar─▒, diki┼č makinalar─▒ ithal, sentetik ipli─činin hammaddesi, pamu─ču, keteni ithal tekstil mi ÔÇťbizimÔÇŁ sanayimiz? Yoksa, hammaddesi en g├╝zel iklim ve toprak ┼čartlar─▒na sahip AnadoluÔÇÖda yeti┼čebilecek ├╝z├╝m olup, y├╝zy─▒llarca hatta bin y─▒llarca tarih ve deneyim sahibi oldu─čumuz ÔÇť┼čarapÔÇŁ m─▒ ÔÇťbizimÔÇŁ sanayimiz?

AnadoluÔÇÖnun ┼čarap tarihi 6000 y─▒ll─▒kÔÇŽ Oysa AnadoluÔÇÖdan 3500 y─▒l sonra ve yine AnadoluÔÇÖdan al─▒n─▒p fideleri g├Ât├╝r├╝lerek ├╝z├╝mle tan─▒┼čan Fransa y─▒lda ┼čaraptan 10 milyar dolar d├Âviz kazan─▒yor. Daha 150 y─▒ll─▒k ┼čarap tarihine sahip Avustralya ve G├╝ney Afrika y─▒lda 2,5 milyar dolar ┼čarap ihracat─▒ ger├žekle┼čtiriyorlar. Bizdeki rakam─▒ bilmek ister misiniz? Toplam ┼čarap ├╝retimimiz ┼ču anda 70 Milyon litre civar─▒nda. 100 senede 5ÔÇô6 misli k├╝├ž├╝lm├╝┼č. ├ťretici say─▒s─▒ 70 civar─▒nda (40 y─▒l ├Ânce sadece

BursaÔÇÖda 19 ├╝retici varken, bug├╝n bir tek faal ├╝retici var), ihracat─▒m─▒za gelince; y─▒lda 2,5 milyon litre ihracat─▒m─▒z var.

100 y─▒l ├Âncesine g├Âre 120 kat azalm─▒┼č ve sadece 9 milyon dolar gelir elde ediliyor. D├╝nya ┼čarap ihracat─▒ 30 Milyar dolarlar civar─▒nda.

B├Âylelikle neleri ÔÇť─▒skalam─▒┼čÔÇŁ oldu─čumuz kolayca g├Âr├╝l├╝yor. Daha d├╝nya n├╝fusunun yar─▒s─▒n─▒n ┼čarap t├╝ketmeye ba┼člamad─▒─č─▒ ama 10 y─▒l i├žinde ba┼člayaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde kay─▒p daha belirgin g├Âr├╝l├╝yor.

Ka├ž─▒p gidenlerden bahisle k├Ât├╝mser bir tablo ortaya koymu┼č olabilirim. Hi├ž mi ho┼č geli┼čme yok ┼čarapta diye sorabilirsiniz. Tabi ki var. ┼×arap t├╝ketimi ├žok daha bilin├žlenmeye ba┼člad─▒. ─░nsan─▒m─▒z, daha ├žok d─▒┼čar─▒da yemek yemeye, i┼č toplant─▒lar─▒n─▒, kutlamalar─▒n─▒ ak┼čam yemeklerine ta┼č─▒maya ba┼člad─▒. Yurt d─▒┼č─▒ gezileri ve ├╝lkemizi ziyaret eden yabanc─▒ say─▒s─▒ artt─▒k├ža ┼čarap bilinci de artt─▒. Buna paralel olarak ┼čarap ├╝reticileri de ba─čc─▒l─▒kta ve ┼čarapta kaliteye daha ├žok ├Ânem vermeye ba┼člad─▒lar. Denetimler de keyifsiz ve d├╝zensiz ┼čarap ├╝retiminin ├Ân├╝ne ge├žti. ┼×arab─▒ severek ancak bilerek t├╝ketme ihtiyac─▒ artt─▒. ┼×arap kurslar─▒, tad─▒mlar her ge├žen g├╝n ├žo─čal─▒yor. ├ťretici say─▒s─▒ yava┼č da olsa artmaya ba┼člad─▒. BursaÔÇÖm─▒z da bundan pay─▒n─▒ ald─▒. 2000 y─▒l─▒na gelindi─činde BursaÔÇÖda tek bir ┼čarap ├╝reticisi kalmam─▒┼čken, 2003 y─▒l─▒nda TirilyeÔÇÖde butik ve kaliteli ┼čarap ├╝retimiyle bir ┼čaraphane kuruldu. Ad─▒n─▒ b├Âlgemizde ya┼čad─▒─č─▒na inan─▒lan ve ad─▒na tarihte ┼čenlikler, mabetler yap─▒lm─▒┼č olan ┼čarap tanr─▒s─▒ ÔÇťBakusÔÇŁten alan bu yeni ┼čarap ├╝reticisi adeta ÔÇťkaybolan bir de─čeri geri kazanmak ÔÇťAd─▒na kaliteli butik ┼čarap ├╝retimi yap─▒yor. Ben halen Ge├žitÔÇÖten ge├žerken, sa─čda ├çin ├çin ┼×araphanesiÔÇÖnin terk edilmi┼č binas─▒na ve Bademli yolu giri┼čindeki Nil├╝fer ┼×araphanesiÔÇÖnin y─▒k─▒nt─▒lar─▒na bakarken buruk hislerle doluyorum. Eski ┼čarap ├╝stad─▒ Misili ├ľmer Bey ile sohbetlerimizde hisleniyorum. (16 A─čustos 2004)

BursaÔÇÖya 4 kilometre uzakl─▒ktaki Misi K├Ây├╝, 550 y─▒l ├Ânce kuruldu. 250 haneli k├Ây, Osmanl─▒ d├Âneminde AvrupaÔÇÖya ├╝z├╝m ihra├ž ediyordu. ├ľmer G├╝m├╝┼č, ÔÇťb├Âlgenin her yan─▒ ├╝z├╝m ba─člar─▒yla doluyduÔÇŁ diye hat─▒rlad─▒─č─▒ ├žocuklu─čunda, k├Âyde her b├╝y├╝k hanenin ┼čarap imalat─▒ yapt─▒─č─▒n─▒ vurguluyor.

┬áKentle┼čme Ba─člar─▒ Yok Etti

Ge├žen y─▒llarda ancak, Misi K├Ây├╝ ├žarp─▒k kentle┼čmeden olumsuz etkilendi. G├╝m├╝┼č ÔÇťDo─čan─▒n zamanla katledilip her yerin betonla┼čmas─▒, ├╝z├╝m ba─člar─▒n─▒ kuruttu, ┼čarap├ž─▒lar─▒m─▒z b├╝y├╝k darbe yedi, imalathaneler teker teker kapanmak zorunda kald─▒ÔÇŁ s├Âzleriyle k├Ây├╝n son y─▒llardaki durumunu ├Âzetliyor.

┼×arab─▒ Ya┼čatmaya Kararl─▒

K├Âyde baba mesle─čini s├╝rd├╝ren bir tek kendisinin kald─▒─č─▒n─▒ ifade eden G├╝m├╝┼č, ÔÇťBabam─▒n 1940 y─▒l─▒nda kurdu─ču imalathanede, tahta f─▒├ž─▒larda y─▒ll─▒k 30-40 ton ┼čarap imal ediyorum. BursaÔÇÖn─▒n d─▒┼č─▒nda ─░stanbul, ─░zmir ve AntalyaÔÇÖda m├╝┼čterilerim var. Ge├žmi┼čte ┼čarab─▒yla ├╝nl├╝ olan ve ├╝n├╝n├╝ bug├╝ne kadar s├╝rd├╝rmeyi ba┼čaran k├Ây├╝m├╝zde, ┼čarap├ž─▒l─▒k m├╝cadelesini art─▒k tek ba┼č─▒ma veriyorumÔÇŁ diye konu┼čtu.

G├╝m├╝┼č, k├Âyde ├╝z├╝m ba─člar─▒n─▒n bulunmamas─▒ nedeniyle, ├╝z├╝mleri ─░zmirÔÇÖin Sel├žuk ─░l├žesiÔÇÖnden getirtiyor.

 

KAYNAKÇA:

  • ANT
  • Bursa Hakimiyet
  • Do─ču, Hakan, Milliyet Blog, 5 Eyl├╝l 2006
  • Gastronomi, Mart-2013
  • Hakimiyet Milletindir
  • Kaplano─člu, Raif, BursaÔÇÖda Ba─č Bozumu ve ┼×arap K├╝lt├╝r├╝, www.bursadakultur.org
  • OLAY
  • Scheneider, Eliza Cheney Abbott, Bursa Mektuplar─▒, ─░stanbul-Ekim 2009, Derg├óh Yay─▒nlar─▒
  • Yeni ANT

S├Âzl├╝ Kaynaklar

  • H├╝sn├╝ Usta
  • ├ľmer G├╝m├╝┼č
  • ┼×inasi ├çelikkol
  • Turan ├çalay
  • Yakup D├╝lger

Toplam Okuma: 1,988 , Bug├╝n: 12 

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

30 Nisan 2021, Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi i├žin yorumlar kapal─▒
S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

30 Nisan 2021, S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

30 Nisan 2021, Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi? i├žin yorumlar kapal─▒
Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

27 Nisan 2021, Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD i├žin yorumlar kapal─▒
“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

25 Nisan 2021, “Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

25 Nisan 2021, Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat

Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar

Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒

Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (1)

Bizans Mutfa─č─▒ (1)

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (1) i├žin yorumlar kapal─▒
1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒

1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒

23 Nisan 2021, 1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya

Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya

23 Nisan 2021, Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya i├žin yorumlar kapal─▒
2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒

2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒

23 Nisan 2021, 2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

23 Nisan 2021, Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

23 Nisan 2021, Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller i├žin yorumlar kapal─▒
Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

17 Nisan 2021, Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či i├žin yorumlar kapal─▒
Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

17 Nisan 2021, Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus i├žin yorumlar kapal─▒
Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

17 Nisan 2021, Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

17 Nisan 2021, Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒