BursaÔÇÖdan K─▒r─▒m taht─▒na: ─░slam Giray Han

BursaÔÇÖdan K─▒r─▒m taht─▒na: ─░slam Giray Han

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

1960 y─▒llara kadar BursaÔÇÖya gelen seyyahlar, yazarlar BursaÔÇÖdaki mistik havadan, ┼čehrin ruhundan s├Âz etmeden ge├žmezlerdi. Evliya ├çelebiye g├Âre Bursa, ÔÇťRuhaniyetli bir ┼čehirdirÔÇŁ. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n dibacesidir. G├Ârevden ayr─▒lan y├Âneticilerin, ┼×eyh├╝lislamlar─▒n, medreselerde ders veren ├ólimlerin ├Âm├╝rlerinin kalan k─▒sm─▒n─▒ ge├žirmek istedi─či ┼čehirdir.

┼×ehrin hemen her yerinde, ├ževresinde bulunan, nedense g├╝n├╝m├╝zde Bursa B├╝y├╝k┼čehir BelediyesiÔÇÖnin camiye ├ževirdi─či tekkeler bu insanlar─▒n bilgi al─▒┼čveri┼činde bulundu─ču, g├Ân├╝l dostlar─▒yla hemhal olduklar─▒ yerlerdi.

Kurulu┼č devri padi┼čahlar─▒n─▒n Y─▒ld─▒r─▒m, ├çekirge ve Emirsultan gibi ┼čehrin uzak noktalar─▒na kurdu─ču k├╝lliyeler bir yandan, Yeni Mahalle, ─░vazpa┼ča, Kuzgunluk, Karamazak gibi tepelerde Abdal Musa, Pir Emir gibi dervi┼čler taraf─▒ndan kurulan tekkeler di─čer yandan ┼čehre ─▒┼č─▒k sa├ž─▒yorlard─▒.

BuharaÔÇÖdan MekkeÔÇÖye gelen EmirsultanÔÇÖ─▒n ├Ân├╝nde yazan kandillerin BursaÔÇÖda, bug├╝n t├╝rbesinin oldu─ču yerde s├Ând├╝─č├╝ rivayet edilir. K─▒sacas─▒ Uluda─čÔÇÖ─▒n yama├žlar─▒ tekkelerle dolar. Mustafa Arma─čan, ZeynileÔÇÖrde bir tekke kal─▒nt─▒s─▒na rastlad─▒─č─▒n─▒ yazar.

B├╝y├╝k bir kent olamam─▒┼č Bursa Osmanl─▒ d├Âneminde geli┼čmi┼čtir. BursaÔÇÖya bu ruhaniyeti belki Uluda─čÔÇÖdan esen sert lodoslar ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r.

Bursa ├Ânemli bir yerle┼čim yeri olmad─▒ ama ad─▒ Olimpos olan Uluda─č i├žin ayn─▒ ┼čeyleri s├Âyleyemeyiz. Uluda─č antik ├ža─člardan bu yana ululu─čunu s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝. Ad─▒, ÔÇťUzaktan parlayanÔÇŁ anlam─▒na gelen Uluda─č, antik ├ža─člarda yerle┼čim yeri olmu┼č, ├žok say─▒da tap─▒naklar ve kehanet merkezleri kurulmu┼čtur.

Bursa ├ževresinde on bin y─▒l ├Âncesine ait yerle┼čim yerleri bulunmu┼čtur. B├Âlgeye Hattiler, Ne┼čalar, Frigler, Misyler ba┼čta olmak ├╝zere ├že┼čitli Trak kavimleri yerle┼čmi┼čtir. Aizonai ├╝zerinden gelen yol Uluda─čÔÇÖ─▒n g├╝neyinden ge├žip, Bal─▒kesir taraflar─▒na veya bug├╝nk├╝ G├Âlyaz─▒ ├╝zerinden Marmara DeniziÔÇÖne ula┼č─▒rd─▒.

Uluda─čÔÇÖ─▒n ve buradaki kehanet merkezlerinin ├Ânemini anlatan en ├Ânemli ├Ârnek Argonatlar efsanesidir. Alt─▒n PostÔÇÖu aramak i├žin yola ├ž─▒k─▒p, Kolkis ├╝lkesine giden ─░ason ve arkada┼člar─▒ OlimposÔÇÖa da gelirler. ArgonotlarÔÇÖdan Hylas OlimposÔÇÖta kaybolur. Olimposun p─▒narlar─▒ndaki su perileri onu al─▒p g├Ât├╝rm├╝┼čler. Arkada┼č─▒ Polyphomos, bunun ├╝zerine BursaÔÇÖy─▒ kurmu┼č.

Hristiyanl─▒k yay─▒lmaya ba┼člay─▒nca pagan tap─▒naklar─▒n─▒n yerini manast─▒rlar al─▒r. Y├╝z civar─▒nda manast─▒r kurulur. Osmanl─▒lar b├Âlgeye ve BursaÔÇÖya h├ókim olunca manast─▒rlar yerini tekkelere terk ederler. Papazlar─▒n yerini dervi┼čler, babalar al─▒r. Ama halk, da─čda ya┼čayan ke┼či┼člerin an─▒s─▒na da─ča Ke┼či┼č Da─č─▒ ad─▒n─▒ verir.

Ke┼či┼č Da─č─▒ÔÇÖndan T├╝rkmen babalar─▒n, dedelerin h├╝km├╝ s├╝rerken ┼čehirdeki de tasavvuf erbab─▒ sadece BursaÔÇÖya de─čil, ├ževresini de ayd─▒nlat─▒r. ─░stanbulÔÇÖdan mollalar, m├╝derrisler, bilim erbab─▒ bazen g├Ân├╝ll├╝, bazen de g├Ân├╝ls├╝z BursaÔÇÖya gelirler. BursaÔÇÖdan ├ž─▒kan Aziz Mahmut H├╝dayi (1541-1828) ─▒┼č─▒─č─▒n─▒ ─░stanbulÔÇÖda yayarken, Niyazi M─▒sri (1818-1693) resmi makamlarla ge├žinemez. S├╝r├╝ld├╝─č├╝ Limni Adas─▒ÔÇÖnda ├Âl├╝r.

─░pek ticaretini kontrol etmek isteyen Fatih Sultan Mehmet, ├Ânce ─░stanbulÔÇÖu (1453) daha sonra K─▒r─▒mÔÇÖdaki Kefe (1475) ┼čehrini al─▒r. Alt─▒nordu ─░mparatorlu─ču da─č─▒lma s├╝recindeydi. K─▒r─▒m ba─č─▒ms─▒z bir hanl─▒k olma yolundayd─▒. Fatih, K─▒r─▒m taht─▒na Mengli GirayÔÇÖ─▒ oturtarak hanl─▒─č─▒ kendine ba─člar. Y─▒llar gelip ge├žer. K─▒r─▒m taht─▒ndan ├že┼čitli hanlar gelip ge├žer,

Babas─▒ I. Devlet GirayÔÇÖ─▒n hanl─▒─č─▒ d├Âneminde ─░stanbul’a rehin olarak g├Ânderilmi┼č daha sonra Bursa’da ikamet ettirilmi┼čtir. Karde┼či II. Mehmet Giray’─▒n ├ľzdemiro─člu Osman Pa┼ča ile ters d├╝┼čerek , Osmanl─▒ idaresindeki Kefe’yi ku┼čatmas─▒ ├╝zerine Bursa’dan getirtilerek K─▒r─▒m Han─▒ olarak tayin edilmi┼čtir.

Rus kaynaklar─▒ ─░slam GirayÔÇÖ─▒n dervi┼č olmak i├žin BursaÔÇÖya geldi─čini ve BursaÔÇÖda bir tekkede dervi┼č hayat─▒ s├╝rd├╝─č├╝n├╝ yazar. Baz─▒ Osmanl─▒ kaynaklar─▒ ─░slam GirayÔÇÖ─▒n KonyaÔÇÖya geldi─čini burada ya┼čad─▒─č─▒n─▒ s├Âylese de K─▒r─▒m han ve giraylar─▒n─▒n yerle┼čtirildi─či yerlere bakt─▒─č─▒m─▒zda bunun k─▒sa s├╝reli bir ziyaret oldu─čunu d├╝┼č├╝nebiliriz.

K─▒r─▒m hanlar─▒ ve giraylar─▒n─▒n Balkanlarda Yanbolu, Varna; TrakyaÔÇÖda Vize, ├çorlu, ├çatalca, Gelibolu; adalarda Sak─▒z ve RodosÔÇÖtu. ─░stanbulÔÇÖdaysa bir han Kad─▒k├ÂyÔÇÖe s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Mehmet Giray’─▒n katlinden ├╝├ž ay sonra o─člu II. Saadet Giray babas─▒n─▒n intikam─▒n─▒ almak ├╝zere yanlar─▒na s─▒─č─▒nd─▒─č─▒ Nogaylar─▒n deste─čini alarak 1584 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m hanl─▒─č─▒n─▒n ba┼č┼čehri olan Bah├žesaray, K─▒r─▒m’ a sald─▒rarak ─░slam Giray’─▒ Kefe’ ye s─▒─č─▒nmaya mecbur etti. Osmanl─▒’n─▒n yard─▒m─▒yla Saadet Giray ma─člup edildi. Yenilen Saadet Giray, Volga taraflar─▒na ├žekildi.

─░slam Giray’─▒n hanl─▒─č─▒na kadar Osmanl─▒ padi┼čah─▒ K─▒r─▒m han─▒ olanlar─▒n yaln─▒z hanl─▒─č─▒n─▒ tasdik ile berat g├Ânderirken bundan sonra bizzat K─▒r─▒m han─▒n─▒ tayin etmek suretiyle i├ž i┼člerine de m├╝dahale etmi┼čtir. Ayr─▒ca ─░slam Giray zaman─▒na kadar hutbelerde yaln─▒z K─▒r─▒m hanlar─▒n─▒n isimleri okunurken, onun hanl─▒─č─▒ndan itibaren hutbelerde ilk olarak Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n sonrada K─▒r─▒m han─▒n─▒n isimlerinin okunmas─▒ kabul edilmi┼čtir.

Ge├žirdi─či rahats─▒zl─▒k sonucu ├Âlen II. ─░slam Giray, bug├╝n Ukrayna s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalan Bucak b├Âlgesinde, Karadeniz sahilinde bulunan Akkerman Kalesi yak─▒n─▒ndaki caminin avlusuna defnedilmi┼čtir.

Bir ba┼čka K─▒r─▒m han─▒n─▒n yolu da BursaÔÇÖya d├╝┼čer. K─▒r─▒m Tatar Hanl─▒─č─▒’n─▒ 1707-1708, 1713-1715 ve 1730-1736 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├╝├ž kez y├Âneten Kaplan GirayÔÇÖ─▒n yolu da BursaÔÇÖya d├╝┼čer.

RodosÔÇÖta do─čan Kaplan Giray, 1680-1738 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. Tahtan indirildi─činde Sak─▒zÔÇÖa, ikinci indirili┼činde GeliboluÔÇÖya s├╝r├╝ld├╝. Ancak han─▒n BursaÔÇÖda bir ├žiftli─či vard─▒. ─░ste─či ├╝zerine ├žiftli─činde oturmas─▒na m├╝saade edildi. Ond├Ârt y─▒l burada ya┼čad─▒.

1730 y─▒l─▒na kadar BursaÔÇÖda ikamet etti. Patrona Halil isyan─▒ndan sonra isyanc─▒lar─▒n iste─či ├╝zerine K─▒r─▒m hanl─▒─č─▒na getirilmek istendi. ─░stanbulÔÇÖa ├ža─čr─▒ld─▒. Ba┼člang─▒├žta bu ├ža─čr─▒ya direndi. Ancak kabul etmeye mecbur kald─▒. Bu isyanla ÔÇťLALE DEVR─░ÔÇŁ sona erdi. Sultan III. Ahmet tahtan indirildi. Nev┼čehirli Damat ─░brahim Pa┼ča isyanc─▒lar─▒n iste─či ├╝zerine idam edildi. Tahta I.Mahmut ge├žirildi.

─░stanbulÔÇÖda zorbalar─▒n estirdi─či ter├Âr├╝ g├Âr├╝nce Padi┼čah I.Mahmut ve ├ževresine etki ederek bir oyunla Patrona Halil’in yakalan─▒p idam edilmesinde ├Ânemli rol oynam─▒┼čt─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ hanl─▒─č─▒ da fazla uzun s├╝rmedi.1736ÔÇÖda hanl─▒ktan al─▒nd─▒ ve sak─▒z Adas─▒ÔÇÖna s├╝r├╝ld├╝. Daha sonra s├╝rg├╝n yeri Gelibolu olarak de─či┼čtirildi. BursaÔÇÖdaki ├žiftli─čine yerle┼čmek i├žin izin istedi. ─░ste─či kabul edildiyse de BursaÔÇÖya gidemeden 1738 y─▒l─▒nda sak─▒z Adas─▒’nda vefat edince, vasiyeti ├╝zerine ├že┼čme’de g├Âm├╝ld├╝.

KAYNAKÇA:
-Akurgal, Ekrem, Anadolu K├╝lt├╝r Tarihi, Ankara-2005
-Armna─čan, Mustafa, Bursa ┼×ehrengizi, ─░stanbul1888
-Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi, ─░stanbul-1982
-Berkok ─░smail, Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
-Bi Mahmut, Kafkas Tarihi, Ankara-2011
-Evliya Çelebi, Seyahatnamesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit, İstanbul-2014
-Fisher, Alan, K─▒r─▒m Tatarlar─▒, ─░stanbul-2009
-Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve Rusya (1798-1919), Ankara-2011
-Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz Kuzeyindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972
-Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara-2011
-Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
-├ľzt├╝rk, Y├╝cel, Osmanl─▒ H├ókimiyetinde Kefe (1475-1600) Ankara-2000
-Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015
-Osrogosky, G., Bizans Devleti Tarihi, Ankara-2011
-Staden, Heinrich Von, Korkun├ž ─░van Zaman─▒nda Rusya, ─░stanbul-2016
– Vasary, Istvan, Kumanlar ve Tatarlar-─░stanbul, 2008
-Vernadsky, G.,Rusya Tarihi, ─░stanbul-2009
-Vernadsky, G.,Mo─čollar ve Ruslar, ─░stanbul-2007
-Yakubovski, A. Yu, Alt─▒nordu ve ├ç├Âk├╝┼č├╝, Ankara-2000
-Y─▒ld─▒r─▒m, Fahri, 14.Y├╝zy─▒ldan Cumhuriyet D├Ânemine Kadar Yabanc─▒ Seyyahlar─▒n G├Âz├╝nden Bursa ─░lindeki Mimari Eserler I-II

1,816 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒