Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
BursaÔÇÖdan Tamgal─▒sayÔÇÖa yolculuk notlar─▒
  • 08 May─▒s 2018 Sal─▒
  • +
  • -

Bursa T├╝rk Oca─č─▒ ├ževresinde toplanan bir grup T├╝rk├ž├╝, ├žal─▒┼čmalar─▒ndan bilgi sahibi olduklar─▒ ve ├ľn T├╝rk tarihi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan; AvrupaÔÇÖda ve di─čer k─▒talarda bulunan runik yaz─▒l─▒ yaz─▒tlar─▒ okuyup, yay─▒nlayan Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖ─▒n sa─čl─▒─č─▒ yerindeyken Kazakistan ve K─▒rgizistanÔÇÖa iki haftal─▒k bir gezi d├╝zenlediler.

Kaz─▒m Mir┼čan, Gazeteci Arslan Bulut, Bursal─▒ sanayiciler; ┬áO─čuz Y─▒ld─▒r─▒m, Turgay T├╝fek├žio─člu, Fuat Bursal─▒, Mete Tetik, Mete Akyol, Feyyaz ├ľz Y├╝ksel, Ertan Dilek├Âz, akademisyenler ─░smail Tatl─▒o─člu, Prof. Ali Bahad─▒r, Gazeteci celil ─░nce, Bursa T├╝rk Oca─č─▒ y├Âneticilerinden Zeki Saral, Doktor Mehmet Bayraktar ve Cenk Nadir kat─▒ld─▒. Servet Servet Somuncuo─čluÔÇÖnun, gezinin foto─čraf├ž─▒s─▒ olmas─▒ planland─▒. Geziye ├žo─čunlu─čunu Bursa T├╝rk Oca─č─▒ ├╝yelerinin olu┼čturdu─ču 18 ki┼či kat─▒ld─▒.

26 May─▒s-10 Haziranda ba┼člayan gezi KazakistanÔÇÖdan ba┼člad─▒. Burada temas ettikleri Bilimler Akademisi ve Manas ├ťniversitesiÔÇÖne mensup tarih├ži ve arkeologlarla g├Âr├╝┼čen guruptakiler Kazak ara┼čt─▒rmac─▒larla beraber Tamgal─▒sayÔÇÖa gittiler.

Alt─▒n elbiseli adam─▒n birebir kopyas─▒ KazakistanÔÇÖ─▒n ba┼čkenti Almat─▒ÔÇÖdaki Ortal─▒k M├╝zesiÔÇÖnde sergileniyor. Orijinali Kazakistan Merkez Bankas─▒ÔÇÖnda muhafaza ediliyor. Almat─▒ÔÇÖn─▒n en b├╝y├╝k meydan─▒nda bir heykeli var. Asl─▒nda her yerde onunla ilgili bir ┼čey kar┼č─▒n─▒za ├ž─▒k─▒yor.

Tamgal─▒say; kaya resimleri-piktograf ve tamgalar. Ayn─▒ zamanda ibadet yeri, mezarlar var. Sanki bir mabet havas─▒ vard─▒.┬á Almaata/almat─▒ÔÇÖdan 170 kilometre kuzeyde bulunuyordu. On bin y─▒ll─▒k resimler ve kal─▒nt─▒lar vard─▒.

Tamgal─▒say i├žin ansiklopedilere bakt─▒─č─▒m─▒zda ┼čunlar─▒ okuruz.

ÔÇťKazakistan’da Yedisu b├Âlgesinde bulunan 2004 y─▒l─▒nda UNESCO D├╝nya Miraslar─▒ listesine kat─▒lan bir k├╝lt├╝rel varl─▒kt─▒r. Tamgal─▒ k├╝lt├╝rel miras─▒, Almat─▒ ┼čehrinin 170 km kuzeybat─▒s─▒nda, 900 hektar alan─▒ kapsamaktad─▒r. Alanda Tun├ž ├ça─č─▒ndan kalma kayalar ├╝zerinde insan g├Âr├╝nt├╝leri yan─▒nda bo─ča, da─č ke├žisi, geyik, yaban domuzu, k├Âpek gibi yabani ve evcil hayvan g├Âr├╝nt├╝leri de bulunur.

Kaya resimleri, farkl─▒ zamanlara ait olmas─▒na ra─čmen, ├žo─ču bronz ├ža─č─▒na ve M├ľ 3000 y─▒l─▒na kadar kadar uzan─▒yor. En yeni resimler ise MS 13. y├╝zy─▒lda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. O tarihten sonra vadi, ne kaya resmi yapmak, ne de din├« ayinler d├╝zenlemek i├žin kullan─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bunun nedeninin b├Âlge halk─▒n─▒n ─░slam dinine ge├žmesinden kaynakland─▒─č─▒ kabul ediliyor.

Tamgal─▒’da, kaya resimleri yan─▒nda ├žok say─▒da olan ilk ├ža─čdaki uygarl─▒klara ├Âzg├╝ mezarlar, ibadet ve sunak yerleri de bulunuyor.ÔÇŁ

Geziye kat─▒lan Servet Somuncuo─člu,bu geziye ait notlar─▒n─▒ ├Ânce Atlas dergisinde yay─▒nlad─▒. Daha sonra kitapla┼čt─▒rd─▒.

Geziyi d├╝zenleyenlerden O─čuz Mete Y─▒ld─▒r─▒m; ÔÇťTurgay Bey, Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖla doksanlar─▒n ba┼č─▒nda tan─▒┼čt─▒. Ben de ├žocuklu─čumdan bu yana ismini duymu┼čtum. Geziyi d├╝zenlemekten amac─▒m─▒z ÔÇś├ľn T├╝rk tarihi ile ilgili eserleri yerinde g├Ârmek, Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖdan bu konuda bilgi almak, yerel ara┼čt─▒rmac─▒larla konu┼čmak ve kamuoyunun ilgisini bu konuya ├žekmekti.

Almat─▒ÔÇÖdan otob├╝sle Bi┼čkekÔÇÖe gittik.┬á Yolda ufak t├╝rbeler g├Ârd├╝k. BikekÔÇÖten Iss─▒k G├ÂlÔÇÖe ge├žtik. Orta ├ça─č T├╝rk tarihine ait eserleri gezdik. Kald─▒─č─▒m─▒z P─▒nara otelde Bi┼čkek ├ťniversitesiÔÇÖnin akademisyenleri ┼čile g├Âr├╝┼č├╝rken bir K─▒rg─▒z geldi ve bize Saymal─▒ta┼č denilen yerde, ├žok eski tarihlerden kalma binlerce kaya resmi oldu─čunu s├Âyledi. Bu ┼čekilde Saymal─▒ta┼čÔÇÖtan haberimiz oldu. Sonraki y─▒llarda Servet Bey buraya gitti. ├ťlkemize ve d├╝nya ┬átan─▒tt─▒. Gezisini ├Ânce Atlas gezi dergisinde yay─▒nlad─▒, Daha sonra kitapla┼čt─▒rd─▒. Bu geziden edindi─či tecr├╝be ile AnadoluÔÇÖda ara┼čt─▒rmalar yapt─▒.

Gezi s─▒ras─▒nda KazakistanÔÇÖda kurganlar b├Âlgesinde tesad├╝fen rastlad─▒─č─▒m─▒z Bekin Nur Muhammed, ALTIN ELB─░SEL─░ ADAM Kurgan─▒n─▒n as─▒l kahraman─▒d─▒r.

Prof Kemal Ak─▒┼čefÔÇÖin de kitab─▒nda belirtti─či gibi b├╝y├╝k olan kurgan mezar h─▒rs─▒zlar─▒ taraf─▒ndan tamamen soyulduktan sonra kaz─▒ya el koyan ve kaz─▒y─▒ tamamlay─▒p ÔÇŁALTIN ELB─░SEL─░ ADAMÔÇŁ─▒ T├╝rk d├╝nyas─▒na kazand─▒ran OÔÇÖ dur.

1965 y─▒l─▒ndaki Essik G├Âl├╝ÔÇÖn├╝n ta┼čmas─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ 45 kurgandan 3 tanesini mezar h─▒rs─▒zlar─▒ soymu┼č. Bekin Nur Muhammed tok g├Âzl├╝l├╝─č├╝ ve d├╝r├╝stl├╝─č├╝ sayesinde 4.000 alt─▒n par├žadan olu┼čan ALTIN ELB─░SEL─░ ADAMÔÇÖ─▒ bulup yetkililere haber vermi┼čtir.

Heyete bilgi veren Kazakistan Bilimler Akademisi Tarih ve Etnoloji Enstit├╝s├╝ Ba┼čkan─▒ Mamet Koygeldi, ÔÇťSovyet d├Âneminde yap─▒lan karbon testlerinin birbirini tutmad─▒─č─▒n─▒, mezar─▒n T├╝rklere ait olmad─▒─č─▒na dair yaz─▒lar yazd─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ anlatt─▒.

Mezar─▒ bulan Bekin Nur, 61 ya┼č─▒ndayd─▒ ve Nayman k├Âkenli oldu─čunu s├Âyledi.

Mezarda bulunan tas─▒ inceleyen Kaz─▒m Mir┼čan, bu elbisenin M├ľ. 6.y├╝zy─▒la de─čil, M├ľ. 3500ÔÇÖe ait oldu─čunu s├Âyledi. Mir┼čan, ÔÇťKadehteki yaz─▒y─▒ okudu─čunu ve bu yaz─▒daki dilbilgisi, c├╝mle dizimi ve kelime yap─▒s─▒n─▒n ancak o tarihlere ait oldu─čunuÔÇŁ s├Âyledi. Mir┼čanÔÇÖ─▒n bu s├Âzlerine kurgan ziyaretine e┼člik eden Kazak akademisyenlerden itiraz gelmedi.

Muhanmed Nur Bekin, kurgandan ayr─▒lan heyetimizi bir ┼čaman duas─▒yla u─čurlad─▒.

ÔÇśK├Âk Tengri Koldas─▒n
 Jir an Umay koldasın
Kald─▒r─▒m konag─▒n olsun
Koras─▒ balga jat─▒ tamgat olsun
AminÔÇÖ

Tamgal─▒ SayÔÇÖda resim, petroglif ve yaz─▒ bir arada. Uzmanlar resimler i├žerisinde ba┼č─▒ g├╝ne┼če benzetilen at─▒n ka─čan─▒ sembolize etti─čini s├Âyl├╝yorlar. Tamgal─▒ SayÔÇÖa varmadan mezarlar bizi kar┼č─▒lad─▒. Heyete bilgi veren Aleksand─▒r Gorya├žev, bu mezarlara ÔÇťsustaÔÇŁ denildi─čini s├Âyledi. Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖa g├Âre bu mezarlarda kullan─▒lm─▒┼č malzemenin Saymal─▒ Ta┼čÔÇÖtan al─▒nd─▒─č─▒n─▒ s├Âyledi. ÔÇť

Bu geziden ├Ânce AnadoluÔÇÖda benzer kaya resimleri ve yaz─▒tlar ortaya ├ž─▒kt─▒. Bunlardan en ilginci Hakk├óri stelleri/ta┼č adamlar─▒yd─▒. 1999 y─▒l─▒nda Hakk├óriÔÇÖdeki orta├ža─č kalesinin eteklerinde tesad├╝fen 13 stel bulundu.┬á B├Âlgede arkeolojik ara┼čt─▒rmalar i├žin bulunan Prof. Veli Sevin stellerin oldu─ču b├Âlgede de ara┼čt─▒rmalar yapt─▒.

Hakk├óriÔÇÖde bulunan ta┼člar, Orta AsyaÔÇÖdaki ├Âl├╝ g├Âmme adetlerini and─▒r─▒yor. ├ľl├╝lerin g├Âm├╝ld├╝kleri mezarlar─▒n ├ževresine ÔÇťBalbalÔÇŁ denilen insan bi├žiminde bazen boylar─▒ iki-├╝├ž metreyi bulan ta┼člara benziyorlar.

HakkariÔÇÖde bulunan bir stel

Bulunan stellerle yani balballarla, T├╝rkistanÔÇÖda bulunan balballardaki kap tutma benzerlikleri ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒d─▒r.┬á K├╝lt├╝rel benzerlik, G├╝ney Kafkasya, Erdebil-Hazar─▒n G├╝neybat─▒s─▒na uzanan y├Âreyle de b├Âlgenin ili┼čkili oldu─čunu g├Âsteriyor. B├Âlgede ya┼čayanlar AssurÔÇÖdan, Tahran ├╝zerinden T├╝rkistanÔÇÖa uzanan ticari yola 100-150 kilometre uzakl─▒ktad─▒r.

Balballar─▒n 11ÔÇÖi ├ž─▒plak sava┼č├ž─▒. Balballar─▒n be┼činde Asya bozk─▒rlar─▒nda bulunan yurt tipi ├žad─▒rlar─▒n benzerleri yer al─▒yor. Balballar─▒n birinde bir topuz g├Âr├╝l├╝r. Ta┼člar M├ľ. XIX-XVII. Y├╝zy─▒llara tarihleniyor. Balballar─▒n G├╝neybat─▒ Hazar b├Âlgesine ├Âzg├╝ han├žer tipi g├Âz├╝kmektedir.

Prof. Veli Sevin, ┬ábalballarla ilgili ┼čunlar─▒ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. Hakk├óriÔÇÖde bulunan balballar─▒n K─▒rg─▒zistan, Kazakistan ve Mo─čolistanÔÇÖda bulunan ve ÔÇśBalbalÔÇÖ ad─▒ verilen mezar ta┼člar─▒ ile b├╝y├╝k benzerlikler g├Âsterdi─čini ifade eden Sevin, ┼čunlar─▒ kaydetti: ÔÇťOrta AsyaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk d├Ânemine tarihlenen balballar─▒n vazge├žilmez unsur olan bir kap tutma pozisyonu, Hakk├óri stellerinin yani balballar─▒n en tipik, en can al─▒c─▒ karakteristi─čini olu┼čturmaktad─▒r. Bu kap tutma olay─▒ di─čer balballarda, yani Avrupa stellerinde yok. Onun i├žin ┼čimdiden Hakk├óri stellerinin/balballar─▒n, stilistik olarak, ikonografik olarak Orta Asya ile ba─člant─▒lar g├Âsterdi─čini s├Âyleyebilecek durumday─▒z. Elinde bir kap tutan insan fig├╝rl├╝ mezar ta┼č─▒ gelene─či T├╝rklerde ├žok yayg─▒n. G├Âkt├╝rklerÔÇÖde ba┼člayan bu gelene─če g├Âre T├╝rkler ellerinde s─▒k─▒ s─▒k─▒ya bir kap tutuyor. Bu a├ž─▒dan da bir ba─č oldu─ču belli.ÔÇŁ
Sevin, resimdeki ├žad─▒r fig├╝rlerinin de Orta AsyaÔÇÖdaki ├žad─▒r tipiyle benzerlik g├Âsterdi─čini s├Âyledi. Hakk├óri mezar stellerinin M.├ľ. 1200 y─▒llar─▒na ait olmas─▒na kar┼č─▒l─▒k, G├Âkt├╝rklere ait mezar ta┼člar─▒n─▒n ise M.S. 6.-7. y├╝zy─▒llarda g├Âr├╝ld├╝─č├╝n├╝ belirten Sevin, ┼č├Âyle devam etti: ÔÇťArada 2 bin y─▒ll─▒k bir zaman fark─▒ var. Bu zaman fark─▒n─▒ tatmin edici belgelerle a├ž─▒klamadan T├╝rk ad─▒n─▒ kullanmak biraz zor ama Orta AsyaÔÇÖyla ili┼čkili oldu─čunu ├žok rahat s├Âyl├╝yorum. Belki T├╝rk de─čil, ├ľnt├╝rk (protot├╝rk) tabirini kullanmak laz─▒m.ÔÇŁ

2001 b├Âlgede yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma 2001 y─▒l─▒nda durdurulan Veli SevinÔÇÖin ┼ču s├Âzlerine kulak verelim: ÔÇťBu steller/ balballar─▒n Do─ču Anadolu ve Azerbaycan ile Orta Asya bozk─▒rlar─▒ aras─▒ndaki kadim m├╝nasebetleri maddesel k├╝lt├╝r verileri yeni ba┼čtan ele alman─▒n gereklili─čini ortaya koyacak ├Âneme sahiptir.ÔÇŁ (Hakk├óri Ta┼člar─▒, Gizemin pe┼činden, s.110, Ankara-2015)

***

Gezinin planlay─▒c─▒s─▒ Turgay BeyÔÇÖin kalemimden bu geziyi okuyal─▒m:

ÔÇťGezinin ama├žlar─▒ Ata topraklar─▒n─▒ g├Ârmek, Erken T├╝rk tarihi ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ 85 ya┼č─▒ndaki K├óz─▒m M─░R┼×AN ile birlikte sa─čl─▒─č─▒nda onun iddialar─▒n─▒n yerine de incelenmesi, ara┼čt─▒rmalar─▒na yard─▒m i├žin kitap ve kaynak temini, m├╝zelerin gezilmesi ve oradaki ├╝niversite ve ara┼čt─▒rma ├ževreleriyle bilgi al─▒┼čveri┼činde bulunmak, konferanslar vermek, bilimsel tart─▒┼čmalar yapmakt─▒. Sevin├žle s├Âyleyebiliriz ki bu ama├žlar─▒n hepsi fazlas─▒yla ger├žekle┼čti.

K├óz─▒m M─░R┼×AN tarihte ilk yaz─▒n─▒n son buzul ├ža─č─▒ olan 12.500 y─▒ldan bu g├╝ne kadar ad─▒m ad─▒m geli┼čti─čini belirtmektedir. Yaz─▒n─▒n ├Ânce ma─čara resimleri, sonra resimli yaz─▒lar evrelerini ge├žerek olu┼čtu─ču; ilk yaz─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ b├Âlgenin daha ├Ânce de belirtti─čimiz gibi bug├╝nk├╝ Kazakistan ve K─▒rg─▒zistan topraklar─▒ oldu─čunu kitaplar─▒nda belirtmektedir.

KazakistanÔÇÖdaki “Tam─čah SayÔÇŁ bu sebepten dolay─▒ ilk gidece─čimiz hedefimizdi. 2.000ÔÇÖin ├╝zerinde kaya resmi ile tarih an─▒t─▒ olan ve bir y─▒ld─▒r da Unesco korumas─▒nda olan “Tam─čah SayÔÇŁ binlerce y─▒ll─▒k tarihiyle e┼čsiz bir eserdir. T├╝rk yaz─▒s─▒n─▒n Tam─ča d├Ânemi eserleri T├╝rkistan topraklar─▒n─▒n tam ortas─▒nda Almat─▒’n─▒n 170 km kuzey Bat─▒s─▒nda bulunuyor.

Do─ču T├╝rkistanÔÇÖda Kulca ┼čehrinde 1919’da do─čmu┼č olan K├óz─▒m M─░R┼×AN son y─▒llarda ortaya koydu─ču yeni tarih teziyle T g├╝ndemdedir. Onun en temel g├Âr├╝┼č├╝ de; Erken T├╝rklerin bug├╝nk├╝ Kazakistan ve K─▒rg─▒zistan topraklar─▒nda yaz─▒ya ge├žen ilk insanlar oldu─čudur.

Medeniyet, ilerleme, hayat tarz─▒n─▒n de─či┼čmesi vb. yaz─▒yla gelmi┼čtir. Asya k─▒tas─▒n─▒n ortas─▒nda Baykal, Balka┼č, Iss─▒k g├Âllerini, Ala Tau-Tanr─▒ da─člar─▒n─▒ ve en eski yerle┼čim b├Âlgesi olan ÔÇŁYedi SuÔÇŁ yu da i├žine al─▒p kucaklayan Hazar Denizine kadar olan bug├╝nk├╝ Kazakistan ve K─▒rg─▒zistan topraklar─▒ ilk yaz─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ yerlerdir. Ma─čara resimlerinden sonra piktogramlar (20.000 y─▒l ├Ânce), petroglifler (15.000 y─▒l ├Ânce) tam─čalar, harfler ve sonunda alfabeye ge├ži┼čin d├╝nyada ilk ├Ârneklerinin oldu─ču yer T├╝rkistan topraklar─▒d─▒r. Tam─čal─▒ Say,┬á Tala┼č Yaz─▒t─▒, Alt─▒n Elbiseli Adam gibi yaz─▒l─▒ tarih hazinelerinin yan─▒nda halen a├ž─▒lmam─▒┼č belki de daha bir├žok alt─▒n elbiseli adam─▒n oldu─ču onlarca kurgan bu b├Âlgedeki ovalan dolduruyor, hen├╝z kaz─▒lmam─▒┼č kurgan, saray ve ┼čehir kal─▒nt─▒lar─▒yla bu b├Âlgede tarih adeta topraktan f─▒┼čk─▒rmaktad─▒r.

ÔÇśAmerikal─▒ Jeolog ve Arkeolog Prof. Raphael PUMPELLY, (1837-1923), T├╝rkistanÔÇÖda ilki 1864-1865 y─▒llar─▒nda olmak ├╝zere, uzun y─▒llar ├žal─▒┼čm─▒┼č ve 1904 y─▒l─▒nda T├╝rkistanÔÇÖdaki A┼čkabat ┼čehrine 5 km uzakl─▒ktaki tarihi ANUA ┼čehrinin iki kurgan─▒ kazm─▒┼č, Kaz─▒ sonu├žlar─▒n─▒ ÔÇŁExplorations in TurkestanÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Ara┼čt─▒rmalar─▒ sonunda ANUAÔÇÖdaki kurganda D.├ľ 6.000 y─▒l─▒na kadar inilmi┼čtir. Kitapta, T├╝rkistanÔÇÖdaki bu─čday ziraat─▒n─▒n D.├ľ. 8.000, hayvanlar─▒n ehlile┼čtirilmesini D.├ľ. 6.800. 8.000 tarihlerinde oldu─čunu belirtmektedir. Kitapta ANOÔÇÖnun insanl─▒k i├žin ├Ânemi belirtilirken ┼ču s├Âylenenlere dikkat ├žekiliyor;

ÔÇŁBa┼člang─▒c─▒ yerk├╝renin derinliklerine g├Âm├╝l├╝ olan ve tepesinde iskeletler bulunan T├╝rkistanÔÇÖ─▒n ANO medeniyetine, bu uzun ge├žmi┼č k├╝lt├╝r├╝ne bakt─▒─č─▒m─▒z zaman Mezopotamya ve M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n k├╝lt├╝rlerinden daha eski bir ├ža─čda 2.000 y─▒l devam etmi┼č olan bir medeniyetle kar┼č─▒la┼čm─▒┼č oluruz. Daha ba┼člang─▒├žta evli barkl─▒ bir k├Ây hayat─▒ g├Âr├╝n├╝yor; kad─▒nlar iplik b├╝k├╝yor, dokuma yap─▒yor; ekip bi├žiyor, zahireyi de─čirmen ta┼č─▒nda ├Â─č├╝tmeyi, f─▒r─▒nlarda ekmek pi┼čirmeyi biliyorlard─▒. ├ç├Âmlek├žilik sanatkarlar─▒ kaplara ┼čekiller veriyor, ─▒slak k─▒llardan kaplar─▒n etraf─▒na yer yer halkalar yap─▒yor, uzak zamanlardan miras kalan boyalarla ├╝zerlerine ┼čekiller ├žiziyorlard─▒. At─▒n insan kontrol├╝ alt─▒na al─▒nmas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒n─▒ burada g├Âr├╝yorum.ÔÇÖ

11 Haziran 2004 Cuma g├╝n├╝ K─▒rg─▒zistan’da Bi┼čkekÔÇÖte Manas ├ťniversitesindeki ÔÇťT├╝rk Yaz─▒tlar─▒” konferans─▒na gitmek i├žin Dizide haz─▒rlan─▒rken K├óz─▒m M─░R┼×AN bana, ÔÇśBu benim Bi┼čkekÔÇÖe ikinci geli┼čimÔÇÖ dedi ve devam etti:┬á ÔÇś1923 y─▒l─▒nda bir k─▒┼č g├╝n├╝ babam, annem ve araba s├╝r├╝c├╝s├╝ ile birlikte Bi┼čkekÔÇÖe gelirken yolda at arabas─▒n─▒n tekerinin k─▒r─▒lmas─▒yla Bi┼čkekÔÇÖe bir g├╝nl├╝k uzakl─▒kta kar f─▒rt─▒nas─▒nda yolda kald─▒k. Babam ve arabac─▒ atlar─▒ arabadan ├ž├Âzd├╝ler; babam annemle beni kar f─▒rt─▒nas─▒nda so─čuktan donmayal─▒m diye kara g├Âmd├╝. Babam ve s├╝r├╝c├╝ araban─▒n k─▒r─▒lan par├žas─▒n─▒ al─▒p atlara binip yapt─▒rmaya gittiler. 7-8 saat sonra d├Ân├╝p gelip bizi kara g├Âmd├╝kleri yerden ├ž─▒kard─▒lar. Araba onar─▒ld─▒ ama ancak gece yar─▒s─▒ a├ž,┬á ├╝┼č├╝m├╝┼č ve yorgun olarak Bi┼čkekÔÇÖe vard─▒k. Bi┼čkekÔÇÖte babam─▒n tan─▒d─▒─č─▒ K─▒rg─▒z bir aileye misafir olduk Annemle ben kar alt─▒nda ─▒slanm─▒┼čt─▒k, elbiselerimiz s─▒r─▒ls─▒klamd─▒. Evlerine misafir oldu─čumuz K─▒rg─▒z aile ate┼č yakt─▒ elbiselerimiz kurutuldu, bize yemek verdiler. O K─▒rg─▒z aileyi o zamanlar 4 ya┼č─▒mda oldu─čumdan kimlerdi ┼čimdi hat─▒rlam─▒yorum ama onlara te┼čekk├╝r bor├žluyum 1923’da bu g├╝ne aradan 81 y─▒l ge├žti. Bug├╝n yine Bi┼čkekÔÇÖteyim. Hadi ┼čimdi gidelim, o te┼čekk├╝r borcumuzu K─▒rg─▒z karde┼člerimize ├ÂdeyelimÔÇÖ dedi.

***

Iss─▒k kurgan─▒ 4S b├╝y├╝k kurgan─▒n bulundu─ču Iss─▒k Mezarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n g├╝ney taraf─▒nda yer almaktad─▒r. l970’li y─▒llarda toplam 4 kurgan kaz─▒ld─▒, fakat onlardan 3 tanesi daha ├Ânceki d├Ânemlerde mezar h─▒rs─▒zlar─▒ taraf─▒ndan tamamen soyulmu┼čtur, bu mezarlarda hi├žbir bulgu bulunmad─▒. D├Ârd├╝nc├╝s├╝nde d├Ârtgen ┼čeklinde b├╝y├╝k bir ├žukurda insan cesetleri bulundu. Kemiklerin aras─▒nda birka├ž ufak alt─▒n para ve alt─▒nla kaplanm─▒┼č demir sa├ž tokas─▒ bulundu.

Iss─▒k kurgan─▒n─▒n hazinelerin tarih d├╝nyas─▒nda b├╝y├╝k ilgi uyand─▒rd─▒. Bulunan ziynet e┼čyalar─▒n, ba┼č giysilerin, k─▒yafetlerin, ayakkab─▒lar─▒n kopyalar─▒ yap─▒ld─▒. Restorasyon i┼čleri ├╝├ž y─▒l s├╝rd├╝. (1970-1973). Alt─▒n ba┼č giysisinin, elbisenin ve ayakkab─▒lar─▒n e┼čsiz modeli yarat─▒ld─▒.

Iss─▒k kurganlar─▒, Iss─▒k deresinin sol boyunda Almat─▒ ┼čehrinden Do─ču istikamette 50 km uzakl─▒kta yer alm─▒┼čt─▒r, kuzeyden Do─čuya 3 km uzanan 45 b├╝y├╝k kurgandan olu┼čmaktad─▒r. Bunlar, h├╝k├╝mdarlar─▒n kurganlar─▒. ├çap─▒ 30-90 m b├╝y├╝kl├╝kte, 4-15 m y├╝kseklikte yap─▒lard─▒r. Iss─▒k mezarl─▒─č─▒, varl─▒kl─▒ aile mensuplar─▒n─▒n g├Âm├╝ld├╝─č├╝ tek mek├ón de─čildir. Talgar, B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Almat─▒, Kaskelen, Kurt─▒, ─░li, Karakemer, ├çilik, ├çar─▒n, Kegen, Karkara, Karatal, Aksu, Leps─▒ ─▒rmaklar─▒n─▒n kenarlar─▒nda mezarl─▒klar bulunmaktad─▒r. Mezarl─▒klar─▒n ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ onlar─▒n ortak bir unsurlar─▒na sahip olduklar─▒n─▒ g├Âsterdi

Iss─▒k mezarl─▒─č─▒na ayr─▒cal─▒k kazand─▒ran Iss─▒k kurgan─▒d─▒r. Kurgan, araba yol hatt─▒ ve sulama kanal─▒yla ikiye ayr─▒lan mezarl─▒l─▒─č─▒n Bat─▒ taraf─▒nda bulunmakta. Yap─▒n─▒n ├žap─▒ 60 m. Y├╝ksekli─či 6 m. Kaz─▒lmadan ├Ânce toprak y─▒─č─▒n─▒ halinde olan kurgan─▒n tepesinde mezar h─▒rs─▒zlan taraf─▒ndan ├žap─▒ 12 m ve 2,3 m derinlikte bir kuyu oyulmu┼č. Toprak y─▒─č─▒n─▒ kald─▒r─▒ld─▒ktan sonra yer y├╝zeyinden 1,2 m derinlikte iki mezar daha bulundu.

Merkez mezar─▒n ┼čekli birka├ž defa yap─▒lan soygundan sonra tamamen bozulmu┼čtur. Yan mezar, ana mezardan 15 m g├╝neyde ve kurgan─▒n g├╝ney cihetine 10-12m yak─▒nl─▒kta yer al─▒n─▒┼č. Ana mezarda ya┼č olarak b├╝y├╝k ve mevkii olarak daha ├Ânemli zat─▒n g├Âm├╝ld├╝─č├╝ tahmin edilmektedir. Alt─▒n Elbiseli AdamÔÇÖ─▒n g├Âm├╝ odas─▒n─▒n duvarlar─▒ 1,5-3 m uzunlukta, 25-30 cm kal─▒nl─▒kta olan Ala-Tau Da─člar─▒ (Tanr─▒ Da─člar─▒) ├žam tomruklar─▒yla kapl─▒d─▒r. Odan─▒n ├Âl├ž├╝leri: ─░├žten 2,9-1,5 m, d─▒┼čtan 3,3-1,9 metredir.

Odan─▒n, G├╝ney ve Bat─▒ taraflar─▒nda kil, ah┼čap, metal (g├╝m├╝┼č ve bronz) kap-kacak, kuzey taraf─▒nda ise s─▒rt├╝st├╝, ba┼č─▒ Bat─▒ÔÇÖya y├Ânelik yat─▒r─▒lan cesedin kal─▒nt─▒lar─▒ g├Âr├╝lmekte. Y─▒pranm─▒┼č iskeletin uzunlu─ču 165 cm. ├ľl├╝ ile birlikte g├Âm├╝len alt─▒n ve di─čer e┼čya; k─▒yafetin alt─▒n s├╝s unsurlar─▒, silah, tuvalet tak─▒m─▒, kap-kacak ┼čekillerini koruyarak saklanm─▒┼čt─▒r.

Ba┼č giysiyi s├╝sleyen alt─▒n par├žac─▒klar cesedin kafatas─▒ndan yukar─▒ tarafta 65-30 santimetrelik alanda yay─▒lm─▒┼člar. Sivri u├žlu kalpa─č─▒n zirvesini olu┼čturan da─č ke├žisinin heykelci─či adam─▒n kafatas─▒ndan 65 sm uzakl─▒kta bulundu. Kafatas─▒n─▒n sol taraf─▒nda kulak hizas─▒nda alt─▒n k├╝pe, boynunda Spiral ┼čeklinde alt─▒n gerdanl─▒k vard─▒. Omurili─čin boyun k─▒sm─▒ndan kuyruk sokumuna kadar g├Âvde kemiklerinin ├╝st├╝nde ├žok say─▒da ├╝├žgen ┼čeklinde alt─▒nlar ve bel k─▒sm─▒nda d├Ârtgen ┼čeklinde alt─▒n par├žalar bulunmaktayd─▒. Restorasyon i┼čleri neticesinde bunlar─▒n deriden yap─▒lan kaftan─▒n ├╝zerindeki s├╝sler oldu─ču belli oldu. Ayak kemiklerinin ├╝zerinde de bol say─▒da ayn─▒ par├žalardan bulunmaktad─▒r. Bunlar deri pantolonun ve ayakkab─▒n─▒n ├╝zerindeki s├╝slerdir. Sa─č elinin parmak kemiklerinin aras─▒nda ├╝zerinde adam ├žehresi i┼členmi┼č alt─▒n y├╝z├╝k, zeminin alt─▒nda sade alt─▒n y├╝z├╝k bulunmu┼čtur. Sa─č ayak kemikleri boyunca demir k─▒l─▒├ž ve ah┼čap kinin kal─▒nt─▒lar─▒; sol el ve g├Âvdenin ortas─▒nda demir han├žer; sol dirse─čin kar┼č─▒s─▒nda alt─▒n okun ucu, kafatas─▒n─▒n yan─▒nda bronz bir ayna bulundu. Iss─▒k kurgan─▒nda toplam 4.000ÔÇÖ den fazla alt─▒n par├žalar, alt─▒n ve demirden yap─▒lm─▒┼č k─▒l─▒├ž ve han├žer, 31 tane kap-kacak, bronz ayna, 36 k─▒ymetli ta┼čtan yap─▒lma boncuk vard─▒r.

Han├žer: Iss─▒k tipi ├žift ba┼čl─▒ panter ┼čeklindeki han├žer saplar─▒ Sibir-Kazakistan b├Âlgesinde D.├ľ. 6-5. y├╝zy─▒lda meydana ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Avrasya’n─▒n di─čer b├Âlgelerine 5-4. y├╝zy─▒lda yay─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. K─▒l─▒├ž: ayn─▒ d├Âneme ait. Gerdanl─▒k: D.├ľ. 5-4. y├╝zy─▒l Bronz ayna: D.├ľ. 4-3. y├╝zy─▒l. Kap-kacak: 5-4. y├╝zy─▒l.

KurganÔÇÖda bulunan sanat eserlerinin ├žo─ču erken d├Ânem ├Âzellikleri ta┼č─▒r. Hayvan heykelciklerinin t├╝m ayr─▒nt─▒lar─▒yla ve titizlikle yap─▒lmas─▒, hayvanlar─▒n sava┼č/ kavga sahnelerinin olmamas─▒, hayvanlar─▒n s├╝r├╝ halinde de─čil tek tek g├Âsterilmesi. Bunlar ─░skit-Sibir hayvan stilinin ilk safhalar─▒n─▒n ├Âzelliklerine benzer. Bundan dolay─▒ bu bulgular─▒ D.├ľ 6-5. y├╝zy─▒la ait oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmekte. Tarihte bu eserlerin sahibi olan toplam muhakkak y├╝ksek tarihi-medeni geli┼čme seviyesindedir.

Kurgan da g├Âm├╝l├╝ olan ┼čahs─▒n k─▒yafeti ├Âzel t├Âren, ├Ânemli toplant─▒ giyilen k─▒yafettir. G├╝nl├╝k k─▒yafetler i├žin a┼č─▒r─▒ derece de s├╝sl├╝, pratik de─čil. Bu giyim, devlet b├╝y├╝klerinin s─▒radan insanlarla aradaki fark─▒ g├Âstermek ve vurgulamak maksad─▒yla haz─▒rlan─▒r ve giyilirdi.

BA┼×LIK: Rekonstr├╝ksiyonu arkeolojik verilere ve yaz─▒l─▒ kaynaklara g├Âre yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ├çap─▒ kenar─▒na i┼členmi┼č olan alt─▒n diademin (kenar s├╝s├╝) uzunlu─čuna g├Âre tespit edildi. Uzunlu─ču yukar─▒da da belirtti─čimiz gibi sivri ucun zirvesine yap─▒┼čt─▒r─▒lan da─č ke├ži heykelci─činin bulundu─ču yere g├Âre saptand─▒ (60-65 cm) Ke├žeden yahut deriden yap─▒ld─▒─č─▒ tahmin edilmekte konik ┼čeklindeki uzun kalpa─č─▒n enseyi kapatacak ve ├žene alt─▒ndan ba─članabilir uzant─▒s─▒ var.

Kalp-a─č─▒n kenar─▒na alt─▒n diadem (kenar s├╝s├╝) i┼členmi┼č. Diademin ├╝st├╝nde tek v├╝cutlu, iki ba┼čl─▒, boynuzlu, kanatl─▒ at fig├╝rlerinin yele k─▒s─▒mlar─▒na birle┼čtirilmi┼č daha k├╝├ž├╝k at fig├╝rleri yer al─▒r. Kalpa─č─▒n ortas─▒nda u├žlar─▒ ├╝├žgen par├žalar─▒yla biten dikd├Ârtgen plastinleri, ├╝st├╝nde ora─č─▒ and─▒ran plastinler yer alm─▒┼č. B├╝t├╝n fig├╝rler simetrik olarak yerle┼čtirilmi┼čtir. Dikd├Ârtgenlerin sa─č─▒nda ve solunda iki┼čer tane ku┼čkanatlar─▒ ┼čeklinde uzun par├žalar ve onlardan iki kat uzunlukta ok ┼čeklinde fig├╝rler, kanatlar ve oklar bir b├╝t├╝nl├╝k olu┼čturmakta, alt─▒nda ├╝├žgen ┼čeklinde plastinler. B├╝t├╝n plastinlerin ├╝zerinde k─▒rm─▒z─▒ boya ile yaz─▒lar Var. Alt─▒n diademin ├╝st├╝nde da─č manzaras─▒n─▒ and─▒ran s├╝sleme yer almakta. Da─člar─▒n aralar─▒nda ├╝st├╝nde ku┼č oturan hayat a─ča├žlar─▒ yerle┼čtirilmi┼č. Diadem ile da─č s─▒ralar─▒n─▒n aras─▒nda aslan ├žehresi ├žekilmi┼č alt─▒ s├╝sleme vard─▒. Kalpa─č─▒n uzant─▒s─▒n─▒ be┼č da─č ke├žisi, iki pars, ├╝├ž tane kar bars─▒, da─č manzaras─▒ par├žalar─▒ ve be┼č lekal ┼čeklinde plastinler s├╝slemekte. Kalpa─č─▒n ke├žeden yap─▒ld─▒─č─▒ tahmin edilmektetir.

KAFTAN: kahverengi veya k─▒rm─▒z─▒ya boyanm─▒┼č deriden yakas─▒z. Kaftan─▒n t├╝m├╝ ├╝├žgen ┼čeklinde alt─▒n par├žalarla kapl─▒ Yatay ├žizgide, alt u├žlar─▒ birbirine de─čecek ┼čekilde dizilmi┼č.. .

PANTOLON: deriden yap─▒lm─▒┼č, eni 20-25 sm. Iki kenar─▒n─▒ daÔÇť yine alt─▒n par├žalarla s├╝slenmi┼č.

KEMER: d├Ârtgen ┼čeklinde 16 par├žadan olu┼čur. ├ť├ž├╝ b├╝y├╝k (├╝zerinde yatm─▒┼č vaziyette geyik), di─čerleri k├╝├ž├╝k (geyi─čin kafas─▒ ve boynuzlar─▒ ├žekilmi┼č). Uzunlu─ču 0,95-1 m.

AYAKKABI; ke├žeden yap─▒lm─▒┼č. ├ť├žgen ┼čeklinde alt─▒n par├žalarla s├╝sl├╝ d├╝r.

Alman as─▒ll─▒ Kazak arkeolog Aleksandr bize bilgi verdi ve burada bulunmu┼č bir kadehi m├╝zeden al─▒p buraya getirdi ve bize g├Âsterdi.

Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖ─▒n orada kalm─▒┼č akrabalar─▒ndan birisi onu bulup, Tamgal─▒sayÔÇÖa ├ž─▒kt─▒

Alt─▒n elbiseli adam, M.├ 5. y├╝zy─▒la ait oldu─ču, kurgan─▒n bulundu─ču b├Âlgedeyse M├ľ 5. yy.’da Sakalar─▒n h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼č oldu─ču gerek├žesiyle, Alt─▒n Elbiseli Adam’─▒n, Saka prensi oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Sakalar─▒n, yayg─▒n deyimle ─░skitlerin ─░rani bir kavim olmad─▒─č─▒n─▒n en b├╝y├╝k ┼čahidi ├╝nl├╝ tarih├ži HeredotÔÇÖtur. Persleri tan─▒yan, ┬áPerslerin ─░skitlerle sava┼čmak i├žin b├╝y├╝k bir orduyla Balkanlara ├ž─▒k─▒p, TunaÔÇÖy─▒ ge├žti─čini bilen Heredot, Pers ve ─░skit dillerinin benzerli─činden bahsetmez. HeredotÔÇÖun yazd─▒klar─▒ndan, ─░skitlerin ya┼čam ve ├Âl├╝ g├Âmme adetlerinin T├╝rk g├Â├žebe kavimlerine benzedi─čini anl─▒yoruz.

M├ľ. 1. Y├╝zy─▒lda ya┼čayan Romal─▒ Tarih├ži B├╝y├╝k Plinus, ÔÇťSirderya (Yaksart) arkas─▒nda ─░skit Kabilelerinin bulundu─čunu ve Persler, genel olarak onlara Saka derlerÔÇŁ. (Kazaklar ve Kazakistan, s.54-55, Kazak Bilimler Akademisi. ─░stanbul-2013)

Pumpelly d─▒┼č─▒nda, ─░ngiliz tarih├žiler James Fergusson, Sir Henry Rawlinson b├Âlgedeki halkalar─▒n ve MezopotamyaÔÇÖda b├╝y├╝k bir uygarl─▒k kuran halklar─▒n Turani oldu─čunu yazm─▒┼člard─▒r.┬á Bu ifadeler Ana Britanica AnsiklopedisiÔÇÖnde de yer alm─▒┼čt─▒r. Ancak AvrupaÔÇÖda emperyalizmin k├Âk salmas─▒yla bak─▒┼člar de─či┼čmi┼č ve bu yaz─▒lar ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. Rawlinson, Partlar─▒n da T├╝rk oldu─čunu yazm─▒┼čt─▒r.

Kurgandan ├ž─▒kar─▒lan bir de belli bir k─▒sm─▒ k─▒r─▒lm─▒┼č g├╝m├╝┼č bir kadeh vard─▒ ki, bu kadeh di─čer her ┼čeyden daha fazla ├Ânem arz ediyordu. Kadehin ├╝zerinde G├Âkt├╝rk harflerine benzeyen 24 harften olu┼čan bir metin yaz─▒lm─▒┼čt─▒. Baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar bu yaz─▒y─▒ ÔÇťKhan Uya ├╝├ž otuz─▒ (da) yok bolt─▒. Utugsi toz─▒lt─▒.ÔÇŁ yani ÔÇťTigin 23ÔÇÖ├╝nde ├Âld├╝. Esik halk─▒n─▒n ba┼č─▒ sa─č olsun.ÔÇŁ ┼čeklinde okudular. Dolay─▒s─▒yla, yaz─▒n─▒n T├╝rk├že oldu─čunu ve kurgan─▒n da T├╝rklere ait oldu─čunu savunmu┼člard─▒. Di─čer yandan bu yaz─▒, G├Âkt├╝rk alfabesinin M.├ľ. IV. Y├╝zy─▒lda da kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒n en ├Ânemli kan─▒t─▒d─▒r.ÔÇŁ

                                                              ***

Cumhurba┼čkan─▒ Nursultan Nazarbayev’in ÔÇťmanevi yenilenmeÔÇŁ program─▒ ├žer├ževesinde ara┼čt─▒rmalar y├╝r├╝ten ÔÇťKazakistan’─▒n Kutsal Ku┼ča─č─▒ÔÇŁ Ara┼čt─▒rma Merkezi Ba┼čkan─▒ Berik Abd─▒galiul─▒, Do─ču Kazakistan Eyaleti’nde yer alan Berel vadisinde Saka T├╝rklerine bir Alt─▒n Elbiseli AdamÔÇÖ─▒n daha bulundu─čunu a├ž─▒klad─▒. Daha ├Ânce Kazakistan’da toplamda 3 Alt─▒n Elbiseli Adam bulunuyordu.

Ara┼čt─▒rma Merkezi Ba┼čkan─▒ Berik Abd─▒galiul─▒ yapt─▒─č─▒ a├ž─▒klamada, ÔÇťDo─ču Kazakistan Eyaleti’ndeki Berel vadisinde Zeynolla Sama┼čev’in ba┼čkanl─▒k etti─či arkeolojik kaz─▒larda yeni bir ÔÇśAlt─▒n Elbiseli Adam’ bulundu. ÔÇťKazakistan’─▒n kutsal ku┼ča─č─▒ÔÇŁ (devlet) program─▒ ├žer├ževesinde i┼č gezisi nedeniyle Do─ču Kazakistan Eyaleti’nde bulunurken sansasyonel bir ke┼čfe tan─▒kl─▒k ettim.ÔÇŁ┬á dedi. (S├Âzc├╝ 1 A─čustos 2017)

** *

Alt─▒n elbiseli AdamÔÇÖ─▒n ├╝zerinde bulunan k─▒yafetlerde bug├╝n├╝n modas─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. G├Âmlek, pantolon, ├žizme ve kemer bug├╝n ya┼čayanlardan farkl─▒ de─čildir.

Geziye kat─▒lanlardan birisi de Gazeteci Celil ─░nceÔÇÖydi. Celil ─░nce:
Aslen in┼čaat m├╝hendisi olan ama ├ľn T├╝rk Tarihi konusunda ara┼čt─▒rmalar─▒ ile daha ├žok tan─▒nan Prof. Dr. Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖla birlikte 10-15 ki┼čilik bir ekiple Kazakistan ve K─▒rg─▒zistanÔÇÖa gittik.

ÔÇťGezinin amac─▒ Alt─▒n Elbiseli Adam ve Tamgal─▒ Say ile ilgili incelemeler yapmakt─▒. Ayn─▒ zamanda Kaz─▒m Mir┼čan, Kazakistan ve K─▒rg─▒zistanÔÇÖda iki konferans verdi. K─▒rg─▒zistanÔÇÖdaki T├╝rk-Manas ├ťniversitesiÔÇÖnde oldu.

Mir┼čan, Tamgal─▒ SayÔÇÖdaki kaza yaz─▒lar─▒ (┼čekilleri) ile SivrihisarÔÇÖdaki yaz─▒lar─▒n benzerli─čini, Alt─▒n Elbiseli Adam ile b├Âlgede T├╝rklerin geli┼čmi┼č bir medeniyet kurdu─čunu anlatt─▒.

Mir┼čan, yaz─▒n─▒n T├╝rkler taraf─▒ndan icat edildi─či, d├╝nyada alfabelelerin k├Âkeninin T├╝rk├žeÔÇÖye dayand─▒─č─▒n─▒ anlat─▒rd─▒. ├ľrne─čin bize ─░ngilizceÔÇÖde bug├╝nk├╝ ÔÇśtopÔÇÖ un, zirve-tepe oldu─čunu ve ayn─▒ telaffuz oldu─čunu, bunun gibi onlarca kelime bulundu─čunu anlatt─▒.

O ya┼č─▒na ra─čmen, Tamgal─▒ Say Vadisini gezdi, yaylalara ├ž─▒kt─▒ÔÇŽ

Amac─▒ ara┼čt─▒rma ve konferanslar yan─▒nda bizlere de yaz─▒ konusundaki delilleri g├Âstermek ve T├╝rklerin bu noktaya geldiklerini, dolay─▒s─▒yla ├Ânemli bir medeniyet kurduklar─▒n─▒, bat─▒l─▒ tarih├žilerin anlat─▒mlar─▒na-yaz─▒mlar─▒na dayanan bir├žok ┼čeyin (T├╝rklerle ilgili) do─čru olmad─▒─č─▒n─▒ aktard─▒.ÔÇŁ

 

Biraz da Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖdan bahsedelim.

Kaz─▒m Mir┼čan, Do─ču T├╝rkistanÔÇÖ─▒n ─░li Nehri ├╝zerindeki Kulca kentinde, 4 Temmuz 1919ÔÇÖda d├╝nyaya geldi. 1935ÔÇÖde ├Â─črenimine ─░stanbulÔÇÖda devam etti. Almanya da Berlin ├ťniversitesiÔÇÖnde ve ─░stanbul Teknik ├ťniversitesinde in┼čaat m├╝hendisli─či okudu.

Almanca, Rus├ža, ─░ngilizce, ├çince ve T├╝rk leh├želeri (Tatarca, ├ľzbek├že, Ba┼čkurt├ža, Taran├ž─▒ca, Uygurca, Kazak├ža, K─▒rg─▒zca, Azerice, T├╝rkiye T├╝rk├žesi ile kendi ana leh├žesi olan, T├╝menlik├že d─▒┼č─▒nda Yunanca, Latince, ─░talyancaÔÇÖy─▒ meslek ara┼čt─▒rmalar─▒na yarayacak kadar bilen Mir┼čan, hayat─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ ├ľn T├╝rk tarihi ile ilgili ara┼čt─▒rmalara adad─▒.

Savlar─▒: Yaz─▒ M.├ľ 16.000 y─▒l─▒nda T├╝rkler taraf─▒ndan icat edildi. S├Âlgenta┼č ma─čaras─▒nda T├╝rkler yaz─▒┬á olarak tamgalar olarak┬á kullanmaya ba┼čland─▒. K├╝rt├že, ├ľn-T├╝rk├žeÔÇÖden s├Âzc├╝kler bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ gibi bu s├Âzc├╝kleri Arap├ža ve Fars├žaÔÇÖya da ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r.

AnadoluÔÇÖda da ├ľn-T├╝rk├že yaz─▒tlar bulunmaktad─▒r. Latin, Yunan, Fenike ve Kril alfabelerinin ├ľn-T├╝rk├žeÔÇÖden olu┼čmu┼čtur. RomaÔÇÖn─▒n k├╝llerinden kuruldu─ču medeniyet olan Etr├╝skler T├╝rkÔÇÖt├╝r. Etr├╝sk├že yaz─▒tlar ilk defa 1970 senesinde Kaz─▒m Mir┼čan taraf─▒ndan ├ž├Âz├╝mlenmi┼čtir.Mir┼čan, Etr├╝sk├že ├ľn T├╝rk├že oldu─čuna dair kuvvetli delilleri ortaya koymu┼čtur. .

Eserleri:

1970: Protot├╝rk├že Yaz─▒tlar
1978: Alt─▒ Yar─▒q Tigin
1983: Protot├╝rk├žeÔÇÖden Bug├╝nk├╝ K├╝rt├žeye
1983: Urgun-Selene Yaz─▒tlar─▒ i├žin Kabul Olunan Tarih Tespitlerinin Yeniden G├Âzden Ge├žirilmesi
1985: Anadolu Protot├╝rkleri
1990: Protot├╝rk Bilginlerine G├Âre Astrofizik
1991: Bolbollar
1993: Protot├╝rk├že Yaz─▒tlar Hakk─▒nda Konferans
1993: Yaz─▒ i┼čretleri
1993: Alfabetik Yaz─▒ Ba┼člang─▒c─▒ ve Glozel Yaz─▒tlar─▒
1994: Alfabetik Yaz─▒ Ba┼člang─▒c─▒
1992: Tatarcan─▒n T├╝rk Alfabesi ile Yaz─▒lmas─▒
1995: Side Bitigta┼člar─▒
1995: ├ľzt├╝rk├že ÔÇť-salÔÇŁ eki
1996: Preportekiz Bitigta┼člar─▒
1996: Bar─▒┼č Yolunda E─čitim
1997: Bug├╝nk├╝ Avrupa Dillerinde Protot├╝rk├že izleri
1996: Fiillerin isim Ve Mastar Halleri ile S─▒fat-Fiil ve Zarf-Fiil Alanlar─▒nda Bug├╝nk├╝ Avrupa Dillerinde Etr├╝sk├že izleri
1998: Dinlerin Geli┼čimi, Erken T├╝rk Dininden Do─čan Dinler, Side, Pre-portegiz, Glozel, Pro-M─▒s─▒r, Etr├╝sk, Protpgrek ve Hinduizm, Tevrat, ─░ncil, ┬áislam
1998: Etrüskler, Tarihleri,  Yazıları ve Dilleri
1999: T├╝rk Takvimi
1999: Erken T├╝rk Devletleri ve T├╝r├╝k Bil
2000: S├Âlgenta┼č Ma─čaras─▒
2000: Bilge Atun Uquq: T├╝r├╝k Bilge Qa─čan Nine Bitig
2000: Mo─čulistandaki K─▒sa Yaz─▒tlar
2000: Hiyeroglifler
2000: Avrupa, Sibir ve Orta AsyaÔÇÖdaki En Eski Yaz─▒tlara Dayan─▒larak De┼čifre Edilen Pro-M─▒s─▒r Hiyeroglifleri

Kaz─▒m Mir┼čanÔÇÖ─▒n bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č ├žok say─▒da makalesi bulunmaktad─▒r.

TE┼×EKK├ťR:
Resim ve an─▒lar─▒yla yaz─▒ma katk─▒da bulunan Turgay T├╝fek├žio─člu, O─čuz Mete Y─▒ld─▒r─▒m ve Celil ─░nceÔÇÖye te┼čekk├╝r ederim.

 

KAYNAKÇA

-Atlas dergisi, Kas─▒m 2015, ─░stanbul
– Atlas dergisi, Aral─▒k 2017, ─░stanbul
-Do─čan, ─░smail, KafkasyaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk (Runik) ─░┼čaretli Yaz─▒tlar, Ankara-2000, TDK yay─▒nlar─▒
-Do─čan, ─░smail, Do─ču AvrupaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk (Runik) ─░┼čaretli Yaz─▒tlar, Ankara-2002, TDK yay─▒nlar─▒
– Firudin A─čas─▒o─člu, Ta┼čbaba, ─░stanbul-2014, BilgeO─čuz Yay─▒nlar─▒
-Kazakistan ve Kazaklar, Kazakistan Bilimler Akademisi, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nevi
-Lovpa┼če, Eski Hat─▒psa Kentinden Mesajlar, Ankara-2012
-Sevin, Veli, Hakk├óri Ta┼člar─▒ Gizemi Pe┼činde, Ankara-2015 TTK yay─▒nlar─▒
-Sevin, Veli, Anadolu Arkeolojisi, Ankara, 4. Bask─▒, Der Yay─▒nlar─▒
– Sevin, Veli, AnadoluÔÇÖnun Tarihi Co─črafyas─▒, Ankara-2013, TTK yay─▒nlar─▒
-Somuncuo─člu, Servet, Saymal─▒ Ta┼č, G├Âky├╝z├╝ Atlar─▒, ─░stanbul-2011, AC Yap─▒
-Poroy, A. Akif, ├ľn-T├╝rkler, ─░stanbul-2015, BilgeO─čuz Yay─▒nlar─▒
-Tuncay, Bahtiyar, ├ľn T├╝rk Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒, ─░stanbul-2017
-T├╝fek├žio─člu, Turgay, T├╝rkiye ve ┼×eytan ├ť├žgeni, ─░stanbul-2006

1,611 Toplam, 4 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar