Bursal─▒ Din Adam─▒ Gazzizade Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin Osmanl─▒ Askeri Reformlar─▒na Bak─▒┼č─▒

Bursal─▒ Din Adam─▒ Gazzizade Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin Osmanl─▒ Askeri Reformlar─▒na Bak─▒┼č─▒

Dr. Salih EROL

E─čitimci ve Tarih ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ ÔÇô yazar.
Lisans ├Â─črenimini Bal─▒kesir Necatibey E─čitim Fak├╝ltesi Tarih ├ľ─čretmenli─činde tamamlad─▒. Anadolu ├ťniversitesinde Tarih b├Âl├╝m├╝nde y├╝ksek lisans ve doktora yapt─▒. 1998ÔÇÖden beri BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r.
Birisi T├╝rk Tarih KurumuÔÇÖndan olmak ├╝zere iki kitab─▒ ve ├žok say─▒da makalesi yay─▒nland─▒.
E-Posta: drsaliherol@gmail.com
Dr. Salih EROL

Giri┼č

Bu tebli─čin as─▒l amac─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ilk b├╝y├╝k modernle┼čme hareketlerinin ba┼člad─▒─č─▒ III. Selim (1789-1807) ve II. Mahmud (1808-1839) d├Ânemlerinde BursaÔÇÖda ya┼čam─▒┼č bir din adam─▒ olan Gazziz├óde Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin (1776-1832) askeri reformlar hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini ortaya koymakt─▒r.

┼×u ana dek akademik ara┼čt─▒rmalarda ├╝zerinde hemen hi├ž durulmam─▒┼č ve ├žo─ču ad─▒ ge├žen din adam─▒ taraf─▒ndan yaz─▒lm─▒┼č olan birinci elden kaynaklar kullan─▒larak haz─▒rlanan bu bildirinin s├Âz konusu d├Ânemin daha iyi anla┼č─▒lmas─▒na ├Ânemli katk─▒lar sunaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmekteyiz.

BursaÔÇÖda XVII. As─▒r sonlar─▒nda kurulmu┼č olan bir dergah─▒n ba┼č─▒nda bulunan Abd├╝llatif Efendi, ├žo─ču dini/tasavvufi konularda olmak ├╝zere yazm─▒┼č oldu─ču onlarca eser ve yapm─▒┼č oldu─ču terc├╝melerle ├╝n kazanm─▒┼čt─▒r. Onu tarih├ži a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli k─▒lan ├Âzellik ise, siyasi, askeri ve sosyal konulardaki d├╝┼č├╝ncelerini yans─▒tan eserleri ve yaz─▒lar─▒d─▒r. Bu eserler sayesinde XIX. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda, ta┼črada bulunan bir din adam─▒n─▒n d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝ bir ├Âl├ž├╝de ortaya ├ž─▒karma imkan─▒ do─čmaktad─▒r.

Abd├╝llatif Efendi, askeri alanda eski ile yeni d├╝zen taraftarlar─▒n─▒n keskin bir bi├žimde kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldikleri II. Mahmud D├Âneminde, yeniliklerin ├Ânc├╝s├╝ olan padi┼čah─▒ a├ž─▒k├ža savunmu┼č ve padi┼čah─▒n reformlar─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kan yeni├žeriler ile din adamlar─▒n─▒ ele┼čtirmekten ├žekinmemi┼čtir. O ayr─▒ca merkezi otoriteye boyun e─čmeyen ta┼čradaki ayan ve e┼črafa kar┼č─▒, merkezin- yani padi┼čah─▒n- otoritesini tesis etmeye ├žal─▒┼čan vali ve mutasarr─▒flar─▒ desteklemi┼čtir.

Tebli─čimizin as─▒l konusuna ge├žmeden ├Ânce I. Mahmud d├Âneminden II.Mahmud d├Ânemine, 1730ÔÇÖlardan 1830ÔÇÖlara dek yap─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lan Osmanl─▒ askeri ─▒slahatlar─▒na dair genel bir┬á de─čerlendirme yerinde olacakt─▒r.

Bilindi─či ├╝zere, Kutsal ─░ttifakÔÇÖa dahil olan Avrupa devletleri kar┼č─▒s─▒nda u─črad─▒─č─▒ b├╝y├╝k askeri yenilgilerin sonucunda Karlof├ža (1699)┬á ve ─░stanbul (1700) Antla┼čmalar─▒n─▒ imzalamak zorunda kalan Osmanl─▒ Devleti, XVIII.Y├╝zy─▒la b├╝y├╝k toprak kay─▒plar─▒ ile girdi. Ba┼člang─▒├žta toprak kay─▒plar─▒n─▒ telafi edebilece─čine dair bir politika geli┼čtirmesine ra─čmen, ├Âzellikle Avusturya kar┼č─▒s─▒nda al─▒nan yenilgilerin etkisiyle, 1718 y─▒l─▒na gelindi─činde, Osmanl─▒ padi┼čah─▒ III. Ahmet bu politikan─▒n m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒n─▒ kabullendi. B├Âylece Bat─▒ kar┼č─▒s─▒nda u─čran─▒lan askeri ve siyasi ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar; bir s├╝re sonra Bat─▒l─▒la┼čma denilebilecek hareketlerin ba┼člamas─▒na yol a├žt─▒.[1]

Tarihlerimizde 1718ÔÇÖden 1730ÔÇÖa kadar s├╝ren ve ÔÇťLale DevriÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan k─▒sa bir d├Ânem hari├ž, Osmanl─▒ Bat─▒l─▒la┼čmas─▒, askeri alan─▒ kapsayan bir ├ža─čda┼čla┼čma hamlesi olarak ba┼člad─▒. I. MahmudÔÇÖdan II. MahmudÔÇÖa, 1730ÔÇÖlardan 1830ÔÇÖlara, kadar ge├žen y├╝z y─▒ll─▒k s├╝re Bat─▒ tarz─▒ askeri ─▒slahatlar─▒n ÔÇô zaman zaman kesintilere u─črasa da- kademeli olarak geli┼čti─či bir d├Ânem olarak dikkat ├žekmektedir. Ancak yine de 1730 ba┼člar─▒ndan 1792ÔÇÖye kadar ge├žen ilk altm─▒┼č y─▒ll─▒k d├Ânemde askeri reformlar kanal─▒yla gelen Bat─▒l─▒la┼čman─▒n olduk├ža s─▒n─▒rl─▒ oldu─ču; dolay─▒s─▒yla da herhangi ciddi bir reaksiyona, b├╝y├╝k bir muhalif harekete yol a├žmad─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Bu c─▒l─▒z ─▒slahat hareketleri d├Âneminde askeri kesimin ve de uleman─▒n ─▒slahatlara kar┼č─▒ yakla┼č─▒m─▒n─▒n nas─▒l oldu─čunu tespit edebilecek somut ├Ârneklere rastlamak zordur.

Bat─▒l─▒ anlamda geni┼č ├žapl─▒ bir reform plan─▒n─▒n olu┼čturulmas─▒ ve bu plan─▒n ÔÇťNiz├óm-─▒ Ced├«dÔÇŁ gibi dikkat ├žekici bir ba┼čl─▒kla uygulamaya konulmas─▒ Sultan

III. Selim zaman─▒nda olmu┼čtur.[2] Eski tip askerden tamamen farkl─▒ bir g├Âr├╝n├╝m ve karakterde ÔÇťNizam-─▒ Ced├«d OrdusuÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda yeni bir ordunun kurulmas─▒,padi┼čah─▒n reform program─▒n─▒n en ├Ânemli k─▒sm─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r.

Frans─▒z ─░htilalinin etkisiyle Avrupa g├╝├žler dengesinin alt ├╝st oldu─ču bir d├Âneme rastlayan III. SelimÔÇÖin reform hareketi d─▒┼čar─▒da ve i├žeride ├žok ├Ânemli zorluklarla kar┼č─▒la┼čt─▒. Bu olumsuzluklara padi┼čah─▒n karars─▒z ve yumu┼čak tutumu da eklenince daha XIX. Asr─▒n ba┼člar─▒nda reform durma noktas─▒na geldi.[3]

Niz├óm-─▒ Ced├«dÔÇÖi sona erdiren isyan─▒n ├Ânc├╝l├╝─č├╝n├╝ bo─čaz yamaklar─▒ veyeni├žeriler ├žekiyordu. Ancak bu yeni d├╝zeni ├ž─▒karlar─▒na ayk─▒r─▒ g├Âren esas z├╝mre merkezdeki baz─▒ devlet adamlar─▒ ile ta┼čradaki (├ľzellikle RumeliÔÇÖdeki) ayanlard─▒.

Nizam-─▒ Ced├«d reformlar─▒na y├Ânelik tutumlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda ulema kesiminin reformlar─▒n ba┼člang─▒c─▒ ve geli┼čme safhas─▒nda deste─či g├Âr├╝lmekle birlikte, reformlar─▒n ├ž─▒kmaza girmeye ba┼člad─▒─č─▒ d├Ânemde ├Ânemli ├Âl├ž├╝de desteklerini ├žektikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Padi┼čah III. Selim, askeri reformlar─▒ i├žin, ilmiye s─▒n─▒f─▒┬á i├žerisinde dar bir z├╝mre olan ├╝st d├╝zey resmi b├╝rokratik uleman─▒n deste─činin ├Âtesine ge├žememi┼č bu kesimin d─▒┼č─▒nda kalan di─čer dinadamlar─▒n─▒n daha ├žok iktisadi fakt├Ârlerden kaynaklanan muhalefetlerinin ├Ân├╝ne ge├žememi┼čtir.[4]

1.Ta┼čra Ulemas─▒ndan Bir Z├ót: Gazziz├óde Abd├╝llatif Efendi (17761832)

┼×eyh Abd├╝llatif Efendi, 1776 /1777 y─▒l─▒nda (Hicri 1190 senesinde) BursaÔÇÖda d├╝nyaya gelmi┼čtir. Aslen Filistin – GazzeÔÇÖden olan b├╝y├╝k dedesi Gazzi Ahmet EfendiÔÇÖden dolay─▒ ÔÇťGazzizadeÔÇŁ lakab─▒yla an─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░lk├Â─črenimini dedesinden alan Abd├╝llatif Efendi; daha ├žocuklu─čundan itibaren derg├óh─▒n ba┼č─▒na ge├žmek i├žin gerekli olan dini ilimleri ve tarikat kurallar─▒n─▒ ├Â─črenmeye ba┼člad─▒. Bu ama├žla BursaÔÇÖdaki ileri gelen bir├žok din adam─▒ ve tarikat b├╝y├╝klerinden dersler ald─▒. Dini ve edebi bilgilerini geli┼čtirmek i├žin Arap├ža ve Fars├žaÔÇÖy─▒ da ├Â─črendi.[5]

Gazzizade Abd├╝llatif Efendi hen├╝z 11-12 ya┼člar─▒nda bulundu─ču bir d├Ânemde Halveti Tarikat─▒n─▒n M─▒sriyye koluna ba─čl─▒ olan BursaÔÇÖdaki Gazzi Dergah─▒n─▒n ba┼č─▒na ge├žmi┼č ve 1832 tarihinde vefat edene kadar bu dergah─▒n ba┼č─▒nda kalm─▒┼čt─▒r.[6]

Tek bir tarikat─▒n dar kal─▒plar─▒ i├žerisinde kalmak yerine; bir├žok din├«,tasavvuf├« d├╝┼č├╝nceye kap─▒lar─▒n─▒ a├ž─▒k tutarak zaman─▒n─▒n ÔÇťReis├╝ÔÇÖl- me┼č├óyihÔÇŁi, yani ileri gelen din b├╝y├╝kleri aras─▒nda yer ald─▒. Me┼č├óyih-i Osman├«yeden ├Ânde gelen z├ótlar─▒n hayat hik├óyelerini yazan Bursal─▒ Mehmed Tahir EfendiÔÇÖnin eserinde yer verdi─či sekiz ki┼čiden biri de ┼×eyh Abd├╝llatif Efendidir.[7]

┼×eyh Abd├╝llatif Efendi, bir├žok derg├óh ┼čeyhinden farkl─▒ olarak okumaya ve ├Âzellikle de yazmaya tutkun bir ki┼či olarak dikkat ├žekmektedir. Onu di─čerlerinden ay─▒ran en ├Ânemli ├Âzellik de budur. Osmanl─▒da en ├žok yaz─▒l─▒ eser b─▒rakan din adamlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda yer almaktad─▒r. Kesin olarak ona ait oldu─ču bilinen altm─▒┼č civar─▒nda irili ufakl─▒ kitap, ris├óle t├╝r├╝nden eserleri vard─▒r.[8] ┬áBu eserlerin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler K├╝t├╝phanesinde (B.E.E.K.), Orhan Kitapl─▒─č─▒nda muhtelif numaralarda kay─▒tl─▒ bulunmaktad─▒r.

Yazd─▒─č─▒ kitaplar─▒n yan─▒ s─▒ra, ya┼čam─▒ boyunca ├Âzenle toplad─▒─č─▒, sat─▒n ald─▒─č─▒ kitaplarla, derg├óh─▒nda b├╝y├╝k├že bir k├╝t├╝phane kurmu┼čtur. Yedi y├╝z civar─▒nda eserden olu┼čan bu ├Âzel kitapl─▒k, Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n Bursa valili─či d├Âneminde (1879-1882) Gazzi Derg├óh─▒ndan al─▒narak,┬á Orhan CamisiÔÇÖne nakledilmi┼č ve daha sonralar─▒ da Bursa Eski Eserler K├╝t├╝phanesine getirilmi┼čtir.

2.Gazziz├óde Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin Askeri Islahatlar ve Yeni├žeri Oca─č─▒ Hakk─▒ndaki G├Âr├╝┼čleri ( 1826 ├ľncesi D├Ânem)

XIX. As─▒r ba┼člar─▒nda BursaÔÇÖda ya┼čam─▒┼č bir din adam─▒ olan Abd├╝llatifEfendiÔÇÖnin genel olarak ─▒slahatlar ve ├Âzel olarak da Yeni├žeriler hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerini bizzat kendisi taraf─▒ndan kaleme al─▒nan ÔÇťVekayiÔÇś-i Baba Pa┼ča fiÔÇÖt-tarihÔÇŁ┬á adl─▒ eserden ├Â─črenmek m├╝mk├╝nd├╝r. Eserde halk aras─▒nda ÔÇťBaba Pa┼čaÔÇŁ olarak bilinen Pehlivan ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒ndan ge├žen ├Ânemli olaylar anlat─▒lmaktad─▒r.

Son sayfas─▒nda belirtildi─či ├╝zere 23 CemaziyeÔÇÖl-evvel 1235 (8 Mart 1820) tarihinde, BursaÔÇÖda tamamlanan m├╝ellif n├╝shas─▒ yazma eser, BursaÔÇÖda Eski Yazma ve Basma Eserler K├╝t├╝phanesinde, Orhan Kitapl─▒─č─▒ b├Âl├╝m├╝nde 1043 numarada kay─▒tl─▒d─▒r.[9]

I.Abd├╝lhamid D├Âneminin sonlar─▒ndan II. Mahmud D├Ânemine kadar gelen otuz y─▒ll─▒k bir zaman aral─▒─č─▒ndaki (1787- 1817) Osmanl─▒ tarihi olaylar─▒n─▒ ele alan bu eserde ÔÇťNiz├óm-─▒ K├ód├«mden┬á Niz├óm-─▒ Ced├«dÔÇÖeÔÇŁ ge├ži┼č s├╝reci ve bu s├╝re├žte ya┼čanan tepki hareketleri konusuna da de─činilmektedir.

Asl─▒nda s├Âz konusu bu padi┼čahlar─▒n -├Âzellikle de II. MahmudÔÇÖun-┬á ├╝st d├╝zey ulema kesimini kazanmak i├žin g├Âsterdikleri ├žaba, onlara verdikleri destek sadece m├╝ellifin de─čil, di─čer bir├žok ├╝st d├╝zey uleman─▒n baz─▒ alanlarda yenilik├ži tutum tak─▒nmalar─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

Abd├╝llatif Efendi, askeri alandaki yenilik hareketlerini destekleyen ve buna kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar─▒ ele┼čtiren bir ki┼čidir. III.Selim (1789-1807) ve II.MahmudÔÇÖun (1808-1839) askeri reform te┼čebb├╝slerini desteklemi┼č; bunlara kar┼č─▒ olan yeni├žerileri de a├ž─▒k├ža ele┼čtirmekten ├žekinmemi┼čtir. Sadece onlar─▒ de─čil; ayn─▒ zamanda bu yenilik├ži padi┼čahlar─▒ ele┼čtiren hocalar─▒ da ÔÇťahmak sofularÔÇŁ olarak nitelendirmi┼č ve b├Âylece tutucu ulema kesimini de ele┼čtirmi┼čtir.

Yazar─▒n kendisi de din adam─▒ oldu─ču halde ulema kesiminin bir b├Âl├╝m├╝n├╝n yeniliklere kar┼č─▒ oldu─ču ger├že─čini itiraf etmi┼čtir. Bunlar─▒ eserin ├že┼čitli yerlerinde do─črudan ya da dolayl─▒ bi├žimde ele┼čtirmi┼čtir. Ona g├Âreuleman─▒n yapmas─▒ gereken padi┼čaha yard─▒m etmek ve halk─▒n padi┼čaha olan ba─čl─▒l─▒─č─▒n─▒ artt─▒rmakt─▒r. Bu husus Vekayi-i Baba Pa┼čaÔÇÖda ┼č├Âyle belirtilmi┼čtir:

ÔÇťÔÇŽulem├óya l├óy─▒k olan ib├ódullaha vaÔÇśz ve nas├«hat id├╝p, gaz├ón─▒n sev├ób─▒n─▒ bildirup, p├ódi┼č├óha yard─▒m eylemenin f├óidesini halka anlatmakt─▒r. Bu zamanda ahmak sofular k├╝rs├╝lere ├ž─▒kup, halk─▒ gaz├óya kand─▒rma yerine p├ódi┼č├óhlar vevez├«rlerin zemmine ba┼člayup, bir sovukluk getir├╝p, herkesin eli, aya─č─▒ so─čuyup,gaz├óya iÔÇś├óne idecek ise, pi┼čman iderler. O ahmak sofular k├╝rs├╝ye ├ž─▒kup, p├ódi┼č├óha vevez├«re ÔÇťz├ólimdirÔÇŁ dirlerÔÇŽÔÇŁ (Varak 30-b ; 31-a).

BursaÔÇÖda b├╝y├╝k bir tekkenin ba┼č─▒nda bulunan Abd├╝llatif Efendi, d├Ânemin bir├žok ├╝st d├╝zey devlet adam─▒ ile ili┼čkiler geli┼čtirmi┼č, onlar─▒n ├╝zerinde etki b─▒rakm─▒┼č ve bunun sonucunda devlet kat─▒nda ya┼čanan geli┼čmeleri yak─▒ndan ve en yetkili a─č─▒zlardan takip etme ayr─▒cal─▒─č─▒n─▒ elde etmi┼čtir. M├╝ellif, ayr─▒caara s─▒ra ─░stanbulÔÇÖa gitmekte, ├╝st d├╝zey ilmiye mensuplar─▒nca a─č─▒rlanmakta ve ba┼čkentteki baz─▒ ├Ânemli olaylar─▒n g├Ârg├╝ ┼čahidi olarak bu olaylar─▒ eserinde anlatmaktad─▒r.

├ľrne─čin, Sadrazam Alemdar Mustafa Pa┼ča, keth├╝das─▒n─▒n arac─▒l─▒─č─▒yla m├╝ellifin duas─▒n─▒ almak i├žin hediyeler yollamaktad─▒r (Bkz. varak. 115); Sened-i ─░ttifak toplant─▒s─▒na kat─▒lan eski defterdar Mehmet Bey taraf─▒ndan davet edilmekte ve bu olay hakk─▒nda konu┼čmaktad─▒rlar. (Varak. 114); Kaptan─▒ derya Elhacc Mehmed Pa┼ča gibi bir ├žok devlet adam─▒ BursaÔÇÖda m├╝ellifin derg├óh─▒na misafir olmaktad─▒rlar (Varak. 119).

B├╝t├╝n bu ├Ârneklerin anla┼č─▒lmaktad─▒r ki; d├Ânemin etkili bir ┼čahsiyeti ve canl─▒ bir ┼čahidi olan Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin yazd─▒klar─▒n─▒ dikkatle okumak gerekmektedir.

Vekayi-i Baba Pa┼čaÔÇÖda Padi┼čah III. SelimÔÇÖin Nizam-─▒ Ced├«d ordusunu nas─▒l kurmaya ba┼člad─▒─č─▒ ve bu esnada ne t├╝r bir tepki ile kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒na dair ├Âzg├╝n bir b├Âl├╝m (Varak 36-39) yer almaktad─▒r. Buna g├Âre padi┼čah─▒ yeni bir ordu kurmaya y├Ânelten as─▒l neden sava┼člarda elde edilen yenilgiler ve u─čran─▒lan toprak kay─▒plar─▒d─▒r. Padi┼čaha atfedilen soru ┼č├Âyledir: ÔÇťÔÇŽNi├ž├╝n bir ey├╝ce k─▒t├ól olub, bu Rusya keferesine haddini bildirmediniz? Bu elem benim can─▒ma k├ór eyledi.ÔÇŁ

Bunun ├╝zerine d├Ânemin sadrazam─▒ Koca Yusuf Pa┼ča, ordunun i├žinde bulundu─ču k├Ât├╝ durumu b├╝t├╝n ger├žekli─čiyle padi┼čaha anlatm─▒┼č ve pe┼činden ├ž├Âz├╝m ├Ânerisini ┼ču ┼čekilde sunmu┼čtur:

ÔÇťÔÇŽK├ófirin askeri m├╝retteb ve gayet de ├žok oldu─čundan muk├óbele g├╝├ž oldu.H├ós─▒l-─▒ kel├óm bizim askerimiz bu i┼če yaramaz olmu┼č. Bize bir tak─▒m asker l├óz─▒md─▒r ki, emrimize r├óm, h├╝km├╝m├╝ze ferm├ón-ber olup, p├ódi┼č├óh ul├╗fesi yiy├╝b, gece veg├╝nd├╝z t├╝fengi elinde, b─▒├ža─č─▒ belinde┬á olup, dur dedi─čimiz vakit dura, git dedi─čimiz vakit gide. ─░ktiz├ós─▒na g├Âre bir yerde be┼č sene bekliye ve cenk maÔÇśr├«fetinden gayri bir i┼či olm─▒ya. Eger bizim devletimizde taÔÇśl├«mli ve rab─▒t├ólu ve m├╝retteb, k├ófire muk├óbil olacak kadar asker ted├órik olursa, h├«n-i hacetde d├╝┼čmana cevab vir├╝b, yedi kral─▒ feth eyleriz. B├Âyle┬á olmaz ise hal m├╝┼čkil olurÔÇŽÔÇŁ.

D├Ânemin sadrazam─▒na atfedilen askeri ─▒slahat─▒n mecburi oldu─čuna dair bu s├Âzleri aktaran Abd├╝llatif Efendi, pe┼činden ÔÇťÔÇŽV├ók─▒ÔÇś├ó iy├╝ s├Âyledi. ─░┼čte budur.Zira eski tert├«blerin devri tamam olup, bozuldu. Bir yeni tert├«be muhta├ž olduÔÇŽ.ÔÇŁ

diyerek bu fikre kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža belirtmi┼čtir. Yeni bir d├╝zenli, modern birli─če ihtiya├ž oldu─čunu bizzat bir din adam─▒n─▒n a├ž─▒k bir ifade ile belirtmesi son derece ├Ânemlidir.

┼×eyh Abd├╝llatif Efendi, Yeni├žeri oca─č─▒n─▒n tarihte oynad─▒─č─▒ olumlu rolleri de hat─▒rlatmakta ve oca─č─▒n tekrar d├╝zelebilece─čine dair c─▒l─▒z da olsa umutlar─▒n─▒ ┼č├Âyle ifade etmektedir:

ÔÇť ÔÇŽV├ók─▒ÔÇś├ó azizim, ger├ži yeni├žeride yarar yigitler vard─▒r. L├ókin ├žo─čunda ortalar bu ameldedir. K├Ât├╝s├╝ galip olmu┼č, iyileri sinmi┼č. Sonra iy├╝ler nas├«hat eyleseler; kabul etmezler. V├ók─▒ÔÇś├ó zat─▒nda ve kurulmas─▒nda ehl-i ─▒rz ve rab─▒t├ólu ve it├óÔÇśatlu g├╝zel ocakt─▒r. L├ókin ne f├óide m├╝r├╗r-i zamanla i├žlerine ┼čeytan kar─▒┼čup, fes├óda virmi┼čler.Bu hale h├ólis it├óÔÇśatlu olan ocaklular ┼ča┼čm─▒┼člar. Ama yine┬á her halde i├žlerinde s├Âz anlar, d├«n ve devleti bilir canlar vard─▒r. Rabbim┬á iy├╝leri eksik eylemeye! AminÔÇŽ.ÔÇŁ (Bkz. Varak 80).

Padi┼čah─▒n Nizam-─▒ Ced├«d Ordusunu kurma iste─či a├ž─▒k├ža ÔÇťÔÇŽhay─▒rl─▒ niyetÔÇŽÔÇŁ olarak nitelendirilmi┼č ve modern birliklerin kurulmas─▒ndan sonra in┼ča edilen k─▒┼člalarda yap─▒lan askeri e─čitimler i├žin ÔÇťÔÇŽ g├╝zel talimler olduÔÇŽÔÇŁ denilerek destek verilmi┼čtir. (Bkz. Varak 65-a).

Hi├žbir d├╝zen, intizam kabul etmeyen eski tip askeri birliklere ele┼čtiriler getiren Abd├╝llatif Efendi, memleketin d├╝zenini, asayi┼čini yerle bir eden ayanlara da kar┼č─▒ bir duru┼č sergilemektedir. Ona g├Âre devletin merkezi otoritesine halel getiren her t├╝rl├╝ yerel otoritelerle m├╝cadele edilmelidir. III.Selim Devrinde devletin ├Âzellikle RumeliÔÇÖdeki ayanlar kar┼č─▒s─▒nda g├Âsterdi─či acziyete dikkat ├žekilmekte ve bu konuda devlet ┼č├Âyle ele┼čtirilmektedir:

ÔÇťÔÇŽ─░btid├ó azizim, devlet-i ├óliyyenin yine aczi var ÔÇťH─▒rs─▒z─▒n ya┼čamas─▒ suba┼č─▒n─▒n ihm├ólindendirÔÇŁ. Devlet-i ├óliyye eger ihm├ól eylemeyup, dikkatlu tutsa be┼č Rumili kadar yeri bir ayda temiz ider. Ama ihm├ól iderÔÇŽÔÇŁ .

Nitekim bir Rumeli ayan─▒ olan Alemdar MustafaÔÇÖn─▒n ─░stanbulÔÇÖa gelerek,Osmanl─▒ hanedan─▒n─▒n y├╝zlerce y─▒ll─▒k mek├ón─▒ olan saray─▒n ├╝zerine acele ile tedbirsizce ve ÔÇťterbiyesizceÔÇŁ h├╝cum etmesi, Sultan Selim gibi bir padi┼čah─▒n katline sebebiyet vermesi gibi olaylara de─činen ┼×eyh Abd├╝llatif Efendi,ya┼čananlar─▒ ho┼č kar┼č─▒lamad─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtir (Varak 113 b).

AlemdarÔÇÖ─▒n adamlar─▒n─▒n ─░stanbul gibi bir yerde meydana getirdikleri ÔÇťay┼č├╝ i┼čret, f─▒sk u f├╝curÔÇŁ lara dikkat ├žekilmi┼č. Bu konuda ─░stanbulÔÇÖdaki tan─▒d─▒─č─▒ din adamlar─▒ndan birinin (Vehbi Efendi) rahats─▒zl─▒─č─▒n─▒ belirten ifadeleri kaynak olarak g├Âsterilmi┼čtir. B├╝t├╝n bunlar─▒ dile getiren yazar, eserine ÔÇťEdebÔÇŁin gereklili─čini anlatan bir b├Âl├╝m eklemi┼čtir (Varak 117 v.d.).

Bir din adam─▒ olarak ayanlara kar┼č─▒ mesafeli duru┼čunu korumaya ├Âzen g├Âsteren yazar, onlar─▒n padi┼čah─▒n mutlak otoritesine her ne suretle olursa olsun ortak olmalar─▒na kesin bir bi├žimde kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu ├žer├ževeden hareketle ayanlardan baz─▒lar─▒n─▒n ─░stanbulÔÇÖa gelerek, 1808 y─▒l─▒nda padi┼čahla bir misak imzalamalar─▒n─▒ ho┼č kar┼č─▒lamam─▒┼čt─▒r (Varak 114).

III. SelimÔÇÖin aksine ayanlarla amans─▒z bir m├╝cadeleye giri┼čen ve merkezi otoriteyi yeniden tesis eden II. Mahmud, ├Âzellikle bu otoriter tavr─▒ sebebiyle bir din adam─▒ olan Abd├╝llatif EfendiÔÇÖden b├╝y├╝k ├Âvg├╝ler almaktad─▒r. II. Mahmud devrinde ├Âzellikle Vehabi hareketinin eleba┼člar─▒n─▒n yakalanarak hacc yolunun yeniden a├ž─▒lmas─▒n─▒n AnadoluÔÇÖdaki uleman─▒n ├╝zerinde nas─▒l olumlu bir etki b─▒rakt─▒─č─▒n─▒ g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r.

3.As├ókir-i Mans├╗re-i MuhammediyeÔÇÖnin Kurulu┼ču S─▒ras─▒nda Abd├╝llatif Efendi Taraf─▒ndan Haz─▒rlanan Bir Eser:

Mez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i Harbe D├óir Ris├óle

1.MahmudÔÇÖun Yeni├žeri Oca─č─▒n─▒ kald─▒rmas─▒ (1826) ve hemen sonras─▒nda ÔÇťAs├ókir-i Mans├╗re-i MuhammediyeÔÇŁ ad─▒nda yeni bir ordu kurma giri┼čimi ile uleman─▒n bu s├╝re├žteki rol├╝ konusunda bug├╝ne dek bir├žok ara┼čt─▒rma yap─▒lm─▒┼čt─▒r.Konu ile ilgili yap─▒lm─▒┼č olan akademik ara┼čt─▒rmalarda var─▒lan genel kan─▒,uleman─▒n b├╝y├╝k bir ├žo─čunlukla II. MahmudÔÇÖun askeri reformlar─▒na destek verdi─či ┼čeklindedir.[10]

S├Âz konusu ara┼čt─▒rmalarda ilmiye s─▒n─▒f─▒n─▒n deste─čini g├Âsteren ├Ârnekler olarak b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Esad Efendi, Yasincizade Abd├╝lvehhab EfendiÔÇŽgibi ─░stanbulÔÇÖdaki ├╝st d├╝zey din adamlar─▒n─▒n tutum, davran─▒┼člar─▒ ve eserleri g├Âsterilmi┼čtir. Bunun ├Âtesine ge├žerek, ─░stanbul d─▒┼č─▒ndaki di─čer yerlerin, yani ta┼čran─▒n ulema kesiminin askeri yenilikler hakk─▒nda ger├žekte ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ ile ilgili somut veriler yeterince ortaya konulamam─▒┼čt─▒r. Buna gerek├že olarak herhalde ta┼čra ulemas─▒n─▒n konu ile ilgili g├Âr├╝┼člerini ihtiva eden eserlerin olmay─▒┼č─▒ ya da varsa da ortaya ├ž─▒kar─▒lamam─▒┼č olmas─▒ g├Âsterilebilir.[11]

Bu b├Âl├╝mde tan─▒taca─č─▒m─▒z kaynak ise, ta┼čra ulemas─▒n─▒n II. MahmudÔÇÖun askeri ─▒slahat─▒na bak─▒┼č─▒ konusuna ─▒┼č─▒k tutacak ve ┼ču ana dek hi├žbir ara┼čt─▒rmada ad─▒ ge├žmemi┼č olan bir eserdir. Eserin yazar─▒, yukar─▒daki b├Âl├╝mlerde tan─▒tmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z ve di─čer eserlerinden yola ├ž─▒karak g├Âr├╝┼člerine yer verdi─čimiz Bursal─▒ din adam─▒ Gazziz├óde ┼×eyh Abd├╝llatif EfendiÔÇÖdir.

ÔÇťMez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i Harbe D├óir Ris├óleÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒n─▒ ta┼č─▒yan k├╝├ž├╝k boyutlu bir yazma, bir risale bi├žimindeki eser,┬á isminden de anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere sava┼č tekni─čini ├Â─črenme ve ├Â─čretmenin faydalar─▒n─▒ ele almaktad─▒r.─░stanbul Arkeoloji M├╝zesi K├╝t├╝phanesinde 1066 numarada kay─▒tl─▒ olup,talik hatt─▒ ile kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒r. Toplam 69 varaktan olu┼čmaktad─▒r. Eserin as─▒l konusu, Yeni├žerili─čin kald─▒r─▒lmas─▒ ve yerine yeni bir ordunun kurulmas─▒ndan hareketle bu yeni ordunun kurulu┼čunun ─░slam dinine uygun oldu─čudur. Tam yaz─▒l─▒┼č tarihi belirtilmese de, yeni├žerili─čin kald─▒r─▒lmas─▒ ve As├ókir-i Mans├╗reÔÇÖnin in┼čas─▒ s├╝recinde BursaÔÇÖda yaz─▒ld─▒─č─▒ ve oradan da ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Padi┼čah II. Mahmud, yeni├žerili─čin kald─▒r─▒lmas─▒ ve pe┼či s─▒ra ger├žekle┼čtirmeyeba┼člad─▒─č─▒ askeri reformlar─▒ halka en iyi anlatabilmenin vas─▒tas─▒ olarak din adamlar─▒ndan faydaland─▒[12]. Bu ba─člamda Asakir-i MansureÔÇÖnin kurulmas─▒n─▒n hemen ba┼člar─▒nda ─░stanbulÔÇÖdan BursaÔÇÖya, Abd├╝llatif EfendiÔÇÖye gelen yaz─▒da yeni kurulan bu ordu i├žin dua etmesi, vaazlar─▒nda padi┼čah─▒ ve yeni ordusunu desteklemesi istenmi┼čtir.

Ayr─▒ca kendisine yeni ordunun modern usullerle e─čitimini desteklemek,harp taliminin ─░slam dinindeki yeri ve ├Ânemini ortaya koymak i├žin bir risale haz─▒rlamas─▒ g├Ârevi verilmi┼čtir. Bildirimizin dayand─▒─č─▒ esas kaynaklardan biri olan ÔÇťMez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i Harbe D├óir Ris├óleÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ eser, bu ┼čekilde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Yazar, Bursa alimlerinin Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kurulu┼ču vegeli┼čmesi s├╝recinde devlete verdi─či┬á manevi deste─či vurgulayarak, padi┼čah─▒n kendisine b├Âyle bir vazife vermesi kar┼č─▒s─▒nda duydu─ču sevinci dile getirmektedir.

Kurulmakta olan yeni ordu, isminden ba┼člayarak ve di─čer bir├žok ├Âzelli─čine varana dek ─░slam├« bir g├Âr├╝nt├╝ sergilemekle, dine ayk─▒r─▒ bir olu┼čum olmad─▒─č─▒n─▒ vurgulamak istiyordu. Bu ─░slam├« g├Âr├╝nt├╝y├╝ peki┼čtirecek ve uleman─▒n ho┼čuna gidecek en ├Ânemli ┼čeylerden biri de her b├Âl├╝kte bir imam─▒n g├Ârevlendirilmesi idi.

Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin incelememizin konusu olan bu eseri, orduda g├Ârev yapan imamlar i├žin bir t├╝r ders/vaaz kitab─▒ olarak d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č olmal─▒d─▒r.Nitekim d├Ânemin ┼×eyh├╝lislam─▒ Yasinciz├óde Abd├╝lvehhab EfendiÔÇÖnin haz─▒rlad─▒─č─▒ ÔÇťHulas├ót├╝ÔÇÖl- B├╝rh├ón fi-─░ta├ót-─▒ SultanÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ eserden anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere bu ama├žla ve bu t├╝rden haz─▒rlanan ba┼čka risalelerin de oldu─ču bilinmektedir.[13]

Eser ilkin ÔÇťAn├ós─▒r-─▒ erba├óÔÇŁ n─▒n ─░slam Felsefesindeki yeri ├╝zerine dini-felsefi bir bahis ile ba┼člamaktad─▒r. Asl─▒nda bu konu k├Âkeni ilk ├ža─č Yunan Felsefesine kadar giden, M├╝sl├╝man ├ólimlerin buradan devral─▒p ─░slam├« bir k─▒l─▒f i├žerisine soktuklar─▒ ve geli┼čtirdikleri bir nazariyedir[14]. XIX. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ halde Abd├╝llatif Efendi┬á bu ─░lk├ža─č Yunan ve Orta├ža─č ─░slam Felsefesinin konusu olan Anas─▒r- ErbaaÔÇÖn─▒n klasik s─▒n─▒rlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kamam─▒┼čt─▒r.

Buna g├Âre Allah, insan─▒ toprak, su, ate┼č ve r├╝zgar olmak ├╝zere d├Ârt unsurdan yaratm─▒┼čt─▒r. Yarat─▒lanlar i├žerisinde insan─▒n ├╝st├╝n konumuna vurgu yapan yazar, burada bir ayr─▒m yapma l├╝zumunu g├Ârerek, kafirlerin her ne kadar cismani olarak bu unsurlar─▒ ta┼č─▒salar da ruh├óni unsurlardan mahrum olduklar─▒n─▒ belirtmi┼čtir. B├Âylece onlar─▒n ├╝zerine M├╝sl├╝manlar─▒n gaza yapmas─▒ gereklili─čini ortaya koymu┼č olmaktad─▒r.

Genelden ├Âzele do─čru s─▒ralayacak olursak kainat, insanl─▒k, ─░slam Dini vedevlet ile toplum hayat─▒nda d├Ârd├╝n (erba├ó) yeri ve ├Ânemine dikkat ├žeken m├╝ellif,bu konuda muhtelif misaller getirmek suretiyle teorisini temellendirmeye├žal─▒┼čmaktad─▒r.

├ľrne─čin; insano─člunun d├╝nyevi ve uhrevi hayat─▒n─▒n idaresi i├žin Allah taraf─▒ndan g├Ârevlendirilen b├╝y├╝k melekler d├Ârtt├╝r: Cebrail, Mikail, Azrail ve─░srafil.┬á Sem├óvi kitaplar da d├Ârtt├╝r: Tevrat, Zebur, ─░ncil┬á ve Kuran-─▒ Kerim.

M├╝ÔÇÖmine v├╝cut ve din bak─▒m─▒ndan laz─▒m olan ilimlerin de d├Ârt oldu─čunu belirten m├╝ellif bunlar─▒ ┼č├Âyle s─▒ral─▒yor: Tefsir, Hadis, F─▒k─▒h ve T─▒p. Burada ├╝├ž dini ilmin yan─▒na pozitif bir bilim olarak t─▒bb─▒ eklemekle dikkat ├žekiyor.

Besmele-i ┼čerifin d├Ârt kelimeden; Muhammed isminin d├Ârt harften olu┼čmas─▒n─▒n hikmetine dikkat ├žeken m├╝ellif, d├Ârd├╝n hikmetine ba┼čka misaller vermeye devam ediyor.┬á Namaz─▒n ve Hacc farizas─▒n─▒n erkan-─▒ erba├ódan olu┼čmas─▒; m├╝minin iman derecesinin d├Ârt a┼čamadan olu┼čmas─▒ (kavli, ilmi, ayni ve hakk el yakin); d├Ârt ├že┼čit m├╝min s─▒n─▒f─▒ (┼×eriat ehli, tarikat erbab─▒, hakikat ashab─▒ ve arifan─▒ marifet); ─░slam dinin Kuran, Hadis, ─░cma ve k─▒yastan olu┼čan d├Ârt kayna─č─▒n─▒n olmas─▒; haram aylar─▒n─▒n d├Ârt tane olmas─▒ ve hatta mevsim say─▒s─▒n─▒n d├Ârt olmas─▒ ÔÇŽ.gibi hususlar m├╝ellifin verdi─či di─čer misallerdir.

Risalenin yakla┼č─▒k ├╝├žte birini olu┼čturan (ilk 24 varak) giri┼č mahiyetindeki bu din├«-tasavvuf├« konudan sonra┬á esas konu olan ÔÇťFenn-i Harp, TaÔÇślim ve TaÔÇśall├╝m-i HarpÔÇŁ konusuna yani sava┼č sanat─▒n─▒n ├ža─č─▒n gere─či ve gere├žleri ile yap─▒lmas─▒n─▒n ├Ânemine ge├žilmektedir.

Ancak her ┼čeyden ├Ânce, en ├Ânemli mevzu olarak devletin ba┼č─▒, ya da eserde kullan─▒lan deyimle s├Âyleyecek olursak ÔÇťCih├ón─▒n ruhuÔÇŁ olan padi┼čaha ├Âzel bir b├Âl├╝m a├ž─▒lmaktad─▒r. Sultan─▒n niz├óm-─▒ ├ólem i├žin ne kadar ├Ânemli oldu─ču, ayet ve hadislerden de yararlan─▒larak a├ž─▒klanmaktad─▒r. Yazar ÔÇťH├ólife-i ─░sl├óma ita├ót─▒n Resulullaha ita├ót oldu─čunuÔÇŁ bunun da Allaha itaate giden yol oldu─čunu belirtir (Varak 25-26)

Padi┼čaha ba─čl─▒l─▒ktan ayr─▒lmayanlara Allah ├╝ Te├ól├ón─▒n ahirete l├╝tuf ihsan edece─čini, cennete dahil edece─čini vurgulayan yazar, s─▒k s─▒k uluÔÇÖl- emre, yani halife-padi┼čaha, itaat edilmesini hat─▒rlatmaktad─▒r. Halk─▒n padi┼čaha ba─čl─▒l─▒─č─▒ ba┼čl─▒ca ┼ču cihetlerle olabilir: Fermanlara uymak, Emirlerle yasaklanan ┼čeylerden ka├ž─▒nmak, vergi ├Âdemek (r├╝s├╗ma ink─▒yad).

Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin devlet ve toplum (y├Âneten ve y├Ânetilen) felsefesi daha ├Ânceki klasik ─░slam ve Osmanl─▒ felsefesinin savunucular─▒na paralel bir ├Âzellik g├Âstermektedir. Devletin asl├« unsurlar─▒ olarak belirtilen d├Ârt unsur s├Âyle s─▒ralanmaktad─▒r: Erb├ób-─▒ Seyf, Kalem ehli, T├╝ccar ve Z├╝rra (├žift├ži ve ren├žber) KesimiÔÇŽ Bu unsurlar temelde padi┼čah─▒n m├╝lk├╝ olan devleti v├╝cuda getiren ba┼čl─▒ca unsurlard─▒r.

Yazar, bu unsurlar─▒, bir ba┼čka deyi┼čle s─▒n─▒flar─▒ tek tek tan─▒tt─▒ktan sonra,bunlar─▒n birbirleriyle olmas─▒ gereken ittifaklar─▒n─▒ ┼č├Âyle a├ž─▒klar. Herkes ve her kesim ├Ânce padi┼čaha, sonra birbirlerine kar┼č─▒ sorumludur. Bu konudaki g├Âr├╝┼č├╝ i├žerisinde ├ža─čda┼č, yeni say─▒labilecek husus olarak ┼čunu s├Âyleyebiliriz ki; s─▒n─▒flar─▒n birbirlerine olan ihtiya├žlar─▒n─▒ mant─▒k ve ortak ├ž─▒kar temeline oturtmaya ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Yazar, bunu ┼č├Âyle ├Âzetlemektedir: ÔÇťHul├ósa i┼č bu m├órr ├╝ÔÇÖz-zikr e┼čh├ós─▒n birbirine iÔÇś├ónelerinin men├ófii hem kendi nefislerine ve hem ├ómmeyer├óciÔÇśdirÔÇŁ. (Varak 61).

Erb├ób-─▒ kalem taÔÇśb├«r olunan zev├ót─▒ tan─▒tmakla ba┼člamas─▒nda kendisinin de bir din adam─▒ olarak bu s─▒n─▒f i├žerisinde yer almas─▒ neden olmu┼č olabilir.Kalem ehlinden kastedilenler ulem├ó, h├╝kk├óm (kad─▒lar), k├╝tt├ób (sivil b├╝rokrat) ve ÔÇťtull├óbÔÇŁ, yani medresede ├Â─črenim g├Âren talebe kesimidir (Varak 30).

Din adamlar─▒ (ulema) i├žerisinde Erb├ób-─▒ tarikata ├Âzel bir parantez a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Bilindi─či ├╝zere ┼×eyh Abd├╝llatif Efendi, bir tarikat ehlidir. BursaÔÇÖda bir as─▒rdan fazla faaliyet g├Âsteren Gazzi Dergah─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒nda bulunan bir post-ni┼čin olarak Halveti-M─▒sri tarikat─▒n─▒n gelene─čini s├╝rd├╝rmektedir.Tarikat─▒n Hz.Muhammedin izinde giden merhaleler, yol ve y├Ântemler oldu─ču belirtilerek;┼čeriat-tarikat-hakikat-marifet aras─▒ndaki ba─člant─▒ya dikkat ├žekilmektedir.Yazar, burada ├Âzet olarak aktard─▒─č─▒ bu dini/tasavvufi bilgilerin daha ayr─▒nt─▒s─▒na bakmak isteyenlerin kendi yazd─▒─č─▒ di─čer baz─▒ eserlere bakmalar─▒n─▒ tavsiye etmektedir. (Varak 35).

Yazar─▒n ─░stanbulÔÇÖa, devletin merkezine g├Ânderdi─či bu eserde ├Âzellikle tarikat ehlinin ├Ânemi ve gereklili─činden bahsetmesindeki ├Âzel mesaj─▒n padi┼čah─▒ ve devlet adamlar─▒n─▒ etkilemek suretiyle onlar─▒n nazar─▒nda kendisi gibi tarikat ehlinin konumunu sa─člamla┼čt─▒rmak oldu─ču ileri s├╝r├╝lebilir. Eserde bir iki yerde verdi─či bu t├╝rden daha ├Âzel bir mesaj ise, Bursa ulemas─▒n─▒n devletin bekas─▒ i├žin verdi─či manevi deste─čin hayati ├Ânem ta┼č─▒d─▒─č─▒ mesaj─▒d─▒r.

Eserde yer verilen bir di─čer ├Ânemli s─▒n─▒f da ba┼č─▒nda sadrazam─▒n bulundu─ču ÔÇťerb├ób-─▒ seyfÔÇŁ kesimidir. Seyfiyye ya da g├╝n├╝m├╝z├╝n deyimiyle askeri s─▒n─▒f─▒n i├žerisinde v├╝zer├ó, ├╝merr├ó, v├╝kel├ó, ve as├ókir bulunmaktad─▒r. Konu ile ilgili bir├žok hadis-i ┼čerif yoluyla askeri kesimin kritik ├Ânemi izah edilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.Verilen baz─▒ misaller ┼ču ┼čekilde ├Âzetlenebilir: ÔÇťBir saat gaz├ó eylemek yetmi┼č n├ófile hacdan efd├óld─▒r. seyfler cennetin mift├óhlar─▒d─▒r. Guzz├ót-─▒ muvahidd├«n dal k─▒l─▒├ž olup gaz├óya m├╝b├ó┼čeret eylediklerinde cennet kap─▒lar─▒ a├ž─▒l─▒rÔÇŁ (Varak 37).

Bu konuda dikkat ├žekici, ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ bir ba┼čka husus, m├╝ellifin ├Âzellikle denizlerdeki gazan─▒n karada yap─▒lan gazalardan on kat daha sevab─▒ oldu─čunu belirtmesidir (Varak 39). Bu iddias─▒n─▒ destekleyici mahiyette bir hadise de yer verilmi┼čtir. Mora ve EgeÔÇÖdeki di─čer adalarda Rum isyanc─▒ gemileri ile bir bak─▒ma ÔÇťRum korsanlar─▒ÔÇŁ diyebilece─čimiz ─░zbandidlerle Osmanl─▒ Devletinin denizlerde ├žarp─▒┼čt─▒─č─▒ ve eserin de bu d├Ânemde yaz─▒ld─▒─č─▒ dikkate al─▒n─▒rsa,yazar─▒n neden bu konu ├╝zerinde hassasiyetle durdu─ču daha iyi anla┼č─▒lacakt─▒r.Sadece sava┼č zaman─▒nda de─čil; di─čer zamanlarda da ├žocuklar─▒m─▒za y├╝zmeyi ├Â─čretmenin gerekli oldu─čunu belirten yazar, bunu da peygamberin s├Âzlerine dayand─▒rm─▒┼čt─▒r: ÔÇťZir├ó suda y├╝zmek hem s├╝nnet-i ┼čer├«fdir ve hem gaz├ó-y─▒ bahr─▒n lev├óz─▒m├ót─▒ndand─▒rÔÇŁ.┬á (Varak 46).

Devlet mekanizmas─▒n─▒n as─▒l unsuru olan ─░lmiyye ve Seyfiyye gibi iki y├Ânetici s─▒n─▒ftan sonra, hem devlet hem de toplum hayat─▒nda ├Âzellikle iktisadi alanda ├Ânemli rol oynayan di─čer iki s─▒n─▒f tan─▒t─▒lmaktad─▒r. Bunlardan ilki erb├ób-─▒ ticarettir ki, d├Ârt tane alt gruba ┼č├Âyle ayr─▒lm─▒┼čt─▒r: ÔÇťAm├ól├ón-─▒ maÔÇś├ódin, erb├ób-─▒ sanayiÔÇś ve maÔÇśarif ve nes├óic├ót ve erb├ób-─▒ beyÔÇś ve ┼čir├ó-i sarfÔÇŁ. (Bkz. Varak 31).Madenciler, Loncalarda ├Ârg├╝tlenmi┼č zanaat├ži kesim ve al─▒m-sat─▒m i┼člemlerini ger├žekle┼čtiren t├╝ccar kesiminin hepsi erb├ób-─▒ ticaret olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░dari ve sosyal s─▒n─▒flar─▒n s─▒raland─▒─č─▒ b├Âl├╝mde en son erb├ób-─▒ ziraat, yani toprakla u─čra┼čan ├╝retici-├žift├ži kesimden bahsedilmi┼čtir. Temel ekonomik faaliyeti tar─▒ma dayanan Osmanl─▒ Devletinde en kalabal─▒k kesim olarak ├žift├žiler ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r. Bunun bilincinde olan yazar, ziraatle u─čra┼čman─▒n ne kadar asli bir vazife oldu─čunu ÔÇť┼×eref-i erb├ób-─▒ Z├╝rr├óÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ bir b├Âl├╝m alt─▒nda hadislerle s├╝sleyerek anlatm─▒┼čt─▒r (Bkz. Varak 32) .

Mez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i HarbÔÇÖin as─▒l yaz─▒l─▒┼č amac─▒ yeni├žerili─čin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ m├╝teakk─▒b modern bir surette tertip edilen yeni ordunun ├ža─č─▒n gerektirdi─či ┼čekilde e─čitilmesinde hi├žbir dini sak─▒nca olmad─▒─č─▒n─▒ ortaya koymak ┼čeklinde ├Âzetlenebilir. Bu eserde savunulan ana fikir olarak,harp sanat─▒nda yeni y├Ântemlerin ─▒┼č─▒─č─▒nda talim ve terbiye g├Ârmekte ─░slami bir sak─▒nca olmad─▒─č─▒, tam aksine bu alanda yenilikler takip etmenin peygamberin s├╝nnetinin bir gere─či oldu─ču┬á savunulmaktad─▒r.

─░sim vermeden ÔÇťKerde-i b├ó─čiy├ón, m├╝lhid├ón-─▒ b├«-d├«nÔÇŁ gibi ifadelerle yeni├žerilere a─č─▒r ele┼čtiriler getirilmi┼čtir. Uzun zamandan beri┬á din ve devletin varl─▒─č─▒na kasteden bu bozuk oca─č─▒ ortadan kald─▒ran padi┼čah ise┬á uzun uzad─▒ya ├Âv├╝lm├╝┼čt├╝r. Muhalifler, isyanc─▒lar ve kafirlerle ├žarp─▒┼čan padi┼čah─▒n ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒, devletin ya┼čamas─▒ i├žin yeni bir askeri birli─če ┼čiddetle ihtiya├ž oldu─ču vurgulanm─▒┼čt─▒r. Bu ihtiyac─▒n bir sonucu olarak As├ókir-i Mans├╗re-i Muhammediye, devletin ve memleketin bek├ós─▒ i├žin tertip edilmi┼čtir.

Padi┼čah─▒n kurmu┼č oldu─ču ÔÇťAs├ókir-i Mans├╗reÔÇŁ ad─▒ndaki bu yeni tertip orduya memleketin bir ├žok yerinin yan─▒ s─▒ra BursaÔÇÖdan da nefer kat─▒l─▒m─▒n─▒n olmas─▒na dikkat ├žeken yazar, Bursal─▒ bir ├ólim olarak┬á bundan sevin├ž duydu─čunu belirtmekten ka├ž─▒nmam─▒┼čt─▒r. Zaten padi┼čah da ta┼čra ulemas─▒n─▒n deste─či sayesinde ├Âzellikle AnadoluÔÇÖdan yeni orduya kat─▒l─▒m─▒n olmas─▒n─▒ hedefl emi┼čtir.

Yeni ordunun ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒n─▒n ├Âncellikle modern sava┼č tekniklerinin iyi ├Â─črenilmesine ve ├Â─čretilmesine ba─čl─▒ oldu─ču ger├že─činden yola ├ž─▒kan Abd├╝llatif Efendi, askeri e─čitim i├žerisinde bulunan talebe-neferin ├Â─črenim s├╝recini bir t├╝r ibadet olarak de─čerlendirmi┼čtir. Nas─▒l ki, gaza farz bir ibadet h├╝km├╝ndedir.O zaman gaza ├Âncesinde harp ilmini talim etmek, bu yolda tahsil g├Ârmek de farz bir ibadet h├╝km├╝ndedir. Bu g├Âr├╝┼č eserde ┼ču c├╝mle ile ifade edilmi┼čtir:

ÔÇť ÔÇŽ taÔÇśall├╝m-i ilm tar├«kinde olan talebe-i ilm-i ┼čer├«fe indellah r├╝tbe-i uly├ó ihs├ón olup tahs├«l-i ilm ib├ódetden maÔÇśd├╗d oldu─ču gibi taÔÇśl├«m-i ilm-i harb ve h─▒d├óÔÇś-─▒ gaz├ó dahi ibadetden maÔÇśd├╗d oldu─ču zevil- ukul indinde b├«-reyb u riy├ód─▒rÔÇŽÔÇŁ (Varak 40).

Bir din adam─▒ olarak Abd├╝llatif Efendi, harp e─čitiminde ve harpte s─▒k─▒┼č─▒k saflar olu┼čturmay─▒, camide namaz esnas─▒nda imam─▒n arkas─▒nda s─▒k─▒ saflar olu┼čturmaya benzetmektedir. ─░lkinde saf halinde dizilmenin etkisiyle askerin cesareti artarken; ikincisinde, yani namazda s─▒k─▒ bir saf olu┼čturulmas─▒ ile ┼čeytana ge├žit verilmemi┼č olur. Harp talimleri yaparken d├╝zg├╝n bir ┼čekilde s─▒raya girmek, bir disiplin i├žerisinde metin bir duvar gibi saf halinde dizilmekte b├╝y├╝k bir fayda vard─▒r. Belli bir intizam i├žerisinde ve komutlar ├žer├ževesinde bir s─▒ra halinde ayn─▒ hareketleri yapmak d├╝zenli ordu olman─▒n ├Ânemli bir gere─čidir.

─░slam tarih├žilerinden nakledilen bilgiye g├Âre peygamberin de bizzat kat─▒ld─▒─č─▒ sava┼člarda s─▒k─▒ saflara dayal─▒ bir sava┼č d├╝zeni olu┼čturdu─ču belirtilmektedir (Varak 42). Hatta ÔÇťuygun ad─▒m mar┼čÔÇŁ bi├žiminde y├╝r├╝meyenlerin, d├╝zg├╝n hizaya ge├žmeyip saff─▒ bozanlar─▒n cezaland─▒r─▒lmas─▒n─▒n gereklili─či ├╝zerinde durulmu┼čtur.

ÔÇťS├╝k├╗t-i ─░ndeÔÇÖl-harb ve TaÔÇśl├«mÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda verilen b├Âl├╝mde ise, askeri e─čitimde, tatbikatlarda ve de ├Âzellikle sava┼člarda her kafadan bir ses ├ž─▒kmamas─▒, sessiz bir bi├žimde ├╝stlerden gelen emirlerin duyulmas─▒ ve derhal uyulmas─▒ konusuna de─činilmi┼čtir. Komutanlardan gelecek emirlerin anla┼č─▒lmas─▒ i├žin sessizlik ┼čartt─▒r.┬á Hemen hemen benzer b├╝t├╝n konularda yap─▒ld─▒─č─▒ gibi burada da peygamberÔÇÖden ├Ârnekler verilmi┼čtir. Onun s├ókin ve vak├╗r bir tav─▒rla sava┼čt─▒─č─▒; ash├ób─▒ndan da bu tav─▒r ├╝zerinde olmalar─▒n─▒ istedi─či vurgulanm─▒┼čt─▒r.

Verdi─či bilgilere bak─▒l─▒rsa, Bursal─▒ ┼×eyh Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin As├ókir-i Mans├╗renin askeri tertibat─▒ ├╝zerine hayli bilgi sahibi oldu─ču ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.├ç├╝nk├╝ kulland─▒─č─▒, a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťTertib, Saff, Kol, Ser-asker, NeferÔÇŽÔÇŁ gibi terimler, bu yeni ordunun ilk kurulu┼č y─▒llar─▒ndaki d├╝zeni ile ilgili terimlerdir ve1828 y─▒l─▒na kadar kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.[15]

Eserde 43 ve 44. varakta ÔÇťTertib├ót-─▒ as├ókir-i mans├╗reden olan uk├╗d-i a┼čer├ót ve mie ve ├╝l├╗fÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda bu yeni ordunun ÔÇťOnlu sistemÔÇŁ ├╝zerine kurulu olan yap─▒s─▒n─▒ a├ž─▒klamaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla bu eserin ├Ânemli bir i┼člevi de hen├╝z daha yeni kurulmu┼č olan ordunun tan─▒t─▒lmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒r. Ordunun neden on vekatlar─▒ ├╝zerine bina edildi─čini bir din adam─▒na has ├╝slubu ile, yani Kurandan ve hadisten se├žilen ├Ârneklerle a├ž─▒klamaktad─▒r.

R├╝es├ó-y─▒ asker, yani ser-askerin yeri ve ├Ânemini belirten yazar, ordu komutan─▒n─▒n elinde yal─▒n k─▒l─▒├ž ile durmas─▒n─▒n ne anlam ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r.ÔÇť─░t├óÔÇśat ├╝l R├╝es├óÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda ise askeriyedeki emir-komuta zincirinin, ├╝stlere itaat etmenin zorunlulu─čundan bahsedilmi┼čtir. (Varak 54). Serasker imam makam─▒nda say─▒l─▒r. Nas─▒l M├╝sl├╝man ibadette imama tabi oluyorsa, asker de talimde, gazada seraskere mutlak tabi olmal─▒d─▒r.

Orduda s─▒k s─▒k ictima ve yoklama yap─▒lmas─▒n─▒n daima harbe haz─▒r bir ordu i├žin ┼čart oldu─čunu vurgulad─▒ktan sonra askerin en dikkat ├žekici olan ├Âzelliklerinden olan tek tip ├╝niforman─▒n l├╝zumu ├╝zerinde ┼ču s├Âzlerle durulmu┼čtur:

ÔÇťM├╝c├óhid├ón-─▒ mans├╗renin c├╝mlesinin elbiseleri yek-renk ve resm-i v├óhid ├╝zere oldu─ču yek-v├╝cud olduklar─▒na ve uh├╗vvet-i k├ómileye vesile oldu─čundan maÔÇśada eser-i ash├ób-─▒ resulullah dahi itb├óÔÇÖlar─▒ der-kard─▒r ki ekser bir rid├óÔÇÖ ile olurlar. Ahad├╝-h├╝m├ón─▒n lib├ós-─▒ ├óherden tefrik olmaz idi. ┼×u kadar var ki hava-y─▒ diy├ór- ─▒ Arabistan muktezas─▒ rid├óÔÇÖ k├ófidir. L├ókin hava-y─▒ Rumda rid├óÔÇÖ kif├óyet eylemey├╝p muh├ófaza-i v├╝cud mikdar─▒ esv├ób-─▒ ┼čerÔÇśileri nesak-─▒ v├óhid ├╝zere olmu┼čturÔÇŁ.┬á┬á┬á (Varak 50).

As├ókir-i Mans├╗re birliklerinin talimler esnas─▒nda iki┼čerli gruplar halinde y├╝r├╝meleri Hicret olay─▒ s─▒ras─▒nda M├╝sl├╝manlar─▒n iki┼čerli gruplar halinde MedineÔÇÖye gitmeleri ve MedineÔÇÖde her bir muhacirine bir ensar─▒n karde┼č olmas─▒na benzetmi┼čtir. Yeni ordunun asl─▒nda askeri bir modernle┼čmenin gere─či olan ├Âzellik ve d├╝zenlemelerine ─░slami bir dayanak bulma aray─▒┼č─▒ i├žerisinde olan yazar, b├Âylece Padi┼čah II. MahmudÔÇÖun yeni ordusunu M├╝sl├╝manlar─▒n nazar─▒nda dini bir me┼čruiyet temeline oturtmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin en kayda de─čer g├Âr├╝┼člerinden birisi de ├ža─č─▒n gerektirdi─či en son teknoloji silahlar─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒ gerekti─čini savunmas─▒d─▒r.Zaman─▒ ge├žmi┼č, etkisi azalm─▒┼č olan geleneksel silahlar─▒ b─▒rakmak, top, t├╝fenk,pi┼čtov gibi zaman─▒n icab─▒ olan daha etkili silahlar─▒ kullanmakla, d├╝┼čmana kar┼č─▒ galip gelinebilir. Yazar─▒n deyimi ile s├Âyleyecek olursak: ÔÇťMaks├╗d olan aÔÇśd├óya muk├óbele ve galebedirÔÇŁ (Varak 46).

Sadece orduda g├Ârev yapan zabit ve neferler a├ž─▒s─▒ndan de─čil; toplumun hemen her kesiminden gelen ├žocuklar ve gen├žler a├ž─▒s─▒ndan da sava┼č sanatlar─▒n─▒,ara├ž-gere├žlerini kullanabilmeye y├Ânelik bir e─čitim ┼čartt─▒r. B├Âylece ÔÇťtalimli bir orduÔÇŁ ve gerekti─činde halktan bu orduya destek vermeye haz─▒r bir t├╝r ÔÇťmilis g├╝├žÔÇŁ sayesinde devlet, kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ i├ž ve d─▒┼č sald─▒r─▒lar─▒ bertaraf edebilecektir.

Eserin bir├žok yerinde harp taliminin yararlar─▒n─▒, gereklili─čini i┼čleyen yazar, bunu terk etmenin sak─▒ncalar─▒n─▒ da kesin ve sert ifadelerle vurgulam─▒┼čt─▒r.Askeri e─čitim i┼čini yerine getirmeyen bir nefer, peygamberin s├╝nnetine muhalif davranm─▒┼č olur.

Halka d├╝┼čen en ├Ânemli g├Ârev ise, yeni orduya her t├╝rl├╝ deste─či vermektir.Yazar bu gereklili─či ┼č├Âyle ifade etmi┼čtir: ÔÇťHer bir m├╝ÔÇÖmine haline m├╝n├ósib guzz├óta iÔÇś├óne ve himmet ve u─čur-i d├«n ve devlette bezl-i makderet eylemek m├ólen,bedenen, kalben, k├ól─▒ben, kavlen ve fiilen l├óz─▒mÔÇŁ d─▒r. (Varak 48).┬á Halk─▒n orduya destek konusunda aksi bir tutumu ise iman noksanl─▒─č─▒ gibi a─č─▒r bir ifade ile ele┼čtirilmi┼čtir. ÔÇť─░ÔÇś├óne-i guzz├ótda ve saÔÇśy mikdar─▒ her kim teh├óvv├╝n ide ├ósi olur venoksan-─▒ iman─▒na del├ólet ederÔÇŁ.

Osmanl─▒ tarihi boyunca askeri ─▒slahatlara kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒lmas─▒nda ileri s├╝r├╝len en ├Ânemli gerek├že, bu yeniliklerin birer ÔÇťg├óvur taklidiÔÇŁ hareketler oldu─ču iddias─▒ ba┼čta gelmi┼čtir.[16] Padi┼čah II. MahmudÔÇÖun kurdu─ču yeni orduya y├Âneltilebilecek b├Âyle bir iddiay─▒ ├ž├╝r├╝tmek i├žin Abd├╝llatif Efendi, eserinde ÔÇťUyar─▒ÔÇŁ (Tenbiyye) alt ba┼čl─▒─č─▒ ile konuya a├ž─▒kl─▒k getirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Yeni ordu ve talim ├╝sulunun (etv├ór-─▒ resm-i taÔÇśl├«m-i gaz├ón─▒n) ekseri asl─▒ ve esas─▒n─▒n Kuran, Hadis, ulem├ó ve h├╝lef├ón─▒n i├žtihad─▒na dayand─▒─č─▒ vurgulanm─▒┼čt─▒r. Bunun bir Frenk/H─▒ristiyan adeti olmad─▒─č─▒n─▒ anlatmaya ├žal─▒┼čan yazar, bu tezini daha da ilerleterek, dikkat ├žekici bir g├Âr├╝┼č├╝ ┼ču c├╝mle ile ortaya koymu┼čtur:

ÔÇťBelki bu resm-i us├╗l-i harbiyi fiÔÇÖl-asl d├╝vel-i Nas├ór├ó meydan-─▒ irf├ón veg├óziy├ón-─▒ ehl-i imandan g├Âr├╝p sirkat eylemi┼člerdirÔÇŁ.┬á (Varak 52).

Yukar─▒da belirtilen bu g├Âr├╝┼č├╝ ├žok iyi tahlil etmek gerekmektedir. XIX.Y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda M├╝sl├╝man bir din adam─▒ bir yandan askeri alandaki her t├╝rl├╝ geli┼čmi┼čli─čin kayna─č─▒n─▒ ─░slamÔÇÖa dayand─▒r─▒yor. ─░slamÔÇÖ─▒n buna kar┼č─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ savunuyor. ├ľte yandan H─▒ristiyan devletlerin bu alandaki geli┼čmi┼čli─čine de ┼č├Âyle bir a├ž─▒klama getiriyor: Bu devletler, modern harp y├Ântem ve teknolojisini M├╝sl├╝manlardan g├Âr├╝p, alm─▒┼člard─▒r. O zaman ortaya ┼č├Âyle bir sonu├ž ├ž─▒k─▒yor:Bu teknikleri alman─▒n hi├žbir dini mahsuru yoktur.

Padi┼čah─▒n yeni kurulan ordusunun ÔÇťAs├ókir-i Mans├╗re-i MuhammediyeÔÇŁ olarak isimlendirilmesinin il├óhi bir ilhama dayand─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝ren Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin Kuran-─▒ KerimÔÇÖde ve hadis kitaplar─▒nda bu ismin ge├žti─čini belirterek askerin manevi/moral d├╝zeyini y├╝kseltmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.

Makalemizi ┼×eyh Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin orduya y├Ânelik s├Âylev niteli─čindeki, co┼čkun sesleni┼či ile sonu├žland─▒rabiliriz:

ÔÇťEy Asakir-i Mans├╗re-i Muhammed├«yye! Sizlere ne g├╝zel m├╝jde ve be┼č├óretdir ki, Allah ├╝ te├ól├ó KurÔÇśan-─▒ ker├«minde ÔÇťsizi severim ve muhabbet ederimÔÇŁ buyurmu┼čtur.Bir kavm-─▒ az├«z ki,┬á Allah ├╝ te├ól├ó seve ve muhabbet eyleye! Onlar i├žin d├╝nyada veahiretde gam ve keder yoktur. D├╝nyalar─▒ da, ahretleri de maÔÇśm├╗r olur.ÔÇŁ (Varak 41)

SONUÇ

Osmanl─▒ Devletinin askeri alandaki ─▒slahatlarla ba┼člayan modernle┼čme s├╝reci tarih ara┼čt─▒rmalar─▒nda yo─čun bir bi├žimde ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼č ve de halen ├žal─▒┼č─▒lmakta olan geni┼č bir konudur. Bu genel konu ba─člam─▒nda ├Âzel olarak Osmanl─▒ ulemas─▒n─▒n oynad─▒─č─▒ rol├╝n niteli─či ├╝zerinde de g├╝n├╝m├╝ze dek bir ├žok ara┼čt─▒rma yap─▒la gelmi┼čtir.

Ancak uleman─▒n askeri reform hareketlerindeki yeri, konumu, bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ gibi konular daha ├žok ─░stanbulÔÇÖda bulunan ├╝st d├╝zey, resmi, ulema-b├╝rokrat kesimi ├Ân planda tutularak incelenmi┼čtir. S├Âz konusu olan ├Ârnekler, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de III.Selim ve II. MahmudÔÇÖun yak─▒n─▒nda k├╝melenmi┼č, ┼×eyh├╝lislam,Kazasker gibi en ├╝st d├╝zey ilmiye mevkilerini tutmu┼č olan din adamlar─▒d─▒r.

─░stanbulÔÇÖun d─▒┼č─▒nda, Osmanl─▒ tabiri ile ta┼črada bulunan uleman─▒n reform s├╝recinde nas─▒l bir tutum tak─▒nd─▒─č─▒na ili┼čkin somut ├Ârneklere ┼ču ana dek yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda yeterince yer verildi─či s├Âylenemez. ├ľzellikle resmi-b├╝rokratik bir konumu bulunmayan, daha ├žok tasavvuf-tarikat ehli diyebilece─čimiz uleman─▒n reformlara ili┼čkin tavr─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de belirsizli─čini korumaktad─▒r.

Bu makalemizde askeri reformlar─▒n en h─▒zl─▒ d├Ânemi olan XIX. As─▒r ba┼člar─▒nda ya┼čam─▒┼č bir ta┼čra aliminin ┼ču ana dek akademik ├ževrelerde pek fark edilmemi┼č olan yazma eserlerinden yola ├ž─▒karak ─▒slahatlara nas─▒l yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ tespit etmeye ├žal─▒┼čt─▒k. Bu kaynaklar─▒n ve tespitlerimizin yukar─▒da s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz belirsizli─či bir ├Âl├ž├╝de ayd─▒nlataca─č─▒n─▒ umuyoruz.

Bursal─▒ bir tarikat ┼čeyhi olan Abd├╝llatif Efendi, ├žo─ču dini/tasavvufi konularda olmak ├╝zere ellinin ├╝zerinde eser yazm─▒┼čt─▒r. Bazen bu konular─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kan yazar, tarihle ilgili ├Ânemli bir eser olan ÔÇťVekayiÔÇś-i Baba Pa┼ča fiÔÇÖt-tarihÔÇŁ┬á adl─▒ eserinde kendisi ile ayn─▒ ├ža─čda ya┼čam─▒┼č bir Osmanl─▒ pa┼čan─▒n hayat hikayesini anlat─▒rken, III. SelimÔÇÖe, Nizam-─▒ Ced├«dÔÇÖe ve bu yeni orduya tepki g├Âsteren kesimlere ili┼čkin g├Âr├╝┼člerini ele vermi┼čtir. Giri┼č b├Âl├╝m├╝nde bu g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝nceler ├Âzetlenerek aktar─▒ld─▒.

Makalemizin as─▒l konusunu olu┼čturan ve ┼ču ana dek hi├žbir ara┼čt─▒rmada kullan─▒lmam─▒┼č olan ÔÇťMez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i HarbÔÇŁ adl─▒ risalede ise, Abd├╝llatif EfendiÔÇÖnin Yeni├žeri Oca─č─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ndan sonra kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye OrdusuÔÇÖna bir din adam─▒ olarak y├╝kledi─či anlam ve verdi─či destek i┼člendi.

Bu ana kaynaklar─▒n da g├Âsterdi─či gibi, ta┼črada da olsa bir├žok din adam─▒ askeri ─▒slahatlar─▒ desteklemi┼č, padi┼čah─▒n otoritesinin memlekette ge├žerli olmas─▒n─▒ sekteye u─čratan eski birliklere, ayanlara ve di─čer g├╝├žlere kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Burada ├Âzellikle reform tasar─▒lar─▒n─▒ y─▒llarca sab─▒rla olgunla┼čt─▒ran II.MahmudÔÇÖun din adamlar─▒n─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de deste─čini sa─člad─▒─č─▒ dikkatlerden ka├žmamaktad─▒r.

Padi┼čah─▒n ve yeni ordusunun en ├Ânemli savunucular─▒ndan olan Abd├╝llatif EfendiÔÇÖyi ├Âzel k─▒lan husus ise, daha yeni├žerilik kald─▒r─▒lmadan ├Ânce bile ba┼č─▒bozuk oca─č─▒ ele┼čtirebilmesi ve gerekti─činde yenilik kar┼č─▒t─▒ din adamlar─▒na bile kar┼č─▒ ├ž─▒kabilmesidir. Bilindi─či kadar─▒ ile ┼×eyh Abd├╝llatif Efendi, II. MahmudÔÇÖun ─▒slahatlar─▒ konusunda AnadoluÔÇÖda risale kaleme alan tek din adam─▒d─▒r.

  • SAL─░H EROL

KAYNAKÇA

Abd├╝llatif, Gazzizade, VekayiÔÇś-i Baba Pa┼ča fiÔÇÖt-tarih, Haz. Salih Erol, TTK, Ankara, 2013.

Mez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i Harbe Dair Risale, ─░stanbul Arkeoloji M├╝zesi K├╝t├╝phanesi, No: 1066.

Berkes, Niyazi, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay., 7. bs., ─░stanbul, 2004.

Bursal─▒, Mehmed Tahir Efendi, Osmanl─▒ M├╝ellifl eri, 3c., ─░stanbul, Matbaa-i Amire, 1333.

Me┼č├óyih-i Osman├«yyeden Sekiz Zat─▒n Ter├ócim-i Ahvali, ─░stanbul, 1318.

Cihan, Ahmet, Reform ├ça─č─▒nda Osmanl─▒ ─░lmiye S─▒n─▒f─▒, Birey yay., ─░stanbul, 2004.

Dilbaz, Murat, Uleman─▒n Islahatlara Yakla┼č─▒m─▒ Ba─člam─▒nda Kevkeb├╝ÔÇÖl-Mes├╗d fi KevkebetiÔÇÖl- C├╝n├╗d, (Yay─▒mlanmam─▒┼č YL.Tezi), Marmara ├ťniv., 2008.

Erol, Salih, Pehlivan ─░brahim Pa┼ča Vekayinamesi (Baba Pa┼ča Tarihi), Yay─▒mlanmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi, Anadolu ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝,Eski┼čehir, 2007.

G├Âkbilgin, M. Tayyib, ÔÇťNizam-─▒ CeditÔÇŁ, ─░A, c.IX, 1964, s.309-318.

ÔÇťUlemaÔÇŁ, ─░A, c.XIII, 1985, s.23-26.

Heyd, Uriel, ÔÇťThe Ottoman Ulema and Westernization in the Time of Selim III and Mahmut IIÔÇŁ, Scripta Hierosolymiatana, c.IX, 1961, s.63-96.

─░p┼čirli, Mehmet, ÔÇťYasinciz├óde Abd├╝lvehhab EfendiÔÇŁ, D─░A, c.1, ─░stanbul, 1988. Karl─▒─ča, H. Bekir, ÔÇťAn├ós─▒r-─▒ ErbaaÔÇŁ, D─░A, c.3, ─░stanbul, 1991, s. 149-151.

Levy, Avigdor, ÔÇťThe Ottoman Ulema and Military Reforms of Sultan Mahmud IIÔÇŁ, Asian and African Studies, v.7, 1971, p.13-39.

Lewis, Bernard, Modern T├╝rkiyeÔÇÖnin Do─ču┼ču, ├žev. Metin K─▒ratl─▒, 8. bs. T.T.K. Yay., Ankara, 2000.

Mehmed, Fahreddin, G├╝lzar-─▒ ─░rfan, Bursa, 1269.

Mehmed, S├╝reyya, Sicil-i Osmani, 6 c., Haz. Nuri Akbayar, ─░stanbul, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay. 1996.

Mehmed,┬á ┼×emseddin, Yadig├ór-i ┼×emsi, Haz. Mustafa Kara, Kadir Atlansoy, Bursa, Uluda─č Yay.,1997.

├ľzcan, Abd├╝lkadir, ÔÇťAs├ókir-i Mans├╗re-i MuhammediyeÔÇŁ, D─░A, c.3, ─░stanbul, 1991, s.457-458.

├ľzkul, Osman, Gelenek ve Modernite Aras─▒nda Ulem├ó, Birharf Yay., ─░stanbul, 2005.

Shaw, J. Stanford, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve Modern T├╝rkiye, 2.bs.,┬á 2 cilt, ├žev. Mehmet Harmanc─▒, E Yay., ─░stanbul, 1994.

Eski ve Yeni Aras─▒nda Sultan III. Selim, ├žev. H├╝r G├╝ld├╝, Kap─▒ Yay., ─░stanbul, 2008.

Tekeli, Hamdi, ÔÇťGazzizade Abd├╝llatif EfendiÔÇŁ, D─░A., c.13, ─░stanbul, 1996.

ÔÇťGazziz├óde Abdullatif ÔÇÖin Hayat─▒, Eserleri ve V├ók─▒├ót─▒ÔÇŁ, Yay─▒mlanmam─▒┼č Doktora Tezi, Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Bursa, 2000.

Yaram─▒┼č, Ahmet, ÔÇťYeni├žeri Oca─č─▒n─▒n Kald─▒r─▒lmas─▒ ve Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediyenin Kurulmas─▒ÔÇŁ, T├╝rkler, c.12, Ankara, 2002.

Yasincizade,┬á Ahmed Abd├╝lvehhab, Hulasat├╝ÔÇÖl- B├╝rhan fi-─░taat-─▒ Sultan, Matbaa-i Amire, ─░stanbul, 1247.

Y─▒ld─▒z, G├╝ltekin, Osmanl─▒ Kara Ordusunda Yeniden Yap─▒lanma ve Sosyo-politik Etkileri,(Yay─▒nlanmam─▒┼č Dr. Tezi), Marmara ├ťniv., 2008.

Y─▒lmazer, Ziya (Haz.), Vakan├╝vis Esad Efendi Tarihi, OSAV, ─░stanbul, 2000.

┼×anizade Tarihi, 2 cilt, ├çaml─▒ca Bas─▒m, ─░stanbul, 2008.

EKLER

Mez├óy├ó-y─▒ TaÔÇśl├«m ve TaÔÇśall├╝m-i Fenn-i Harbe D├óir Ris├óleden ─░lk ─░ki ve Son ─░ki Varak D─░PNOTLAR

[1] Enver Ziya Karal, ÔÇťTanzimattan Evvel Garpl─▒la┼čma HareketleriÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ makalesinde Garpl─▒la┼čman─▒n ba┼člang─▒c─▒ olarak 1718 y─▒l─▒n─▒ esas almaktad─▒r. ─░lgili makale i├žin bkz. Tanzimat I, Maarif Matbaas─▒, ─░stanbul, 1940, s. 13 v.d.

[2] Bernard Lewis, Modern T├╝rkiyeÔÇÖnin Do─ču┼ču, ├žev. Metin K─▒ratl─▒, 8. bs. T.T.K. Yay., Ankara, 2000, s. 57

[3] Stanford J. Shaw, konu ile ilgili eserinde bu durumu ÔÇťTepkinin ZaferiÔÇŁ olarak adland─▒rmaktad─▒r. Bkz. Stanford J. Shaw, Eski ve Yeni Aras─▒nda Sultan III. Selim, ├žev. H├╝r G├╝ld├╝, Kap─▒ Yay., ─░stanbul, 2008.

[4] Osman ├ľzkul, Gelenek ve Modernite Aras─▒nda Ulem├ó, Birharf Yay., ─░stanbul, 2005, s.352.

[5] Mehmed Fahreddin, G├╝lzar-─▒ ─░rfan, Bursa, 1269, varak 117 ; Mehmed ┼×emseddin, Yadig├ór-─▒ ┼×ems├«, Haz. Mustafa Kara, Kadir Atlansoy, ( Bursa, Uluda─č yay., 1997), s. 163-165.

[6] Hamdi Tekeli, ÔÇťGazzizade Abd├╝llatif EfendiÔÇŁ, D─░A, ─░stanbul, 1996, c.13, s. 540 ; Ayn─▒ yazar─▒n Gazziz├óde Abdullatif ÔÇÖin Hayat─▒, Eserleri ve V├ók─▒├ót─▒, Yay─▒mlanmam─▒┼č Doktora Tezi,Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Bursa, 2000, s. 26.

[7] Mehmed Tahir, Me┼č├óyih-i Osman├«yeden Sekiz Zat─▒n Teracim-i Ahvali, ─░stanbul, 1318, s. 46-48.

[8] Bu eserlerin bir listesi i├žin bkz. Mehmet Tahir, Osmanl─▒ M├╝ellifl eri, ( ─░stanbul, Matbaa-i Amire, 1333), c.1, s. 102.

[9] Yukar─▒da yeri belirtilen m├╝ellif n├╝shas─▒ndan ba┼čka bir n├╝shas─▒ bulunmayan eserin tam metin transkripsiyonu taraf─▒m─▒zdan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bkz. Gazziz├óde Abd├╝llatif Efendi, Vekayi-i Baba Pa┼ča F├«ÔÇÖt-Tarih, Haz. Salih Erol, TTK, Ankara, 2013.

[10] Ahmet Cihan, Reform ├ça─č─▒nda Osmanl─▒ ─░lmiye S─▒n─▒f─▒, Birey yay., ─░stanbul, 2004, s. 83.

[11] M─▒s─▒rda ya┼čayan bir din adam─▒ ─░bn├╝l AnnabiÔÇÖnin II.MahmudÔÇÖun askeri ─▒slahat─▒n─▒ savunan ve Sahhaflar ┼×eyhiz├óde Esad Efendi taraf─▒ndan T├╝rk├žeye terc├╝me edilen eseri ta┼čra ulemas─▒n─▒n ─▒slahatlara bak─▒┼č─▒n─▒ g├Âsteren ve bilinen ├Ârneklerden biridir. Bkz. Murat Dilbaz, Uleman─▒n Islahatlara Yakla┼č─▒m─▒ Ba─člam─▒nda Kevkeb├╝ÔÇÖl-Mes├╗d fi KevkebetiÔÇÖl- C├╝n├╗d, (Yay─▒mlanmam─▒┼č YL.Tezi), Marmara ├ťniv., 2008.

[12] Uriel Heyd, ÔÇťThe Ottoman Ulema and Westernization in the Time of Selim III and Mahmut IIÔÇŁ, Scripta Hierosolymiatana, c.IX, 1961, p.90; Avigdor Levy, ÔÇťThe Ottoman Ulema and Military Reforms of Sultan Mahmud IIÔÇŁ, Asian and African Studies, v.7, 1971, p.13.

[13] ┼×eyh├╝lislam Yasincizade Ahmed Abd├╝lvehhab, Hulasat├╝ÔÇÖl- B├╝rhan fi-─░taat-─▒ Sultan,Matbaa-i Amire, ─░stanbul, 1247 ; Padi┼čaha mutlak ba─čl─▒l─▒─č─▒ dini bir vecibe sayan ┼×eyh├╝lslam─▒n k─▒sa bir biyografisi i├žin bkz. Mehmet ─░p┼čirli, ÔÇťYasinciz├óde Abd├╝lvehhab EfendiÔÇŁ, D─░A, c.1,─░stanbul, 1988, s. 285-286.

[14] Bekir H. Karl─▒─ča,ÔÇťAn├ós─▒r-─▒ ErbaaÔÇŁ, D─░A, c.3, ─░stanbul, 1991, s. 149; ├ľzkul, a.g.e.,s. 41 v.d.

[15] Abd├╝lkadir ├ľzcan, ÔÇťAs├ókir-i Mans├╗re-i MuhammediyeÔÇŁ, D─░A, c.3, ─░stanbul, 1991, s. 457.

[16] Niyazi Berkes, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay., 7. bs., ─░stanbul, 2004, s. 169 v.d.

220 total views, 3 views today

Dr. Salih EROL

Dr. Salih EROL

E─čitimci ve Tarih ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ ÔÇô yazar. Lisans ├Â─črenimini Bal─▒kesir Necatibey E─čitim Fak├╝ltesi Tarih ├ľ─čretmenli─činde tamamlad─▒. Anadolu ├ťniversitesinde Tarih b├Âl├╝m├╝nde y├╝ksek lisans ve doktora yapt─▒. 1998ÔÇÖden beri BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r. Birisi T├╝rk Tarih KurumuÔÇÖndan olmak ├╝zere iki kitab─▒ ve ├žok say─▒da makalesi yay─▒nland─▒. E-Posta: drsaliherol@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Dr Salih Erol

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒