BursaÔÇÖn─▒n g├Âky├╝z├╝ndeki en parlak y─▒ld─▒z─▒: Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z

BursaÔÇÖn─▒n g├Âky├╝z├╝ndeki en parlak y─▒ld─▒z─▒: Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z

Deniz DALKILINÇ

21 Mart 1973 tarihinde Samanda─čÔÇÖda (Hatay) do─čdu.
─░lk ve orta├Â─črenimini Kayseri ve MersinÔÇÖde tamamlad─▒. Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi S─▒n─▒f ├ľ─čretmenli─či b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. A─čr─▒ ve BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapt─▒. H├ólen Bursa Turgay Ciner ─░lk├Â─čretim Okulunda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r.
Mart 2013 tarihinde 11. Bursa Kitap Fuar─▒ÔÇÖnda ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n Kad─▒n Y├╝z├╝ÔÇŁ sergisini G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├ž ve Ceyhun ─░rgilÔÇÖle birlikte a├žt─▒.
2013ÔÇÖte ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n Kad─▒n Y├╝z├╝ÔÇŁ (G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├ž ve Ceyhun ─░rgil ile), 2017ÔÇÖde ÔÇťBursa Sa─čl─▒k TarihiÔÇŁ (Ceyhun ─░rgil, ├çetin Tor ve Can Ba┼čaran ile) ve 2018ÔÇÖde Merinos Fabrikas─▒ 80 Ya┼č─▒nda (Nezaket ├ľzdemir Bircan ile) adl─▒ kitaplar─▒ yay─▒nland─▒. ÔÇť┼×ehrengizÔÇŁ, ÔÇťBursaÔÇÖda Ya┼čamÔÇŁ ve ÔÇťBursaÔÇÖda ZamanÔÇŁ dergilerinde yaz─▒lar─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.
E-Posta: deniz_hunkar@hotmail.com
Deniz DALKILINÇ

ÔÇťHemen hemen her ├žocukta az ├žok u├žma hevesi vard─▒r.
Bazen, biraz normal olan bu istekler bazen de abart─▒l─▒ olabilir.
Bunlar, hayat─▒n tesad├╝fleriyle birle┼čti─či zaman bir k─▒ymet ifade ediyor.
Benimki de b├Âyle oldu.ÔÇŁ

 

U├žma tutkusuyla dolu 26 ya┼č─▒ndaki bir gen├ž 1935 y─▒l─▒n─▒n ba┼člar─▒nda Bursa Ziraat Mektebi yak─▒nlar─▒nda u├žu┼č denemeleri yap─▒yordu. D├Ârt y─▒l s├╝ren geceli g├╝nd├╝zl├╝ bir ├žal─▒┼čma sonucunda tamamen kendi eme─či ile yapt─▒─č─▒ motorsuz tayyare (plan├Âr) ile birka├ž kez kaza yap─▒yor ama asla vazge├žmiyorduÔÇŽ Bir yandan da karde┼či Ne┼četÔÇÖin yan─▒nda foto─čraf├ž─▒l─▒k yapan bu gen├ž Emrullah ├éli Y─▒ld─▒zÔÇÖd─▒.

Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z, 1909ÔÇÖda Bursa-OrhangaziÔÇÖde d├╝nyaya geldi. Tuna Nehri k─▒y─▒s─▒ndaki VidinÔÇÖden BursaÔÇÖya g├Â├žen Y─▒ld─▒zzade ailesindendi. Babas─▒ Ahmet Kadri Y─▒ld─▒z BursaÔÇÖn─▒n en eski kitap├ž─▒lar─▒ndand─▒. Annesi Kafkas g├Â├žmeni L├╝tfiye Han─▒mÔÇÖd─▒. ├çocuklu─čundan beri u├žma hayali kuran Emrullah ├éli 16 ya┼č─▒na geldi─činde, ├╝lkede ve BursaÔÇÖda havac─▒l─▒k ad─▒na ├Ânemli geli┼čmeler ya┼čanmaktayd─▒. 16 ┼×ubat 1925 tarihinde Bursa T├╝rk Tayyare Cemiyeti merkezle ayn─▒ g├╝n kurulmu┼č ve Muallimler Birli─či (Setba┼č─▒ ─░lk├Â─čretim OkuluÔÇÖnun bulundu─ču yerde) faaliyete ba┼člam─▒┼čt─▒. Bu haberle havalara u├žan gen├ž Emrullah ├éli, T├╝rk Tayyare CemiyetiÔÇÖnin 23 Nisan 1926 tarihinde a├žt─▒─č─▒ ─░stanbul Ye┼čilk├ÂyÔÇÖdeki Tayyare Makinist Mektebine girmekte gecikmedi. Makinist yeti┼čtirmek ├╝zere a├ž─▒lan bu K├╝├ž├╝k Zabit (Astsubay) okulunu 1927 y─▒l─▒nda birincilikle bitirdi. Mezuniyetinin ard─▒ndan Eski┼čehir Askeri Hava Okulunda Tayyare Makinisti olarak g├Âreve ba┼člad─▒. 4 y─▒ll─▒k mecburi g├Ârevinin son y─▒llar─▒nda A─čr─▒ ─░syan─▒ÔÇÖn─▒ bast─▒rmak i├žin g├Ârevlendirilen tayyare b├Âl├╝─č├╝nde yer ald─▒ ve 1931ÔÇÖde Eski┼čehirÔÇÖe d├Ând├╝─č├╝nde mecburi hizmeti biter bitmez Hava Kuvvetlerinden istifa etti.

─░stifa edip BursaÔÇÖya ailesinin yan─▒na d├Ând├╝ ama havac─▒l─▒k ├Âyle bir tutkuydu ki onun i├žin, hayat─▒n─▒n hi├žbir an─▒nda ondan uzak kalamad─▒.

BursaÔÇÖda havac─▒l─▒─č─▒n ilk ad─▒mlar─▒

Emrullah ├éli BursaÔÇÖya gelmeden ├Ânce BursaÔÇÖda havac─▒l─▒k faaliyetlerinde ├Ânemli geli┼čmeler ya┼čand─▒. Bursa Tayyare Cemiyeti havac─▒l─▒─č─▒n ├Ânemli bir merkezi olma yolunda ├Ânemli ad─▒mlar atm─▒┼čt─▒. 1925 y─▒l─▒nda Tayyare CemiyetiÔÇÖnin kurulu┼čundan itibaren b├╝t├╝n yurtta oldu─ču gibi BursaÔÇÖda da, 30 A─čustos Tayyare ve Zafer Bayram─▒ olarak kutlan─▒yordu.

1926 y─▒l─▒n─▒n 30 A─čustos Tayyare ve Zafer Bayram─▒nda ise Bursal─▒lar ilk ba─č─▒┼č u├žaklar─▒ olan ÔÇťYe┼čil BursaÔÇŁy─▒ Tayyare Cemiyeti arac─▒l─▒─č─▒ ile Hava Kuvvetlerine arma─čan etmi┼čti. Bursa ve il├želerinin cemiyete ba─č─▒┼člayacaklar─▒ u├žak say─▒s─▒ ise 5 y─▒lda 14ÔÇÖe ├ž─▒kt─▒.

Bursa Tayyare CemiyetiÔÇÖnin yapt─▒─č─▒ anla┼čma gere─či S├╝reyya Opereti, cemiyet yarar─▒na Nisan 1929ÔÇÖda BursaÔÇÖda ├╝├ž oyun sergilemi┼čtir. 1929 Eyl├╝lÔÇÖ├╝nde Tayyare Cemiyeti Genel Merkezi BursaÔÇÖda bir sivil tayyare mektebi a├žma ve bir de tayyare istasyonu yapma karar─▒ ald─▒. Tayyare Cemiyeti Ba┼čkan Yard─▒mc─▒s─▒ ┼×├╝kr├╝ Bey BursaÔÇÖya gelerek cemiyet ├╝yeleriyle birlikte At─▒c─▒lar ├çay─▒r─▒ÔÇÖn─▒ ve Ziraat MektebiÔÇÖni gezip incelemelerde bulundu. Bu ziyareti takip eden g├╝nlerde Bursa Tayyare Cemiyeti, tayyare hangarlar─▒ yapmak ├╝zere Ziraat Mektebi civar─▒nda b├╝y├╝k bir tayyare ini┼č meydan─▒ sat─▒n al─▒nm─▒┼čt─▒. Cemiyet, ayr─▒ca Gazipa┼ča CaddesiÔÇÖndeki (Atat├╝rk Caddesi) ┼čimdiki Tayyare K├╝lt├╝r MerkeziÔÇÖnin bulundu─ču arsay─▒ da 15 bin liraya sat─▒n ald─▒. Bu arsaya yap─▒lacak olan Cemiyet binas─▒ ve sinema binas─▒ i├žin 1930 y─▒l─▒nda bir yar─▒┼čma d├╝zenlendi. Yar─▒┼čmada Mimar Arif Hikmet Koyuno─čluÔÇÖnun projesi birincili─či kazand─▒. 11 Nisan 1931 tarihinde temel atma t├Âreni yap─▒lan bina May─▒s 1932ÔÇÖde tamamlanarak hizmete a├ž─▒ld─▒. A├ž─▒l─▒┼č g├╝n├╝nde Ra┼čit R─▒za Toplulu─ču oyunlar sergiledi. Haziran 1932ÔÇÖde ise Tayyare Sinema Salonu BursaÔÇÖdaki sinema sahipleri taraf─▒ndan ortakla┼ča kiraland─▒. Senede 10 gece Tayyare Cemiyeti yarar─▒na ├žal─▒┼čacakt─▒. Tayyare Cemiyeti Bursa ┼×ubesi de ├╝st kattaki salon ve 6 odada faaliyetine devam edecekti.

Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n Bursa Yelkenlisi

Emrullah Âli Yıldız

1930ÔÇÖlu y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda gazetelerde, s─▒kl─▒kla motorsuz tayyare haberleri ├ž─▒k─▒yordu. Bu y─▒llarda ├╝lkede havac─▒l─▒─ča ve ├Âzellikle motorsuz tayyareye ilgi b├╝y├╝kt├╝. Bursa ve il├želerinde Tayyare CemiyetiÔÇÖnin ├žal─▒┼čmalar─▒nda da bir hareketlilik g├Âr├╝nmekteydi. Aral─▒k 1933ÔÇÖte Emrullah ├éli Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n giri┼čimleriyle Bursa Halkevinin himayesinde Yelkenli U├žu┼č Kul├╝b├╝ (Motorsuz Tayyare Kul├╝b├╝) kuruldu. Halkevi, Muallimler Birli─či binas─▒n─▒n yan salonlar─▒ndan birini kul├╝p emrine verdi. Kul├╝b├╝n kaptanl─▒─č─▒n─▒ da yapan Emrullah ├éli, BursaÔÇÖya geli┼činden beri kendi motorsuz tayyaresini yapmak ├╝zere ├žal─▒┼čmalara ba┼člam─▒┼čt─▒ bile.

Cemiyetin, tayyare ini┼č meydan─▒ olarak kullanmak ├╝zere sat─▒n ald─▒─č─▒ Ziraat Mektebi civar─▒ndaki de─čirmen binas─▒n─▒n (G├╝n├╝m├╝zde Bosch Evi olarak faaliyette) oldu─ču yerde geceli g├╝nd├╝zl├╝ ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Tamam─▒yla kendi tasarlad─▒─č─▒ ve eme─čiyle meydana getirdi─či motorsuz tayyaresine, ÔÇťBursa YelkenlisiÔÇŁ ismin vermi┼čti.

Bursa YelkenlisiÔÇÖnin, Temmuz 1934 tarihinde iskeleti ve kanatlar─▒ haz─▒r haldeydi. Emrullah ├éli ┼×ubat 1935ÔÇÖte tayyarenin g├Âvdesine bez gererek u├žu┼ča haz─▒r hale getirdi ve u├žu┼č denemeleri yapmaya ba┼člad─▒. Bu denemeler s─▒ras─▒nda Emrullah ├éli ve Bursa Yelkenlisi d├Ânemin gazetelerinde haber olacakt─▒. Ak┼čam GazetesiÔÇÖnin 24 ┼×ubat 1935 tarihli say─▒s─▒nda kendisiyle ilgi ├ž─▒kan haberde ┼ču ifadeler vard─▒:

ÔÇťKendisinin anlatt─▒─č─▒na g├Âre bu tayyare ┼čimdiye kadar g├Âr├╝len plan├Ârlerden, bir├žok noktalarda ayr─▒lmaktad─▒r. Bildi─čimiz plan├Ârler, kendili─činden sevkedilmek kudretinden mahrumdur. Yerden kalk─▒p u├žu┼ča ge├žmesi i├žin mutlaka ├žekilme─če muhta├žt─▒r. Hava cereyanlar─▒ olmad─▒k├ža plan├Âr├╝n havadaki ┼čevki de ├žok m├╝┼čk├╝l oluyor.

H├ólbuki Bursa ‘da yap─▒lan tayyare, hava cereyan─▒ olmasa da havada istedi─či gibi u├žabilecek ┼čekildedir. Hareket etmek i├žin, otomobil vesaire ile ├žekilmek ihtiyac─▒nda de─čildir. Yerden kendi kuvvetiyle kalkar.

Plan├Ârlerde en m├╝┼čk├╝l i┼č kanat meselesidir. ├éli Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n motors├╝z yelkenlisi, bu bak─▒mdan muvaffak olmu┼čtur, denilebilir. Bursa yelkenlisinin g├Âvdesi 6, bir kanattan ├Âb├╝r kanada kadar olan uzunlu─ču ise 12 metredir.ÔÇŁ

Bas─▒na yans─▒yan haberlerden sonra T├╝rk Tayyare Cemiyeti Ba┼čkan─▒ Fuat BulcaÔÇÖdan gelen bir mektupla T├╝rkku┼čuÔÇÖna davet edilen Emrullah ├éli i├žin yeni bir d├Ânem ba┼člad─▒. Emrullah ├éli, o g├╝nlerden ┼č├Âyle bahsetmi┼čti:

ÔÇťBas─▒na uzun uzun konu olan plan├Âr├╝ i┼čte o y─▒llarda BursaÔÇÖda iken in┼ča ettim. O d├Ânemde T├╝rkiyeÔÇÖde plan├Âr yoktu. Plan─▒n─▒ ben ├žizmi┼čtim. ─░lk haberi de Hulusi Ata├ž isminde bir gazeteci haber yapm─▒┼čt─▒. Asl─▒nda plan├Âr├╝ habersiz haber yapt─▒─č─▒ i├žin kendisine sitem etmi┼čtim. Fakat k─▒sa bir zaman sonra AnkaraÔÇÖdan o zamanki ad─▒ T├╝rk Tayyare Cemiyeti olan T├╝rk Hava Kurumu Ba┼čkanl─▒─č─▒ndan Fuat Balca imzal─▒ bir mektup ald─▒mÔÇŽÔÇŁ

Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z, BursaÔÇÖda yapt─▒─č─▒ plan├Âr├╝ yeterince test edemeden kendisini T├╝rkku┼čuÔÇÖnda bulacak, proje yar─▒m kalacakt─▒.

Kurulu┼čundan 19 g├╝n sonra, 22 May─▒s 1935ÔÇÖte T├╝rkku┼čuÔÇÖna kaydolacak ve 10 Temmuz 1935ÔÇÖte Sabiha G├Âk├žen ve 7 arkada┼č─▒n─▒n da bulundu─ču grupla RusyaÔÇÖya havac─▒l─▒k e─čitimine g├Ânderilecekti. KoktabelÔÇÖde (K─▒r─▒m) plan├Âr e─čitimi, MoskovaÔÇÖda da para┼č├╝t ve motorlu u├žu┼č e─čitimi ald─▒ktan sonra Temmuz 1936ÔÇÖda yurda d├Ând├╝. Eski┼čehir Askeri Hava Okulunda 6 ayl─▒k bir e─čitimden sonra ─░n├Ân├╝ Plan├Âr OkuluÔÇÖnda ├Â─čretmenli─če ba┼člad─▒.

Bursa T├╝rkku┼ču ┼×ubesiÔÇÖnin a├ž─▒l─▒┼č─▒

Emrullah ├éli Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n RusyaÔÇÖda oldu─ču s─▒rada T├╝rk Tayyare CemiyetiÔÇÖnin ba┼čka bir etkinlik alan─▒ olan T├╝rkku┼čuÔÇÖnun BursaÔÇÖda a├ž─▒laca─č─▒n─▒ duyan gen├žler b├╝y├╝k bir ilgi ve heyecanla T├╝rkku┼čuÔÇÖna kay─▒t yapt─▒r─▒yordu. K─▒z LisesiÔÇÖnden de ilk olarak 15 k─▒z ├Â─črenci kay─▒t yapt─▒rd─▒. 1936 May─▒sÔÇÖ─▒nda BursaÔÇÖda tela┼čl─▒ bir ko┼čturma ya┼čan─▒yordu. ─░lk haftas─▒nda AnkaraÔÇÖdan sand─▒klar i├žinde gelen 2 adet motorsuz tayyare ve bir tane de hangar yerine kullan─▒lacak ├žad─▒r At─▒c─▒larÔÇÖa yerle┼čtirilmi┼č, kurulacak olan T├╝rkku┼ču merkezi i├žin Tayyare sinemas─▒n─▒n ├╝st kat─▒nda bir daire haz─▒rlanm─▒┼čt─▒.

17 May─▒s 1936 tarihinde At─▒c─▒larÔÇÖda 10 binden fazla ki┼činin kat─▒ld─▒─č─▒ bir t├Ârenle Bursa T├╝rkku┼ču ┼×ubesi a├ž─▒ld─▒. (At─▒c─▒lar Meydan─▒ 1914ÔÇÖte Tayyareci Mehmet ├éliÔÇÖnin (Kur├žer) ini┼čine de tan─▒k olmu┼čtu.) Konu┼čmalardan sonra T├╝rkku┼čuÔÇÖnun u├žucu ve para┼č├╝t├ž├╝leri bir resmige├žit d├╝zenledi. Daha sonra da u├žu┼č g├Âsterileri yap─▒ld─▒. A├ž─▒l─▒┼č─▒ takip eden g├╝nlerde 18 k─▒z, 76 erkek ├Â─čretmenleri Abdurrahman ve VedatÔÇÖla ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ haziran─▒n son haftas─▒na kadar devam ettirdi. Bu derslerden iyi not alanlar ─░n├Ân├╝ÔÇÖde a├ž─▒lacak kursa gideceklerdi.

Bu ├žal─▒┼čmalar s─▒ras─▒nda Bursal─▒lar i├žin ├Ânemli bir g├╝n de ya┼čand─▒. 7 Haziran 1936ÔÇÖda Bursal─▒ Sabiha G├Âk├žen, ├žift kanatl─▒ u├ža─č─▒yla Ye┼čilk├ÂyÔÇÖden havalanarak 35 dakika sonra At─▒c─▒larÔÇÖa indi. Alanda Gazi Mustafa Kemal Atat├╝rk ve T├╝rkku┼ču ├Â─črencileriyle birlikte kalabal─▒k bir halk toplulu─ču da vard─▒. Atat├╝rk yan─▒ndakilerle birlikte Sabiha G├Âk├žen halen u├žaktayken yan─▒na geldi, elini s─▒kt─▒ktan sonra tekrar havalanmas─▒n─▒ istedi. Sabiha G├Âk├žen, Bursa ve Uluda─č ├╝zerinde bir s├╝re u├žtuktan sonra tekrar meydana iner. T├╝rkku┼čuÔÇÖnda e─čitim alan 23 ya┼č─▒ndaki Rauf Alpay y─▒llar sonra o g├╝n├╝ o─člu Sel├žuk AlpayÔÇÖa ┼č├Âyle anlatt─▒:

ÔÇťSabiha Han─▒m, meydana inince Atat├╝rk u├ža─č─▒n yan─▒na yakla┼čt─▒. Tabi bizler de arkas─▒ndanÔÇŽ Atat├╝rk ├Ânce Sabiha Han─▒mÔÇÖ─▒n elini s─▒kt─▒ ve elleriyle i┼čaret ederek, ÔÇśB├Âyle iki teker ayn─▒ anda de─čerek mi indin, yoksa bir teker ├Ânce mi de─čdi?ÔÇÖ diye sordu. Sabiha Han─▒mdan iki teker ayn─▒ anda cevab─▒n─▒ al─▒nca da g├╝l├╝mseyerek bir daha havalanmas─▒n─▒ s├Âyledi.ÔÇŁ

Bu u├žu┼č g├Âsterisi ┼č├╝phesiz Bursal─▒ gen├ž T├╝rkku┼ču ├╝yelerinin heyecan─▒n─▒ ve havac─▒l─▒─ča ilgisini daha da art─▒rm─▒┼čt─▒. Ertesi g├╝nlerde (8-9 Haziran 1936) T├╝rkku┼čuÔÇÖnda ders alan ├Â─črenciler k├Âyl├╝lere g├Âsteri u├žu┼člar─▒ yapt─▒lar. TemmuzÔÇÖda ise ─░n├Ân├╝ Plan├Âr Kamp─▒na gidecek olan ├Â─črenciler belirlendi ve Atat├╝rk An─▒t─▒ÔÇÖnda yap─▒lan t├Ârenle yolcu edildiler. ─░n├Ân├╝ÔÇÖde hem┼čerileri Emrullah ├éliÔÇÖden de ders alacaklard─▒.

Kas─▒m 1936ÔÇÖda AnkaraÔÇÖda ba┼čar─▒l─▒ atlay─▒┼člar yapan k─▒z ve erkek para┼č├╝t├ž├╝ler T├╝rk Hava Kurumu idarecileri ve aileleri taraf─▒ndan KestelÔÇÖde otomobillerle kar┼č─▒land─▒. Yanlar─▒nda Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z da vard─▒. Y─▒ld─▒z, BursaÔÇÖda ortaokul ├Â─črencilerine plan├Ârc├╝l├╝k ve para┼č├╝t├ž├╝l├╝k dersi verdi.

Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n Rekorlar─▒

Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z, 1936-1941 y─▒llar─▒ aras─▒nda T├╝rkku┼čuÔÇÖnda u├žak ve plan├Âr pilotlu─ču ile para┼č├╝t├ž├╝l├╝k/model u├žak e─čitimleri verdi. Buradaki ├Â─čretmenli─či s─▒ras─▒nda tan─▒┼čt─▒─č─▒ S─▒d─▒ka Han─▒mÔÇÖla evlendi. S─▒d─▒ka Y─▒ld─▒z, T├╝rkku┼čuÔÇÖnda ├Â─črencidir ve evlenme teklifini bir kontrol u├žu┼ču s─▒ras─▒nda havada alm─▒┼čt─▒. Emrullah ├éli, bu y─▒llar aras─▒nda iki de d├╝nya rekoru k─▒racakt─▒.

1936 y─▒l─▒n─▒n Tayyare ve Zafer Bayram─▒ÔÇÖnda, ─░n├Ân├╝-Ankara aras─▒nda u├žu┼č, para┼č├╝tle atlama ve g├Âsteri u├žu┼člar─▒ yap─▒l─▒yordu. RusyaÔÇÖdaki havac─▒l─▒k e─čitiminden d├Ânmesinden bir ay sonra Emrullah ├éli, 29 A─čustos 1936ÔÇÖda plan├Âr├╝yle Eski┼čehir/─░n├Ân├╝ÔÇÖden sabah saat 08.20ÔÇÖde tek ba┼č─▒na havaland─▒ ve gece 02.55ÔÇÖte yere indi. Havada daha fazla kalmak isteyen ama r├╝zg├ór─▒n durmas─▒yla inmeye mecbur kalan Emrullah ├éli, yere indi─činde g├Âzya┼člar─▒n─▒ tutam─▒yordu. Tam 18 saat 35 dakika havada kalm─▒┼čt─▒ ve bu bir d├╝nya rekoruydu.

Di─čer d├╝nya rekorunu ise iki ki┼čilik plan├Ârle 12 Haziran 1938ÔÇÖde 14 saat 20 dakika havada kalarak k─▒rd─▒. Kranih tipi Alman yap─▒m─▒ plan├Âr ile yan─▒nda ├Â─čretmen aday─▒ 18 ya┼č─▒ndaki Sezai G├Âksu ile birlikte ─░n├Ân├╝ Y├╝ksek Plan├Âr Kamp─▒nda ÔÇťCÔÇŁ tepesinden 10.20ÔÇÖde havalanm─▒┼člard─▒. Geni┼č sekizler ├žizerek ve en k├╝├ž├╝k hava cereyanlar─▒ndan da yararlanmaya ├žal─▒┼čarak geceyi g├Ârm├╝┼člerdi. Havan─▒n kararmas─▒ ve bulutlar─▒n al├žalmas─▒yla g├Âr├╝┼č mesafeleri d├╝┼čmeye ba┼člad─▒. ─░ni┼č alan─▒nda lambalarla T i┼čareti yap─▒lm─▒┼čt─▒. 23.20ÔÇÖde alana indiler. Havac─▒lar─▒n ├ževresi kamp personeli taraf─▒ndan sar─▒ld─▒. ─░ki ki┼čilik plan├Ârle havada kalma d├╝nya rekorunu 21 dakika fazlas─▒yla k─▒rm─▒┼člard─▒. (Plan├Ârle ilk d├╝nya rekoru Alman Ernest Jachtmann ve Flossdorf taraf─▒ndan 26/27 Kas─▒m 1937ÔÇÖde yap─▒lan 13 saat 59 dakikal─▒k u├žu┼čtur.)

Bu rekor b├╝y├╝k yank─▒lar uyand─▒rd─▒. D├Ânemin k├Â┼če yazarlar─▒ Emrullah ├éliÔÇÖyi bu ba┼čar─▒s─▒ndan dolay─▒ kutlad─▒ ve ├Âvg├╝ler ya─čd─▒rd─▒. ├éli Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n bu rekorlar─▒ d─▒┼č─▒nda iki ki┼čilik plan├Ârle 172 kilometrelik mesafe rekoru da vard─▒r.

A─čac─▒n ├╝zerine inen plan├Âr

T├╝rk Hava Kurumu’nun halka tan─▒t─▒lmas─▒ amac─▒yla 26 ┼×ubat 1937-16 Mart 1937 tarihleri aras─▒nda bat─▒ Anadolu gezisi planland─▒. 26 ┼×ubatÔÇÖta AnkaraÔÇÖdan havalanan iki motorlu tayyare ve bir G-9 plan├Âr├╝nden olu┼čan T├╝rkku┼ču filosu Eski┼čehir/─░n├Ân├╝ÔÇÖde konaklad─▒ktan sonra 27 ┼×ubat 1937ÔÇÖde BursaÔÇÖya geldi. Y├╝zba┼č─▒ Zeki, Vecihi H├╝rku┼č, Ferit Orbay, Tevfik Aytan ve makinist FarukÔÇÖla birlikte T├╝rkku┼ču filosunda Bursal─▒ gen├ž havac─▒ Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z da vard─▒. Havac─▒lar, At─▒c─▒lar Meydan─▒ÔÇÖnda toplanan Bursal─▒lar taraf─▒ndan yo─čun ilgiyle kar┼č─▒land─▒. Ara├žlar─▒n yetersiz kalmas─▒ nedeniyle At─▒c─▒larÔÇÖa binlerce ki┼či y├╝r├╝yerek gelmi┼čti.

T├╝rkku┼ču havac─▒lar─▒, BursaÔÇÖdaki T├╝rkku┼ču ├╝yeleriyle hem u├žu┼č g├Âsterisi hem de para┼č├╝tle atlama yapt─▒. Y├╝zlerce ki┼činin u├žma iste─čine kay─▒ts─▒z kalamayan havac─▒lar─▒m─▒z kura ile belirlenen 25 ki┼čiyi Bursa ├╝zerinde u├žurdu. 25 ┼čansl─▒ Bursal─▒ ilk defa u├ža─ča bindi ve ┼čehri havadan g├Ârd├╝. Takip eden g├╝nlerde filonun g├Âsterilerini 25 bin ki┼činin izledi─či gazete sayfalar─▒na yans─▒d─▒.

BursaÔÇÖda g├Âsteri u├žu┼člar─▒ yapan filo 1 MartÔÇÖta ─░zmirÔÇÖe gitmek ├╝zere sabah 08.50ÔÇÖde yine b├╝y├╝k bir kalabal─▒─č─▒n kat─▒l─▒m─▒yla ┼čehirden ayr─▒ld─▒. ─░zmir ve il├želerinde g├Âsteri u├žu┼člar─▒ yapan filo tekrar BursaÔÇÖya ve oradan da 9 Mart 1937ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖa ula┼čt─▒. Ye┼čilk├ÂyÔÇÖde 14 Mart 1937ÔÇÖde b├╝y├╝k hava g├Âsterilerinin olaca─č─▒ ÔÇťT├╝rkku┼ču Bayram─▒ÔÇŁ yap─▒lacakt─▒.

G├Âsterilerden bir g├╝n ├Ânce T├╝rkku┼ču tayyareleri ┼čehre bildiriler atarak ─░stanbul halk─▒n─▒ yap─▒lacak hava bayram─▒na davet etmek ├╝zere havaland─▒. Vecihi H├╝rku┼čÔÇÖun kulland─▒─č─▒ tayyareye ba─čl─▒ olarak havalanan 2 numaral─▒ plan├Ârde Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z vard─▒. Halk, Ayasofya ile G├╝lhane Park─▒ aras─▒nda daireler ├žizen iki tayyarenin manevralar─▒n─▒ b├╝y├╝k bir merakla izliyordu. Bir s├╝re sonra iki tayyareyi birbirine ba─člayan ├želik halat koptu ve Emrullah ├éli Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n kulland─▒─č─▒ plan├Âr tek ba┼č─▒na havada kald─▒. Emrullah ├éli, plan├Âr├╝ b├╝y├╝k bir so─čukkanl─▒l─▒kla kullanarak halk─▒n ┼ča┼čk─▒n bak─▒┼člar─▒ aras─▒nda G├╝lhane Park─▒ÔÇÖndaki a─čaca bir ku┼č gibi kondurdu.

Bu ba┼čar─▒l─▒ ini┼č esnas─▒nda Emrullah ├éliÔÇÖnin sadece g├Âzl├╝─č├╝ k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. S─▒rt─▒ndaki ceketi ve para┼č├╝t├╝ ├ž─▒kararak yere att─▒ ve a─čac─▒n dallar─▒na tutunup halk─▒n merakl─▒ bak─▒┼člar─▒ aras─▒nda alk─▒┼člarla yere indi. ─░ki kanad─▒nda delikler olu┼čan plan├Âr ise itfaiye taraf─▒ndan yere indirilip Eski┼čehirÔÇÖe g├Ânderildi. Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z ini┼čini ┼č├Âyle anlatm─▒┼čt─▒:

ÔÇťBak─▒rk├Ây ├╝zerinden K├Âpr├╝ istikametine u├žuyorduk. Yerden y├╝ksekli─čimiz 70-100 metre aras─▒nda idi. Birdenbire nas─▒l oldu, bilmiyorum. Plan├Âr├╝m├╝, tayyareye ba─člayan tel, bir sa─čanak neticesinde kopuverdi.

Beni, ileriye do─čru ├žeken kuvvetin birdenbire kesildi─čini hissettim. Havada tayyaresiz kalm─▒┼čt─▒m. ─░┼čin as─▒l k├Ât├╝ taraf─▒, tel tayyarenin a┼ča─č─▒ yukar─▒ on santim kadar yak─▒n─▒ndan kopmu┼čtu. B├╝y├╝k k─▒sm─▒ bende idi. Bu koca tel, tayyareden ayr─▒l─▒nca b├╝y├╝k bir sars─▒nt─▒ yaparak pl├ón├Âr├╝m├╝n g├Âvdesine ge├žti ve dola┼čt─▒.

├ľyle bir yerde idim ki ├Ân├╝mde deniz, sa─č─▒mda G├╝lhane park─▒, solumda devlet demiryollar─▒ Avrupa hatt─▒ gar─▒ vard─▒. Evvel├ó istasyona inme─či d├╝┼č├╝nd├╝m. Fakat belki bir ka├ž vatanda┼č─▒ ezebilirdim. Sonra denize inme─či d├╝┼č├╝nd├╝m. Kalabal─▒k olan limanda ya bir motora veya bir sandala ├žarparak bat─▒rsayd─▒m? Bu ihtimaller, bir saniye i├žinde birbirini kovalad─▒. Nihayet karar─▒m─▒ verdim; G├╝lhane park─▒n─▒n ├╝zerindeki a─ča├žlardan birine inecektim.

Evvel├ó havada bir d├Ân├╝┼č yapt─▒m. Ve yere iniyormu┼č gibi yaparak a─ča├žlar─▒n ├╝zerine do─čru s├╝z├╝ld├╝m. Daha yere inmeye 20-30 metre mesafe varken tel bir a─čaca tak─▒lmaz m─▒? Tabi├« bu vaziyet plan├Âr├╝ ba┼č a┼ča─č─▒ getirdi. D├╝┼čmeyi s├╝ratlendirmekten ba┼čka ├žare yoktu. Tam a─čac─▒n ├╝zerine yerle┼čirken bir darbe ile teli kurtard─▒m. Ve plan├Âr├╝ iki dal─▒n aras─▒na, sanki yerden havalan─▒r gibi, a┼ča─č─▒dan yukar─▒ya do─čru yerle┼čtirdim.

Bu benim ba┼č─▒ma gelen i┼č, pl├ón├Âr├╝n bir hususiyetini daha meydana koydu: Plan├Âr├╝n yaln─▒z ┼čekli ku┼ča benzemez. O biraz da bir ku┼č gibidir. Ve e─čer ba┼č─▒ s─▒k─▒ya gelirse, bir a─ča├ž dal─▒n─▒n ├╝st├╝nde de kendine bir yer bulur. T─▒pk─▒ kocaman bir kartal gibi…ÔÇŁ

ÔÇťG├Ârecek ve ├žekeceksinÔÇŁ

Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z, rekorlar─▒n─▒n yan─▒nda bir├žok proje ve icada da imza atm─▒┼čt─▒. G├╝n├╝m├╝zde para┼č├╝t├ž├╝ler taraf─▒ndan kullan─▒lan modern otomatik a├žma aletinin ilk ├Ârne─čini 1940ÔÇÖl─▒ y─▒llarda o yapm─▒┼čt─▒. U├žaklar─▒n pervane yap─▒m─▒yla ilgili bulu┼ču da otomatik para┼č├╝t a├žma aletinde oldu─ču gibi bir Amerikal─▒n─▒n ilgisini ├žekti. Dikey kalk─▒┼č yapan HarrierÔÇÖe benzer bir patent ├žal─▒┼čmas─▒ vard─▒. ─░lgisizlikten bu da de─čerlenmedi. Y─▒llar sonra Harrier u├ža─č─▒n─▒ g├Âr├╝nce i├ži s─▒zlam─▒┼čt─▒. Bir├žok icad─▒n─▒n yan─▒nda model u├žak motor imalat─▒ da yapt─▒.

THK T├╝rkku┼ču, ─░n├Ân├╝ Y├╝ksek Plan├Âr Kamp─▒ M├╝d├╝r├╝ ve Etimesgut U├žak Fabrikas─▒nda Test Pilotlu─ču da yapan Emrullah ├éli, 1947 y─▒l─▒nda bir para┼č├╝t atlay─▒┼č─▒nda sakatland─▒. Para┼č├╝t├ž├╝l├╝kten ayr─▒larak sadece u├žu┼ča a─č─▒rl─▒k verdi. Sakatl─▒─č─▒n─▒n da etkisiyle yararl─▒ olamayaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesi a─č─▒rl─▒k bast─▒ ve 10 May─▒s 1948 tarihinde aktif havac─▒l─▒k ya┼čam─▒n─▒ sonland─▒rd─▒. Sonland─▒rd─▒ ama okul m├╝d├╝rlerinin ├Âzel izni ile arada s─▒rada u├žmaya devam etti.

Emrullah ├éliÔÇÖnin icatlar─▒ havac─▒l─▒k alan─▒nda s─▒n─▒rl─▒ kalmad─▒. Aktif havac─▒l─▒ktan ayr─▒ld─▒ktan sonra bir foto─čraf st├╝dyosu a├žt─▒. Foto─čraf├ž─▒l─▒─č─▒ BursaÔÇÖda ├Â─črenmi┼čti. A─čabeyi Ne┼čet Y─▒ld─▒z 1920ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda a├žt─▒─č─▒ BursaÔÇÖn─▒n ilk foto─črafhanelerinden Foto Y─▒ld─▒zÔÇÖ─▒n sahibiydi.

Beyo─čluÔÇÖnda a├žt─▒─č─▒ foto─čraf st├╝dyosu Fikret Kaftano─čluÔÇÖnun icat etti─či bir sistemi geli┼čtirerek kurdu─ču bir st├╝dyoydu. ÔÇťG├Âr├žekÔÇŁ Foto─čraf St├╝dyosuÔÇŽ Foto─čraf ├žektirmek isteyenler kabine girdiklerinde arkas─▒nda objektif olan bir ayna ile kar┼č─▒la┼č─▒yorlard─▒. ─░stedikleri pozu verip kordonun ucundaki d├╝─čmeye basarak kendi foto─čraflar─▒n─▒ ├žekebiliyorlard─▒. Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z, st├╝dyoya u─črayan Bursal─▒ gazeteci arkada┼č─▒ R─▒za Ru┼čenÔÇÖe geli┼čtirdi─či sistemi ┼č├Âyle anlatm─▒┼čt─▒:

ÔÇťBu makinenin bir e┼či T├╝rkiyeÔÇÖde, hatta belki de d├╝nyada benden ba┼čka hi├ž kimsede yoktur. ├ç├╝nk├╝ bu makine bir T├╝rk zek├ós─▒n─▒n bulu┼čudur ve patenti bana devredilmi┼čtir. Bunlar makinenin g├Âzleri yani makinelerde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z objektifler. Mesela ┼ču ├╝├ž numaral─▒ kabine gireceksin. Kap─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒ i├žin l├╝tfen ┼ču d├╝─čmeye bas─▒ver. Burada resim ├žektirmek isteyen m├╝┼čteri, kendisine en m├╝nasip bir pozu aynaya bakarak verir. Sonra ┼ču kordonun ucundaki d├╝─čmeye basar. Art─▒k resmi ├žekilmi┼čtir. ─░┼čte hepsi bu kadarÔÇŽ G├Ârecek ve ├žekeceksin.ÔÇŁ

─░lgisizli─če sitem

G├Âr├žek Foto─čraf St├╝dyosuÔÇÖnu 1970ÔÇÖe kadar ├žal─▒┼čt─▒ran Emrullah ├éli Y─▒ld─▒z, 1996ÔÇÖda hayat─▒n─▒ kaybetti. 1938 y─▒l─▒nda k─▒rd─▒─č─▒ rekordan sonra 2 A─čustos 1938 tarihli Bursa gazetesinde kaleme ald─▒─č─▒ yaz─▒s─▒nda Bursal─▒lar─▒n havac─▒l─▒─ča yeterli ilgiyi g├Âstermedi─činden yak─▒narak ┼č├Âyle seslenmi┼čti:

ÔÇťYapt─▒─č─▒m ufak bir zaman rekoruna g├Âsterdi─činiz alakaya g├╝venerek, size bir ka├ž a─čabey ├Â─č├╝d├╝nde bulunmaya karar verdim. T├╝rkiyeÔÇÖdeki plan├Âr faaliyetinin ilk ve ikinci senelerinde b├╝y├╝k bir alaka g├Âstererek ├Ân saf─▒ tutan sizler, bu sene ne i├žin bu alakan─▒z─▒ kaybetmi┼č, ne i├žin bu i┼čte en geri safa ge├žmi┼č bulunuyorsunuz?ÔÇŁ

1,407 total views, 1 views today

Deniz DALKILINÇ

Deniz DALKILINÇ

21 Mart 1973 tarihinde Samanda─čÔÇÖda (Hatay) do─čdu. ─░lk ve orta├Â─črenimini Kayseri ve MersinÔÇÖde tamamlad─▒. Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi S─▒n─▒f ├ľ─čretmenli─či b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. A─čr─▒ ve BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapt─▒. H├ólen Bursa Turgay Ciner ─░lk├Â─čretim Okulunda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r. Mart 2013 tarihinde 11. Bursa Kitap Fuar─▒ÔÇÖnda ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n Kad─▒n Y├╝z├╝ÔÇŁ sergisini G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├ž ve Ceyhun ─░rgilÔÇÖle birlikte a├žt─▒. 2013ÔÇÖte ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n Kad─▒n Y├╝z├╝ÔÇŁ (G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├ž ve Ceyhun ─░rgil ile), 2017ÔÇÖde ÔÇťBursa Sa─čl─▒k TarihiÔÇŁ (Ceyhun ─░rgil, ├çetin Tor ve Can Ba┼čaran ile) ve 2018ÔÇÖde Merinos Fabrikas─▒ 80 Ya┼č─▒nda (Nezaket ├ľzdemir Bircan ile) adl─▒ kitaplar─▒ yay─▒nland─▒. ÔÇť┼×ehrengizÔÇŁ, ÔÇťBursaÔÇÖda Ya┼čamÔÇŁ ve ÔÇťBursaÔÇÖda ZamanÔÇŁ dergilerinde yaz─▒lar─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. E-Posta: deniz_hunkar@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒