Hilmi ├ľZDEN
Hilmi  ├ľZDEN
B├╝y├╝k Kafkas S├╝rg├╝n├╝’nde Vatan (21 May─▒s 1864)
  • 23 May─▒s 2019 Per┼čembe
  • +
  • -

Rus ├žarl─▒─č─▒, as─▒rlarca co─čraf├« konumu gere─či, ├Ânce Karadeniz’in kuzeyini ele ge├žirmek sonra da bat─▒da T├╝rk bo─čazlar─▒na ve Balkanlara, do─čuda Kafkas┬şya’ya hakim olarak g├╝neye inme siyasetini takip etmi┼čtir. Ancak, Kafkasya, Rusya’n─▒n Anadolu, ─░ran ve Suriye’ye ini┼čini engelleyen do─čal bir settir. Kafkaslar─▒n bu ├Âzellikleri ile Ruslar i├žin asker├« ve ticar├« bir ├Ânemi vard─▒r. Bu nedenle Rus ├žarlar─▒n─▒n ├žo─ču bu geni┼č ve verimli sahay─▒ Rusla┼čt─▒rmay─▒ ve ahalisini kendine ba─člamay─▒ ilke edinmi┼čti.

Rusya, 1552ÔÇÖde KazanÔÇÖ─▒ ve 1556ÔÇÖda Astrahan’─▒ hakimiyeti alt─▒na ald─▒ktan sonra Kuzey Kafkasya’ya do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒. Bu iki hanl─▒─č─▒n zabt─▒n┬şdan sonra Ruslar, Kabartaylar ├╝zerine yo─čun taarruz hareketine ba┼člad─▒lar. Bu taarruzlar neticesinde b├Âlge i┼čgal edildi. Osmanl─▒ Devleti, 1774 K├╝├ž├╝k Kay┬şnarca Antla┼čmas─▒’yla K─▒r─▒m’─▒n ba─č─▒ms─▒z olmas─▒ yan─▒ s─▒ra Kabartaylar─▒n Rusya’ya terk edilmesini de kabul etmek zorunda kald─▒. B├Âylece Rusya Kuzey Kafkasya’ya sokulmaya ba┼člay─▒nca 1777ÔÇÖde Rus-├çerkes ├žat─▒┼čmas─▒ patlak verdi. Ruslar, K─▒r─▒m ve Kuzey Kafkasya’da asker├« harek├ót─▒n yan─▒ s─▒ra kolonile┼čtirme faaliyetine de giri┼čtiler. Rus kolonile┼čtirme metodu: Asker├« harek├ót sonras─▒ i┼čgal edilen sahalara kaleler in┼ča etmek ve ├ževresine Kozaklar─▒ (Rus Kazaklar─▒) ve
Rusya’n─▒n i├žerilerinden getirtilen Rus g├Â├žmenlerini isk├ón etmekti. ─░lhak
sonras─▒ Kuban b├Âlgesindeki M├╝sl├╝manlar genel bir k─▒y─▒ma maruz kald─▒lar.
1832 y─▒l─▒nda Kuzey Kafkasya’da t├╝m b├Âlgeyi boydan boya birbirine kaleler ve ├žift├ži H-
ristiyan topluluklarla ba─člayan ├╝nl├╝ Kozak Hatt─▒ tamamlanacakt─▒r. ├ľte yandan, Ortodoks kilisesi vas─▒tas─▒yla b├Âlge halk─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ H─▒ristiyanla┼čt─▒ r─▒lacak ve ├Âzellikle Osetlere kar┼č─▒ misyonerlik faaliyetleri y├╝r├╝t├╝lecekti. (2,3)

Kuzey Kafkasyal─▒lar─▒n ilk ├Ârg├╝tl├╝ direni┼či, 18. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru Da─č─▒stanl─▒ ┼×eyh Mansur taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirildi. ┼×eyh ┼×amil d├Âneminde Da─č─▒stan ve ├çe├ženistan’─▒n b├╝t├╝n├╝n├╝ etkisi alt─▒na alacak olan M├╝ridizm (Gazavat) hareketini de ba┼člatm─▒┼č oldu. As─▒l ad─▒ U├žerma (Ruslar U├žurma der) olan ┼×eyh Mansur, Ruslara kar┼č─▒ be┼č y─▒l sava┼čt─▒ktan sonra 1791 y─▒l─▒n┬şda tutsak edilerek Petersburg’a g├Ât├╝r├╝ld├╝ ve 13 Nisan 1791’de de idam edildi. 1790’a kadar ─░mam Mansur’un y├Ânetiminde ├çerkes kuv┬şvetleri ve Rus ordular─▒ sava┼čt─▒lar. 16 ┼×ubat 1801’e gelindi─činde Rusya, G├╝rcistan’─▒ ve Abhazya’y─▒ ilhak etti─čini a├ž─▒klad─▒. Bu tarih┬şten sonra Ruslar─▒n Kafkasya’da h├ókimiyeti daha da artmaya ba┼člad─▒. (1)

Kafkasya Da─čl─▒lar─▒n─▒n ─░stikl├ól M├╝cadelesinde M├╝sl├╝man din adamlar─▒ ├Ânemli rol oynad─▒lar. ├ľzellikle, ├çerkesya’daki halk─▒n ├Âzg├╝rl├╝klerine d├╝┼čk├╝nl├╝klerinde ─░slam├« duru┼č ├Ânemli bir mevzi sa─člad─▒, 19. y├╝zy─▒lda Rusya’n─▒n Kafkaslar─▒ i┼čgal etmesini y─▒llarca geciktirdi ve Kafkasya halklar─▒ aras─▒nda birlik ve dayan─▒┼čma olu┼čturulmas─▒na vesile olu┼čturup, Ruslara kar┼č─▒ ortak kimlik ├Âzelli─či vererek Kafkas halklar─▒n─▒n ÔÇťBirle┼čik Kaf┬şkasyaÔÇŁ ideali etraf─▒nda topla┼čmas─▒n─▒ sa─člamada alternatif mey┬şdana getirdi. (1)

1829 tarihi, Kuzeydo─ču Kafkasya’da ba┼člayan ayn─▒ zamanda Kafkasya’n─▒n ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinde ├Ânemli d├Ân├╝m noktalar─▒ndan biri olan ÔÇťGazavatÔÇŁ sava┼člar─▒n─▒n da ba┼člad─▒─č─▒ tarihtir. Ayn─▒ zamanda ├çarl─▒k Rusya’s─▒n─▒n ordular─▒na kar┼č─▒ dire┬şni┼č, zamanla birka├ž kabilenin direni┼či olmaktan ├ž─▒k─▒p t├╝m Kuzey Kafkasya’n─▒n ├Âzg├╝rl├╝k sava┼č─▒na d├Ân├╝┼čecek yeni bir d├Ânemin ad─▒d─▒r. ─░mamlar─▒n ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde yava┼č yava┼č b├╝t├╝n Kafkasya’ya yay─▒lan ├Âzg├╝rl├╝k sava┼č─▒, cesareti, halklar─▒ harekete ge├žirmedeki ustal─▒─č─▒, politik ve taktik yetene─či ile ┼×eyh ┼×amil bu hareketin en k─▒demli ve en karizmatik ├Ânderi oldu. (1)

─░mam Gazi Muhammed, 1829ÔÇÖda Kafkasya ├Âzg├╝rl├╝k M├╝cadelesinden en etkili Gazavat (Ruslara kar┼č─▒ cihad) hareketini, arkada┼č─▒ ┼×amilÔÇÖle Da─č─▒stan’da ba┼člatt─▒. 1832ÔÇÖde Gazi Muhammed, Ruslar taraf─▒ndan GimriÔÇÖde ┼čehid edildi. ┼×amil son anda kurtuldu, aylarca yaral─▒ yatt─▒. ─░mam Hamzat, Gazi MuhammedÔÇÖin yerine ge├žti. Onunda 1834ÔÇÖde HunzahÔÇÖda Cuma namaz─▒ k─▒larken ┼čehit edilmesinden sonra, ─░maml─▒─ča ┼×amil se├žildi. Ruslara kar┼č─▒ yakla┼č─▒k 25 y─▒l m├╝cadele verdi. 1834 tarihinden itibaren Da─č─▒stan’da, ├çe├ženistan’da, Osetya’da, Kara├žay ile Kabardey’de ve Bat─▒ ├çerkesya’da ortaya ├ž─▒kan kurtulu┼č m├╝cadeleleri ortak ulusal karakter kazand─▒. (5)

1848’de ┼×amil’in naibi Muhammed Emin, Kuzeybat─▒ Kafkasya’da faaliyet g├Âsterdi. Muhammed Emin, ┼×amil’e ba─čl─▒ ama ger├žekte tamamen Adi─če geleneklere g├Âre y├Ânetilen bir y├Ânetim bi├žimi kurarak ├Ânemli bir ba┼čar─▒ sa─člad─▒. Onun sayesinde, halk, s├Âm├╝rgecili─če ve bask─▒lara kar┼č─▒ oldu─ču i├žin ÔÇťGazavatÔÇŁ bayra─č─▒ alt─▒nda Ruslarla m├╝cadele etti. (1)

Kafkasya’da b├╝t├╝n bunlar olurken. Bat─▒l─▒ devletler ve Osmanl─▒ da olaylar─▒ yak─▒ndan takip ediyordu. Art─▒k Avrupa, Kaf┬şkas-Rus Sava┼č─▒’n─▒n ac─▒mas─▒z ve haks─▒z oldu─ču kadar, kanl─▒ ve dengesiz oldu─čunu iyice anlam─▒┼čt─▒. Fakat ─░ngiltere kendisinin Uzak do─čuda menfaatleri i├žin kuzey Kafkasya ile ilgilenmekte, Rusya ile aras─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒n─▒ istememekte idi. Osmanl─▒ ise ma─člubiyetler sonucu; T├╝rk-─░sl├óm co─črafyas─▒n─▒n d├Ârt bir yan─▒ndan gelen g├Â├žler kar┼č─▒s─▒nda elinden geleni yapmaya ├žal─▒┼č─▒yordu. Fakat bu gaileler ile ba┼č edecek g├╝c├╝ yoktu.

Rusya, K─▒r─▒m Sava┼č─▒ (1853-1856) sonras─▒nda kendisini Kafkasya’da tamamen serbest hissetti. Kafkas topluluklar─▒na kar┼č─▒ uzun y─▒llar s├╝recek olan taarruzlar─▒n─▒ art─▒rd─▒. ┼×eyh ┼×amilÔÇÖin 1859 y─▒l─▒nda teslim olma┬şs─▒yla M├╝sl├╝manlar─▒n Ruslara kar┼č─▒ yapt─▒klar─▒ savunma harek├ót─▒ kuvvetinden ├žok ┼čey kaybetti. Bu tarihten sonra m├╝cadele bir s├╝re daha devam ettiyse de genel direni┼č 1863-1864 y─▒llar─▒nda sona erdi. Osmanl─▒ ├╝lkesine ├çerkes g├Â├ž├╝ esas─▒nda 1829 Edime Antla┼čmas─▒’ndan sonra ba┼člam─▒┼č ve 1860’larda ivme kazanm─▒┼čt─▒. Fakat say─▒lar─▒ y├╝z binlerle ifade edilen ├çerkes kafilelerinin toplu g├Â├ž├╝n├╝n ba┼člamas─▒ 1864 y─▒l─▒na denk d├╝┼čmektedir. Bu tarihten itibaren Kafkas┬şya’dan Anadolu’ya ve Rumeli’ye y├Ânelik kitle g├Â├žleri yeniden ba┼člad─▒. (2,3)

1860’a kadar Rus memurlar─▒ Kafkas toplumlar─▒n─▒n g├Â├žlerini memnuniyetle kar┼č─▒l─▒┬şyorlard─▒. Bask─▒, tahsil edilen a─č─▒r vergiler ve Sibirya’ya yap─▒lan s├╝rg├╝nler g├Â├ž hareketlerini h─▒zland─▒rm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ Devleti kendisine s─▒─č─▒nan Kafkas g├Â├žmenlerini Anadolu ve Rumeli’ye yerle┼čtiriyordu. Oysa Rusya ileriki y─▒l┬şlarda Tuna’dan Ege denizine kadar uzanan sahada kendine ba─č─▒ml─▒ bir Bul┬şgaristan kurmay─▒ pl├ónlam─▒┼čt─▒. Bu nedenle, Kafkas g├Â├žmenlerinin bir k─▒sm─▒┬şn─▒n Tuna’n─▒n g├╝neyine yerle┼čtirildi─čini g├Âren Rusya, derhal Kafkas politika┬şs─▒n─▒ de─či┼čtirdi. Yeni pl├óna g├Âre, yerli ahali zorla Kafkasya’da tutulacak ve Hristiyanla┼čt─▒r─▒lacakt─▒. Yahut h─▒ristiyan olmayanlar Osmanl─▒ topraklar─▒na gitmeye mecbur b─▒rak─▒lacakt─▒. (2,3)

Ruslar ├çerkeslerin vatanlar─▒ndan s├╝r├╝lmelerini d├╝zenle┬şmek amac─▒yla 10 May─▒s 1862’de bir komisyon olu┼čturdular. Resmi olarak Kafkasya’dan yerli halklar─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na s├╝r├╝lmesi, 1862 y─▒l─▒nda i┼čte bu Kafkas Komisyonu’nun konuyla ilgili karar─▒ onaylad─▒ktan sonra, askeri ve siyasi bir ├Ânlem olarak uyguland─▒. Bu d├Ânemden sonra da art─▒k ├çerkesler i├žin ├Âl├╝m ka┬şl─▒m sava┼člar─▒ ba┼člad─▒. ├çar d├Âneminin ┼čoven tarih├žisi R. A. Fadayev bu d├Âneme ili┼čkin olarak 1865’te ┼č├Âyle yazd─▒: ÔÇť├çerkes topraklar─▒ devlete laz─▒md─▒, onlar─▒n kendilerine ise hi├ž gerek yoktu.ÔÇŁ

Bu karardan sonra ├çar─▒n ordular─▒ i┼čgal edilen top┬şraklardaki halklar─▒ planl─▒ bir ┼čekilde ve bir daha toparlanamayacak ┼čekilde toptan yok etmeye, imha etmeye ba┼člad─▒lar ve yerlerine Ruslar─▒ veya Rus Kazaklar─▒ yerle┼čtirmeyi yo─čunla┼čt─▒rd─▒lar.

├çerkeslerin nas─▒l topyek├╗n imha ve s├╝rg├╝n edildikleri bir ba┼čka rus askeri hat─▒ras─▒nda ┼ču ┼čekilde kayda ge├žilmi┼čti: Sava┼č son de┬şrece amans─▒zsa cereyan ediyordu. Biz geri d├Ân├╝lmesi imk├óns─▒z bir tarzda ve askerin bast─▒─č─▒ her toprak par├žas─▒n─▒ son ferde kadar ├çerkeslerden temizlenerek ad─▒m ad─▒m ilerliyorduk. Kar erir erimez ve a─ča├žlar ye┼čermeden ├Ânce y├╝zlerce k├Âyleri ate┼če veriyorduk. Ekinler atlara yediriliyor veya ├ži─čnetiliyordu. K├Ây n├╝fusu gafil avland─▒─č─▒ takdirde, derhal asker korumas─▒nda en yak─▒n Kazak k├Ây├╝ne g├Ât├╝r├╝l├╝yor ve daha sonra T├╝rkiye’ye sevk ediliyordu. Bizim yakla┼č─▒m─▒m─▒z s─▒ras─▒nda bo┼čalan kul├╝belerde ├žo─ču zaman masan─▒n ├╝zerinde i├žinde ka┼č─▒─č─▒ ile beraber hen├╝z so─čumam─▒┼č lapaya, ├╝st├╝nde i─čne tak─▒l─▒ tamiri yar─▒da kalm─▒┼č elbiselere, d├Â┼čemeye yay─▒lm─▒┼č bir ┼čekilde b─▒rak─▒lan ├že┼čitli ├žocuk oyuncaklar─▒na rastl─▒yordu. Fakat bezen askerlerimizce canavar┬şl─▒─ča kadar varan hunharca hareketler de yap─▒l─▒yordu. (1)

Amerikal─▒ bilim adam─▒ Justin McCarthy ├ľl├╝m ve S├╝rg├╝n isimli eserinde ┼ču ac─▒ hat─▒ralar─▒ nakleder: ÔÇťKendisi de Kafkasyadaki k─▒y─▒ma tan─▒k olmu┼č bulunan [├╝nl├╝ yazar] Kont Lev Tolstoy, Kafkasyadaki m├╝sl├╝man k├Âylerinin Ruslarca i┼čgalini ┼č├Âyle anlat─▒yor: ÔÇťAvul’lara (k├Âylere) gece karanl─▒─č─▒nda dal─▒vermek ├ódet edinilmi┼čti; b├Âylece, tam bask─▒na u─čram─▒┼č olan kad─▒nlar ve ├žocuklar ka├žacak zaman bulam─▒yordu ve gece karanl─▒─č─▒n─▒n ├Ârt├╝s├╝ alt─▒nda Rus askerlerin, iki┼čer ├╝├žer, evlere girmesini izleyen deh┼čet sahneleri ├Âylesineydi ki bunlar─▒ hi├žbir resm├« rapor g├Ârevlisi [raporunda] aktarma─ča cesaret edemezdiÔÇŁ.

ÔÇťRuslar, ├çerkesler i├žin kendi k├Âylerinde ya┼čam s├╝rd├╝rmeyi imkans─▒z k─▒lacak bir sald─▒r─▒ ve zul├╝m dizisine ba┼čvurdular. K├Âyler ├Ânce talan ediliyor, arkas─▒ndan yak─▒l─▒p y─▒k─▒l─▒yordu. S├╝r├╝ hayvanlar─▒ ve ya┼čam s├╝rd├╝rebilmek i├žin gerekli ba┼čka her ┼čey, halk─▒n elinden al─▒n─▒yordu. Ruslar─▒n benimsedi─či y├Ântem, daha sonra KafkasyaÔÇÖda ve Balkanlarda tekrar tekrar uygulanacak olan, g├Â├že zorlaman─▒n kl├ósik y├Ântemi idi: evleri, tarlalar─▒ yak, y─▒k; ka├žmaktan ya da a├ž kal─▒p ├Âlmekten ba┼čka se├ženek b─▒rakma.ÔÇŁ (4)

1862-1864 ├çerkesya’n─▒n ├žaresiz kald─▒─č─▒ y─▒llard─▒. ├çerkeslerin ├Ânlerinde ├╝├ž se├ženek buluyordu: H─▒ristiyan olmak, Kuban’─▒n sol k─▒y─▒s─▒na yerle┼čmek ya da Osmanl─▒’ya gitmek. ├çerkesler, Osmanl─▒ Devletine gitmeyi se├žtiler. Osmanl─▒ Devleti, Rus zulm├╝ kar┼č─▒s─▒nda y├╝zy─▒llarca kahramanca m├╝cadele etmelerine ra─čmen, ├žaresiz kalan soyda┼člar─▒na, dinda┼člar─▒na, kucak a├žt─▒lar. O y─▒llarda Osmanl─▒n─▒n kendisi, girdi─či sava┼člardan s├╝rekli yenik ├ž─▒kmakta , bor├ž bata─č─▒nda y├╝zmekte idi. Tamamen karde┼člik ve┬á insanl─▒k duygular─▒ ile hareket ve yard─▒m ediyordu.

Baz─▒ yazarlar─▒n zaman zaman iddia etti─či gibi, Osmanl─▒ bu g├Â├ž├╝ te┼čvik etmemi┼čti. H─▒ristiyan unsurlara kar┼č─▒ kullanma gibi bir d├╝┼č├╝ncesi de yoktu. Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivlerinde bununla ilgili onlarca belge bulunmaktad─▒r.* (*BAO, ─░rade, D├óhiliye. 30579, lef-2) ├ťstelik Balkanlara ve Anadolu topraklar─▒na yerle┼čtirilen g├Â├žmenler uzun bir s├╝re vergiden ve askerlikten muaf olacaklard─▒. Osmanl─▒ devleti, muhacirleri bir an evvel verimli arazilere yerle┼čtirmek ve ├╝retken h├óle getirmek istiyordu. (4) Fakat kader, ne Osmanl─▒y─▒, ne de Kafkas g├Â├žmenlerini rahat b─▒rakt─▒. S─▒rp, Bulgar isyanlar─▒, ├žarl─▒k ordular─▒n─▒n bask─▒s─▒ neticesinde Osmanl─▒ T├╝rkleri ile omuz omuza d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼člar birlikte ─░kinci bir g├Â├ž dalgas─▒ ile Balkanlardan AnadoluÔÇÖya gelmi┼člerdir.

├ťstelik Ruslar, Osmanl─▒ makamlar─▒n─▒n Kafkasya g├Â├žmen┬şlerini Kafkasya s─▒n─▒r─▒ndan uzak yerlere isk├ón edebileceklerini belirtti ve uygulatt─▒. Avrupal─▒lar da Osmanl─▒ i├žindeki H─▒ristiyan az─▒nl─▒klar─▒ korumak maksad─▒ ile Kafkasya g├Â├žmenlerini H─▒ristiyanlardan uzak yerlerde iskan edilmelerini istiyorlard─▒. Onlarda isteklerini Osmanl─▒ÔÇÖya kabul ettirdiler.

1864 y─▒l─▒ May─▒s ay─▒n─▒n 20’sine gelindi─činde ├çarl─▒─č─▒n 4 ayr─▒ ordusu Ub─▒h b├Âlgesinin So├ži yak─▒nlar─▒ndaki k─▒y─▒dan 50-60 km i├žeride, Mz─▒mta nehrinin sa─č k─▒y─▒s─▒nda bulunan Kbaada Vadisi’nde bulu┼čtular. Bir g├╝n sonra 21 May─▒s 1864’te bu d├Ârt ordu birle┼čerek Kafkasya’y─▒ bo┼čaltman─▒n ┼čenli─čini yapt─▒lar, sava┬ş┼č─▒n sonunu ilan edip ├çarl─▒k d├Âneminin zaferi olarak and─▒lar. Fa┬şkat ayn─▒ tarih bug├╝n ├çerkeslerin s├╝rg├╝n├╝n y─▒ld├Ân├╝m├╝ olarak and─▒klar─▒ tarihtir. (1)

─░┼čte b├╝t├╝n bu ya┼čanan olaylar neticesinde Kafkasya, Kaf┬şkasya’n─▒n ger├žek sahipleri olan ├çerkeslerden ar─▒nd─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

1864 s├╝rg├╝n├╝nden ├Ânceki d├Ânemlerde Ad─▒─čelerin n├╝fusu 1 milyondan fazla idi. Ama 1864 s├╝rg├╝n├╝nden sonra toplam 50 binden azd─▒. Bu n├╝fusun 418 bini sadece 1863-1864 y─▒llar─▒ aras─▒nda yerlerinden edildiler. 1858-1864 y─▒llar─▒ aras─▒nda sade┬şce Kuzeybat─▒ Kafkasya’dan 398.955 ki┼či Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž ettirilmi┼čtir. Bir tek y─▒l i├žerisinde, 1864’te 342.748 Ad─▒─če yerlerinden olmu┼čtur. 1865’te ise 106.795 Ad─▒─če s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. K─▒sacas─▒ ├çerkeslerin %10’luk bir k─▒sm─▒ hari├ž tamam─▒ yerlerinden yurtlar─▒ndan s├╝r├╝ld├╝ler.

Baz─▒ ├çerkesler zor ko┼čullar kar┼č─▒s─▒nda her ┼čeyi g├Âze al─▒p anavatanlar─▒ ├çerkesya’ya d├Ânmek istedi. Fakat ─░stanbul’daki Rus konsoloslu─čuna ba┼čvuran g├Â├žmenlere verilen cevap ÔÇťDa─čl─▒┬şlar─▒n geri d├Ân├╝┼č├╝ s├Âz konusu bile olamazÔÇŁ ┼čeklinde oldu.

K─▒sa bir s├╝re i├žerisinde Kafkas s─▒ra da─člar─▒n─▒ a┼čan on bin┬şlerce da─čl─▒, b├╝t├╝n mallar─▒n─▒ ve m├╝lklerini b─▒rakarak Anapa, Novorossiysk, Tuapse, So├ži ve di─čer limanlara birikti. Karade┬şniz’in Kafkasya k─▒y─▒s─▒na y├╝zlerce gemi doldu.

1864’de Kafkasya’y─▒ tamamen i┼čgal eden Rus┬şya, Abazalar─▒n mesk├╗n oldu─ču yerleri istil├ó edince kendi┬şlerine emniyet duymad─▒─č─▒ gerek├žesiyle Abazalar─▒ Kuban b├Âlge┬şsine yerle┼čtirmek istedi. Kabile mensuplar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ bu uygulamaya ria┬şyet ederken, yakla┼č─▒k 50.000 ki┼či T├╝rk topraklar─▒na g├Â├ž etmek istedi. Hatta 5.000 kadar─▒ Bab─▒├óli’nin karar─▒n─▒ beklemeksizin Trabzon’a geldi. Bu tarih┬şten sonra Kafkas topluluklar─▒ h├╝r olmak, can, mal ve ─▒rz g├╝venlik┬şlerini teminat alt─▒na alabilmek amac─▒yla g├Â├ž karar─▒ ald─▒lar.

G├Â├ž etmeye karar verenler, ta┼č─▒nabilir veya ta┼č─▒namaz mal varl─▒klar─▒n─▒ hi├žbir tazminat almaks─▒z─▒n Ruslara terk ederek k├Âylerinden ayr─▒ld─▒lar. Kad─▒n, ├žocuk, ihtiyar binlerce ki┼či, kitleler halinde da─člardan inerek Karadeniz sa┬şhillerinde birikti. Buralarda k─▒┼č ortam─▒nda korunmas─▒z ve giyeceksiz uzun bir s├╝re beklemek zorunda kald─▒lar. Ekserisi peri┼čan ve telef oldu .

Samsun ve Trabzon ana ├ž─▒k─▒┼č limanlar─▒yd─▒, bu limanlara gelenler hastal─▒─ča tutuldu. A├žl─▒k, so─čuk ve salg─▒nlardan binlerce insan ├Âl├╝yor ve adeta bir can pazar─▒ ya┼čan─▒yordu. O d├Âneme ta┬şn─▒k olan ve ├çar y├Ânetiminin askeri s├Âm├╝rgeci i┼čgaline hak veren A. P. Berje bile ┼č├Âyle yazd─▒: ÔÇť17 bin da─čl─▒n─▒n topland─▒─č─▒ Novorossiysk koyunda g├Ârd├╝klerimi unutmayaca─č─▒m. H─▒ristiyan olsun, M├╝sl├╝man olsun, ateist olsun onlar─▒n durumlar─▒n─▒ g├Â┬şrenler mutlaka ├ž├Âker ve peri┼čan olurdu. Ruslar, ├çerkeslere hay┬şvanlara bile yap─▒lmayacak ┼čeyler yapt─▒lar. ┼×u g├Ârd├╝─č├╝m olaylar─▒ k├ó─č─▒da g├Âzya┼č─▒m damlamadan nas─▒l yazaca─č─▒m ? K─▒┼č─▒n sa─čunda, kar, ya─čmur alt─▒nda, evsiz, yiyeceksiz ve elbisesiz bu insanlar─▒ tifo ve ├ži├žek hastal─▒─č─▒ da durumlar─▒n─▒ iyice k├Ât├╝le┼čtiriyordu. Anas─▒z kalm─▒┼č bebekler a─čla┼č─▒yor, a├ž bebekler ├Âlm├╝┼č anne┬şlerinin g├Â─č├╝slerinden anne s├╝t├╝ ar─▒yorlard─▒; gen├ž bir ├çerkes kad─▒n─▒ pa├žavralar i├žinde, a├ž─▒k havada, ─▒slak topra─č─▒n ├╝zerinde iki yavrusu ile birlikte uzanm─▒┼č, biri ├Âl├╝m ├Âncesi ├ž─▒rp─▒n─▒┼člarla ya┼čamla m├╝cadele veriyor, di─čeri ise so─čuktan kaskat─▒ kesilmi┼č annenin g├Â─čs├╝nden a├žl─▒─č─▒n─▒ gidermeye ├žal─▒yor. Binlerce insan g├Âz ├Ân├╝nde ├Âl├╝p t├╝keniyordu ve b├Âyle manzaralara s─▒k s─▒k rastlan─▒yordu.ÔÇŁ

├ľylesine korkun├ž dramlar ya┼čanmakta idi ki, bug├╝n ancak sinemalarda izleyebilece─čimiz olaylar ya┼čand─▒. ├ľrne─čin, ÔÇť├Âl├╝ ├žo┬şcu─ču g├╝nlerce saklay─▒p ninnilerle uyutur gibi yapan, ama kokan ├žocuk kuca─č─▒ndan s├Âk├╝l├╝p denize at─▒l─▒nca, bir an bile d├╝┼č├╝n┬şmeden kendini onun ard─▒ndan azg─▒n dalgalara f─▒rlatan Kafkas┬şyal─▒ anne. Bunun gibi nice ├Ârnekler anlat─▒l─▒r. Bu y├╝zden o yolcu┬şlukta sa─č kurtulup y├╝z ya┼č─▒na kadar Anadolu’nun bir da─č k├Â┬şy├╝nde ya┼čayan bir ├çerkes ninenin hayat─▒ boyunca bir kez bile olsun bal─▒k yemedi─či s├Âylenmektedir.ÔÇŁ Benzer ac─▒ hat─▒ralar K─▒r─▒m T├╝rkleri taraf─▒ndan da ya┼čanm─▒┼čt─▒r.

G├Â├ž hareketi 1865’ten sonra her ne kadar kitlesel boyutunu kaybettiyse de yine de devam etti. 1856-1876 seneleri aras─▒nda g├Â├ž edenlerin miktar─▒n─▒ kesin olarak ortaya koymak m├╝m┬şk├╝n g├Âr├╝nmemektedir. Bu hususta verilen rakamlar 600.000 ile 2.000.000 aras─▒nda de─či┼čmektedir. 1877-1878 Sava┼č─▒’n─▒ m├╝teakip g├Â├ž yine kitlesel, boyuta ula┼čt─▒ ve 1877-1900 y─▒llan aras─▒nda Do─ču Anadolu ve Kafkasya’dan en az 300.000 ki┼či g├Â├ž etti. Osmanl─▒ H├╝k├╝meti (Bab─▒├óli), Saltanat-─▒ seniyyenin tebaas─▒(n├╝fusu) yeterli olmakla birlikte, iltica emeliyle vatanlar─▒n─▒ terk edenleri reddederek Rusya’n─▒n kah─▒r ve ┼čiddetine b─▒rakmay─▒ hil├ófetin ┼čan─▒na muvaf─▒k bulmad─▒─č─▒ i├žin g├Â├žmenlerin kabul edil┬şmesini kararla┼čt─▒rd─▒. Kafkasya’n─▒n Karadeniz sahillerinde biriken g├Â├žmenler, ilk olarak bu┬şlabildikleri sandal, kay─▒k, vapur ve benzeri vas─▒talarla Trabzon’a geliyorlar┬şd─▒. Buradan Osmanl─▒ Devleti’nin kendilerine tahsis etti─či deniz vas─▒talar─▒ ile Varna, K├Âstence, Bergos ve Lom gibi Rumeli limanlar─▒na ta┼č─▒nd─▒lar. Bu limanlarda birikenler ise Tuna nehir yolu, demiryolu ve karayolu vas─▒talar─▒y┬şla Rumeli’nin i├ž kesimlerine sevk edildiler. G├Â├žmenlerin ta┼č─▒nmas─▒nda Fevaid-i Osmaniye, Tersane-i Amire, Tuna, Bursa ve Rus kumpanyalar─▒ ile t├╝ccarlara ait gemilerin kiralanmas─▒ yoluna gidildi.

Anadolu’ya yerle┼čtirilecek olan g├Â├žmenler ise isk├ón b├Âlgesine en ya┬şk─▒n Karadeniz liman─▒na ta┼č─▒n─▒yordu. Bu limanlar, ba┼čta Trabzon olmak ├╝zere Samsun, Sinop ve ─░nebolu idi. G├Â├žmenler, Bursa ┼×irketi veya sair ┼čirketlere ait vapurlarla Trabzon, Samsun ve Sinop’tan ─░stanbul’a oradan da ─░zmir’e sevk edildiler. Baz─▒ g├Â├žmen gruplar─▒ ise karayolu ile T├╝rk topraklar─▒na giri┼č yapt─▒.

Kay─▒t alt─▒nda olan s├╝rg├╝n veya g├Â├že zorlanm─▒┼č ├çerkeslerin miktar─▒ hakk─▒nda hi├žbir zaman ger├žek say─▒ tespit edilememi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ bir├žok n├╝fus hareketi kay─▒t d─▒┼č─▒ ger├žekle┼čti─či gibi ├Âl├╝m oran─▒ da tespit edilememi┼čtir. Say─▒s─▒10’dan fazla olan ├ž─▒k─▒┼č limanlar─▒nda d├╝zenli bir kay─▒t tutulmamas─▒ ve bu limanlarda hi├žbir ba─člant─▒n─▒n bulunmamas─▒; y├╝ksek oranlara varan ├Âl├╝m├╝n kesin olarak bilinememesi, tutulan kay─▒tlar─▒n ise belli bir yer ve zamanla s─▒n─▒rl─▒ tutulmas─▒ ve kesin olan rakamlar─▒n da kamuya duyurulmas─▒n─▒n engellenmesi gibi nedenlerden ├Ât├╝r├╝ ‘B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝’nde Kuzey Kafkasya’dan ├ž─▒kar─▒lanlar─▒n kesin say─▒s─▒n─▒ g├Âsteren tam g├╝venilir istatistikler yoktur. Fakat buna ra─čmen baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar yakla┼č─▒k belli bir say─▒ vermektedir. Bunlar─▒n en az─▒ 600 bin ve en ├žo─ču ise 2 milyon aras─▒nda de─či┼čmektedir. (1) Fakat, s├╝rg├╝n s─▒ras─▒nda bu insanlar─▒n neredeyse yar─▒s─▒ hayatlar─▒n─▒ kaybetmi┼čtir. Batan gemiler, k─▒y─▒lara vuran binlerce cesetler, var─▒lan liman veya ┼čehirlerde ├že┼čitli hastal─▒klardan ├Âlenlerin bilinen say─▒lar─▒ bile korkun├ž boyutlardad─▒r. Sadece TrabzonÔÇÖda 1865ÔÇÖe kadar 53.000 Kafkasyal─▒ vefat etmi┼čtir.(3)

Kafkasya’da ne kadar n├╝fusun yerlerinde edildi─či konu┬şsunda olduk├ža farkl─▒ rakamlar telaffuz edilmektedir. Rus verile┬şrini dikkate alan veriler bu say─▒n─▒n 500 bin ile 1 milyon aras─▒nda oldu─čunu belirtirken, T├╝rkiye kaynakl─▒ ├žal─▒┼čmalarda 1 ile 2 mil┬şyon civar─▒nda oldu─ču iddia edilmektedir. ├ľrne─čin, Habi├žo─člu ve Polatkan i├žin bu rakam 1,5 milyon civar─▒ndad─▒r. Polatkan’a g├Â┬şre. B├╝y├╝k s├╝rg├╝n s├╝recinde yerlerinden edilen ├çerkeslerin 200 ile 400 bini Balkanlara, 1 milyonu Anadolu’ya, 25 bini Suriye ve ├ťrd├╝n’e ve 10 bin kadar─▒ ise K─▒br─▒s’a yerle┼čtirilmi┼člerdir. Yine, Rus kaynaklar─▒n─▒ referans g├Âsteren Avagyan’a g├Âre ise bu ra┬şkam 398 bin ki┼či ile s─▒n─▒rl─▒ idi. Ayn─▒ belgelere dayanan Ceridei Hava┬şdis gazetesi(8 R 1278/A─čustos 1861) 1855’ten 1861’e kadar 350 bin g├Â├žmenin Osmanl─▒ topraklar─▒na geldi─čini yazarken, Sadrazam Ali Pa┼ča 1864’te padi┼čaha verdi─či raporda 1855-1864 aras─▒ d├Ânemde 311.333 ki┼či oldu─čunu belirtiyordu. Fakat 1861’den sonra da ├žok yo─čun bir ┼čekilde Kafkasya’dan ayr─▒lmalar/s├╝r├╝┬şlmeler olmu┼čtur. Bu d├Âneme ait s├╝rg├╝n ancak 1865’te tamam┬şlanabilmi┼čtir. Yine McCarthy’e g├Âre 1856-1864 aras─▒ toprak┬şlar─▒ndan ├ž─▒kart─▒lan ├çerkes say─▒s─▒ takriben 1.200.000 ki┼čidir. Bunlardan 400 bin ki┼či yollarda ya┼čam─▒n─▒ yitirmi┼č ve 800 bin ki┼či de yerle┼čim yerlerine ula┼čabilmi┼čtir. Avagyan’─▒n kendisine g├Âre 1857-1866 aras─▒nda 1 ile 1,5 milyon aras─▒nda n├╝fus Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna yerle┼čtirilmi┼čtir. Berzeg’e g├Âre, 1857-1876 y─▒llar─▒ aras─▒nda 1.400.000; Akarl─▒’ya g├Âre, 1860-1878 aras─▒ 400.000; Karpat’a g├Âre, 1859-1879 aras─▒ 2 milyon; Kafkasya Genel Valisi’ne g├Âre 1858-1864 aras─▒ 398.000; Ali Meram Ke┬şmal’e g├Âre, 1 milyon (ve bu n├╝fusun 300 bini Balkanlara ger┬ş├žekle┼čtirilmi┼čtir); D├╝ndar’a g├Âre 1859-1979 aras─▒ 2 milyon; Erkan’a g├Âre 1860-1876 aras─▒ 700.000; Bice’e g├Âre, 1859-1879 aras─▒ 2 milyon; Journal de Costantinople’n─▒n 11 Ocak 1865 ta┬şrihli haberine g├Âre, 520.000; Bianconi’e g├Âre, 1876 tarihi itibariyle 600.000; Fadeyev’in 1864 tarihi itibariyle 1 milyon; D. E. Eremeev 1875 tarihi itibariyle 1.800.000; genel olarak Ayde-mir’e g├Âre, 1,5 milyon (300 bini Balkanlara); ─░pek’e g├Âre, 1.508.000 (yine 300 bini Balkanlara); Tuna’ya g├Âre, 800 bin; R. G. Landa’a g├Âre, 1-3 milyon aras─▒; Kafl─▒’ya g├Âre, 1.616.000; ─░stanbul’da ilk defa ├çerkesce bas─▒lan Guaze dergisine g├Âre, 1.760.000 ki┼či Kafkasya’dan s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. 1864 tarihi itibariyle yine bu s├╝rg├╝nlerden F. Ph. Kanitz’a g├Âre 250.000’i ve Pinson’a g├Âre, 420.000’i Balkanlara do─čru ger├žekle┼čmi┼čtir. Bilindi─či ├╝ze┬şre, bu s├╝rg├╝n ma─čdurlar─▒ k─▒sa bir s├╝re sonra bu yerlerinden de s├╝r├╝lerek, Anadolu’ya, Suriye ve ├ťrd├╝n’e yerle┼čtirilmi┼člerdir. (1)

S├╝rg├╝n edilen toplam n├╝fus hakk─▒nda iddia edilen farkl─▒ rakamlara ra─čmen ┼čuras─▒ a├ž─▒kt─▒r ki, ger├žekler belgelenen rakamlar─▒n ├žok ├╝st├╝ndedir: T├╝m Kuzey Kafkasya’da kalan ve yer de─či┼čtirmeyen b├╝t├╝n ├çerkeslerin say─▒s─▒ 150 ile 200 bin dolay─▒ndad─▒r. 19. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda yaln─▒zca Kuzeybat─▒ Ad─▒─če┬şlerinin bir milyona yak─▒n n├╝fusa sahip oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse Kaf┬şkasya’daki soy k─▒r─▒m─▒n ne kadar bir n├╝fusu yok etti─či anla┼č─▒lacakt─▒r.

├ľzellikle 1864 ve daha sonraki tarih┬şlerde Kafkas-Rus Sava┼člar─▒ neticesinde Kafkasya’dan 2 milyon 200 bin ki┼či yerlerinden edilmi┼čtir; bunlar─▒n 1 milyonu sava┼č ve g├Â├ž esnas─▒nda u─črad─▒klar─▒ ┼čiddet kar┼č─▒s─▒nda hayat─▒n─▒ kaybet┬şmi┼čtir. (1)

Osmanl─▒ Devleti’nin kurulu┼č d├Âneminden itibaren, bulunduklar─▒ memleketlerde din├«, siyas├« ve ekonomik bask─▒larla bunalan topluluklar─▒n s─▒─č─▒na─č─▒ oldu─ču bilinmektedir. Kafkasyal─▒lar ise hem akrabalar─▒ hem dinda┼člar─▒ idiler. ├ço─ču Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n annesi de, Kafkasyal─▒ idi.

KurÔÇÖan-─▒ KerimÔÇÖde bahsedilen ─░sl├óm ahl├ók─▒ÔÇÖda muhacire kol kanat germeyi karde┼č olmay─▒ ├Â─č├╝tl├╝yordu:

ÔÇť─░yilik yar─▒┼č─▒nda ├Ânceli─či kazanan Muhacirler ve Ensar ile, onlara g├╝zelce uyanlardan Allah ho┼čnut olmu┼čtur, onlar da AllahÔÇÖtan ho┼čnuddurlar. Allah onlara, i├žinde temelli ve ebedi kalacaklar─▒, i├žlerinden ─▒rmaklar akan cennetler haz─▒rlam─▒┼čt─▒r; i┼čte b├╝y├╝k kurtulu┼č budur.ÔÇŁ( 9/100)

“Onlar─▒n mallar─▒nda muhta├ž ve yoksullar i├žin bir hak vard─▒r.” (51/19)

“Onlar i├žleri ├žekti─či halde, yiyece─či yoksula, ├Âks├╝ze ve esire yedirirler. ┬źBiz sizi Allah r─▒zas─▒ i├žin doyuruyoruz; sizden ne bir kar┼č─▒l─▒k ne de bir te┼čekk├╝r bekliyoruz.┬╗ derler.” (76/8-9)

ÔÇťO yapt─▒─č─▒ iyili─či birinden kar┼č─▒l─▒k g├Ârmek i├žin yapmaz.” (92/19) ┬á“Ancak y├╝ce Rabbinin ho┼čnutlu─čunu g├Âzeterek yapar.” (92/20)

Osmanl─▒ h├╝k├╝meti, muhacirlerin tahminlerin ├žok ├╝st├╝nde gelmesi kar┼č─▒s─▒nda, Belediyelerin y├╝r├╝tt├╝─č├╝ i┼čleri, 1 Ocak 1860 tarihinde Muh├ócir├«n Komisyonu’nu kurarak, ona devretti. Komisyon, b├╝y├╝k kitleler halinde Osmanl─▒ Devleti’ne g├Â├ž edenlerin d├╝zenli bir ┼čekilde yerle┼čtirilmesi i├žin ├Ânemli hizmetler g├Âren, hatta muhacir┬şlerden kimsesiz olanlar─▒ durumlar─▒na g├Âre sanayi, idad├«, asker├« okullara g├Ânderme, yeti┼čkin k─▒zlar─▒ evlendirme, manev├« evl├ótl─▒k verme, h├╝r olduklar─▒ halde zorla esir tutulanlar─▒n durumunu ara┼čt─▒r─▒yordu. Bu bilgileri ┼×eyh├╝lisl├óml─▒─ča g├Ânderiyor, bilgilendiriyordu.

D├╝┼čmanlar, Osmanl─▒ Devletini ve Kafkasyal─▒lar─▒ rahat b─▒rakmam─▒┼čt─▒r. Birlikte omuz omuza, d├╝┼čmana kar┼č─▒ m├╝cadele verildi. Kafkasyal─▒, elinden silah─▒n─▒ hi├ž b─▒rakmad─▒. OÔÇÖnu her zaman Allah yolunda cihad i├žin kulland─▒.

Sonu├žlar─▒ ve s├╝re├ž itibar─▒yla bak─▒ld─▒─č─▒nda Kafkas-Rus Sa┬şva┼člar─▒, zalimce, gayri insani ko┼čullarda ger├žekle┼čmi┼čtir. Ya┼ča┬şnan s├╝re├ž ve sonu├žlar─▒n kendisi ise, ├ža─č─▒n de─čerleri ile s├Âyle┬şnecek olursa ‘─░nsan Haklar─▒’na ayk─▒r─▒d─▒r ve bir soyk─▒r─▒md─▒r. ├ç├╝n┬şk├╝ ├çerkesler, Ruslar─▒n ├Ân├╝nden ka├žm─▒┼č halk de─čildir. ├çerkesler tarihte ├Ârne─či olmayan vatan savunmas─▒ vermi┼č ve kaybetti─či i├žin de ├╝lkelerinden zorla ├ž─▒kart─▒lm─▒┼č bir halkt─▒r. Ya┼čan─▒lan olay┬şlar─▒ izah etmeye, de─čil g├Â├ž hatta s├╝rg├╝n kavram─▒ bile zay─▒f kal─▒r. Ancak katliam hatta soyk─▒r─▒m bu olay─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒ olabilir. Kald─▒ ki. Resmi Rus tarihinde, “Da─čl─▒lar─▒n G├Â├ž├╝” olarak tan─▒mlanan, 19. y├╝zy─▒l─▒n bu b├╝y├╝k n├╝fus hareketinin bir s├╝rg├╝n oldu─ču art─▒k kabul ediliyor olmas─▒na ve tarihin en ├Ânemli s├╝rg├╝nleri aras─▒n┬şda olmas─▒na ra─čmen, Kafkasya halklar─▒n─▒n u─črad─▒─č─▒ bu dramatik facialar ne yaz─▒k ki uluslararas─▒ d├╝zeyde dikkate de─čer bir ilgi g├Ârmemi┼čtir. Oysa s├╝rg├╝n, ├çerkeslerin tarihi geli┼čiminde olum┬şsuz rol oynam─▒┼čt─▒r. Bu ya┼čananlar sosyoekonomik, politik ve k├╝lt├╝rel geli┼čmeler a├ž─▒s─▒ndan Kafkasya s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde dahi onlarca y─▒l onlar─▒ geri b─▒rakt─▒. Rus ├çar─▒n─▒n politikas─▒ sonucunda ├çerkes halk─▒ darmada─č─▒n oldu. ┼×imdi ortada s├╝rg├╝n ├Âyk├╝s├╝n┬şden ba┼čka bir sorun daha var: ├çerkeslerin ├çarl─▒─č─▒n uygulad─▒─č─▒ soyk─▒r─▒m sonucunda yitirdi─či b├╝y├╝k, telafi edilemez maddi, k├╝lt├╝rel, insani ve toprak kay─▒plar─▒n─▒ kim nas─▒l tazmin edecek? ├çarl─▒k d├Ânemindeki Rusya’n─▒n, yani Rus ├çarl─▒─č─▒n─▒n katliam/soyk─▒r─▒m bir yana ├çerkesleri s├╝rg├╝n etti─čine dair bir karar alm─▒┼č veya ald─▒r─▒lm─▒┼č bile de─čildirÔÇŽ! (1)

ÔÇťBirle┼čik KafkasyaÔÇŁ ├╝lk├╝s├╝, ┼×eyh ┼×amilÔÇÖin ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde ger├žekle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ ├╝lk├╝, Bol┼čevik ihtilalinden sonra 11. May─▒s 1918ÔÇÖde ÔÇťKuzey Kafkasya CumhuriyetiÔÇŁnin istikl├óli ile ilan edilmi┼čtir. Osmanl─▒ ÔÇťG├Ân├╝ll├╝ Kafkas ─░sl├óm ordusuÔÇŁ KafkasyaÔÇÖda kurulan Cumhuriyetlere yard─▒mc─▒ olmu┼čtur. Fakat Osmanl─▒ Ordusunun Mondros M├╝tarekesi sonucu geri ├žekilmesi sonucu; bu Cumhuriyetler (Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya), Bol┼čevikler ┬átaraf─▒ndan Rus ├žarlar─▒ndan miras ald─▒klar─▒ ┼čekilde tarihe hapsedilmek istenmi┼čtir. 1921 y─▒l─▒n─▒n haziran ay─▒nda Kuzey KafkasyaÔÇÖy─▒ Bol┼čevikler tamamen i┼čgal etmi┼čtir. ┬áBug├╝n, siyasi co─črafya a├ž─▒s─▒ndan Ku┬şzey Kafkasya; Kara├žay-├çerkes, Kabardin-Balkar, Ad─▒gey, Kuzey -G├╝ney Osetya, Abhazya, ├çe├žen-─░ngu┼četya ve Da─č─▒stan gibi b├Âlgelere ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Kuzey Kafkasyal─▒ hem┼čehrilerimizin ÔÇťBirle┼čik KafkasyaÔÇŁ ├╝lk├╝s├╝n├╝ g├Ân├╝llerinde daima canl─▒ tutmalar─▒n─▒ dileriz.

Y├╝ce Allah, Ay y─▒ld─▒zl─▒ bayra─č─▒m─▒z─▒, devletimizi ba┼č─▒m─▒zdan eksik etmesin. Cen├ób-─▒ Allah, Anavatan T├╝rkiyeÔÇÖde, Kafkasyal─▒lar─▒ Osmanl─▒ T├╝rkleri ile Kafkasya boylar─▒n─▒ birbirleri ile s├╝tkarde┼či, kan karde┼či ve ahret karde┼či k─▒ld─▒, akraba k─▒ld─▒. Bu, birli─čin, bu dirli─čin Ata vatan ÔÇťBirle┼čik KafkasyaÔÇŁya da nasip olaca─č─▒na inanc─▒m─▒z tamd─▒r. Birlik i├žin gayret edenlere ne mutlu. Dirlik i├žin gayret edenlere ne mutlu. AllahÔÇÖ─▒n selam─▒ ve nuru, bug├╝nleri bize miras b─▒rakanlara ve gelecekte ÔÇťBirle┼čik KafkasyaÔÇŁy─▒ kuracak olanlar─▒n ├╝zerine olsun.

S├Âzlerimi ÔÇť1965ÔÇŁy─▒l─▒nda ÔÇťKuzey Kafkasya T├╝rk K├╝lt├╝r ve Yard─▒m Derne─čiÔÇŁnin haz─▒rlad─▒─č─▒ ÔÇť┼×imali Kafkasya ─░stikl├óliÔÇŁni anma g├╝n├╝ne ├ľt├╝ken Dergisi yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ Mustafa KAYABEKÔÇÖin g├Ânderdi─či mesajla bitirmek istiyorum:

ÔÇťAnadolumuzÔÇÖun y├╝ksek da─člar─▒ndan KafkasyaÔÇÖm─▒z─▒n doruklar─▒na sel├óm. TANRI T├ťRK├ť KORUSUN.ÔÇŁ (6)

  • Hilmi ├ľzden

Kaynaklar:

  1. Aslan Cahit.: 1864 Trajedisi. S├╝rg├╝n Circassian Exile. 21 May─▒s 1864. B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ 147.y─▒l. Kafkas ara┼čt─▒rma k├╝lt├╝r ve Dayan─▒┼čma Vakf─▒. 2011.s.89-115.
  2. ─░pek Nedim.: ─░mparatorluktan Ulus Devlete G├Â├žler. Serander Yay─▒nlar─▒. 1. Bask─▒. 2006.
  3. Saydam Abdullah. K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876). T├╝rk Tarih Kurumu. 1997.
  4. McCarty Justin.: ├ľl├╝m ve S├╝rg├╝n. ─░nk─▒l├óp yay─▒nevi.1995.
  5. Bice Hayati.: Kafkasyadan Anadoluya G├Â├žler. T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.1991.
  6. Kayabek Mustafa.: Kuzey Kafkasya T├╝rk K├╝lt├╝r ve Yard─▒m Derne─či Y├Ânetim Kuruluna. 11 May─▒s 1918 ┼×im├ól├« KafkasyaÔÇÖn─▒n ─░stikl├óli. Kuzey Kafkasya T├╝rk K├╝lt├╝r ve Yard─▒m Derne─či Yay─▒nlar─▒. ─░stanbul 1965.

734 Toplam, 2 okuma bug├╝n

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar