├çanlar Kimin ─░├žin ├çal─▒yor?

├çanlar Kimin ─░├žin ├çal─▒yor?

Turhan ÇALAY

1953 Y─▒l─▒nda Bursa ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde do─čdu. Evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒d─▒r. ─░lk yaz─▒s─▒ 2012 y─▒l─▒nda BURSAV ÔÇťBursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Kent K├╝lt├╝r├╝ Tarih Vakf─▒ DergisiÔÇÖnde yay─▒nland─▒.
Ara┼čt─▒rmaya ├çal─▒ÔÇÖdan ba┼člad─▒. ├çal─▒ ile ilgili Osmanl─▒ ar┼čiv belgelerinden yola ├ž─▒karak BURSAVÔÇÖda Osmanl─▒ Belgeleri ─▒┼č─▒─č─▒nda Fodra, Tahtal─▒ ve Yaylac─▒k k├Âyleri gibi k├Âylerin tarihlerini yazd─▒. "┼×ehrengiz" ve "BursaÔÇÖda Ya┼čam" dergilerinde ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nland─▒. Osmangazi BelediyesiÔÇÖnin, BursaÔÇÖn─▒n al─▒n─▒┼č─▒ dolay─▒s─▒yla ├ž─▒kard─▒─č─▒ K├Ây Kitaplar─▒ÔÇÖna katk─▒ yapmaktad─▒r. May─▒s 2018ÔÇÖde do─čdu─ču yer olan ÔÇť├çal─▒k├ÂyÔÇŁ├╝n ayn─▒ adla kitab─▒ yay─▒nland─▒. Halen ├ževrede ya┼čayanlar─▒n ÔÇťS─▒ra K├ÂylerÔÇŁ dedikleri ve do─čudan bat─▒ya do─čru birer inci tanesi gibi s─▒ralanm─▒┼č olan; Misi, Demirci, ├çal─▒, Yaylac─▒k, Tahtal─▒, Kayapa, Hasana─ča ve Ak├žalar k├Âylerinin kitab─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Osmanl─▒ca bilmektedir.
E-Posta: turancalay@hotmail.com
Turhan ÇALAY

Ba┼čl─▒─ča bakarsak, sanki! ├çalan ├žanlar─▒n hepsinin kilise ├žanlar─▒ oldu─ču zannedilir.
Zaten, her┼čey mant─▒k y├╝r├╝tmenin do─črulu─čuyla ilgilidir.
Do─čru mant─▒k y├╝r├╝tmek ve bu mant─▒kla ger├žek sonuca varmak, bilgi g├Ârg├╝ k├╝lt├╝r ve tecr├╝beye dayanmaktad─▒r. Bunun i├žin┬á hayvanc─▒l─▒─č─▒ ve ├žobanl─▒─č─▒ ├žok iyi bilen ya┼čl─▒, bilge ve tecr├╝beli ki┼čilerle bir k├╝lt├╝r varl─▒─č─▒m─▒z olan ├žanlar hakk─▒nda g├Âr├╝┼čt├╝m.

Ernest Hamingway’in “├çanlar Kimin ─░├žin ├çal─▒yor?” Roman─▒n─▒ okuyanlar, belleklerine yerle┼čen “├žan” imaj─▒n─▒n burada anlat─▒lan kiliselerdeki ├žanlar─▒ ve sava┼člardaki zaferleri i├žin ├žal─▒nan ├žanlar olduklar─▒n─▒ san─▒rlar.

─░stanbul, ─░zmir, Antakya ve Mardin gibi ┼čehirlerimizde ya┼čayanlar zaten ├žan seslerine a┼činad─▒rlar ve ├žanlar─▒ ├žok iyi bilip tan─▒maktad─▒rlar. Buralardaki “─░sevi” vatanda┼člar─▒m─▒z─▒n ibadethanelerinde belirli zamanlarda ├žal─▒nan ve ibadet zamanlar─▒n─▒, belirli saatleri haber veren “├žanlar” de─čildir.

Anlatmak istedi─čim ┼čey; ge├žmi┼čte yery├╝z├╝nde en fazla evcil hayvana ve ├žana sahip olan ve y├╝zlerce, binlerce y─▒ldan beri binlerce, y├╝zbinlerce, milyonlarca hayvan yeti┼čtiren T├╝rkler, T├╝rkmenler ve Y├Âr├╝klerin hayvanlar─▒n─▒n boyunlar─▒na takt─▒klar─▒ ├žanlard─▒r.┬á┬á Bunlar─▒n yeti┼čtirdikleri hayvan say─▒lar─▒ Osmanl─▒ kaynaklar─▒nda cinsleriyle birlikte kaydedilmi┼čtir.[1]

Halk aras─▒nda s├Âylenen bir s├Âz vard─▒r: “Ay─▒n─▒n kaval dinledi─či gibi dinlemek” diye. Ay─▒ kaval dinlemez! Ancak, eski ├žobanlar─▒m─▒z ├žantalar─▒nda “az─▒klar─▒n─▒n” yan─▒nda birer “kaval” da ta┼č─▒rlard─▒. Da─č ba┼člar─▒ndaki ulu a─ča├ž g├Âlgelerinde, ├Â─čle s─▒ca─č─▒nda hayvanlar─▒n─▒ dinlendirirken, ├žantalar─▒ndaki “Allah ne verdiyse!” dedikleri nevalaleriyle kar─▒nlar─▒n─▒ doyurduktan sonra, ├žantalar─▒ndan kavallar─▒n─▒ ├ž─▒kar─▒r, i├žlerinden geldi─či gibi ├žalarlard─▒[2]. Yaln─▒z “Fareli k├Ây├╝n kavalc─▒s─▒” de─čil! B├╝t├╝n ├žobanlar kaval ├žalard─▒.

Kavallar─▒n─▒ bile sulak yerlerde yeti┼čen kam─▒┼člardan kendileri yaparlard─▒. Baz─▒ istisnalar bunun d─▒┼č─▒ndad─▒r. Nil├╝fer ─░l├žesi’in┬á┬á ├ť├žp─▒nar k├Ây├╝nden Nail, ├žobanl─▒k yapt─▒─č─▒ d├Ânemde kaval yerine “zurna” ├žalard─▒. ├çok da iyi ├žalard─▒.┬á ├çobanlar kavallar─▒n─▒ yanlar─▒na almay─▒ unutttuklar─▒ vakit “─▒sl─▒k” ├žalarlard─▒. D├╝nyada en iyi ─▒sl─▒k ├žalanlar da “T├╝rk ├žobanlar─▒d─▒r[3].

├çobanlar, ayn─▒ zamanda Isl─▒kla her t├╝rl├╝ ┼čark─▒, t├╝rk├╝ ve na─čmeyi ├žald─▒klar─▒ gibi s├╝r├╝lerini ve k├Âpeklerini de y├Ânlendirirlerdi. ├ťstelik, da─člar─▒n kar┼č─▒ yamac─▒nda s├╝r├╝leri otlatan ├žoban arkada┼člar─▒yla da ─▒sl─▒kla haberle┼čip konu┼čurlard─▒. Bu ─▒sl─▒klar─▒n manas─▒n─▒ herkes anlayamaz, yaln─▒z ├žobanlar kendileri anlarlard─▒.

┼×unu da unutmayal─▒m, ├žok b├╝y├╝k s├╝r├╝lere sahip olanlar, ticaret ve ├žiftlik i┼čleri gibiba┼čka i┼člerle de ilgilendiklerinden, s├╝r├╝lerine sahip ├ž─▒kaca─č─▒na inand─▒klar─▒ g├╝venilir ├žobanlar olarak, Arnavut veya Pomak ├žobanlar─▒ da tercih ederlerdi.

Yüzünün Akıyla Çıkmak

Me┼čhur bir hikaye vard─▒r. ÔÇťY├╝z├╝n├╝n ak─▒yla ├ž─▒kmakÔÇŁ diye. Bu deyim halk aras─▒nda bir Darb-─▒ Mesel olmu┼čtur. Hikaye b├╝y├╝k s├╝r├╝ sahiplerinin s├╝r├╝lerine g├╝venilir ├žobanlar bulmak istemeleriyle ilgilidir. Hikayede ge├žen olay, 1500 kadar koyunu olan bir K├Ây A─čas─▒ÔÇÖn─▒n kasabaya yerle┼čmeye karar verdi─či zaman, kasabadaki en g├╝vendi─či dini b├╝t├╝n ─░mamla da biraz ilgilidir.

Hikaye ┼č├Âyledir:

ÔÇťKasabadaki ─░mamÔÇÖ─▒n, ├žok g├╝venilir dedi─či ├žobana A─ča 1500 koyunluk b├╝t├╝n s├╝r├╝s├╝n├╝ teslim etmi┼čtir. Bir y─▒l kadar sonra A─ča ve ─░mam, ─░mamÔÇÖ─▒n evinin bah├žesinde dini konularda derin sohbete dald─▒klar─▒ s─▒rada sokaka kap─▒s─▒ a├ž─▒l─▒r. ├çoban elinde bir bakra├ž yo─čurt ve di─čer elinde taze y├╝z├╝lm├╝┼č s─▒cak bir koyun derisiyle i├žeri girer. A─ča sorar:

— S├╝r├╝ ne oldu?

Çoban:

— Be┼čy├╝z├╝n├╝ sel ald─▒, be┼č y├╝z├╝ u├žurumdan u├žtu. D├Ârty├╝z doksan sekizini ├žakal, kurt ve kartal kapt─▒. Son iki hayvan kald─▒. Birinin s├╝t├╝n├╝ sa─čd─▒m. Yo─čurt yapt─▒m. Di─čerini ├žakal─▒n elinden ald─▒m. Derisini sana getirdimÔÇŁ deyince.

A─ča, her┼čeyin tezgah oldu─čunu anlam─▒┼č anlamas─▒na da! ─░┼č i┼čten┬á ├žoktan ge├žmi┼č. Hen├╝z s─▒cak olan derinin kasabada az ├Ânce kesilen bir koyuna ait oldu─čunu ve yo─čurdun da kasaba bakkal─▒ndan kendisinin de her zaman ald─▒─č─▒ ayn─▒ yo─čurttan hen├╝z al─▒nm─▒┼č oldu─čunu anlay─▒nca, ├Âfkeyle ├žoban─▒n kendisine verdi─či yo─čurt dolu bakrac─▒ kafas─▒na ge├žirmi┼č. H─▒rs─▒z ├žoban─▒n y├╝z├╝ kafas─▒ndan akan yo─čurtla bembeyaz olmu┼č. ├çoban, A─ča ve ─░mamÔÇÖa d├Ânerek:

—┬á ─░┼čte! Hesab─▒n─▒ b├Âyle verirsen y├╝z├╝n├╝n ak─▒yla ├ž─▒kars─▒n. Diyerek kap─▒dan ├ž─▒k─▒p gitmi┼č.

Çobanların Bozulması

├çobanlar─▒n bozulmas─▒ ( huylar─▒n─▒n de─či┼čmesi ) k├╝├ž├╝k pilli radyolarla tan─▒┼čmalar─▒yla ba┼člad─▒. Birka├ž pille ├žal─▒┼čan bu k├╝├ž├╝k radyolar, her t├╝rl├╝ m├╝zik, ┼×ark─▒ ve T├╝rk├╝ ├žal─▒yordu. Da─č ba┼člar─▒nda fazla g├╝r├╝lt├╝den rahats─▒z olabilecek yerle┼čik insanlar da yoktu. Da─člarda do─čal ortamlar─▒nda ya┼čayan vah┼či hayvanlar, il kez duyduklar─▒ b├Âyle tiz ve t─▒n seslerden rahats─▒z olarak, evcil hayvanlar─▒n ula┼čamayaca─č─▒ yani; S├╝r├╝lerden ve ├žobanlar─▒n radyolar─▒n─▒n seslerinden uzak sarp yerlere ka├žt─▒lar.

Bundan sonra ├žobanlar kavallar─▒n─▒ b─▒rakt─▒lar. ├ť├žp─▒narl─▒ Nail zurnas─▒n─▒ b─▒rakt─▒. Sonunda ├žansesleri de duyulmaz oldu. G├╝n├╝m├╝zde bunlar─▒n yerlerini cep telefonlar─▒ ald─▒.

O zamanlar ├žobanlar, ─▒ss─▒z da─č ba┼člar─▒nda yaln─▒zl─▒klar─▒n─▒ kavallar─▒ndan ├ž─▒kan ve┬á i├žlerinden geldi─či gibi ├žald─▒klar─▒ melodileri hayvanlar─▒yla payla┼č─▒rlard─▒.

Kavallar─▒n─▒ ├žalarken, ─▒ss─▒z da─člar─▒n sahipleri ay─▒, kurt ve ├žakallar─▒n bu kaval seslerini dinlediklerini ve hipnotize olup hayvanlara sald─▒rmaktan vaz ge├žtiklerini tahmin edebiliriz!

├çobanlar─▒n hepsi zaten, birer m├╝zisyen kadar melodiden anlarlard─▒. Hayvanlar─▒n─▒n boyunlar─▒na, gurup gurup ├že┼čitli ├žanlar tak─▒l─▒yd─▒. Hepsi farkl─▒ farkl─▒ melodi ├ž─▒karan ├žan seslerinden, hayvanlar─▒n─▒n nerede olduklar─▒n─▒ ve ne yapt─▒klar─▒n─▒ anlarlar, seslerini dinlemekten b├╝y├╝k haz duyarlard─▒.

┬áHayvanlar─▒n boyunlar─▒na tak─▒lan ├žanlar farkl─▒ farkl─▒ olurdu. Bu farkl─▒l─▒klar, hayvanlar─▒n ─▒rk─▒na ve cinslerine g├Âre de─či┼čirdi de. ─░neklerin, ├Âk├╝zlerin, koyunlar─▒n, kuzular─▒n, ke├žilerin, o─člaklar─▒n ve tekelerin boyunlar─▒na, ├že┼čitli b├╝y├╝kl├╝klerde ve her birisi farkl─▒ farkl─▒ sesler ├ž─▒karan, t─▒pk─▒, bir piyanonun tu┼člar─▒na bas─▒l─▒nca nas─▒l ayr─▒ ayr─▒ nota ve m├╝zik sesi verirse, ├žanlar da ├Âyle sesler ├ž─▒kar─▒rlard─▒. Bir de, her notan─▒n ve melodinin alt ve ├╝st tonlar─▒ vard─▒. T─▒pk─▒ m├╝zikteki “maj├Âr” ve “min├Âr” gibi alt ve ├╝st ses incelik ve kal─▒nl─▒klar─▒ gibi. Buradan yola ├ž─▒karsak.┬á Her s├╝r├╝n├╝n farkl─▒ farkl─▒ k├╝├ž├╝kten b├╝y├╝─če bir ├žok ├žanlar─▒ olurdu… Bunlar─▒n seslerini herkes ay─▒rt edemez,┬á┬á ├žanlardan ├ž─▒kan seslerin hepsinin ayn─▒ ses oldu─čunu san─▒rlard─▒. Zaten, da─člarda ve meralarda y─▒llard─▒r s├╝r├╝ pe┼činde olan ├žobanlar, her t├╝rl├╝ sesin nereden geldi─čini bildiklerinden, s├╝r├╝lerini “yayl─▒ma” sal─▒p bir ulu a─ča├ž g├Âlgesinde dinlenirken kulaklar─▒ s├╝r├╝lerindeki ├žanlar─▒n seslerindedir. K├Âpekleri s├╝r├╝leriyle birlikte oldu─ču i├žin, kendileri s├╝r├╝lerine sald─▒racak vah┼či hayvanlar─▒n tehlikelerinden emindirler.

┬áDerken, uzaklardan ayn─▒ meraya do─čru gelen k├Âpek havlamalar─▒ ve ba┼čka ├žan sesleri duyulur.┬á┬á ├çobanlar, ta… Uzaktan gelen bu ├žan seslerinden meraya do─čru kimin s├╝r├╝s├╝n├╝n yakla┼čmakta oldu─čunu da bilirlerdi.

┬á ├çan ├že┼čitleri ve adlar─▒

Yurdumuzda y├╝zy─▒llard─▒r hayvan ├žanlar─▒ yapan ustalar bulunsa da, b├Âlgelere g├Âre adlar─▒ farkl─▒l─▒k g├Âsterse de, Bursa ve ├ževresindeki ├žoban ve s├╝r├╝ sahiplerinin tercih ettikleri ├žanlar eski ÔÇťRumeli ├žanlar─▒ÔÇŁ olmu┼čtur. Eskiden Rumeli’nde, Yunanistan’da bu ├žanlar─▒ yapan b├╝y├╝k bir fabrika varm─▒┼č. Bu fabrika daha sonra ├ž─▒kan b├╝y├╝k bir yang─▒nda yanarak harab olmu┼č. Bir daha da ├╝retime ge├žememi┼č.

Bu fabrikan─▒n yapt─▒─č─▒ ├žanlar─▒n ├╝n├╝ M├╝badele G├Â├žmenleri‘yle birlikte Bursa’ya kadar yay─▒lm─▒┼č. Bursa’da da ├žan yapan ustalar varsa da, ├žobanlar ve s├╝r├╝ sahipleri bu ├žanlar─▒n seslerini duyduk├ža hayran kalm─▒┼člar ve bu ├žanlardan edinmek i├žin b├╝y├╝k paralar vermi┼člerdir.

Yeni ├žan yapt─▒racak s├╝r├╝ sahibi fabrikaya giderken yan─▒nda alt─▒n g├Ât├╝r├╝r, bunlar─▒ eritip ├žan yap─▒lan madene kar─▒┼čt─▒r─▒n dermi┼č. Alt─▒n ala┼č─▒ml─▒ ├žan─▒n sesi bir ba┼čka g├╝zel ├ž─▒karm─▒┼č. Rumeli ├žanlar─▒ ya─čmurda, karda ve siste ─▒slansalar da hep ayn─▒ sesi verir, sesi hi├ž de─či┼čmezmi┼č. ├çoban ve s├╝r├╝ sahiplerinin deyimiyle “sesleri hi├ž bozulmazm─▒┼č”. Rumeli ├çanlar─▒ k├╝├ž├╝kten b├╝y├╝─če do─čru bir d├╝z├╝ne ( 12 adet) olurdu. Bunlar ├ži├žekli ve i┼člemeli olur, kenarlar─▒na s├╝sl├╝ yollar (kanallar) yaparlar, bu yollar kaz aya─č─▒na benzedikleri i├žin ÔÇťkaz ayakl─▒ ├žanÔÇŁ da derlerdi.

┬áYurdumuzda yap─▒lan d├Âkme pirin├žten sar─▒ ├žanlar ya─čmurda ve karda ─▒sland─▒klar─▒ zaman sesleri bozulurmu┼č.

Eski ├žobanlardan Ramazan Er‘in anlat─▒─č─▒na g├Âre:

— “Tokurdak denilen koyun ├žanlar─▒n─▒ T├╝rkiye’de gayet g├╝zel yap─▒yorlar, ancak di─čer ├žanlar─▒ Rumeli ├çanlar─▒ gibi yapam─▒yorlar. Yapsalar da sesleri g├╝zel ├ž─▒km─▒yor. Aralar─▒nda d├╝nyalar kadar fark var. Rumeli ├çanlar─▒n─▒n hem eti kal─▒n, hem g├Âsteri┼či┬á hem de sesleri gayet g├╝zeldir. Bu ├žanlar─▒n bir d├╝zinesinin i├žinden 9 tanesi zildir. Bir tanesine ÔÇśmuskal─▒ÔÇÖ derler, ÔÇśyass─▒ÔÇÖ derler. Bir tane b├╝y├╝k ÔÇśtokurdakÔÇÖ denilen ├žan ve bir de ÔÇśkelekÔÇÖ denilen b├╝y├╝k ├žan vard─▒r. Boyunlar─▒na bir d├╝zine Rumeli ├çan─▒ tak─▒lm─▒┼č bir koyun veya ke├ži s├╝r├╝s├╝ da─č─▒n kar┼č─▒ yakas─▒ndan ge├žerken, beri yakada hi├ž mera─č─▒ olmayan birisi, ├žanlar─▒n sesini duysa, oturup hayranl─▒kla dinlerdi. Bunlar kemane gibi ├Âterler. Bu ├žanlar art─▒k say─▒l─▒ adamlarda kald─▒. Turistler ├žekti[4] (sat─▒n al─▒p ├╝lkelerine g├Ât├╝rd├╝ler) onlar─▒. Hem antika, hemde alt─▒n kar─▒┼č─▒m─▒ varm─▒┼č onlarda. Varsa? Demirde┼č’de/Demirta┼č Mahallesi’nde Ga┼č─▒k├ž─▒‘n─▒n o─članlar─▒nda vard─▒r. Teke Yusuf vard─▒ onda vard─▒r. Eynesi/─░nesi’de ─░bram A─ča vard─▒. Demirde┼čli Ga┼č─▒kc─▒’n─▒n gaynatas─▒yd─▒. Bir de G├╝r├╝kle/G├Âr├╝kle’li Abdurrahman Kahya vard─▒[5]. Bunlar Bursa b├Âlgesinin b├╝y├╝k hayvan s├╝r├╝lerinin sahipleriydi. Rumeli ├çanlar─▒’ndan onlarda ├žok vard─▒. Nili├╝fer- ─░negazi K├Ây├╝’nden Sar─▒ ─░smail (Tosun) 3 ke├ži verip bir kelek ├žan alm─▒┼čt─▒. San─▒rsam bu ├žan ┼čimdi ├çal─▒’da ya┼čayan o─čullar─▒ Re┼čat veya Recep‘in elindedir. Bir de Nil├╝fer- Kadriye K├Ây├╝’nden Kurt Ali‘nin o─člu┬á ┼×aban Durmu┼č‘ta vard─▒r. Bunlar hayvanc─▒l─▒─č─▒ b─▒raksalar da, ├žanlar─▒ hat─▒ra olarak sakl─▒yorlard─▒”.

Bursa ve civar─▒nda, hayvan ├žanlar─▒n─▒n en b├╝y├╝klerine “kervan” denilmektedir. Bunun sebebi ┼čudur. Eskiden her yerde oldu─ču gibi, Bursa’da da develer bulunurdu[6]. G├Â├ž eden ( yaylak veya k─▒┼člak aras─▒nda gidip gelen) Y├Âr├╝k ve T├╝rkmenler bir ├žok deveye de sahipti. Di─čer yandan, uzak yerlere y├╝k ta┼č─▒yan deve kervanlar─▒ da vard─▒. B├╝t├╝n bu develerin boyunlar─▒na as─▒lan b├╝y├╝k ├žanlara, develerin boyunlar─▒na tak─▒ld─▒klar─▒ i├žin “kervan” denilirdi. Develer t├╝kenince, Y├Âr├╝k ve T├╝rkmenler bu ├žanlar─▒ di─čer evcil hayvanlar─▒n─▒n boyunlar─▒na asmaya ba┼člad─▒lar. Ad─▒ buradan gelmektedir. En pahal─▒ hayvan ├žanlar─▒ da bu ├žanlard─▒r. Bunlar d├Âkme sar─▒ pirin├žten yap─▒l─▒rlar. Bunlara a─č─▒rl─▒klar─▒ndan dolay─▒ “okkal─▒k” ta denilmektedir. “Kelek” denilen iri ├žanlar demirdendir. Kal─▒n saclar kesilip ate┼čte ─▒s─▒t─▒larak d├Âv├╝l├╝p ┼čekil verilir. Akkor halindeyken, su verilerek ├želikle┼čtirilir. Kervan ├žanlar─▒ ke├žilere, kelekler tekelerin boyunlar─▒na tak─▒l─▒rlar. Tik-tak, yada tokurdak denilen k├╝├ž├╝k boylar─▒ ise koyun ve ko├žlar─▒n boyunlar─▒na tak─▒l─▒r. ├çanlar─▒n hi├ž birisinin sesi di─čerine benzemezler. Sanki, insanlar─▒n parmak izleri gibi ki┼čiye ├Âzeldir. Hepsi ayr─▒ ayr─▒ birer melodili ses ├ž─▒kar─▒rlar.

├çan Sesleri Ne S├Âyl├╝yor

S├╝r├╝ sahiplerinin ve ├žobanlar─▒n ├žan seslerinin ne anlama geldi─čine dair kendi aralar─▒nda anlatt─▒klar─▒┬á bir de f─▒kra vard─▒r: So─čuk ve karl─▒ k─▒┼č g├╝nlerinde s├╝r├╝s├╝n├╝ meraya ├ž─▒karamay─▒p ta aylarca a─č─▒l─▒nda haz─▒r ot, yonca ve samanla beslemek zorunda kalan Mehmet A─ča, hayvanlar─▒n─▒n yemleri t├╝kenince, ├žok y├╝ksek fiyatla saman, ot ve yonca sat─▒n almak zorunda kalm─▒┼čt─▒r. ├ťstelik 1.000 lira bor├žlanm─▒┼čt─▒r. Derken, bahar gelir. 1.000 liral─▒k yem borcunun vadesi yakla┼čmaktad─▒r. Havalar ─▒s─▒nmaya, otlar b├╝y├╝meye ve koyunlar kuzulamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Meraya ├ž─▒karken s├╝r├╝n├╝n en ├Ândeki ba┼čat hayvan─▒n boynundaki ├žan─▒n sesi Mehmet A─ča’n─▒n kula─č─▒na —Bor├ž bin!— Bor├ž bin!— Bor├ž bin! Diye s├Âyl├╝yor gibi gelmektedir. Hava ┼čartlar─▒ ve her ┼čeyin hayvanc─▒l─▒─ča uygun oldu─ču anla┼č─▒l─▒p, yem borcunun g├╝n├╝nde ├Âdenece─či anla┼č─▒l─▒nca, meradan ak┼čama a─č─▒la d├Ân├╝┼čte en arkadaki tokurdak ├žan─▒n sesi Mehmet A─ča’n─▒n kula─č─▒na bor├ž bin sesine; —├ľdedik!— ├ľdedik!— ├ľdedik! Diye kar┼č─▒l─▒k veriyor gibi gelirmi┼č.

Hayvanc─▒lar─▒n en sevdi─či aylar bahar aylar─▒d─▒r. Bir de dilimize yerle┼čen sitem eden “Ba┼č─▒mda can can ├Âtme” diye bir s├Âz vard─▒r. Bu s├Âz de ├žanla ilgilidir. Ancak kilise ├žanlar─▒n─▒n sesinden rahats─▒zl─▒k duymakla ve┬á ├žan, ├žan diye ├žal─▒p kafas─▒n─▒ ┼či┼čirmekle ilgilidir.

┬á K├╝├ž├╝kten B├╝y├╝─če Do─čru ├çanlar

B├╝t├╝n bunlardan ba┼čka, Anadolu’da bilinen ve┬á her b├Âlgede kullan─▒lan hayvan ├žanlar─▒ 0 numaradan ba┼člay─▒p, 50 numaraya kadar boy boy olup farkl─▒ b├╝y├╝kl├╝kte ve farkl─▒ a─č─▒rl─▒kta olurlar. Bunlar 3 ayr─▒ tip ├žanlar olup, farkl─▒ maden ala┼č─▒mlar─▒ndan ve farkl─▒ metallerden yap─▒l─▒rlard─▒. D├Âkme ├žanlar pirin├ž ala┼č─▒m─▒ndan yap─▒l─▒rken, d├Âvme ├žanlar; demir ve bak─▒r levhalardan yap─▒l─▒rlar. Anadolu’da pirin├žten yap─▒lanlara “├žan” denilirken, ├želik ve bak─▒rdan d├Âverek yap─▒lanlara “kelek denilmektedir. Pirin├ž d├Âk├╝m ├žanlara; 1 numaradan itibaren 1 no. yavru, 2 no. yavru denilirken, bunlara 7 numaraya kadar yavru denilir. 7 numaradan sonra, okkal─▒k, 400 dirhemlik, 600 dirhemlik, “battal/ geveze Haydar”, battal/muskal─▒ ├žan gibi adlar verilmektedir. B├╝y├╝k ├želik ├žanlara; inek kele─či, karake├ži kele─či, karakoyun kele─či, ke├ži ├žan─▒ ve ke├ži kele─či denilmektedir.

Kelek ├žanlar─▒n en k├╝├ž├╝kleri kuzu ve o─člaklar─▒n boyunlar─▒na tak─▒l─▒rlar. Bunlar ├žok k├╝├ž├╝k olduklar─▒ndan bunlara ceviz kele─či ve f─▒nd─▒k kele─či denilmektedir. Biraz daha b├╝y├╝klerne koyun kele─či denilir. Bunlar koyunlar─▒n boyunlar─▒na tak─▒l─▒rlar. B├╝y├╝k “k├Âyl├╝ geveze” ├žan─▒ ve “teke ├žan─▒” pirin├žten, “toklu ├žan─▒” ├želik ya da bak─▒rdan yap─▒l─▒r. Hayvanlar─▒n cinslerine ve b├╝y├╝kl├╝klerine g├Âre de─či┼čen b├╝t├╝n bu ├žanlar; 1 den 36 numaraya kadard─▒r. 50 numaraya kadar olan di─čer ├žanlara “zil” denilmektedir. Bunlar, av k├Âpeklerinin boyunlar─▒na da tak─▒l─▒rlar. K├╝├ž├╝kten b├╝y├╝─če bunlar da de─či┼čmektedir. Erkeklere ba┼čka, di┼čilere ba┼čka, eniklere ba┼čka zil veya “t─▒ng─▒rdak” tak─▒lmaktad─▒r. Daha k├╝├ž├╝kleri, ┼čehirlerde lastik tekerlekli at arabalar─▒yla sessizce y├╝k ta┼č─▒yan ve araban─▒n geldi─čini belli etmek i├žin, s├╝r├╝c├╝n├╝n elindeki kam├ž─▒s─▒n─▒ “ham─▒t” denilen araban─▒n oklar─▒n─▒n ba─čl─▒ oldu─ču hayvan─▒n omuzlar─▒ndaki boyunduru─čun ├╝zerinde tak─▒l─▒ zillere, s├╝r├╝c├╝ kam├ž─▒s─▒yla vurarak, “yoldan ├žekilin, biz geliyoruz demektedir”. Son y─▒llarda k├╝├ž├╝k t─▒ng─▒rdak ve zilleri amat├Âr olta bal─▒k├ž─▒lar─▒ da kullanmaya ba┼člad─▒lar. Oltalar─▒n─▒ g├Âl, g├Âlet veya derelere at─▒nca bal─▒─č─▒n yakaland─▒─č─▒n─▒ anlamak i├žin kam─▒┼č ve makinalar─▒n─▒n misinmas─▒na takmaya ba┼člad─▒lar.

Unutmadan hat─▒rlatal─▒m! Tongurdaklar veya tonguraklardan en b├╝y├╝klerine yak─▒n olanlar─▒ndan birisinin ad─▒ da ├žo─ču yerde “tosun kele─či“dir.

T├╝rkiye ondan sat─▒n al─▒yor

8 ┼×ubat 2016 Pazartesi g├╝n├╝, Bursa’da yay─▒nlanan, daha do─črusu ilave veren bir gazetede bir haber dikkatimi ve ilgimi ├žekti. Sevgili dostum “Ekrem Hayri Peker’de ├žanlar─▒ yaz! Senden ba┼čka hi├ž kimse daha iyisini yazamaz” diye s├Âyleyince, bu s├Âzleri bana ilham ve g├╝├ž verdi. Yine de hatalar─▒m olacakt─▒r.. Yeterli zaman─▒m yok. Alelacele bir ┼čeyler karalamaya ├žal─▒┼čt─▒m. ├çok eksi─čim var biliyorum. ┼×imdiden ├Âz├╝r diliyorum.

┬áBursa’da son ├žan ustas─▒

Edip Tekin/DHA
Haber ┼ču; Y─▒ld─▒r─▒m Bayezid Rotary Kul├╝b├╝’n├╝n bu y─▒lki ‘Meslek Hizmet ├ľd├╝l├╝’n├╝, unutulmaya y├╝z tutmu┼č bir meslekleri icra etti─či i├žin alan Ekrem Hast├╝rk (65) 45 y─▒ldan bu yana at ko┼čumu tak─▒mlar─▒, gem, eyer ve “├žan” gibi ├že┼čitli ( Bana g├Âre de eski sanatlar─▒ ya┼čatt─č─▒ i├žin devlet ve millet hizmet ├Âd├╝l├╝ verilmesi gerekir, ├ž├╝nk├╝ art─▒k soylar─▒ t├╝kenmekte olan son ustalardan birisidir ) malzemeler ├╝reterek 81 vilayete sat─▒yor. “Bizim d├Âk├╝m i┼čimiz pirin├žle ( yanl─▒┼č anla┼č─▒lmas─▒n! bu pirin├ž┬á pilav yapt─▒─č─▒m─▒z pirin├ž de─čildir! Bak─▒r ve┬á ├žinko ala┼č─▒m─▒na da pirin├ž denilimektedir ). Yani pirinci eritip kal─▒plara d├Âk├╝yoruz. ├ľrne─čin, kumda kal─▒b─▒ haz─▒rlanan ├žan─▒n tekrar ikinci bir kal─▒b─▒ haz─▒rlan─▒yor. Daha sonra eritilmi┼č pirin├ž bu kal─▒plara d├Âk├╝l├╝yor. Bunlar ├žok zahmetli bir i┼č” demektedir.

┬áMarmara B├Âlgesi’nde b├╝t├╝n s├╝r├╝ sahiplerinin ve ├žobanlar─▒n hayran kald─▒klar─▒, me┼čhur Rumeli ├žanlar─▒ndan baz─▒lar─▒n─▒ nerede g├Ârd├╝m biliyormusunuz? G├Âr├╝kle M├╝badele Evi‘nde. Burada g├Â├žmenlerin getirdikleri en b├╝y├╝k “kelek” denilen ├žanlar─▒n ├Ârnekleri bulunuyor. Bursa b├Âlgesinde yerli ve y├Âr├╝k ├žoban ve s├╝r├╝ sahiplerinin hayran kald─▒klar─▒ b├╝y├╝klerinin bir tanesine 3 ke├ži verdikleri, bir d├╝z├╝nesine 10 ke├ži verdikleri ├žanlar bunlar olmal─▒d─▒rlar.

├çan seslerinin ne kadar uzak yerlerden duyulduklar─▒na gelince; Demirde┼č’li/Demirta┼č’l─▒ b├╝y├╝k s├╝r├╝ sahibi “Ka┼č─▒kc─▒”┬á Filedar/G├╝ndo─čdu Kayal─▒klar─▒’nda gece yar─▒s─▒ ke├žilerini yayarken ( otlat─▒rken ), ke├žilerinin boyunlar─▒ndaki Rumeli ├çanlar─▒n─▒n sesi, g├╝r├╝lt├╝ kirlili─činin olmad─▒─č─▒ o y─▒llarda, ovan─▒n kar┼č─▒ yakas─▒ndaki F─▒rla Dede’den duyulurmu┼č. Buna, 1200 y─▒l ├Ânce “Karga Kafas─▒”denilen ve┬á g├╝n├╝m├╝zde “F─▒rla Dede” dedi─čimiz, ad─▒ yak─▒n zamanda “Bayrakl─▒ Dede” yap─▒lan, her yerden g├Âr├╝len bir┬á tepe vard─▒r. Tepenin┬á ├ževeresinde ├çal─▒, Da─čyenice, Demirci, Do─čanc─▒ ve Atlas Mahalleleri/K├Âyleri kurulmu┼čtur. Bu tepenin civar─▒ndaki orman ve meralarda s├╝r├╝leriyle kalan, merac─▒lar ┼čahit olmu┼člar[7]. Atlas’l─▒ Berber Ali, ├žan al─▒m sat─▒m─▒ da yaparm─▒┼č. Al─▒p satt─▒─č─▒ ├žanlar─▒n seslerini ├žok iyi tan─▒rm─▒┼č.

Yukar─▒da bahsetti─čimiz F─▒rla Dede etraf─▒nda merada kalan ├žobanlar, sessiz gecelerde duyduklar─▒ ├žan seslerinin nereden geldiklerini kestirememi┼čler. Atlas k├Ây├╝nden Berber Ali’den ba┼čkas─▒ bunu bilmez diye d├╝┼č├╝nm├╝┼čler. Ali’yi bulup sormu┼člar. Geceleri duydu─čumuz o ├žan sesleri Kap─▒kaya’dan m─▒ geliyor? demi┼čler. Ali; ” O ├žan seslerini ben de duydum. O ├žan sesleri Filedar Kayal─▒klar─▒’ndan geliyor. Ga┼č─▒k├ž─▒’n─▒n s├╝r├╝s├╝n├╝n ├žanlar─▒n─▒n sesleri” demi┼č.[8] Avdanc─▒k’l─▒ Mustafa ┼×ener ve H├╝seyin S─▒nmaz; “├çan seslerinin ├žok uzaklardan duyuldu─ču do─črudur. O ├žanlar Ga┼č─▒kc─▒‘n─▒n de─čil, “Hac─▒ Boz‘undur”. Unna[9]. Hasan A─čalaÔÇÖ burdan mereye gidedi,[10] ├çal─▒k├Ây’├╝n ba┼č─▒na. ├ť├ž g├╝n ├Ânce ellerindeki b├╝t├╝n ├žanlar─▒ usul├╝ne uygun olarak hayvanlar─▒n boyunlar─▒na takarlard─▒. Bi bakas─▒n! Ulurdu, ├žan seslenden her yer.[11] S├╝r├╝ler Kat─▒rl─▒ Da─člar─▒’ndan Demirde┼č’e do─čru inerken ├žan seslerini duyan b├╝t├╝n Demirde┼čliler/Timurta┼čl─▒lar da─člara s├╝r├╝leri kar┼č─▒lamaya ├ž─▒karlard─▒”. H├╝seyin s─▒nmaz ┼čimdi bile o g├╝nleri b├╝y├╝k ├Âzlemle yad etmektedir. Televizyonda deve g├╝re┼člerini seyrederken, g├╝re┼č eden┬á develerden birinin boynuna tak─▒l─▒ olan ├žan─▒ g├Ârm├╝┼č. Eliyle tarif ederken, ayn─▒ b├Âyleydi ( kafadan b├╝y├╝kt├╝ ) —G├╝m, g├╝m ├Ât├╝yordu. Diyerek o g├╝nlere nas─▒l b├╝y├╝k ├Âzlem duydu─čunu ifade etmektedir.

B├╝t├╝n s├╝r├╝ sahipleri Rumeli ├çanlar─▒’na ├Âzenirler ve bunlara sahip olmak i├žin ├Âzlem duyarlar, fabrikas─▒ yand─▒─č─▒ndan ├╝retimi yap─▒lmad─▒─č─▒ i├žin, piyasada s─▒n─▒rl─▒ say─▒da bulunduklar─▒ndan, bunlara sahip olmak isteyenler o g├╝nlere g├Âre k├╝├ž├╝k bir servet ├Âderlermi┼č.

┬áRumeli ├çanlar─▒n─▒n Anadolu’ya ve Bursa’ya Geli┼čleri Nas─▒l Oldu?

Rumeli ├žanlar─▒n─▒n Bursa’ya en yo─čun olarak geli┼čleri T├╝rk-Yunan M├╝badele d├Âneminde olmu┼čtur. [12]Yunanistan dan g├Â├ž etmek zorunda kalan ve ge├žimini y├╝zy─▒llard─▒r hayvanc─▒l─▒kla sa─člayan ├╝stelik bu sayede ├žiftlik ve toprak, para sahibi olanlar, ” ├çiftlikteki toprak a├ž kal─▒rsak yenmez. Para da yenmez. Fakat, a├ž kal─▒rsak hayvanlar─▒ keser keser yeriz demi┼čler. Topraklar─▒n─▒ b─▒rak─▒p, paralar─▒n─▒ Yunan H├╝k├╝metine s├╝r├╝lerinin gemi veya trenle Anadolu’ya ta┼č─▒nmas─▒ i├žin vermi┼čler[13]. Bursa’ya gelenler, ─░zmir’e gemiyle gelip, aile ve s├╝r├╝lerini meradan meraya yaya, yaya g├╝de,g├╝de t─▒pk─▒ eskiden Uluda─č’dan Ege’ye k─▒┼člak i├žin giden s├╝r├╝lerin tekrar Bursa’ya d├Ân├╝┼čleri gibi, Bursa’ya gelmi┼čler. Her ┼čey birbirine benzemekteyse de, ├žanlar─▒n─▒n sesleri ├žok daha farkl─▒ym─▒┼č. G├╝m, g├╝m ├Âterlermi┼č. ─░┼čte Bursa’n─▒n Rumeli ├žanlar─▒’yla tan─▒┼čmalar─▒ b├Âyle olmu┼č. Bursa’n─▒n b├╝t├╝n ├žobanlar─▒n─▒n hayran kald─▒─č─▒, Yukar─▒da anlatmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m ├Âzellikleriye art─▒k birer birer t├╝kenen bu antika ├žanlar─▒n, g├╝n├╝m├╝zde de yurt d─▒┼č─▒na ├ž─▒kmas─▒na izin veriliyor olmas─▒, k├╝lt├╝r varl─▒klar─▒m─▒z─▒n en ├Ânemli de─čerlerinden olan bu ├žanlar─▒n yok olmas─▒ demektir. B├Âyle antika ├žanlar─▒n, bana g├Âre korunmas─▒ gerekir. T─▒pk─▒ ├╝lkemiz, hayvan varl─▒─č─▒m─▒z, meralar─▒m─▒z, ormanlar─▒m─▒z ve buralarda otlayan kuzular─▒m─▒z─▒n boyunlar─▒na kaybolmas─▒nlar diye tak─▒lan k├╝├ž├╝k tongurda─č─▒n ├ž─▒kard─▒─č─▒ m├╝zik sesleri gibi. Art─▒k kaval sesi duyulmuyor, bari ├žan sesleri ebediyete kadar duyulsun.

Dede Korkut’un s├Âyledi─či gibi; ÔÇťAlt─▒nda ├žobanlar─▒n kaval ├žald─▒─č─▒ ve s├╝r├╝lerinin dinlendi─či, kaba a─čac─▒n/ulu ve ya┼čl─▒ a─čac─▒n kesilmesin. Hayvanlar─▒n su i├žti─či g├╝r g├╝r akan ulu p─▒nar─▒n dinmesin. ├çobanlar─▒m─▒z─▒n ve ┬á┬ás├╝r├╝lerimizin nesilleri kesilmesin”.

[1]16. y├╝zy─▒ldaki Osmanl─▒ Tahrir Defterlerinde, Diyar-─▒ Bekr/Diyarbak─▒r y├Âresinde ya┼čayan T├╝rkmenlerin milyonlarca koyunu vard─▒. 2.757 hanelik D├╝lkad─▒rl─▒ T├╝rkmenleri 949.382 koyuna sahipken, 134 hanelik ┼×eyhl├╝ Cemaati 25.675 adet koyun beslemekteydi. Bu┬á iki ├Ârnek bir fikir vermi┼čtir san─▒r─▒m.

[2]ÔÇťK├Ây├╝m ─▒ss─▒z viran ba─člar
S├╝r├╝ ge├žmez sessiz da─člar
Kaval susmu┼č ├žoban a─čalar
Hayal olmu┼č eski ├ža─člarÔÇŁ
Bursa, MudanyaÔÇÖm─▒zda g├Ârevli bir memurken, bir ├žok g├╝fte yazarak, hi├ž te az─▒msanmayacak kadar, 30 dan fazla g├╝ftesi bestelenen Bursa sevdal─▒s─▒ Lami G├╝ray sanki bu g├╝nleri ├Ânceden g├Ârm├╝┼č ve k├Ây├╝n├╝, ba─člar─▒n─▒ ve da─člar─▒n─▒ ┼čiirinde ├žok i├žten anlatm─▒┼č. ┼×iirinin son beyitinde:

ÔÇťKaval susmu┼č ├žoban a─člar
Hayal olmu┼č eski ├ža─člarÔÇŁ

Diye biten ┼čiirini sanki bu g├╝nleri g├Âr├╝p ya┼čayarak yazm─▒┼č. Bu ┼čiirin yaz─▒l─▒┼č tarihi 19 May─▒s 1974 g├╝n├╝d├╝r. BursaÔÇÖm─▒z─▒n ve ├╝lkemizin en b├╝y├╝k musiki ├╝stadlar─▒ndan Erdin├ž ├çelikkol Hoca, 25 Eyl├╝l 1977 g├╝n├╝ bu ┼čiiri H├╝seyni formunda, curcuna usul├╝nde K├Ây├╝m ad─▒yla bestelemi┼čtir.

O y─▒llarda k├Âylerinden ┼čehirlere g├Â├ž eden ve k├Âylerini ├Âzleyen insanlar─▒ ve ├žobanlar─▒, s├╝r├╝leri, da─člar─▒ ve ├žobanlar─▒n kavallar─▒n─▒ yad etmektedir. Bu vesileyle bu de─čerli insanlar─▒ anarken, Lami G├╝rayÔÇÖ─▒n ruhu ┼čad olsun. Bursam─▒z ve ├╝lkemizin b├╝y├╝k bestecisi ┼×inasi ├çelikkolÔÇÖun ├Âmr├╝ uzun, sevenleri ├žok olsun.

— Anlay─▒n─▒z erenler. Lami UstaÔÇÖm ne demi┼č? Erdin├ž ├ťstad ne bestelemi┼č?
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇťBir s├Âz etmez e─čitmenler
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kalk─▒n g├Âr├╝n ya erenler
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á┬á┬áG├Ân├╝l ├žekmek neyi sa─člarÔÇŁ

[3]Osmanl─▒ D├Âneminde Arnavut ├žobanlar─▒n─▒n da ├žok iyi ├žoban olduklar─▒ ve hayvan s├╝r├╝lerine sahip ├ž─▒kt─▒klar─▒ s├Âylenir. Bat─▒ Anadolu ve Balkanlarda, bir├žok s├╝r├╝ sahibi ÔÇťArnavut ├žobanÔÇŁ lara s├╝r├╝lerini teslim edermi┼č.

[4]2015 Kas─▒m ay─▒n─▒ i├žinde Avrupal─▒ bir bayan turist, Rumeli ├çanlar─▒’ndan sat─▒n almak i├žin Bursa’ya gelmi┼č. Ona, bu ├žanlardan Avdanc─▒k K├Ây├╝’de┬á bulunabilece─čini s├Âylemi┼čler. Bu bayan, Avdanc─▒k K├Ây├╝’ne gelmi┼č. ├çanlar─▒ beyenmemi┼č. ├çanlar kelek denilen ├žanlarm─▒┼č. Rumeli ├çan─▒ de─čilmi┼č. D─▒┼čkaya k├Ây├╝nde arad─▒─č─▒ ├žanlardan olabilece─či kendisine s├Âylenmi┼č. Arad─▒─č─▒ ├žanlar─▒ bu k├Âyden┬á H├╝seyin Atmaca’da bulmu┼č. Tanesine 1.000 Tl verip, 7 ├žan alm─▒┼č. ├ťlkesine g├Ât├╝rm├╝┼č. Bu ├žanlar─▒ ├╝lkesindeki sahibi oldu─ču marketin ├Ân├╝ne asacakm─▒┼č. Kaynak ki┼či; Avdanc─▒k K├Ây├╝’nden Mustafa ┼×ener (78 ) ve┬á ayn─▒ k├Âyden eski s├╝r├╝ sahiplerinden H├╝seyin S─▒nmaz ( 83 ) Bu olay─▒ do─črulamaktad─▒r.

[5]Abdurrahman Kahya diye Bursa civar─▒nda tan─▒nan bu me┼čhur s├╝r├╝ sahibi, G├Âr├╝kleÔÇÖye yerle┼čen M├╝badil G├Â├žmenlerindendir. Bunun a─č─▒llar─▒, Uluda─č ├ťniversitesiÔÇÖnin KayapaÔÇÖya bakan y├╝z├╝nde, me┼čhur┬á Kite kazas─▒n─▒n /├ťr├╝nl├╝ÔÇÖn├╝n 2 kilometre kadar bat─▒s─▒ndad─▒r. Sanki stratejik bir yerde gibidir. Neredeyse, Tahtal─▒, Kayapa, Kite, G├Âr├╝kle, Dansar ve Hasana─ča k├Âylerinin birle┼čti─či s─▒n─▒rlara ├žok yak─▒nd─▒r. Yanl─▒┼čl─▒kla mera ihlali yap─▒labilir! Bu y├╝zden hayvanlar hi├ž a├ž kalmazlar. ├ťstelik g├╝neyde ormanlar da ├žok yak─▒nd─▒r.

[6]Sevgili ─░smail Kemanka┼čÔÇÖ─▒n kulaklar─▒n─▒ ├ž─▒nlatay─▒m. BursaÔÇÖn─▒n Spor TarihiÔÇÖnin 2. b├Âl├╝m├╝n├╝ yaz─▒yordu. Zannedersem anlataca─č─▒m gazete haberini de ├ž─▒kacak kitab─▒nda yazd─▒. ├ľzeti ┼č├Âyledir: ÔÇťBursal─▒lar deve g├╝re┼čini futbol ma├ž─▒na tercih ettiÔÇŁ diye. Bursal─▒lar─▒n deve g├╝re┼čini tercih etmeleri o y─▒llardaki n├╝fusunun b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒n Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n Bursa Valili─čiÔÇÖnin ├Âncesinden beri T├╝rkmen ve Y├Âr├╝klerin g├Â├žebeli─či terk ederek ┼čehire yerle┼čmeleriyle ilgilidir. Hep ├Âzlem, hep ├Âzlem. Lami GirayÔÇÖ─▒n yazd─▒─č─▒ gibi.

Gazete haberine gelirsek; ÔÇť─░stanbul Futbol Tak─▒m─▒ Karmas─▒ ve Bursa Karmas─▒ BursaÔÇÖda ma├ž yapacakt─▒r. Ayn─▒ tarihte At─▒c─▒larÔÇÖda deve g├╝re┼čleri yap─▒l─▒nca, ma├ž iptal edilir. ─░stanbul bas─▒n─▒ buna hayret ederler. Yukar─▒da anlatmak istedi─čimiz de─čerler ─░stanbulÔÇÖa ├žok uzakt─▒r. ─░smail, biz de kitab─▒n─▒ ├Âzlemle bekliyoruz.

[7]) ├çal─▒ ve Atlas k├Ây├╝nde hala, s├╝r├╝ sahipleri ve ├žobanlar taraf─▒ndan efsane gibi anlat─▒lan “Rumeli ├žanlar─▒” ve bu ├žanlar─▒n sesleri hakk─▒nda, Avdanc─▒k ve Se├žk├Ây’de, eski ├žoban ve ya┼čl─▒ s├╝r├╝ sahipleriyle yapt─▒─č─▒m s├Âyle┼či de bu durumu do─črulamaktad─▒rlar.

[8]) Avdanc─▒k k├Ây├╝nde yapt─▒─č─▒m g├Âr├╝┼čmede, Mustafa ┼×ener ve eski ya┼čl─▒ hayvanc─▒lar, Ga┼č─▒k├ž─▒ mereye/meraya ├çal─▒k├Ây ve Atlas meresine gide ( r ) di. dediler. Demirde┼č’li Hasan A─ča var, Gaziler var. Esas b├Ây├╝k ├žanna Gazile’de demektedirler.

[9]) ┼×ive ve a─č─▒zlar─▒n─▒ yans─▒tmak i├žin a─č─▒zlar─▒ndan ├ž─▒kt─▒klar─▒ gibi yazd─▒m.

[10]) ┼×ive ve a─č─▒zlara sad─▒k kalmak i├žin, s├Âyledikleri baz─▒ s├Âzleri aynen yazd─▒m.

[11]) Ulumak; Hayvanc─▒lara g├Âre, vah┼či hayvanlar─▒n ulumalar─▒n─▒ bast─▒rmak i├žin s├Âylenen ve ├žan seslerinin vah┼či hayvanlar─▒ bile ├╝rk├╝t├╝p ka├ž─▒rd─▒─č─▒n─▒ anlatmak i├žindir.

[12]) S├Âylentiye g├Âre zengin s├╝r├╝ sahipleri, Yunan h├╝k├╝metine tenekelerle alt─▒n verip, tren ve gemilerle s├╝r├╝lerini ve ├žanlar─▒n─▒, b├╝t├╝n e┼čyalar─▒n─▒ birlikte getirmi┼čler. ÔÇťTeneke alt─▒n verdimÔÇŁ deyimi, bug├╝n hepimizin sand─▒─č─▒ ÔÇťgaz tenekesiÔÇŁ de─čildir. O g├╝nk├╝ ├Âl├ž├╝lere g├Âre, bir teneke g├╝n├╝m├╝zdeki bir k├╝├ž├╝k m├╝cevher kutusu kadard─▒r. 100 osmanl─▒ alt─▒n─▒ alacak kadar b├╝y├╝kl├╝ktedir. Zaten alt─▒n─▒n ├Âzg├╝l a─č─▒rl─▒─č─▒ civadan bile fazlad─▒r. E─čer bir gaz tenekesi alt─▒n yakla┼č─▒k 350 kilogram a─č─▒rl─▒─č─▒nda olurdu. ÔÇť yok 5 teneke alt─▒n verdim, yok 10 teneke alt─▒n verdim gibi ifadeler, g├╝n├╝m├╝z├╝n teneke anlay─▒┼č─▒na ayk─▒r─▒d─▒r. Adam, RumeliÔÇÖden s├╝r├╝s├╝n├╝, ├žanlar─▒n─▒ ve canlar─▒n─▒ bilmem ka├ž teneke alt─▒n r├╝┼čvet verip getirmesi inand─▒r─▒c─▒ de─čil. Bu g├╝nk├╝ ├Âl├ž├╝lerde bir teneke alt─▒n getirseydi, AnadoluÔÇÖdan on binlerce koyun alabilirdi. Hi├ž bu zahmetlere katlanmazd─▒.

[13]) Demirta┼č’a yerle┼čen Hac─▒ Boz ve Hasan A─ča, H├╝seyin S─▒nmaz ve Mustafa ┼×ener’in ifadesine g├Âre; Yunan h├╝k├╝metine a─č─▒zlar─▒ lehimli birer teneke alt─▒n vererek s├╝r├╝leri e┼čyalar─▒ ve her ┼čeyleriyle ( Geni┼č ve engin topraklar─▒, meralar─▒ hari├ž! ) Anadolu’ya gelmelerine izin verilmi┼č. Gemilerle ─░zmir’e indikten sonra, g├╝nlerce s├╝ren uzun bir yolculu─čun sonunda s├╝r├╝leriyle birlikte Bursa Ovas─▒’na gelmi┼čler. Rumeli ├žanlar─▒ da hayvanlar─▒n─▒n boyunlar─▒ndaym─▒┼č.

1,454 total views, 3 views today

Turhan ÇALAY

Turhan ÇALAY

1953 Y─▒l─▒nda Bursa ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde do─čdu. Evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒d─▒r. ─░lk yaz─▒s─▒ 2012 y─▒l─▒nda BURSAV ÔÇťBursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Kent K├╝lt├╝r├╝ Tarih Vakf─▒ DergisiÔÇÖnde yay─▒nland─▒. Ara┼čt─▒rmaya ├çal─▒ÔÇÖdan ba┼člad─▒. ├çal─▒ ile ilgili Osmanl─▒ ar┼čiv belgelerinden yola ├ž─▒karak BURSAVÔÇÖda Osmanl─▒ Belgeleri ─▒┼č─▒─č─▒nda Fodra, Tahtal─▒ ve Yaylac─▒k k├Âyleri gibi k├Âylerin tarihlerini yazd─▒. "┼×ehrengiz" ve "BursaÔÇÖda Ya┼čam" dergilerinde ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nland─▒. Osmangazi BelediyesiÔÇÖnin, BursaÔÇÖn─▒n al─▒n─▒┼č─▒ dolay─▒s─▒yla ├ž─▒kard─▒─č─▒ K├Ây Kitaplar─▒ÔÇÖna katk─▒ yapmaktad─▒r. May─▒s 2018ÔÇÖde do─čdu─ču yer olan ÔÇť├çal─▒k├ÂyÔÇŁ├╝n ayn─▒ adla kitab─▒ yay─▒nland─▒. Halen ├ževrede ya┼čayanlar─▒n ÔÇťS─▒ra K├ÂylerÔÇŁ dedikleri ve do─čudan bat─▒ya do─čru birer inci tanesi gibi s─▒ralanm─▒┼č olan; Misi, Demirci, ├çal─▒, Yaylac─▒k, Tahtal─▒, Kayapa, Hasana─ča ve Ak├žalar k├Âylerinin kitab─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Osmanl─▒ca bilmektedir. E-Posta: turancalay@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Turhan Çalay

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒