├çerkesya tarihi (Ba┼člang─▒├žtanÔÇô1864 y─▒l─▒na kadar)

├çerkesya tarihi (Ba┼člang─▒├žtanÔÇô1864 y─▒l─▒na kadar)

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu.
Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.
Mahmut B─░

G─░R─░┼×
ÇERKESLER VE ÇERKES TARİHİ YAZILIMI

Binlerce y─▒ld─▒r, insanl─▒k tarihinin ba┼člang─▒c─▒ndan beri KafkasyaÔÇÖda (OdiceÔÇÖde) ya┼čayan beyaz ─▒rk─▒n (Caucasian) temsilcisi ├çerkesler, tarihin ├žok eskiden beri tan─▒tt─▒─č─▒ ve de─či┼čik adlarla tan─▒mlad─▒─č─▒, zengin bir tarih, edebiyat, k├╝lt├╝r ve medeniyete sahip kadim bir toplumdur.

├çerkesler KafkasyaÔÇÖya ba┼čka bir yerden gelmemi┼čler, var olduklar─▒ andan g├╝n├╝m├╝ze kadar KafkasyaÔÇÖda ├çerkesya denen topraklarda ya┼čamaktad─▒rlar.

Ger├žekten de; ├çerkesler aras─▒nda s├Âylene gelen mitolojik bir ┼čiir vard─▒r: ÔÇťD├╝nya olu┼čum halindeykenÔÇŁ diye ba┼člayan manzum ┼čiir, Nart Destanlar─▒ÔÇÖnda H─▒m─▒┼čÔÇÖ─▒n o─člu Bateres adl─▒ destanda, BateresÔÇÖin bak─▒m─▒ ├╝stlenen Vakwe ninenin Bateres i├žin s├Âyledi─či ninniÔÇÖden ayarlanmas─▒ ┼č├Âyledir:

ÔÇťD├╝nya daha olu┼čum halindeyken
Yery├╝z├╝ yeni kabuk ba─člam─▒┼čken
G├Âky├╝z├╝n├╝n kaburgas─▒ ├žat─▒rdarken
Yery├╝z├╝ koyun ayaklar─▒yla sertle┼čirken
Bestov da─č─▒ ufak bir t├╝msek halindeyken
─░dil nehri gen├žlerin ad─▒mlayarak
Ge├žece─či kadar k├╝├ž├╝kken
Ben sakal─▒ yar─▒ a─čarm─▒┼č bir ya┼čtayd─▒m
Kara topra─č─▒ yar─▒p ge├žecek g├╝├žteydim
Beni sadece Kazbek da─č─▒ durdurabilirdi
K├Ât├╝ g├╝nde at─▒m─▒n e─čeri bo┼č kald─▒
K├Ât├╝ g├╝nde kara yam├ž─▒m cenaze ├Ârt├╝m oldu
K├Ât├╝ g├╝nde k─▒sa t├╝fe─čim mezar ta┼č─▒md─▒
K├Ât├╝ g├╝nde Semkal k─▒l─▒c─▒m mezar ucunda sapl─▒yd─▒
D├╝nya idealimizdekine uygun yarat─▒ld─▒ sand─▒k
Biz bu yalan d├╝nyaya aldand─▒kÔÇŁ

├çerkesler bu ┼čark─▒ ile; ilk yarat─▒lan insanlar olduklar─▒n─▒, daha yery├╝z├╝ ┼čekillenmekte iken var olduklar─▒n─▒, iddia etmektedirler.

Nitekim bilim adamlar─▒nca, Kafkas Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n g├╝ney yama├žlar─▒nda Aras nehrinin yirmi mil kuzeyindeki k├╝├ž├╝k bir akars─▒ vadisindeki Az─▒h ma─čaras─▒nda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar neticesinde, buran─▒n d├╝nyada ilk yerle┼čim yeri oldu─ču ve ma─čarada bulunan ├žak─▒l ta┼č─▒ t├╝r├╝ end├╝strilerinin de Matuyama Paleomanyetik evresi ile >700 bin ya┼č─▒t kabul edilmi┼čtir.

KafkasyaÔÇÖn─▒n tarihi m├╝cadeleler ve istilalarla doldur. Kafkasya tarihinin her d├Ânemince d├╝nyan─▒n dikkatlerini ├╝zerinde toplam─▒┼čt─▒r. Kafkas tarihi, kesin d├Ânemlere ayr─▒lmayan uzun ve s├╝rekli bir ├Âyk├╝ gibidir.

├çerkesler, tarihlerinin ve vatanlar─▒n─▒n kendilerine kazand─▒rd─▒klar─▒ karakteristik vas─▒flar─▒ temsil etmek ve ya┼čatmak hususunda g├Âsterdikleri sadakat ile b├╝t├╝n d├╝nya uluslar─▒ aras─▒nda temayuz ve tebaruz ederler.

Nitekim me┼čhur Rus edibi Pu┼čkin ÔÇťLes Circassiens sont democrate de mocust et aristocrates de coeursÔÇŁ. Yani, ├çerkesler tav─▒r itibari ile demokrat, fakat kalpleri aristokrat diyor. ├çerkes karakterini tarif i├žin hi├žbir kalem bu b├╝y├╝k dahinin ┼ču veciz tasvirinden daha a├ž─▒k ve kuvvetli bir ifade olamaz.

Jaba─č─▒ Baj bu konuda ┼č├Âyle diyor; ÔÇť├çerkesÔÇÖi kalben aristokrat, tavran demokrat yapan etkenler, milli terbiyenin onda yaratt─▒─č─▒ ÔÇśnefse h├ókimiyet, ┼čahsi ┼čeref, namusÔÇÖ duygular─▒d─▒r. Bu faziletleri kendisinde g├Âren bir adam─▒n e┼čitli─či sevmemesi, m├╝tevazi, aristokrat ve demokrat olmamas─▒ imkans─▒zd─▒r. Bundan dolay─▒d─▒r ki, ├çerkesÔÇÖin dilinden hi├ž d├╝┼čmeyen ÔÇśWerkhÔÇÖ yani kibarl─▒k; hareketlere de daima rehber olmu┼čtur.ÔÇŁ

Werkh, kelime anlam─▒ olarak bey ve asil demektir. ├çerkesler aras─▒nda WerkhÔÇÖlik ├Âyle bir r├╝tbe ├Âyle bir asalet unvan─▒ ki bu bir hizmete kar┼č─▒l─▒k h├╝k├╝mdarlar─▒n tevcih etti─či r├╝tbeye hi├žbir ┼čekilde benzemez. Bunlar─▒n; memleketin ve ├çerkes kavminin b├╝y├╝kleri olduklar─▒ halde son derece al├žak g├Ân├╝ll├╝, nazik, merhametli, ┼čefkatli, c├Âmert, cesur ve sab─▒rl─▒ olurlar. Werkhler yani Beyler soyluluk simgesi olan k─▒rm─▒z─▒ pabu├ž ve ├žizmeleri, prensler gibi giyme hakk─▒na sahiptirler.

Eski d├Ânemlerde Werkh s─▒n─▒f─▒ k├╝lt├╝r ve terbiye bak─▒m─▒nda di─čer tabakalardan olanlardan daha se├žkin ve ├╝st├╝n durumda idiler. Werkh, ┼čan ve stat├╝s├╝ sava┼člarda en fazla kahramanl─▒k g├Âstermi┼č, ak─▒l ve zek├ós─▒ ile bilgisiyle ├Âne ├ž─▒km─▒┼č olanlara verilirdi.

Kabile ve a┼čiret toplumundan kurtulup k├╝├ž├╝k, fakat ma─člubiyet kabul etmez kahraman bir devlet v├╝cuda getiremeyen ├çerkesler ÔÇťP┼č─▒ÔÇŁ denilen reisleri ile ÔÇťWerkhÔÇŁ dedikleri Beylerine kar┼č─▒ derin ve sars─▒lmaz bir h├╝rmet ve itaat g├Âsteriyorlar; ya┼čl─▒lara (Thamade) ve kad─▒nlara kar┼č─▒ hi├žbir millette benzerine tesad├╝f edilemeyecek derecede medeni ve insani bir sayg─▒ besliyorlard─▒.

Gen├žler ThamadelerÔÇÖin d├╝┼č├╝ncelerine, s├Âzlerine kar┼č─▒ gelmeye cesaret etmezler. Huzurlar─▒nda (bulunduklar─▒ yerlerde) oturmazlar, ne ┼čekilde olursa olsun onlar─▒n isteklerini reddetmezlerdi.

├çerkeslerÔÇÖin b├╝t├╝n toplumsal ve ├Âzel ya┼čamlar─▒ yasa koyucu taraf─▒ndan d├╝zenlenen Xabze kurallar─▒na g├Âre ┼čekillenmekte idi. Xabze kurallar─▒n─▒n, ├çerkes insan─▒n─▒n ki┼čili─či ile ve toplumsal ya┼čam─▒ ile ├Ârt├╝┼čmesi, fertlerin bu kurallara kendili─činden uymas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. O kadar ki ├žo─ču zaman yapt─▒r─▒ma ve yapt─▒r─▒m uygulayacak makam─▒n m├╝dahalesine gerek kalmadan insanlar bu kurallara uymu┼č, bu kurallara uyulmas─▒ gerekti─čini kendilerini inand─▒rm─▒┼člard─▒r.

Kabile toplum ├Âzelliklerini ta┼č─▒yan ├çerkesler, binlerce y─▒l s├╝ren i┼čgaller nedeni ile s─▒k─▒┼čt─▒klar─▒ derin vadilerde toplumsal organizasyonlar─▒ geli┼čtiremediklerinden, toplumda mevcut demokratik d├╝zende bir ├ž├Âz├╝lme ortaya ├ž─▒kar. Hatta se├žimle gelen Klan ve Kabile ┼×efli─či, XV. Y├╝zy─▒ldan itibaren kal─▒tsal hale d├Ân├╝┼č├╝r ve babadan o─čla ge├žecek duruma gelir.

Gerek kendi aralar─▒nda gerekse di─čer yabanc─▒ toplumlara y├Ânelik ÔÇťZekÔÇÖueÔÇŁ denen ya─čma ve ├žapul ak─▒nlar─▒nda sava┼č ┼čeflerinin┬á ÔÇťDzep┼čÔÇŁ ganimet payla┼č─▒lmas─▒nda di─čer kabilenin veya klan─▒n mensuplar─▒na g├Âre zenginle┼čmeleri sonunda askeri aristokrasi olu┼čur. Neticede kabile ili┼čkilerinde bir ├ž├Âz├╝lme ortaya ├ž─▒kar.

Nitekim, XVI. y├╝zy─▒l┬á┬á ba┼č─▒nda 1502 y─▒l─▒nda Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda tetkik gezileri yapm─▒┼č bulunan ─░talyan yazarlardan Cenevizli Giorgio ─░nterianno (1500-1557), gezi sonunda kaleme ald─▒─č─▒ s├Âz konusu kitab─▒nda; ├çerkeslerin ├Ârf ve adetlerini a├ž─▒klarken, Werkhlerin ├žal─▒┼čmay─▒p, ya─čma ve talanlarla u─čra┼čt─▒klar─▒n─▒ yazar. Klan ve kabile sava┼člar─▒ ├çerkes toplumunda FeodalizmÔÇÖin geli┼čiminde ivme kazand─▒rd─▒.

Feodalizm d├╝zen, ÔÇť├çerkes XabzeÔÇŁ denen adet ve gelenekleri ├Ânemli ├Âl├ž├╝de de─či┼čtiriyordu. Bu gelenekler, feodal sosyo-politik yap─▒ya g├Âre geli┼čiyor, k├Âyl├╝leri ki┼čisel a├ž─▒dan ba─č─▒ml─▒ duruma sokan kanunlar haline geliyordu. Halk aras─▒nda yayg─▒n olan demokratik hukuk d├╝zenin yerini feodalite hukukuna ÔÇťWerkh XabzeÔÇŁye b─▒rak─▒yordu.

Bu t├Ârelerin ba┼čl─▒ca koruyucu ve uygulay─▒c─▒lar─▒ da Werkhler idi.

Kas─▒movÔÇÖun, ÔÇť├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde de belirtti─či gibi, ÔÇť├çerkes XabzeÔÇŁ ve ÔÇťWerkh XabzeÔÇŁnin ikisi de ├çerkes halk─▒n─▒ s├Âm├╝rmeye yarayan hukuk d├╝zenleriydi.

KafkasyaÔÇÖda ÔÇť├ľzg├╝rl├╝k Sava┼člar─▒ÔÇŁn─▒n devam etti─či d├Ânemde, ├çerkesyaÔÇÖdaki Feodal Beyleri ile ├çarl─▒k Rusyas─▒ÔÇÖn─▒n ├ž─▒karlar─▒n─▒n paralellik g├Âstermesi, Feodal Beylerin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝n ├çarl─▒k Rusyas─▒ ile i┼čbirli─čine gitmesine sebep olmu┼čtur.

├çerkesya topraklar─▒n─▒n Ruslar taraf─▒ndan i┼čgal ve kolonize edilmesinin vebali yaln─▒z ve yaln─▒z ├çerkes toplumuna ├Ânder olmu┼č, her biri kendi kabilesine lider olup, mahalli otoritesini kaybetme endi┼česinden ba┼čka milli denecek bir gailesi bulunmayan liderlerindi.

├çerkesler, yar─▒ feodal, yar─▒ klan k├╝lt├╝r├╝, biraz da ulusal kurumsalla┼čmaya ad─▒m atm─▒┼č ve zay─▒f da olsa ulusal bilin├ž ├Â─čeleri ta┼č─▒yan karma┼č─▒k bir sosyal yap─▒ ile s├╝rg├╝n bir ya┼čama itilmi┼člerdir.

Bilindi─či gibi, ├çerkesler ba┼člang─▒├žtan 1774 K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n imzalanmas─▒na kadar ge├žen ve binlerce y─▒l s├╝ren bu uzun d├Ânemde pe┼č pe┼če ya┼čad─▒klar─▒ b├╝y├╝k ac─▒lardan dolay─▒ istilalara kar┼č─▒ varl─▒klar─▒n─▒ korumak mecburiyeti ile ceng├óver, ha┼čin ve zapt edilmesi g├╝├ž bir toplulu─ča d├Ân├╝┼čm├╝┼člerdir.

├çerkesler, zengin bir tarihe, edebiyata ve k├╝lt├╝re sahip olmalar─▒ bir yana, kadim Kafkas medeniyetinin de varisleri olma s─▒fat─▒n─▒ ta┼č─▒malar─▒na ra─čmen, bug├╝ne kadar kendi toplumlar─▒na ait bilimsel anlamda bir ÔÇť├çerkes TarihiÔÇŁ yazamamalar─▒n─▒n ana nedeni tarih yapmaktan, yazmaya vakit bulamamalar─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde bilimsel tarih anlay─▒┼č─▒n─▒n varl─▒─č─▒na kar┼č─▒n, ÔÇť├ľzellikle tarih ├Â─čreniminde bilim d─▒┼č─▒ tarih anlay─▒┼č─▒n─▒n yayg─▒nl─▒─č─▒ dikkat ├žekecek d├╝zeydedir.ÔÇŁ Bu nedenle XIX. y├╝zy─▒ldan itibaren ├çerkes TarihiÔÇÖne ait bilimsel ├žal─▒┼čmalardan s├Âz etmeden ├Ânce, ├žal─▒┼čma yap─▒lan d├Âneme ili┼čkin b├Âlge devletlerinin politikas─▒ ve toplumsal yap─▒dan s├Âz etmekte fayda vard─▒r.

RuslarÔÇÖ─▒n Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖne ilk geli┼čleri X.y├╝zy─▒la kadar uzan─▒r. RuslarÔÇÖ─▒n bir kolu Dinyeper Irma─č─▒ a─čz─▒ndan Don ve Volga Irmaklar─▒n─▒ izleyerek Hazar sahillerine inmi┼člerdir. Di─čer bir k─▒sm─▒ ise, daha sonra 940ÔÇÖl─▒ y─▒llarda Kuban Nehrini izleyerek Kafkas Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n kuzey b├Âlgesine, oradan da Hazar denizine ula┼čm─▒┼člard─▒r.

B├╝t├╝n bu giri┼čimlerin gayesi, Akdeniz ile Kuzey Kafkasya ├ževresindeki Hazar h├ókimiyetini k─▒rmakt─▒. RuslarÔÇÖ─▒n bu b├Âlgeye ilk yay─▒l─▒┼člar─▒n─▒n ilk ad─▒m─▒ Kiyef Knezi Svyatoslav I. ─░goevi├ž (965-973) taraf─▒ndan at─▒lm─▒┼čt─▒r. Yerine gelen o─člu Vladimir I. Svyatoslavi├ž Svyatoy (978-1015) KafkasyaÔÇÖn─▒n Merika (Toma-Tarakan) ├╝zerinde hak iddia etti─čini o─člu MstislavÔÇÖ─▒ Tamutarkan Prensi unvan─▒ ile vali atamas─▒ndan anla┼č─▒l─▒yor.

XIII.-XIV. y├╝zy─▒lda siyaset, iktisat ve hatta k├╝lt├╝r bak─▒m─▒ndan Do─ču Avrupan─▒n en b├╝y├╝k devleti olan Alt─▒nordu DevletiÔÇÖnin hakimiyeti, o zamana kadar birbirine d├╝┼čman ├že┼čitli prenslik ve kabileler halinde ya┼čayan Rus kavminin birle┼čmesini sa─člam─▒┼č ve bir millet te┼čekk├╝l├╝ne ba┼čl─▒ca amil olmu┼čtur.

Ruslar, Alt─▒nordu Hanlar─▒ndan Meng├╝-Temir Han zaman─▒nda (1267-1286) KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan AlanlarÔÇÖa kar┼č─▒ 1277 y─▒l─▒nda d├╝zenlenen bir sefere kat─▒ld─▒lar.

Nikon Vakayinamesine g├Âre; Alt─▒nordu Han─▒ Meng├╝-Temir Han, Rus Gleb BorisÔÇÖin o─člu Constantine, Yaroslavl─▒ Fedor ve Gorodetsli AndrewÔÇÖin de kat─▒ld─▒─č─▒ bu sefer sonunda AlanlarÔÇÖ─▒n Dadakov (Dzajigan= Vladi Kavkaz) ┼čehrini teslim ald─▒lar (1278).

Sava┼ča kat─▒lan Ruslar, bu harek├óttan yararlanarak KafkasyaÔÇÖn─▒n i├žlerine kadar girmek imk├ón─▒n─▒ bulmu┼člar ve bu suretle KafkasyaÔÇÖy─▒ yakinen tan─▒mak f─▒rsat─▒n─▒ elde etmi┼člerdir.

B├Âylece Meng├╝- Temir HanÔÇÖ─▒n bu muvaffakiyeti RuslarÔÇÖ─▒n zihniyetinde KafkasyaÔÇÖya sahiplenmek gayesine esas olacak hat─▒ralar kalmas─▒na sebebiyet vermi┼čtir.

Nitekim RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖne kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ sald─▒r─▒ siyaseti ├çar Petro I. Aleksievi├ž d├Ânemince (1682-1725) tekrar g├╝ndeme gelerek kuvvet kazanm─▒┼čt─▒r.

Ruslar, 21 Temmuz 1774 tarihinde imzalanan ÔÇťK├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ÔÇŁn─▒n ard─▒ndan 9 Eyl├╝l 1783 tarihinde K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ i┼čgal ettiler. Yeni bir sava┼č gailesini g├Âze alamayan Osmanl─▒lar imzalad─▒klar─▒ 8 Ocak 1784 tarihli ÔÇťK─▒r─▒m SenediÔÇŁnin bir maddesi ile, Kuban Nehri Osmanl─▒- Rus Devletleri i├žin s─▒n─▒r kabul edilmi┼čtir.

K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n RusyaÔÇÖya kat─▒lmas─▒, KafkasyaÔÇÖn─▒n 1864ÔÇÖteki sonun ba┼člang─▒c─▒ olmu┼čtur.

Bu d├Ânemde Kafkasya topraklar─▒n─▒n Ruslar taraf─▒ndan i┼čgal ve kolonize edilmesi kar┼č─▒s─▒nda; Bat─▒ÔÇÖda 1763ÔÇÖte ilk defa ayaklanan Kabardey ├çerkesleriÔÇÖnin 1764ÔÇÖte toplanan ÔÇťB├╝y├╝k XaseÔÇŁde sava┼č karar─▒n─▒n al─▒nmas─▒ ile ba┼člayan ve Do─čuÔÇÖda ─░mam MansurÔÇÖun (1785-1791) ├Ânderli─činde t├╝m Kafkasl─▒lar─▒n birle┼čerek i┼čgalci Rus ordular─▒na kar┼č─▒ y├╝r├╝t├╝len┬á ÔÇť├ľzg├╝rl├╝k Sava┼č─▒ÔÇŁ, 6 Eyl├╝l 1859ÔÇÖda ─░mam ┼×amilÔÇÖin saf d─▒┼č─▒ edilmesi, ard─▒ndan Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda 21 May─▒s 1864ÔÇÖte ├çerkes kabilelerinin etkisiz hale getirilmeleri ve kitleler halinde yurtlar─▒ndan kopar─▒larak, sefalet i├žinde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču topraklar─▒na zorunlu olarak g├Â├žmeleri ile sona erdi.

Bu olay, tarihte; ÔÇťMuhaceret (G├Â├ž)ÔÇŁ, ÔÇťB├╝y├╝k G├Â├žÔÇŁ, ÔÇťS├╝rg├╝nÔÇŁ, ÔÇťSoyk─▒r─▒mÔÇŁ, ÔÇťYistanbulake (─░stanbul Yolculu─ču)ÔÇŁ gibi adlarla an─▒l─▒r.

S├╝rg├╝nde ya┼čanan ac─▒ ve h├╝z├╝nl├╝ anlar, ya┼čayanlar taraf─▒ndan o d├Ânemde ─×─▒bzeÔÇÖye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lerek birlikte terenn├╝m edilmi┼čtir.

─░lgi ├žekici olan─▒ ├žocuklar─▒n─▒n, onlar─▒n ├žekti─či ac─▒y─▒ payla┼čm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Yeni nesillerin, atalar─▒n─▒n yapt─▒klar─▒ ├ľzg├╝rl├╝k Sava┼člar─▒n─▒, ├žileli g├Â├ž├╝, ad─▒m ad─▒m izleyerek, manevi d├╝zeyde bu eski g├╝nleri onlarla birlikte tekrar tekrar ya┼čamalar─▒d─▒r. Ciddi anlamda s├Âzl├╝ ya da yaz─▒l─▒ hi├žbir propaganda arac─▒ kullan─▒lmadan, bu duygusal ili┼čki do─čal olarak devam etmektedir.

Bu olay, ├çerkes insan─▒ndaki i├ž dinamizmden, adet ve geleneklerin (XabzeÔÇÖnin) g├╝c├╝nden kaynaklanmaktad─▒r. Trajik olaylar─▒n halk belle─činde b─▒rakt─▒─č─▒ derin izlerin, hala varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmesinden ileri gelmektedir.

Ge├žmi┼čin ac─▒ olaylar─▒, gelece─či de ┼čekillendirecek tarzda, nesilden nesile aktar─▒lm─▒┼č, ulus bilinci zaman─▒m─▒za kadar ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ topraklar─▒na yerle┼čen ├çerkes g├Â├žmenleri, t─▒pk─▒ kendi anayurtlar─▒nda oldu─ču gibi, kendilerine ├Âzg├╝ yerle┼čim birimleri, sosyal ya┼čam tarzlar─▒na uygun k├Âyler ve hatta k├╝├ž├╝k b├Âlgeler olu┼čturarak geleneklerini korumaya ├žal─▒┼čt─▒lar.

├çerkeslerÔÇÖin bir├žo─ču yetenekleri sayesinde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin en y├╝ksek kademelerine kadar ├ž─▒kabilmi┼člerdir. Hatta bunlardan bir├žok sadrazam dahi ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunlar ├çerkesler ile Osmanl─▒ Devleti ve saltanat─▒ aras─▒nda ba─člar─▒n s─▒k─▒la┼čmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼člard─▒r. ├ľzellikle ─░mparatorlu─čun y├╝ksek mevkilerini elde etmelerinin sonucu olarak ├çerkeslerÔÇÖe kar┼č─▒ ayr─▒ bir ilgi duyulmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

KafkasyaÔÇÖn─▒n Ruslar taraf─▒ndan uygulanan┬á i┼čgal ve kolonizasyon harekat─▒ s─▒ras─▒nda; Alman, Rus ve di─čer Avrupal─▒ ├ólimlerin i├žinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ RuslarÔÇÖ─▒n ÔÇťDo─ču ─░limleri AkademisiÔÇŁnin g├Âr├╝n├╝┼čte gayesi, bilinmeyen Do─ču ve Bat─▒ milletlerini her y├Ân├╝ ile tetkik etmek, ger├žekte ise Rus EmperyalizmiÔÇÖne zemin haz─▒rlamakt─▒.

├çar Petro I. Aleksievi├ž (Deli Petro), ├Âlmeden ├Ânce ger├žekle┼čtirmek istedi─či hayat─▒n─▒n en b├╝y├╝k gayelerinden biri olarak kabul etti─či s├Âz konusu ÔÇťDo─ču ─░limleri AkademisiÔÇŁnin temellerini atm─▒┼č, kadrosunu ve masraflar─▒n─▒ tespit ederek, ├žal─▒┼čacak ilim adamlar─▒n─▒ dahi RusyaÔÇÖya davet etmi┼čtir. ├ľl├╝m├╝nden sonra halefleri ayn─▒ yoldan ayr─▒lmad─▒klar─▒ gibi, Akademinin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ takip edilen Rus politikas─▒na uygun bir ┼čekle sokmu┼člard─▒r.

Do─ču ─░limleri AkademisiÔÇÖnde M├╝sl├╝man T├╝rk D├╝nyas─▒(Kafkasya d├óhil) bir b├╝t├╝n olarak ve her y├Ân├╝ ile ele al─▒nm─▒┼č; psikoloji, pedagoji ve sosyoloji ilimlerine g├Âre tetkik edilip, hangi ┼čartlarda zaaf g├Âsterdi─či, hangi ┼čartlarda yenilmez oldu─ču tespit edilmi┼čtir. Bundan sonra RuslarÔÇÖ─▒n takti─či bu ilmi g├Âr├╝┼člere g├Âre ayarlanm─▒┼č, T├╝rk├╝n (ayn─▒ ┼čekilde ├çerkeslerÔÇÖin) zaaf g├Âsterdi─či anlarda harekete ge├žmi┼č, yenilmez oldu─ču anlarda ise, sulh mele─či kisvesine b├╝r├╝nm├╝┼čt├╝r.

RuslarÔÇÖ─▒n 1722 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖa yard─▒m bahane ederek Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖne b├╝y├╝k bir ordu ile sald─▒rmas─▒, HazarÔÇÖa kar┼č─▒ alakas─▒z olmaya Osmanl─▒ Devletini harekete ge├žirmi┼č ve Tiflis, Nah├živan ve Revan fethedilmi┼čti. 1724ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖda yap─▒lan antla┼čmada Osmanl─▒ taraf─▒ Ruslar─▒n ele ge├žirdi─či yerlerin ┼×ah taraf─▒ndan g├Ân├╝ll├╝ verildi─čini kabul ediyor ve kendisi de Karaba─č, Gence, Tebriz, Nah├živan, Erivan, Kazvin ve G├╝rcistanÔÇÖ─▒ al─▒yordu.

Harek├óta devam eden Osmanl─▒ Devleti Eyl├╝l 1724ÔÇÖte Revan ve Nah├živanÔÇÖ─▒; A─čustos-Eyl├╝l 1725 Lori ve Gence teslim al─▒nm─▒┼čt─▒r. Ruslar─▒n ─░ran topraklar─▒nda yapt─▒─č─▒ i┼čgale kar┼č─▒ ba┼članan bu harek├ót daha sonra ─░ranÔÇÖ─▒n birli─čini sa─člamas─▒ ile bu Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒ÔÇÖna d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

Bu arada Rus ├çar─▒ IV. Ivan (1533-1584), Kazan (1552) ve Ast─▒rahanÔÇÖdan (1557) sonra Volga-Hazar ticaret yolunu ve HazarÔÇÖ─▒n kuzey sahillerini de ele ge├žirmek istiyordu. Bunu i├žin de Rusya, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ Safevilerden yararlanmay─▒ ve HazarÔÇÖ─▒n kuzeyinde g├╝├žlenmeyi ama├žl─▒yordu.

Bu amaca y├Ânelik olarak Rus ├çar─▒ IV. Ivan 1569ÔÇÖda Aleksey Hoznikov liderli─činde KazvinÔÇÖe el├ži g├Ândermi┼č ve ─░ranÔÇÖa y├╝z top ile be┼č y├╝z t├╝fek yard─▒mda bulunmu┼čtur.

Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒ (1578-1590) esnas─▒nda RusyaÔÇÖya giden Safevi el├žisi Andi Bey, Ruslara Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ i┼č birli─či yapmalar─▒ halinde Bak├╝ ve DerbentÔÇÖi vermeyi teklif etmi┼čtir. Ruslar da bunu temin i├žin Vas─▒l├žikoytÔÇÖu g├Ârevlendirmi┼č ve ─░ranÔÇÖ─▒ ÔÇťen k├Ât├╝ d├╝┼čman─▒ olan T├╝rklere kar┼č─▒ÔÇŁ desteklemeyi vaat etmi┼čtir. ├çar Boris Gudonov (1598-1605) h├╝k├╝mranl─▒─č─▒ esnas─▒nda ─░ranÔÇÖa g├Ânderdi─či heyet vas─▒tas─▒ ile Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ yaz─▒l─▒ antla┼čma yollar─▒n─▒ denemi┼čtir. Michael Feodorovi├ž zaman─▒nda (1613-1645) ─░ran-Rus ili┼čkileri ivme kazanm─▒┼č ve Abbas Mirza ├çarÔÇÖ─▒n ─░ranÔÇÖa g├Ânderdi─či heyete g├╝├žlerinin birle┼čtirirlerse K─▒r─▒mÔÇÖa kadar d├╝┼čman kalmayaca─č─▒n─▒ ve hatta olan d├╝┼čmanlar─▒n da kendilerine kar┼č─▒ duramayaca─č─▒n─▒ bildirmi┼čtir. Bu t├╝r ili┼čkileri daha sonraki y─▒llarda da devam etmi┼čtir.

Osmanl─▒larla Safeviler aras─▒ndaki ili┼čkilerde Kafkas siyaseti, di─čer ana gerginlik unsurlar─▒ yan─▒nda ├Ânemli bir yere sahip olmu┼čtur. Stratejik olarak Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖnde AzerbaycanÔÇÖa h├ókim olma gibi bir d├╝┼č├╝nce, daha Yavuz Sultan SelimÔÇÖin TrabzonÔÇÖdaki ┼čehzadelik y─▒llar─▒nda Safeviler ile yapt─▒─č─▒ m├╝cadelelerde ilk belirtilerini g├Âstermi┼čtir.

Osmanl─▒lar─▒ 1720ÔÇÖlerde ─░ran ile olan sava┼č 1736 y─▒l─▒na kadar devam etmi┼čtir. Aral─▒klar ile devam eden bu sava┼č yap─▒lan bar─▒┼č ile Kafkasya b├Âlgesinde fiili olarak h├ókimiyet kurmalar─▒n─▒ bir kere daha ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žland─▒rm─▒┼čt─▒.┬á Bundan sonraki geli┼čmeler ise daha ├žok k├╝├ž├╝k ├žapl─▒ askeri harek├ót ve bundan da ├Ânemli diplomatik faaliyetlerle kendini g├Âsterecektir.

O d├Ânemde Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖnin herkesten ├Ânce Rus, Osmanl─▒ ve Safevi Devletleri i├žin olan de─čeri pek fazlayd─▒. Kafkasya, Rus yay─▒lma siyasetine ve sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒, Osmanl─▒ ve Safevi Devletlerinin varl─▒k ve ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ sa─člamla┼čt─▒r─▒p koruyabilecek bir durumda idi. Onun i├žindir ki, buralar─▒, Osmanl─▒ ve ─░ran ├žeki┼čmelerine kanl─▒ ve feci sahneler olu┼čturmaktan kurtulamam─▒┼čt─▒r. Bundan dolay─▒ her iki M├╝sl├╝man Devlet, varl─▒klar─▒n─▒ tehdit etmekte olan ortak tehlikeye; yani Rus istilas─▒na kar┼č─▒ birlik ve beraberlik gerekti─čini anlay─▒p, Kafkasya politikalar─▒ ile ilgili bir uyu┼čma sa─člayamam─▒┼člard─▒r.

O kadar ki, bu iki devlet, hi├ž olmazsa KafkasyaÔÇÖya maddi-manevi bir g├╝├ž ve kuvvet, siyasi y├Ânden bir varl─▒k vermek ve ├çerkeslere ├Âzg├╝rl├╝k sava┼člar─▒nda yard─▒m etmek politikas─▒n─▒ dahi d├╝┼č├╝nememi┼člerdir. K─▒r─▒m seferi ve Paris Kongresi b├Âyle bir politikan─▒n uygulanmas─▒na pek elveri┼čli bulunmu┼č iken, ne yaz─▒k ki bundan da yararlan─▒lamad─▒.

RusyaÔÇÖy─▒ KafkasyaÔÇÖn─▒n i┼čgali ve kolonizasyonuna y├Ânelten en etkin neden, daha ├Ânce de─činildi─či gibi, ├çar Petro I. Aleksievi├žÔÇÖin (Deli Petro) vasiyetnamesi ve buna dayan─▒larak kurulan ÔÇťDo─ču ─░limleri AkademisiÔÇŁnin Rus Emperyalizmine zemin haz─▒rlayan s├Âzde bilimsel ├žal─▒┼čmalar te┼čkil etmektedir..

Di─čer yabanc─▒lar─▒n ├çerkesler i├žin yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmalar ne kadar takdire ┼čayan olsa da; yine de do─črudan do─čruya ├çerkeslerÔÇÖden biri olmad─▒klar─▒, tarihiyle ilintili olmad─▒klar─▒, ├çerkes halk─▒n─▒n s├Âzl├╝ k├╝lt├╝r aktar─▒mlar─▒na, geleneklerine, ahlak ve adab─▒na, toplumsal ya┼čam anlay─▒┼člar─▒na, ruhsal yap─▒lar─▒na hakk─▒yla n├╝fuz edememi┼člerdir. Hatta ┼čimdiye kadar ├çerkes dili hakk─▒nda bile derinli─čine bir ├žal─▒┼čma yapabilmi┼č de─čildir.

Bu nedenle m├╝kemmel bir ÔÇť├çerkes TarihiÔÇŁnin yine ancak ├çerkesler taraf─▒ndan yaz─▒labilece─čini kabul etmek gerekir.

KafkasyaÔÇÖya ili┼čkin olarak yabanc─▒ yazarlar─▒n kaleme ald─▒klar─▒ ise ulusal duygu ve duyarl─▒l─▒k s├Âz konusu olmad─▒─č─▒ gibi, i┼čin i├žerisine ─▒rk ve inan├ž taasubu da girmi┼čtir. Bu nedenle ├çerkeslerÔÇÖin eski tarihlerine dair bilgiler ├žok b├Âl├╝k p├Âr├ž├╝k ve yanl─▒┼čl─▒klarla doludur.

├çerkes Tarihi yaz─▒l─▒m─▒ konusuna girmeden ├Ânce, ├çerkesya ve ├çerkes halk─▒ hakk─▒nda yaz─▒lan eserlerden, ├Ârnek vermek amac─▒ ile sadece birka├ž eser ve yazar─▒ndan s├Âz etmekte fayda vard─▒r.

XIX. y├╝zy─▒lda Rusya Devleti hizmetinde ├žal─▒┼čm─▒┼č olan Frans─▒z as─▒ll─▒ Rus vatanda┼č─▒ Leonti Yakovlevi├ž Lyulye (1805-1862) ├çerkes etnografyas─▒na de─čerli katk─▒larda bulunmu┼čtur. 1820-1860 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├çerkesyaÔÇÖda Rusya hizmetinde ÔÇť├ľzel g├Ârevli memurÔÇŁ olarak g├Ârev yapm─▒┼č ve ├çerkeslerle yak─▒n ili┼čkilerde bulunmu┼čtur.

Yazar, ilk olarak 1846ÔÇÖda Rus├ža ├çerkes├že bir s├Âzl├╝k yay─▒nlad─▒. ├çerkesya konusunda da ├Ânce yay─▒nlanan ÔÇť├çerkeslerin (Ad─▒─če), Abhazlar─▒n (Aze─če) ve Onlarla Kom┼ču Da─čl─▒ Halklar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ ├ťlkeye Genel Bak─▒┼čÔÇŁ ve ÔÇťNatuhaylar, ┼×aps─▒─člar ve AbadzehlerÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ makaleleri ise ilk olarak 1857ÔÇÖde, kendisinin de faal ├╝yesi oldu─ču ÔÇťRus Co─črafya Cemiyeti Kafkasya ┼×ubesiÔÇŁnin yay─▒n organ─▒ olan ZkorgoÔÇÖda, IV. kitap├ž─▒kta yay─▒nland─▒. ÔÇť├çerkeslerde ─░nan─▒┼člar, Dini T├Ârenler ve Bo┼č ─░nan├žlarÔÇŁ 1862ÔÇÖde V.kitapta ÔÇť┼×aps─▒─člar ve Natuhaylar─▒n Toplumsal Kurumlar─▒ ve GelenekleriÔÇŁ ise 1866ÔÇÖda VII. kitapta yay─▒nland─▒.

S├Âz konusu d├Ârt makale daha sonra ayr─▒ bir kitap olarak 1927ÔÇÖde KrasnadorÔÇÖda, 1990ÔÇÖda UkraynaÔÇÖda, 1991ÔÇÖde KievÔÇÖde, ayn─▒ y─▒l Nal├žikÔÇÖte yeni bask─▒lar─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r.Murat Pap┼ču, bu eserin T├╝rk├žeye ├ževirisinin ├Âns├Âz├╝nde ┼č├Âyle s├Âz eder;

ÔÇťRusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖya ve ├çerkeslere g├Âsterdi─či bu ilginin bilimsel kayg─▒lardan ├žok emperyalizmin genel e─čilimi olan ve i┼čgal edilmesi planlanan ├╝lkenin ve halk─▒n─▒n her ┼čeyini bilme ve bunu amaca uygun olarak kullanma arzusundan kaynakland─▒─č─▒ndan ┼č├╝phe yoktur. Nitekim XIX. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda Rusya, art─▒k ├çerkesyaÔÇÖn─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝ i┼čgal etmi┼č ve aralar─▒nda ittifak kurarak direnmeye devam eden sahildeki ├çerkeslerle- ┼×aps─▒─č, Natukoy, Abadzah ve Ub─▒hlar sava┼č halindeydi.ÔÇŁ

Lyulye, s├Âz konusu eserde, ├Âzellikle ├çerkesya ve ├çerkeslerden s├Âz eder;

ÔÇťBiz genellikle Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzey yama├žlar─▒nda oturan b├╝t├╝n kavimleri ÔÇś├çerkesÔÇÖ diye adland─▒r─▒yoruz. Fakat onlar kendilerine ÔÇťAdi─čeÔÇŁ diyorlar. Adi─če ve ├çerkes kavram─▒ ┼ču kollardan te┼čekk├╝l eder; Abadzah, ┼×aps─▒─č, Natkua├ž, Kabartag, Besleney, Moho┼č, Kemgoy, Hatukoy, Bzede─č ve Jan.ÔÇŁ

ÔÇťPallas, ├çerkeslerin ├╝lke ├╝lke dola┼čan ┼č├Âvalyeler olduklar─▒n─▒, KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan Halklar─▒ itaatleri alt─▒na al─▒p, T├Âton ┼č├Âvalyelerinin hiflandahlara dillerini ├Â─čretmesi gibi, ├çerkeslerin de kendi dillerini yava┼č yava┼č onlara ├Â─črettiklerini ileri s├╝r├╝yor.ÔÇŁ

Yine, XIX.y├╝zy─▒lda 1852ÔÇÖden itibaren KafkasyaÔÇÖda Genel Valiler kaleminde RusyaÔÇÖn─▒n emrinde ├žal─▒┼čm─▒┼č olan Frans─▒z as─▒ll─▒┬á Kafkasolog Adolf Petrovi├ž Berje (1828-1886) taraf─▒ndan 1858 y─▒l─▒nda TiflisÔÇÖte yay─▒nlanan ÔÇťKafkasyal─▒ Da─čl─▒ Kavimlerin K─▒sa TasviriÔÇŁ adl─▒ kitapta, o d├Ânemde az bilinen KafkasyaÔÇÖy─▒ ve halklar─▒n─▒ k─▒saca tan─▒tmay─▒ ama├žlam─▒┼čt─▒r. Murat Pap┼ču, bu kitab─▒n T├╝rk├žeye ├ževirisinin ├Âzs├Âz├╝nde ┼č├Âyle s├Âz eder;

ÔÇť├ľzellikle XIX.y├╝zy─▒lda RusyaÔÇÖda yap─▒lan bu t├╝r ├žal─▒┼čmada, bilimsel meraktan ├žok RusyaÔÇÖn─▒n ─░mparatorluk politikas─▒n─▒n bir gere─čidir. Bu ├žal─▒┼čmalar KafkasyaÔÇÖn─▒n i┼čgalini kolayla┼čt─▒rd─▒─č─▒ ┼č├╝phesidir. Kitaptaki yanl─▒ ve k├╝├ž├╝mseyici yorumlar─▒ okurken BerjeÔÇÖnin, kendine ÔÇťvah┼či Da─čl─▒lara medeniyet g├Ât├╝rmeÔÇŁ misyonu y├╝kleyen RusyaÔÇÖn─▒n politik sipari┼čini yerine getiren bir memur oldu─ču unutulmamal─▒d─▒r.ÔÇŁ

Kafkasolog Adolf Berje, s├Âzkonusu kitapta, ├çerkeslerÔÇÖin kendi efsanelerine g├Âre; ├çerkes Halk─▒n─▒ olu┼čturan kabilelerin a┼čamal─▒ olarak, 100 y─▒ll─▒k bir s├╝re i├žinde , Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzey yama├žlar─▒na yerle┼čmelerinden s├Âz ediyor. ├çerkes Halk─▒n─▒ olu┼čturan kabilelerin adlar─▒n─▒n da, Kabardeyler, ┼×aps─▒─člar, Natuhajlar(Nathokuac), Se─čekler veya Heaklar, Abadzehler, Hatukaylar, Bjedu─člar, Janeler, Kemguylar(Kemirgoy, Temirgoy), Ye─čerukoylar, Besleneyler ve Maho┼člar diye ge├žer.

BerjeÔÇÖye g├Âre;ÔÇŁ ├çerkesya ÔÇť denilen ├╝lkeye, Ub─▒h topraklar─▒ dahil olmak ├╝zere b├╝t├╝n k├╝├ž├╝k Kabardey, ├çerek ve Malka nehirleri aras─▒ndaki Kabardey d├╝zl├╝─č├╝n├╝n b├╝y├╝k yar─▒s─▒; Teberda, Kuban, Laba ve Belaya aras─▒ndaki da─č├Ân├╝ d├╝zl├╝─č├╝; A┼ča─č─▒ KubanÔÇÖ─▒n sol k─▒y─▒s─▒ ve son olarak KaradenizÔÇÖin Kuban a─čz─▒ndan Bz─▒b nehrine kadar olan do─ču k─▒y─▒s─▒ girmektedir. 1829 y─▒l─▒na kadar Kuban nehri(├çerkeslerÔÇÖde P┼č─▒j), RusyaÔÇÖn─▒n m├╝lkiyetindeki topraklar─▒n ├çerkes topraklar─▒yla s─▒n─▒r─▒n─▒ te┼čkil ediyordu.

RuslarÔÇÖ─▒n Kafkasya b├Âlgesini i┼čgali d├Âneminde; 1835-1836, 1837-1838 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├Âncelikle AbhazyaÔÇÖdan ba┼člamak ├╝zere ├çerkesya topraklar─▒n─▒n Kabardey B├ÂlgesiÔÇÖnin bir b├Âl├╝m├╝ ile Ad─▒geyÔÇÖi de gezip daha sonra k─▒y─▒ boyuna inan ve t├╝m k─▒y─▒y─▒ ge├žerek tekrar TiflisÔÇÖteki kararg├óha d├Ânen Feodor Feodorovi├ž Tornau ilerici Rus subaylar─▒n─▒n en parlak temsilcilerinden biridir.

TornauÔÇÖnun bu seyahati esnas─▒nda toplam─▒┼č oldu─ču ├žok ├Ânemli bilgileri, Kafkas-Rus Sava┼č planlamas─▒nda Ruslar de─čerlendirmi┼člerdir.

├çerkes topraklar─▒ ve ├çerkes halk─▒ hakk─▒nda ├žok de─čerli bilgileri i├žeren bu seyahat notlar─▒, Kafkas-Rus Sava┼člar─▒ bittikten sonra, 25 Eyl├╝l 1864 tarihinde MoskovaÔÇÖda kitap haline getirilerek yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Tornau, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan ba┼člayarak, KubanÔÇÖ─▒n ├Âte yan─▒nda ya┼čayan insanlar─▒ ├╝├že ay─▒r─▒r: ├çerkesler, Abazinler ve Tatarlar. Bunlar─▒n birbirine hi├ž benzemeyen ├╝├ž yabanc─▒ dil ile konu┼čtuklar─▒n─▒ ve bu arada asl─▒n─▒ ├ž├Âzemedi─či bir d├Ârd├╝nc├╝ dil Ub─▒hÔÇÖdan s├Âz eder.

Tornau, seyahat kitab─▒nda ├çerkesler ile ilgili olarak ┼č├Âyle s├Âz eder:

ÔÇť├çerkesler kendilerine Adige olarak hitap ederler. Bir k─▒sm─▒ prens ve asilli─či kabul ediyor, bir k─▒sm─▒ ise prens ve asilli─či reddediyor. ├çerkeslerde iki leh├že vard─▒r. Biri Kabartayca (bu prens ├çerkeslerinin leh├žesidir), di─čeri Abzehce (├Âzg├╝r s├╝lalelerin leh├žesi). Benim zaman─▒mda KubanÔÇÖ─▒n ├Âte yan─▒nda olan ├çerkesler bu leh├žeyi kullan─▒rd─▒.ÔÇŁ

  1. a) Prens sülalelerine itaat eden Çerkesler;

1.Besleneyi; Bal┼čoy LabaÔÇÖda ve Te├ženyeÔÇÖde sekiz bin ki┼či ya┼č─▒yordu. Bunlar─▒n prensi Kanuk ve ┼×aloh s├╝laleleri idi.

2.Kemirgoy; Yegeriko. Bunlar Prens BalatukoÔÇÖnun emrindeydiler. LabaÔÇÖn─▒n alt taraf─▒nda, dokuz bin ki┼či ya┼č─▒yordu.

3.Maho┼č, Laba Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n sol taraf─▒nda KemirgoyÔÇÖun ├╝st├╝nde iki bin be┼č y├╝z ki┼či, Prensleri BogorsuhÔÇÖtu.

4.Hatugay, Prensleri Hatugayd─▒. Laba ve Shagua┼če ─▒rma─č─▒n─▒n sa─č taraf─▒nda, be┼č bin insan ya┼č─▒yordu.

5.Bjedu─č, P┼čehups ─▒rma─č─▒ ile Psi┼če ─▒rma─č─▒n─▒n alt taraf─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒. Alt─▒ bin kadard─▒lar ve Prensleri Kami┼čey ve ├çer├žeynÔÇÖdi.

6.Kabartaylar, UrupÔÇÖta ya┼čamak i├žin yerle┼čtirilmi┼člerdi. D├Ârt bin ile be┼č bin aras─▒nda insan ya┼č─▒yordu.

b)├ľzg├╝r ├çerkesler;

1.┼×aps─▒─člar, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan ba┼člayarak Ana ┼×agey nehrine kadar olan b├Âlgede, NatuhayÔÇÖlar da Ana ile Sucuk koyu aras─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒. Bunlar ┼×aps─▒─č say─▒l─▒rlar. Ancak kendilerine isim(Natuhay) verdiler. ├ť├ž y├╝z bin kadar olduklar─▒ tahmin ediliyordu.

2.Abzehler, ┼×hagua┼če nehrinin ├Âte yan─▒ ile ormanda ya┼č─▒yorlard─▒. Say─▒lar─▒ y├╝z altm─▒┼č bin civar─▒ndayd─▒.

3.Ub─▒hlar, baz─▒lar─▒ Ub─▒hlarÔÇÖ─▒n ├Âzel soylar─▒ olduklar─▒n─▒ s├Âylerlerdi. Da─člar─▒n g├╝zey bat─▒s─▒nda So├ži ile ┼×ahe nehri aras─▒nda ┼×aps─▒─člara kar─▒┼čm─▒┼č olarak ya┼č─▒yorlard─▒. Hize, Vord─▒m, ┼×imigua├ž ve Zuitst asil s├╝laleleri idi. ├çerkesler bunlara Ardon derlerdi. Maalesef Ub─▒h dilini konu┼čana rastlamad─▒m. Rastlad─▒─č─▒m Ub─▒hlar da ├çerkesce konu┼čuyorlard─▒. Alt─▒ bin kadar Ub─▒h oldu─ču tahmin ediliyordu. ├çerkes kabileleri yakla┼č─▒k olarak be┼č y├╝z bin ki┼čiydi.

ÔÇť├çerkesyaÔÇÖn─▒n Ruslar taraf─▒ndan ─░┼čgaliÔÇŁ adl─▒ eserin yazar─▒ Albay Se─čmen Esadze, G├╝rc├╝ as─▒ll─▒d─▒r. Kitap, ilk defa 1914 y─▒l─▒nda RusyaÔÇÖda yay─▒nland─▒. Kitap, esas olarak Kafkasya ÔÇť├ľzg├╝rl├╝k Sava┼člar─▒ÔÇŁn─▒n 1830-1864 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki son d├Ânemi, Ruslar a├ž─▒s─▒ndan incelemektedir. Yazar, ├çerkesleri ÔÇťD├╝┼čman HalkÔÇŁ, istilac─▒ Rus birliklerine kar┼č─▒ yurdunu savunmakta olan ├çerkes askeri birliklerini ÔÇťg├╝ruhÔÇŁ olarak adland─▒rmaktad─▒r.

T├╝rk├žesi Murat Pap┼ču taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilen bu kitab─▒n takdim k─▒sm─▒nda ara┼čt─▒rmac─▒ yazar Sefer E.Berzeg ┼č├Âyle s├Âz eder; ÔÇťKitap ikinci defa 1993 y─▒l─▒nda MaykopÔÇÖta yay─▒nland─▒. Okuyucu, kitab─▒n yaz─▒l─▒┼č amac─▒n─▒n RusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ istila ve kolonile┼čtirme politikas─▒n─▒ hakl─▒ ├ž─▒kartmak oldu─čunu unutmamak ve ele┼čtirel bir g├Âzle bakmak ko┼čulu ile, bu kitaptan d├Ânemin olaylar─▒ hakk─▒nda baz─▒ bilgiler elde edebilecektir.

Nitekim S.Esadze, d├╝┼čman g├Âz├╝ ile bakt─▒─č─▒ Bat─▒ Kafkasya halklar─▒n─▒ Adige ve Abaza olmak ├╝zere iki as─▒l kavime ay─▒r─▒r. ├çerkes kavmine mensup olanlar─▒, Besleneyler, Bjedu─člar, Maho┼člar, Yegerukaylar, Temirgoylar, Ham─▒┼čeyler, Natuhaylar, Yukar─▒ ve A┼ča─č─▒ Abadzehler, yak─▒n ve uzak ┼×aps─▒─člar ve Ub─▒hlar olarak zikrettikten sonra, bunlar─▒n Laba, Belaya, Afibs nehirleri aras─▒nda, taa denize kadar Kafkas S─▒ra Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n her iki taraf─▒nda So├žiÔÇÖden AnapaÔÇÖya kadar olan s─▒n─▒rlar i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ndan s├Âz eder.

Ayn─▒ d├Ânemde, ├çerkesler hakk─▒nda ├žok de─čerli bilgileri bize aktaran soylu bir aileden olan Frans─▒z yazar ┼×├Âvalye Taitbout De MarignyÔÇÖnin 1818-1823 ve 1829 y─▒llar─▒nda ├çerkezistanÔÇÖa yapm─▒┼č oldu─ču ├╝├ž seyahata ili┼čkin an─▒lar─▒n─▒ kapsayan ÔÇť├çerkesya SeyahatnamesiÔÇŁ adl─▒ eseri, kendisi OdesaÔÇÖda Hollanda Konsoloslu─čuÔÇÖndaki g├Ârevinden izinli oldu─ču bir zamanda, Rusya bas─▒n─▒nda, kendisinden habersiz olarak, her t├╝rl├╝ yanl─▒┼čl─▒klar ve kasti hatalarla dolu olarak 1836 y─▒l─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

1837ÔÇÖde ─░ngiltereÔÇÖde ger├žek seyahatnamenin asl─▒ndan 1994 y─▒l─▒nda T├╝rk├že terc├╝mesi yap─▒lan yeni bask─▒ kitab─▒n ├Âns├Âz├╝nde, Ayd─▒n O.Erkan bu kitap i├žin ┼č├Âyle s├Âz eder; Bu kitap, ├çerkesler aras─▒na giren, onlar─▒n konu─ču olan ve onlar─▒ tarafs─▒z olarak anlamaya ├žal─▒┼čarak her y├Ânleri ile ara┼čt─▒ran ilk ve tek Avrupal─▒ g├Ârg├╝ tan─▒─č─▒n─▒n an─▒lar─▒ olmas─▒ nedeniyle bu konuda ├žok ilgin├ž ve ilk de─čerli belgedir.

XIX. y├╝zy─▒ldan ├Ânceki y─▒llarda KafkasyaÔÇÖy─▒ ├že┼čitli nedenlerle gezen Avrupal─▒ bilim adam─▒, t├╝ccar, gezginci ve benzeri ki┼čiler taraf─▒ndan Kafkasya ve ├çerkesler konusunda bir tak─▒m yaz─▒l─▒ eserler b─▒rakm─▒┼člard─▒r. Bunlar─▒n ilgilendikleri konular, sadece ├Âzeli kaps─▒yordu. XIX. y├╝zy─▒ldaki bu eser kadar geni┼č anlaml─▒ ve tam g├Ârg├╝ tan─▒─č─▒ de─čildiler.

O d├Ânemin en b├╝y├╝k deniz g├╝c├╝ olan ─░ngiltere, RusyaÔÇÖn─▒n Edirne Antla┼čmas─▒ ile ├çerkesyaÔÇÖya sahip oldu─ču tezine kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒na ra─čmen, zaman─▒n d─▒┼č i┼čleri bakan─▒ Palmerston Rus yanl─▒s─▒ bir politika izlemi┼čtir. Olaylar─▒ devaml─▒ olarak Rusya lehine yorumlam─▒┼č ve 1828ÔÇÖde ├ž─▒kan sava┼člardan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni sorumlu tutmu┼čtur.

Buna kar┼č─▒l─▒k ─░ngiliz Kral─▒ IV. William Rus kar┼č─▒t─▒ bir insand─▒r. ├çerkesyaÔÇÖn─▒n ba─č─▒ms─▒z bir ├╝lke oldu─ču ve RusyaÔÇÖn─▒n ├çerkes k─▒y─▒lar─▒n─▒ abluka alt─▒na almaya hakk─▒n─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermek i├žin tuz y├╝kl├╝ bir geminin oraya g├Ânderilmesine karar verir.

B├Âylece MR. BelleÔÇÖe ait Vixen gemisi do─črudan ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒na gide rve sadece eski bir kalenin y─▒k─▒nt─▒lar─▒n─▒n bulundu─ču Sucuk KaleÔÇÖde k─▒y─▒ya demir atar. Geminin geli┼činden otuz alt─▒ saat sonra, m├╝rettebat─▒n ├žo─čunlu─ču ve mal sahibi karada pazarl─▒k yaparken, a├ž─▒k denizden gelen Ajax adl─▒ bir Rus f─▒rkateyni 25 Kas─▒m 1836ÔÇÖda gemiye el koyar, ─░ngilizler tutuklan─▒r, ambargoyu delmekle su├žlan─▒rlar ve gemi ile i├žindeki mallar da ganimet olarak al─▒n─▒r. G├╝ya ├çerkesya RusyaÔÇÖn─▒n bir par├žas─▒ ve ─░ngilizler ka├žak├ž─▒l─▒k yap─▒yorlard─▒. Bu olay ─░ngiltereÔÇÖde b├╝y├╝k bir infiale sebep olmu┼č ve halk ile Kral sert bir tepki g├Âsterilmesini isterken h├╝k├╝met Rus yanl─▒s─▒ politikas─▒na devam etmi┼čtir.

Ruslar, Mr. Belle ve ondan sonra ├çerkesyaÔÇÖya gelen Mr. Longwort ile Mr. StrangwaysÔÇÖin faaliyetlerinden son derece rahats─▒z olmu┼člard─▒r. Bu ├Âfke ve nefretin sebebini anlamak zor de─čil. Ruslar ├çerkesyaÔÇÖn─▒n i┼čgalini bir ÔÇťoldubittiÔÇŁ ┼čeklinde bitirmek isterken, ├žok ┼čiddetli bir direni┼čle kar┼č─▒la┼čm─▒┼člar ve gelen ─░ngilizler de bu olaylar─▒ d├╝nya kamuoyuna duyurarak Ruslar─▒ ├žok zor durumda b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

ÇERKES TARİHİ YAZIMI:

├çerkesler binlerce y─▒ldan bu yana Kafkasya B├Âlgesinde ÔÇť├çerkesyaÔÇŁ denen anavatan topraklar─▒nda ya┼čamalar─▒na ra─čmen, sahip olduklar─▒ maddi ve manevi tarihi de─čerleri gelecek nesillere aktarmak konusunda ilk defa anavatan ├çerkesyaÔÇÖda onlar─▒n sosyal sorunlar─▒n─▒ tarih s├╝zgeci i├žinde dile getiren ┼×ora Noghumugo (1801-1844)d─▒r. Kendisi uzun y─▒llar ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇť├çerkes Halk─▒n─▒n TarihiÔÇŁ kitab─▒n─▒ i┼čgal s─▒ras─▒nda 1842 y─▒l─▒nda tamamlam─▒┼čt─▒r

├çerkesleri ilk defa tarih bilinci i├žinde anlatan bu kitap aradan uzun y─▒llar ge├žtikten sonra o─člu Lavristan taraf─▒ndan Piyatigorsk (Ps─▒fabe) kentinde 1861 y─▒l─▒nda Kafkasolog Adolf Berje denetiminde Rus├ža olarak bast─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Met Cunatukho Yusuf ─░zzet Pa┼ča, ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ┼×ora NoghumukoÔÇÖnun ÔÇť├çerkes TarihiÔÇŁ kitab─▒ hakk─▒nda, ├Âzetle ┼č├Âyle s├Âz eder:

ÔÇť├çerkesler i├žinde ├çerkezistan ve ├çerkeslere ili┼čkin tarih yazm─▒┼č olarak yaln─▒z bir ki┼či bilinmektedir ki, o da merhum tarih├ži ┼×ora NoghumukoÔÇÖdur. ├çerkeslerin ger├žekten ÔÇťUlusal TarihleriÔÇŁ olarak an─▒lmaya lay─▒k olan bu kitab─▒ bulup bana vermi┼č olan Abukh Musa BeyÔÇÖe te┼čekk├╝rlerimi ve minnettarl─▒─č─▒m─▒ sunar─▒m.ÔÇŁ

├çerkes tarihi, ilk defa ÔÇťParis Kafkas Eserleri KuruluÔÇŁ Ba┼čkan─▒ ve ÔÇťParis Asya Derne─čiÔÇŁ ├ťyesi Adolf Berje taraf─▒ndan 1866 y─▒l─▒nda Almancaya, daha sonra Frans─▒zca ├ževirisi yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

┼×ora Nogmuhuko, Nal├ž─▒kÔÇÖta ├Â─čretmenlik g├Ârevi s─▒ras─▒nda (1826), kendi toplumunun, ana dilinin, sanat─▒n─▒n, tarihinin derlenip, yaz─▒ya ge├žilmesinin gerekti─či bilincine varm─▒┼čt─▒r. ┼×oraÔÇÖn─▒n kaleme ald─▒─č─▒ tarih, ÔÇťhikayeci tarihÔÇŁ anlay─▒┼č─▒nda yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

Hik├óyeci tarih anlay─▒┼č─▒nda tarihsel olaylar─▒n sistemli, herhangi bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ne g├Âre a├ž─▒klamas─▒n─▒ yapmaks─▒z─▒n do─črudan do─čruya aktar─▒lmas─▒ s├Âz konusudur.

Hik├óyeci tarih├žilik tarih biliminin geli┼čmesinde ilk a┼čamad─▒r. Hik├óyeci tarzda tarih yaz─▒m─▒na eski ├ža─č uygarl─▒─č─▒ndan bu yana rastlanmaktad─▒r.

O zamandan g├╝n├╝m├╝ze dek yaz─▒lan kronikler, vakayinameler, hik├óyeci tarih├žili─čin verileridir. Hik├óyeci tarzda olay nakledenler ku┼čkusuz nesnel davranmamaktad─▒rlar. Kendi ├Âznel g├Âr├╝┼člerine ya da iktidar g├╝c├╝n├╝ ellerinde tutanlar─▒n isteklerine g├Âre onlara ho┼č gelecek bi├žimde yaz─▒p gitmektedirler.

┼×oraÔÇÖn─▒n Rus├ža yazd─▒─č─▒ ÔÇť├çerkes TarihiÔÇŁ hikayeci tarihin ├Ârnekleri ile doludur. ├ľrne─čin; ÔÇťYunan Sezar─▒ (h├╝k├╝mdar─▒) ve Adigelerin Justin ad─▒n─▒ verdikleri Justinyan, pek eski rivayetlerimize g├Âre, Ant kavminin m├╝ttefiki, dostu idi.ÔÇŁ; ÔÇťRivayet ederler ki, milad─▒n d├Ârd├╝nc├╝ y├╝zy─▒l─▒n─▒n ortalar─▒nda Baksan Nehri k─▒y─▒lar─▒nda yerle┼čen Dav ad─▒nda bir prens vard─▒.ÔÇŁ

B├╝t├╝n bunlara ra─čmen ÔÇťhik├óyeci tarihÔÇŁ anlay─▒┼č─▒ ile ele al─▒nm─▒┼č olan yaz─▒l─▒ belgeler bug├╝n tarih biliminin kaynaklar─▒ say─▒lmaktad─▒r.

┼×ora NoghumukoÔÇÖnun hik├óyeci tarih anlay─▒┼č─▒ ile kaleme ald─▒─č─▒ s├Âz konusu eserde, ├çerkes halk─▒n─▒n k├Âkeni ve eski tarihi, derinlemesine incelenip a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturulamam─▒┼č, hatta ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Rus i┼čgaline u─črad─▒─č─▒ son d├Ânem tamamen sessizlikle ge├ži┼čtirilmek zorunda kal─▒nd─▒─č─▒ bir ger├žektir.

Bilindi─či gibi, K─▒r─▒m Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n(1853-1856) bitiminde ParisÔÇÖte d├╝zenlenen konferansa i┼čtirak eden Avrupa Devletleri, ├çerkeslerÔÇÖin ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒ndan s├Âzedilerek,┬á d├╝zenlenecek bar─▒┼č antla┼čmas─▒na bu konuda bir madde eklemek emelinde idiler. Hatta ─░ngiliz el├žisi Canning , toplant─▒da g├Âr├╝┼č├╝lmek ├╝zere, (Koca) Re┼čid Pa┼čaÔÇÖdan talep edilen┬á ÔÇť Memalik-i KafkasyaÔÇÖn─▒n ahval-i tarihiyesi ÔÇť ni a├ž─▒klayan Layiha, d├Ânemin tarih├žisi Ahmed Cevdet Pa┼čaÔÇÖn─▒n vakanuvistli─či┬á zaman─▒nda(1855-1865) haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r.

S├Âzkonusu Layiha( 11 Nolu Tezkire ) ilk defa ─░stanbulÔÇÖda 20 Haziran 1918 tarihinde Yeni MecmuaÔÇÖda ne┼čredilmi┼čtir. Ahmed Cevdet Pa┼čaÔÇÖn─▒n toplam 40 Tezkireden olu┼čan vekayinameleri, M. Cavid Baysun taraf─▒ndan 1953 y─▒l─▒nda AnkaraÔÇÖda ÔÇť Tezakir-i Cevdet ÔÇť ad─▒ alt─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Ahmed Cevdet Pa┼ča(1823-1895)┬á s├Âzkonusu Layihada; ├Âzetle, Memalik-i KafkasyaÔÇÖy─▒ ├çerkezistan, Kabartay(Kabardey), Da─č─▒stan ve G├╝rcistan olmak ├╝zere d├Ârt b├Âlgeye ay─▒r─▒r. Bunlardan┬á ├çerkezistan b├Âlgesi ahalisinin 100.000ÔÇÖden fazla haneden olu┼čtu─čunu; do─čudan Da─č─▒stan, kuzeyden Kuban nehri, bat─▒dan Karadeniz, g├╝neyden ise G├╝rcistan ile s─▒n─▒rda┼č olup, halk─▒n tamam─▒ M├╝sl├╝man ├çerkeslerdir. Kabardey b├Âlgesi ahalisinin ise, yakla┼č─▒k 60.000 haneden olu┼čtu─čunu ve Kuban ile Terek nehirlerinin aras─▒nda yer ald─▒─č─▒n─▒, halk─▒n ekserisinin M├╝sl├╝man Kabardey ├çerkeslerÔÇÖi olu┼čturdu─čundan s├Âzetmektedir.

Tarih├ži Ahmed Cevdet Pa┼ča, ayr─▒ca, ÔÇť Tarih-i Cevdet ÔÇť adl─▒ eserinde (├ť├ž├╝nc├╝ K─▒s─▒m ├ť├ž├╝nc├╝ B├Âl├╝mde) , Kafkasya ve d├Ârt b├Âlgesinden, Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n tari├žesinden, ├çerkes kavimlerinin inan├žlar─▒ndan, ├çerkezistanÔÇÖla Devlet-i AliyeÔÇÖnin ili┼čkilerinden ve ├çekezistanÔÇÖa Vali tayin edilen Ferruh Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n faaliyetlerinden s├Âzetmektedir.

Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž eden ├çerkeslerin ileri gelenleri taraf─▒ndan; Ruslar─▒n i┼čgal s─▒ras─▒nda yay─▒nlad─▒klar─▒ ÔÇťGor├žakof DeklarasyonuÔÇŁnun etkisinde kalan Bat─▒l─▒ yazarlar ile bir k─▒s─▒m Osmanl─▒ m├╝verrihlerinin ├çerkesler hakk─▒ndaki olumsuz yarg─▒lar─▒n─▒n do─čru olmad─▒─č─▒ tarihen ortaya koymak amac─▒ ile Osmanl─▒-├çerkes ili┼čkilerinin en dostane d├Ânemi olan Sultan II. Abd├╝lhamit devrinde (1876-1909) m├╝kemmel bir ÔÇť├çerkezistan Tarih-i UmumiyesiÔÇŁ yaz─▒lmas─▒ konusunda olu┼čturulan bir komisyon taraf─▒ndan 1882ÔÇÖde haz─▒rlanan Lahiya 1883 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Sultan II. Abd├╝lhamitÔÇÖin bilgileri d├óhilinde haz─▒rlanan ve bir sureti Padi┼čaha sunulan ekteki LahiyaÔÇÖda ÔÇť├çerkezistan Tarih-i UmumiyesiÔÇŁ eserin yaz─▒lmas─▒n─▒n gerek├žesi giri┼č b├Âl├╝m├╝nde ┼č├Âyle a├ž─▒klan─▒yor:

ÔÇť[Bat─▒l─▒lar taraf─▒ndan yap─▒lan] Ne┼čriy├ót-─▒ k├ózibe-i gadd├ór├ónenin bu derece ilerlemesi aleyhinde s├Âz s├Âylenilen s├óÔÇÖir milelin m├╝d├ófaÔÇÖas─▒ misull├╗ ├çerkesler taraf─▒ndan bir m├╝d├ófaÔÇÖa-i┬á muktedir├óne-i┬á muh─▒k├óne ve ├çerkesistaÔÇÖn─▒n her ahv├ólini hakkiyle bildirir ne┼čriy├ót-─▒ m├╝stakim├óne ile muk├óbele ve m├╝d├ófaÔÇÖaya himmet eden olmamas─▒ndan ne┼čÔÇÖet etmi┼čtir. Bin├óenÔÇÖaleyh┬á haz├ó del├óÔÇÖil-i katÔÇÖiyye ile ┼ču isn├ód├ót ve m├╝fteriy├ót-─▒ v├ók─▒ÔÇÖan─▒n k├╝lliyen redd ve ibt├óline ve ├çerkesistanÔÇÖ─▒n her mev├ókiÔÇÖ ve ar├ózisine ve ├çerkeslerin men┼čeÔÇÖ ve ├ód├ót ve ahl├ók ve edebiy├ót ve efÔÇÖ├ól ve muÔÇÖ├ó┼čeret ve muÔÇÖ├ómelat-─▒ c├óhiliyye ve ┼čerÔÇÖiyye ve vuk├╗ÔÇÖ├ót-─▒ harbiyelerine d├óir m├╝kemmel bir ├çerkesistan tarih-i um├╗miyesinin tert├«bi ve ne┼črine nih├óyet derecede sarf-─▒ himmet eylemek bug├╝n aleÔÇÖl-um├╗m ric├ól-i ├çer├ókiseye farz olmu┼čtur. ├ç├╝nk├╝ bug├╝n ├çerkesler aleyhinde bulunan Avrupa efk├ór-─▒ um├╗miyesinin ├çerkesler lehinde bi-hakk─▒n taÔÇÖd├«l ve tahv├«line (tamam─▒yla d├╝zeltilip de─či┼čtirilmesine) ve an-be-an mahv ve m├╝nkar─▒z olmakta (t├╝kenmekte) olan kavmiyet ve ÔÇśasabiyyet-i ├çerkesiyyenin muh├ófaza ve ihy├ós─▒na bu tarih yard─▒m edecek ve belki bir mukaddeme-i m├╝stakile olabilecektir.ÔÇŁ

Yine, Sultan II. Abd├╝lhamitÔÇÖin saltanat─▒ d├Âneminde kaleme al─▒nd─▒─č─▒ anla┼č─▒lan ve H├╝davendigar vilayeti ve Eski┼čehirÔÇÖde C─▒r─▒k Ahmet ve Abaza Nogay Zok (?) vs beyefendilere kitab─▒n kaleme al─▒nan bir belgede ÔÇť├çerkes tarihiÔÇŁ yaz─▒lmas─▒ konusunda aynen ┼čunlar yaz─▒l─▒d─▒r:

ÔÇť┼×imdiye kadar tert├«b ve ne┼črine muvaffakiyet h├ós─▒l olam─▒yan ├çerkesistan Tarih-i Um├╗m├«siÔÇÖnin v├╝cuda get├╝r├╝lmesi gayet ehemm ve bunun hus├╗l├╝ i├ž├╝n ihtiyac├ót-─▒ milel ve ÔÇśasra v├ók─▒f olan m├╝tehayyiz├ón-─▒ ├çerakesenin (├çerkeslerin ileri gelenlerinin) arzusu muhakkakt─▒r. Bu tarihin derece-i l├╝zumu herkes├že bedih├« oldu─čundan burada tafsil├ót it├óÔÇÖs─▒na hacet g├Âr├╝lmedi. ─░┼čte bu kerre y├╝mneh├╝ÔÇÖl-ker├«m bu maksad-─▒ m├╝himme cidden te┼čebb├╝s edilerek tarihin s├╗ret-i tanzimine dair s├╗ret-i mahs├╗sada yap─▒lan ve bir n├╝sh├ós─▒ leffen (ekli olarak) g├Ânderilen tarifn├óme mucebince (gere─čince) bu tarihin tanzimine m├╝ba┼čeret olunmu┼č (giri┼čilmi┼č) ve melf├╗f pusula mant├╗kunca erb├ób-─▒ iktidardan [bir] heyet-i m├╝el┬ş life te┼čk├«l ve Bab─▒├óli alt─▒nda EbuÔÇÖs-Suud Efendi caddesinde kain 34 numrolu idareh├ónede i├žtima eylemekte bulunmu┼čtur. Art─▒k bu maksad─▒n s├╝rat-i hus├╗l├╝ne l├╝zumu kadar paran─▒n tedarik olunamamas─▒ndan ba┼čka bir m├óniÔÇÖ kalmam─▒┼čt─▒r ki bu da lev├óz─▒m-─▒ medeniyeye v├ók─▒f ve saye-i ├óli-i cen├ób-─▒ t├ócid├ór├«de iÔÇÖaneye mukadder ric├ól-i ├çerakesenin kesretine binaen bir ┼čey demek de─čildir. Binaenaleyh┬á haz├ó (bu) h├óÔÇÖiz olduklar─▒ h├ómiyet-i m├╝selleme-i vatanper┬şver├«lerine (ulusal ┼čeref ve haysiyetleri herkes├že kabul olunan vatan-severliklerine) nisbetle pek c├╝zÔÇÖ├« olmak ├╝zere tens├«b edilen (uygun bulunan) ve melf├╗f bilette muharrer (yaz─▒l─▒) bulu┬şnan paran─▒n s├╝rat-i m├╝mk├╝ne ile s├╗-y─▒ aciz├ónemize yeti┼čtirilmesini temenni ve daha ziyade iÔÇÖaneye himmet buyurduklar─▒ halde ayruca bilet g├Ânderilece─čini bey├ón eder ve bir de orada mevc├╗t olan ├╝mer├ó-y─▒ ├çerakeseye tefhim├ót ve te┼črif├ót-─▒ mukteziye icras─▒yla um├╗mundan ahz ├╝ cem olunabilecek (toplanabilecek) paran─▒n dahi bileti baÔÇÖdehu g├Ânderilmek ├╝zere defteriyle beraber irs├ól buyurulmas─▒n─▒ niy├óz eyleriz.ÔÇŁ

 

Mustafa Oral, ÔÇťSultan II. Abd├╝lhamit D├Âneminde Bir ├çerkes Tarihi Yaz─▒lmas─▒ Giri┼čimiÔÇŁ adl─▒ makalesinde belirtildi─čine g├Âre; Osmanl─▒ ve ├çerkes tarihi yaz─▒m─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir giri┼čim olan ÔÇť├çerkezistan Tarih-i UmumiyesiÔÇŁnin ├╝mmet├ži-millet├ži bir ├žizgide yaz─▒lmas─▒ tasarlanm─▒┼čt─▒r. Tasar─▒da insanl─▒k tarihinin Hz. ├édem ile ba┼člat─▒lmas─▒ ve ├çerkes tarihiÔÇÖnin d├Ânemlere ayr─▒lmas─▒nda izlenen y├Ântem ve yakla┼č─▒m modelinin ─░slam Tarih Anlay─▒┼č─▒ ├žizgisinde olmas─▒, buna ├Ânemli bir kan─▒tt─▒r. Bunlara ilaveten, ├çerkesler aleyhindeki ÔÇťBat─▒lÔÇŁ yarg─▒lar─▒n tashih edilmesi gayreti, H─▒ristiyanl─▒k alemini kar┼č─▒s─▒na alan bir tarih anlay─▒┼č─▒n─▒ mevzu bahis k─▒lmaktad─▒r. Bu yakla┼č─▒m, ayn─▒ zamanda Avrupa merkezli tarih anlay─▒┼č─▒na kar┼č─▒ bir tepkidir. ├çerkeslerin insan ticareti yapt─▒klar─▒ h├╝km├╝ne kar┼č─▒ ─░slam h├╝k├╝mlerinin ├Âne s├╝r├╝lerek savunulmas─▒ buna bir di─čer ├Ârnektir. ├çerkeslerin ba┼čkalar─▒ taraf─▒ndan olumsuz olarak g├Âr├╝len baz─▒ ├Âzelliklerinin ise tarihsel ko┼čullar─▒ i├žerisinde de─čerlendirilmesi ve ger├žekleri yans─▒tmad─▒─č─▒n─▒n vurgulanmas─▒, ├çerkes ulusal tarih yaz─▒m─▒ y├Ân├╝nde dikkate de─čer noktalard─▒r.

Ancak, bu tasar─▒ Sultan II. Abd├╝lhamit iktidar─▒n─▒n tarihe kar┼č─▒ olumsuz bir tutum tak─▒nmas─▒ ├╝zerine g├╝ndemden d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. 1890ÔÇÖl─▒ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda II. Abd├╝lhamit y├Ânetimi iktidara kar┼č─▒t bir tutumun olu┼čumuna zemin haz─▒rlad─▒─č─▒ gerek├žesiyle, ├Ânce tarih derslerini kald─▒rm─▒┼č, ard─▒ndan da felsefe ├Â─čretimini ilk├Â─čretimden ba┼člayarak b├╝t├╝n ├Â─čretim kurumlar─▒ndan kald─▒rmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bir s├╝re sonra da tarih yay─▒nlar─▒n─▒ s─▒k─▒ bir denetim alt─▒na almaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu geli┼čmenin de etkisi ile olsa gerek s├Âz konusu tasar─▒y─▒ ger├žekle┼čtirecek ortam ve ko┼čullar ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ

Met Cunotukho Yusuf ─░zzet Pa┼ča, ÔÇťKafkasya TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, bu konuda ┼čunlar─▒ belirtiyor; ÔÇťSultan II. Abd├╝lhamit d├Ânemince kurulan ├Âzel komisyon, daha sonra ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ bir sonuca ula┼čt─▒ramadan da─č─▒t─▒lm─▒┼č, ├╝yeleri de bir ┼čekilde yok edilmi┼č veya s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.ÔÇŁ

Yaz─▒m Kurulu ├ťyeleri aras─▒nda bulunan S├╝leyman Tevfik BeyefendiÔÇÖnin a├ž─▒klamas─▒na g├Âre; ├ťnl├╝ edebiyat├ž─▒ Nam─▒k Kemal Bey de bizzat bir Kafkas tarihi yazmak konusunda kaynak ara┼čt─▒rmalar─▒nda bulunmu┼čtur. Nam─▒k KemalÔÇÖin bu konudaki s├Âzleri ├žok ├Ânemlidir:

ÔÇť├çerkesler ┼č├Âhret meydanlar─▒nda ortaya koyduklar─▒ ├╝st├╝n kahramanl─▒klarla herkesin hayranl─▒k ve ├Âvg├╝s├╝n├╝ kazanm─▒┼čken, bu parlak sava┼č ve kahramanl─▒klar─▒na ili┼čkin elde bir tarihlerinin bulunmamas─▒ kadar ├╝z├╝nt├╝ verici bir ┼čey olamazÔÇŁ diyor.

├çerkes Tarihi yazma heves ve hareketi,┬á bir tak─▒m siyasi olaylarda da istismar edilmi┼č ve durmu┼čtu. O d├Ânemde ┼č├Âyle bir olay cereyan etmi┼čtir:

30 Kas─▒m 1882ÔÇÖde gece yar─▒s─▒ Padi┼čah II. Abdulhamid taraf─▒ndan saraya ├ža─čr─▒lan Sadrazam Sait Pa┼ča,┬á g├Ârevinden azledilerek bir odada g├Âz hapsine al─▒nm─▒┼čt─▒. G├╝ya, Padi┼čah─▒n halÔÇÖi i├žin ├çerkesler ile birlikte bir Cemiyet kurdu─ču ve bu Cemiyetin de┬á Padi┼čah─▒ g├Ârevden uzakla┼čt─▒rmak i├žin olu┼čturuldu─ču ve bunlar─▒n ba┼č─▒nda Mu┼čir Fuat Pa┼ča, K├╝tahyaÔÇÖl─▒ Akif ve Da─č─▒stanl─▒ Mehmet Pa┼čaÔÇÖlar ─▒n bulundu─ču, as─▒l ba┼čkanlar─▒n─▒n┬á ise Sadrazam Sait Pa┼ča oldu─ču hakk─▒nda Padi┼čaha bir jurnal gelmi┼č. S├Âzkonusu ihbar ├╝zerine o gece Padi┼čah tedbir almak ├╝zere Sait Pa┼čaÔÇÖy─▒ Sadaretten azletmi┼č, 18 saat sarayda g├Âz alt─▒nda bulundurulmu┼č ve bu cemiyetin olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒nca tekrar Sadaret m├╝hr├╝ kendisine verilmi┼čtir.

Sait Pa┼čaÔÇÖn─▒n Hat─▒rat─▒n─▒n 86. Sahifesinde┬á ÔÇť ├çerkes MeselesiÔÇŁ ┼č├Âyle anlat─▒lmaktad─▒r:

KafkasyaÔÇÖdan gelen ├çerkesler bir ÔÇť ├çerkes Tarihi ÔÇť yazmak istemi┼čler. M├╝nasip kimselerden bir heyet olu┼čturmu┼člar. Ancak, tarih yaz─▒l─▒nca ├╝st mevkilerde bulunan ├çerkeslerÔÇÖe dokunaca─č─▒n─▒ anlam─▒┼člar, i┼člerine gelemiyece─či inanc─▒nda olan bir k─▒s─▒m ├çerkesler, bu tarihi yazd─▒rmamak ve┬á yay─▒nlatmamak i├žin Padi┼čaha jurnal vererek ( bunlar Padi┼čah aleyhinde bir cemiyet ) diye g├Âstermi┼člerdi.

Ger├žek nedeni ÔÇť ├çerkezistan┬á Tarih-i Umumiyesi ÔÇť yaz─▒l─▒nca, yay─▒nlan─▒nca ├çerkeslerÔÇÖin sosyal konular─▒ ├╝zerinde de geni┼č bir bilgi verilecek; Asil, Halk ve K├Âle s─▒n─▒flar─▒ belirtilecek, alt tabakalardan olup da ├╝st mevkilerde bulunan ki┼čilerin kimlikleri belli olacak kayg─▒s─▒ ile bunun ├Ân├╝ne ge├žmek s├Âzkonusu olmu┼č, tertip haz─▒rlanm─▒┼č ve mevkiinden daima korkan Sultan II. Abd├╝lhamidÔÇÖe ( suikast yap─▒lacak ) diye jurnal verilmi┼čti.

Bu olay nedeniyle, tarih yaz─▒l─▒m─▒nda yer alan ki┼čiler hapis, s├╝rg├╝n veya g├Âzalt─▒na al─▒nm─▒┼člard─▒. ├ľrne─čin Da─č─▒stanl─▒ Muhammed┬á Faz─▒l Pa┼ča Ba─čdadÔÇÖa s├╝rg├╝n edilmi┼č, ─░stanbul da Tophane Mekt├╝c├╝s├╝(Genel sekreter) D├╝zceli Utufetlu ( o devirde Vali ayar─▒nda bir mevki idi) Hac─▒ SenaÔÇÖi Efendi ( Kazuk ) ise tam bir y─▒l Beyaz─▒tÔÇÖtaki evinde g├Âzalt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒. Sonunda da beraat etmi┼čti.

Ahmet Bedevi Kuran, Ub─▒h k├Âkenli ve Car─▒m s├╝lalesinden olan Hac─▒ Ra┼čid BeyÔÇÖin ├çerkes tarihi yaz─▒lmas─▒┬á ile ili┼čkisinden ┼č├Âyle s├Âzediyor:ÔÇŁ ─░stanbulÔÇÖda bir ├çerkes Cemiyeti kuruldu─ču ve ├çerkes tarihi yazmaya te┼čebb├╝s ettikleriÔÇŁ saraya ihbar edilmi┼č ve Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖin emriyle bir├žok ├çerkes ileri geleni ve ayd─▒n─▒ ─░stanbulÔÇÖdan ├ž─▒kar─▒larak 1885 y─▒l─▒nda┬á s├╝rg├╝ne g├Ânderilmi┼čti. ÔÇť Tarihin yaz─▒lmas─▒ Karzeg S├╝leyman Pa┼čaÔÇÖn─▒n Ni┼čanta┼č─▒ÔÇÖndaki kona─č─▒nda kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve kitap bu nedenle FizanÔÇÖa g├Ânderilen Hac─▒ Mustafa Re┼čid Bey taraf─▒ndan kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ

  1. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda Ahmet Cevdet Pa┼ča taraf─▒ndan 1317 (1901)ÔÇÖde yay─▒nlanan ÔÇťK─▒r─▒m ve Kafkas Tarih├žesiÔÇŁ adl─▒ k├╝├ž├╝k bir kitap├ž─▒kta; ÔÇťMemalik-i Kafkasya d├Ârt b├Âlgeye ayr─▒l─▒r; ├çerkezistan, Kabartay, Da─č─▒stan ve G├╝rcistanÔÇÖd─▒r. Kitap├ž─▒kta ├çerkezistan ve Kabartay B├Âlgelerinden ┼č├Âyle s├Âz edilir;

ÔÇť├çerkes K─▒tas─▒ÔÇŁ garben Karadeniz sahili ile s─▒n─▒rl─▒ olup, Cebup taraf─▒ G├╝rcistan ile biti┼čiktir. ┼×imal taraf─▒ (Nehr-i Kuban) ile s─▒n─▒rl─▒ olup, ┼×ark taraf─▒ Kafkas Da─č─▒ÔÇÖn─▒n en y├╝ksek tepesi olan Elbruz Da─č─▒ÔÇÖna( Oshamafeu ) yani Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n bat─▒ hudutlar─▒na kadar uzan─▒r. Bu memleketin tahminen y├╝z bin hane civar─▒ndaki ahalisi ┼×aps─▒─č, Batra, ├çikip (Ub─▒h), Besleney, Nahugay, Sebilde adland─▒r─▒lan sancaklarda ikamet ederek kabileler muhtelifinden ibaret olduklar─▒ halde ba┼čl─▒ca iki tayfaya ayr─▒l─▒rlar.

Biri ├çerkes taifesidir ki ekseri bu k─▒tan─▒n g├╝ney taraf─▒nda yani G├╝rcistan taraf─▒nda sakin sakin olmakla Kuban boyuna yay─▒lm─▒┼člard─▒r. Di─čeri ÔÇťAbazaÔÇŁ tayfas─▒d─▒r ki ekseri g├╝ney taraf─▒nda yani G├╝rcistan taraf─▒nda sakin olur.

Cebel KafkasÔÇÖ─▒n ikinci k─▒tas─▒ olan Kabartay┬á ki┬á ÔÇťKabardÔÇŁ ve ÔÇťKabardaÔÇŁ dahi yaz─▒l─▒r. Bu k─▒ta Bahr-─▒ siyahÔÇÖa mensup olan Kuban nehri ile┬á Bahr-─▒ HazarÔÇÖa mensup olan Terek nehrinin membalar─▒ meyan─▒nda, Cebel mezkurun ┼×imal taraf─▒nda Da─č─▒stan ile ├çerkezistan aras─▒nda bir ┼čekil merbu menharf gibi vaki olup ├çerakisenin bir b├╝y├╝k ve g├╝zide kabilesi olan ÔÇťKabartayÔÇŁ ile ÔÇťNogayÔÇŁ ve ÔÇťKarabulakÔÇŁ┬á ve ÔÇťOsÔÇŁ ve ÔÇťTe─čalurÔÇŁ nam─▒ kavimlerden ibaret olarak altm─▒┼č bin haneye bali olur.

Kaffesi┬á ehli senettir. Ve b├╝y├╝k Kabartay ve k├╝├ž├╝k Kabartay deyu iki k─▒sma taksim olunur. Saltanat-─▒ Seniyye, Kaynarca Muhaedesinde bu k─▒tadan feragat eylemi┼č ise de ittihad─▒ din ve mezhep hesab─▒yla manevi Devlet-i AliyeÔÇÖye mebutiyetleri menkat─▒ olmu┼čtur. Bu memlekette ÔÇťKazbekÔÇŁ tabir olunan Kale ┼×emha karibinde Kafkas Da─č─▒n─▒n bir taraf─▒na ge├žilir, sa─č─▒b almarur derbentlerinden ibaret bir yol olup, Rusyal─▒lar─▒n ┼×imal taraf─▒ndan G├╝rcistanÔÇÖa g├╝zergahlar─▒┬á yaln─▒z bu yoldur. Ancak bir taraftan ├çerkes ve bir taraftan ├že├žen ahalisinin h├╝cumundan khaf ile daima bir tak─▒m s├╝vari uzak askerini istishaba mecbur olurlar. ÔÇťKazbekÔÇŁ Gazi BekÔÇÖin Khalt me┼čhur eder ki, ├çerkesler ÔÇťGazbekÔÇŁ ve ÔÇťGaziÔÇŁ Bek derler.

  1. Y├╝zy─▒lda ├çerkeslerÔÇÖden bahseden bir ba┼čka yazar da Met┬á┬á Cunatukho Yusuf ─░zzetÔÇÖtir. 1330/1914 tarihinde yay─▒nlanan ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde Ad─▒─če (├çerkes) tarihi ve k├╝lt├╝r├╝ne geni┼č yer vermi┼čtir.

Bir asker olan Met Met Cunatukho Yusuf ─░zzet Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ elbette g├╝n├╝m├╝z ko┼čullar─▒ndaki akademik ├žal─▒┼čmalarla kar┼č─▒la┼čt─▒rmak ya da o ├Âl├ž├╝tlere g├Âre de─čerlendirmek do─čru olmayacakt─▒r. Ancak, burada ├Ânemli olan, o tarihlerde bir Kafkas Tarihi yazma gere─činin duyulmu┼č olmas─▒ ve┬á Frans─▒zca, Rus├ža, Arap├ža vs gibi yayg─▒n dillerdeki bilgiler de─čerlendirilerek b├Âyle bir eserin ortaya konulmu┼č olmas─▒d─▒r.

Cunatukho ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eseri i├žin ┼č├Âyle diyor;

ÔÇťBen┬á nacizane bir Kafkasyal─▒ olarak, b├Âyle bir tarihi yazmaya kalk─▒┼čt─▒─č─▒m zaman, nice halka ge├žit olmu┼č, ├╝st├╝nde nice de─či┼čimler/devrimler ya┼čanm─▒┼č, hatta co─črafi konum itibari ile Asya ve AvrupaÔÇÖda meydana gelmi┼č nice olaya tan─▒kl─▒k etmi┼č ve bir ┼čekilde ili┼čkilenmi┼č bir ├╝lkenin; hala karanl─▒klar alt─▒nda olan binlerce y─▒ll─▒k engin tarihsel ya┼čam─▒n─▒ hakk─▒yla kavray─▒p kaleme alman─▒n ne kadar zor oldu─čunu, bu konudaki kesin aczimi anlamada gecikmedim. ├ç├╝nk├╝ bu muazzam i┼č, hem zaman hem ┼čartlar─▒n uygunlu─ču hem de lay─▒k─▒yla bu i┼če yo─čunla┼čabilme ve etkili bir i┼č birli─či meselesiydi. Hatta yaln─▒z bir ├çerkes tarihi yazmak bile ├žok zordu. Kapsaml─▒ ÔÇť├çerkes TarihiÔÇŁ yazmak konusuna yard─▒mc─▒ olmak ├╝zere ├Âncelikle onun b├╝y├╝k bir bilinmezlik perdesi alt─▒nda kalan k─▒s─▒mlar─▒ndan ortaya ├ž─▒karabildiklerimi, daha do─črusu buldu─čuma inand─▒─č─▒m baz─▒ hususlar─▒, b├Âl├╝mler halinde yazarak de─čerlendirme ve tart─▒┼čma ortam─▒na a├žmay─▒ gerekli ve uygun buldum.ÔÇŁ

Cunatukho, yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalarda, ├çerkes tarihinin eski d├Ânemlerine ili┼čkin olarak elde etti─či yeni bilgileri ÔÇťEvrikalar─▒mÔÇŁ (Bulduklar─▒m) ad─▒ alt─▒nda 1915-1918 y─▒llar─▒ aras─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č olan eserleri sadele┼čtirilerek 2009 y─▒l─▒nda ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ ad─▒ yla AnkaraÔÇÖda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Aytek NamitokÔÇÖun 1939 y─▒l─▒nda Frans─▒zca yay─▒nlanan ÔÇť ├çerkeslerin K├Âkeni ÔÇť adl─▒ eseri, 2007 y─▒l─▒nda iki cilt oarak AnkaraÔÇÖda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Yazar ├çerkesleri ├╝├ž gruba ay─▒rmaktad─▒r: Umumiyetle kendilerini Adige oarak adland─▒ran esas ├çerkesler; Adige olduklar─▒n─▒ iddia eden, ama dillerinde ├Ânemli derecede farkl─▒l─▒klar meydana gelen Ub─▒khlar ve Abhaz-Abaza grubu. ├çerkeslerin k├Âkeni konusunda ileri s├╝r├╝lm├╝┼č efsane ve varsay─▒mlardan s├Âzetmektedir. Ayr─▒ca, kitapta ├çerkesyaÔÇÖn─▒n etnografisi hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi vermektedir.

  1. y├╝zy─▒lda, Kafkasya ve Kafkasyal─▒lar konusunda kaleme al─▒nm─▒┼č geni┼č kapsaml─▒ bir eser olan ÔÇťTarihte KafkasyaÔÇŁ asker k├Âkenli ─░smail BerkokÔÇÖun ├Âl├╝m├╝nden sonra 1958 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda yay─▒nlanabilmi┼čtir.

─░smail Berkok, Akademik olmayan bu eseri i├žin kitab─▒n giri┼č b├Âl├╝m├╝nde ┼č├Âyle diyor:

ÔÇťBen bu eseri yazmakla hem ├žok k─▒ymetli eserler meydana getirmi┼č olan Ayteg Namitok ve Met Cunatukho Yusuf ─░zzetÔÇÖe kar┼č─▒ kalbimde ta┼č─▒d─▒─č─▒m minnet ve ┼č├╝kran duygular─▒m─▒ ifade etmek hem de onlar─▒n Kafkasya konusunda a├žt─▒klar─▒ ├ž─▒─č─▒r─▒ geni┼čletmek ve uzatmak istedim. Bu eserin tam ve m├╝kemmel bir Kafkas Tarihi olaca─č─▒n─▒ iddia etmek c├╝retinde bulunacak de─čilim. Bu eser KafkasyaÔÇÖn─▒n milli ve tarihi b├╝nyesinin ana hatlar─▒n─▒ ihtiva eden bir kanava(kanavi├že) mahiyetinde ve bizzat Kafkas evlatlar─▒n─▒n v├╝cuda getirmeye ba┼člad─▒klar─▒ ilimler serisinin bir halkas─▒ mesabesindedir. Haleflerimizin bo┼čluklar─▒n─▒ doldurmalar─▒n─▒ ve zinciri temadi ettirmelerini temenni ediyorum.ÔÇŁ

Sefer E. Berzeg ÔÇť Gurbetteki Kafkasya II ÔÇť adl─▒ kitap├ž─▒kta; Shapl─▒ H├╝seyin Tosun BeyÔÇÖin y─▒llarca ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇť ├çerkes Tarihi ÔÇť ile ilgili tuttu─ču notlar─▒n─▒n bir ┼čekilde General ─░smail BerkokÔÇÖa verilmi┼č ve onun ÔÇť Tarihte Kafkasya ÔÇť adl─▒ kitab─▒na ├Ânemli bir materyal sa─člad─▒─č─▒ndan s├Âze dilmektedir.

S├Âz konusu kitapta ise, bu konudan hi├ž s├Âz edilmedi─či gibi, yararlan─▒lan kaynak eserlerden de bahsedilmemektedir.

H.A┼čemez(Hapi Cevdet Y─▒ld─▒z)ÔÇÖin 1973 y─▒l─▒nda Kafkasya K├╝lt├╝rel Dergisinde yay─▒nlanan ÔÇť Ad─▒─čey (├çerkesya)ÔÇÖin K─▒sa Tarihi ÔÇť┬á adl─▒┬á makalesinde,┬á┬á ├çerkeslerin Ad─▒─čeyÔÇÖdeki┬á sosyo-k├╝lt├╝rel faaliyetlerini tarihsel ┬áolaylarla birlikte anlatmaktad─▒r.

Baturay ├ľzbek(Yedi├ž) taraf─▒ndan 1991 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan ÔÇť├çerkes Tarihi KronolojisiÔÇŁ adl─▒ kitapta, ├çerkeslerin bilinen en eski ├ža─člardan g├╝n├╝m├╝ze kadar olan tarihi olaylar kronolojik olarak s─▒ralanmaktad─▒r.

Yazar kitab─▒n ├Âns├Âz├╝nde, bilin├žli bir y├Ântemle amac─▒ndan sapt─▒r─▒lm─▒┼č bilgilerle dolu olan ├çerkes Tarihindeki yan─▒lg─▒lar─▒n ve yanl─▒┼člar─▒n d├╝zeltilmesine yard─▒mc─▒ olmak amac─▒yla yaz─▒lan bu kitab─▒n, ┼čimdiye dek yaz─▒lm─▒┼č en kapsaml─▒ tarih kitab─▒ oldu─čunu ileri s├╝rmektedir.

Ancak, bu kitab─▒n da di─čer kitaplar gibi bilimsel tarih anlay─▒┼č─▒yla akademik olarak kaleme al─▒nmad─▒─č─▒ bir ger├žektir. Nitekim kitab─▒n yazar─▒ da kendisinin tarih├ži de─čil, etnolog oldu─čunu belirtmektedir.

Hayri Ersoy ÔÇô Aysun Kamac─▒ taraf─▒ndan 1994 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan ÔÇť ├çerkes Tarihi ÔÇť kitab─▒n─▒n ├Âns├Âz├╝nde, ÔÇŁ ├çerkes halk─▒n─▒n(┬á Kafkasya B├Âlgesinde ya┼čayan t├╝m halklar─▒ kastediyorlar) tarihini t├╝m detaylar─▒ ile tan─▒tmaya ├žal─▒┼čmak yerine, belli detaylar─▒ se├žerek okuyucunun ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n dikkatlerini konuya y├Âneltmek istedik. Amac─▒m─▒z her ┼čeyi g├Âzler ├Ân├╝ne sermek de─čil, de─činebilece─čimiz kadar─▒n─▒ bilim ve mant─▒k s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde i┼člemekti.ÔÇŁ Denilmektedir. Ancak ├çerkes halk─▒n─▒n,┬á┬á KaradenizÔÇÖden Hazar DeniziÔÇÖne kadar olan┬á Kuzey Kafkasya topraklar─▒nda ya┼čayan t├╝m halklardan olu┼čtu─ču fikrinde olduklar─▒n─▒ belirtmekle, bilimd─▒┼č─▒na kaym─▒┼člard─▒r. Kitap ├çerkes Tarihi d─▒┼č─▒nda, Kafkasya hakk─▒nda genel bilgi i├žermektedir.

Rus Tarih├ži Tamara V.┬á PolovinkinaÔÇÖn─▒n┬á ÔÇť ├çerkesya G├Ân├╝l Yaram ÔÇť adl─▒ kitab─▒, 2007 y─▒l─▒nda AnkaraÔÇÖda T├╝rk├že yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Rus kaynaklar─▒ dikkate al─▒narak haz─▒rlanan bu kitapta, tarihi┬á olaylar ile ilgili k─▒ymetli bilgiler yer almaktad─▒r. Ancak, akademik┬á bir ├çerkes Tarihi de─čildir.

G├╝rc├╝ Akademisyen┬á Bezhan KhoravaÔÇÖn─▒n ÔÇť├çerkezlerÔÇŁ adl─▒ eseri , Nana Janashia taraf─▒ndan T├╝rk├žeye ├ževrilerek,2011 y─▒l─▒nda Kafkas Vakf─▒Taraf─▒ndan TiflisÔÇÖte yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

D├╝nyada ├çerkesleri tan─▒mayan insanlara; ├çerkesleri tan─▒tmak, Ruslar taraf─▒ndan ├çerkes halk─▒na ├Âzellikle XVIII.-XIX.y├╝zy─▒llarda ├çekezistan topraklar─▒nda uygulanan┬á i┼čgal, katiam-soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝n olaylar─▒ hakk─▒nda ├Âzet olarak bilgi vermek amac─▒yla, acil olarak, bas─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒lan bu kitab─▒n haz─▒rlanmas─▒nda kullan─▒lan al─▒nt─▒lara ili┼čkin kaynak eserlerin dipnot olarak belirtilmemesi; harita ve Rusca belgelerin s├╝retlerinin kitab─▒n ekinde yer verilmemi┼č olmas─▒, akademik ├Âzelli─čini yitirmektedir. Ancak, bu de─čerli ├žal─▒┼čma sayesinde 20 May─▒s 2011 tarihinde G├╝rcistan Parlementosunda al─▒nan bir kararla; Rus-Kafkas sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda, Ruslar taraf─▒ndan ├çerkes halk─▒na kar┼č─▒ soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝n uyguland─▒─č─▒ resmen kabul edilmi┼čtir.

B─░R─░NC─░ B├ľL├ťM
KAFKASYA VE KAFKASYAÔÇÖDA YA┼×AYAN
ETN─░K TOPLULUKLAR

Hazar Denizi ile Karadeniz aras─▒nda yer alan Kafkasya ├╝lkesinde ├žok de─či┼čik say─▒da halk gruplar─▒ ya┼čamaktad─▒r. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ ezelden beri orada ya┼čarken, bir k─▒sm─▒ de─či┼čik zamanlarda ├ž─▒kt─▒klar─▒ seferler s─▒ras─▒nda veya kuzeyde ve g├╝neyde uzanan ovalar─▒ i┼čgal eden kavimlerin ├Ân├╝nden ka├žarken gelip s─▒─č─▒nm─▒┼člard─▒r.

Kafkasya b├Âlgesinde de─či┼čik etnik k├Âkenden gelen toplumlar─▒n bir arada ya┼čad─▒─č─▒n─▒ g├Âren eski Arap co─črafyac─▒lar─▒ ise, KafkasyaÔÇÖya ÔÇťCebe-├╝l Elsan/Diller Da─č─▒ÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdir.

KafkasÔÇÖ─▒n anlam─▒ ile ilgili tam bir uzla┼čmaya var─▒lamam─▒┼č olmakla birlikte, eserlerinde KafkasyaÔÇÖdan ├že┼čitli ┼čekillerde s├Âzeden baz─▒ yazarlar─▒n birer s├Âylentiden ├Âteye gitmeyen g├Âr├╝┼čleri i├žin detay bilgi ÔÇť Kafkas Tarihi ÔÇť adl─▒ eserimizin birinci cildinde mevcuttur.

Soy ve dil bak─▒m─▒ndan birbirinden tamamen farkl─▒ ├Âzellikler g├Âsteren Kafkasl─▒lar, ├žok eski zamanlardan beri ortak folkloru, ulusal gelenekleri, giyim tarz─▒ ve ortak k├╝lt├╝rel ve ekonomik pratikleri payla┼čm─▒┼člard─▒r.

Y├╝zyllardan beri Kafkas S─▒ra Da─člar─▒( XuawKas ) taraf─▒ndan olu┼čturulan tabii kale( Odice ), burada ya┼čayan insanlar─▒n ba─č─▒ms─▒z geli┼čmelerinin g├╝vencesi olmu┼čtur.

├ľnceleri Hazar Denizi ile Karadeniz aras─▒ndaki berzahda(k─▒ska├žta) bat─▒-kuzey bat─▒ y├Ân├╝nden do─ču-g├╝neydo─ču y├Ân├╝ne uzanan s─▒ra da─člar─▒ tan─▒mlamak i├žin kullan─▒lan ÔÇť Kafkasya ÔÇť ad─▒, bug├╝n Astrahan Eyaletinin g├╝neyi ve Don nehrinden ba┼člayarak T├╝rkiye ve ─░ran s─▒n─▒rlar─▒na kadar uzanan topraklar─▒ i├žine alan geni┼č ├╝lkeye verilmektedir.

Son zamanlarda y├╝ksek k├╝lt├╝r├╝n olu┼čtu─ču B├╝y├╝k Ortado─čuÔÇÖnun s─▒n─▒rlar─▒ geni┼čletilerek, Kafkasya B├Âlgesi de dahil edilmi┼čtir.

1.KAFKASYAÔÇÖNIN TAR─░H─░┬á ETNOLOJ─░K SINIRI

ÔÇť─░ki deniz aras─▒,
Kafkaslar omurgas─▒,
Buzuldur ┼čahikas─▒,
Cennet vatan Kafkasya!
Don ve ─░dil kuzeyi,
Aras Çoruh güneyi,
Engebeli y├╝zeyi,
Pek muhte┼čem Kafkasya!ÔÇŁ

Tarihini incelemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z Kafkasya B├Âlgesi, yakla┼č─▒k y├╝z altm─▒┼č milyon y─▒l s├╝ren Mezozoik zaman─▒n Trias d├Âneminde Tethis diye adland─▒r─▒lan hemen hemen denizle kapl─▒ ve tahminen bir k├╝├ž├╝k ada g├Âr├╝n├╝m├╝ndeydi.

Tarihini incelemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z Kafkasya sahas─▒, yakla┼č─▒k 160 milyon y─▒l s├╝ren Mezozoik zaman─▒n Trias d├Âneminde Tetis diye adland─▒r─▒lan hemen hemen denizle kapl─▒ ve tahminen k├╝├ž├╝k bir ada g├Âr├╝n├╝m├╝ndeydi.

Yer kabu─čunda meydana gelen epirojenik ve orojenik hareketler sonucu, Cenozoik zaman─▒n Tersiyer d├Âneminin ortalar─▒na do─čru MiyosenÔÇÖde, b├Âlgedeki Kafkas s─▒rada─člar─▒ te┼čekk├╝l etmi┼čtir.28

Kafkasya b├Âlgesine tabii karakterini ve hayatiyetini kazand─▒ran bu Kafkas da─člar─▒, Alp orojenezi s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼č en y├╝ksek k─▒vr─▒m sistemini olu┼čturmaktad─▒r.29

B├Âlgenin tabii vaziyeti (co─črafyas─▒), etraf─▒n─▒ saran Kafkas denizlerinin durumu, iklimi, akarsular─▒, bitki ve hayvan yeti┼čtirme kabiliyeti ile Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n sosyo ve ekonomik tarihleri aras─▒nda s─▒k─▒ bir ili┼čki bulunmaktad─▒r.

Ayn─▒ ┼čekilde di─čer milletlerle olan siyasi, sosyal ve ekonomik ili┼čkilerde de bu co─črafya ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r.

Kafkasya, bu co─črafi ├Âzelli─či itibariyle, d├╝nyan─▒n ilk etnik hareketlerine ve etnolojik te┼čekk├╝l ve geli┼čmelerine sahne olmu┼čtur.

Dolay─▒s─▒yla pek ├žok medeniyete be┼čiklik eden Kafkasya b├Âlgesi do─ču-bat─▒, kuzey-g├╝ney k├╝lt├╝r unsurlar─▒n─▒n i├ž i├že kar─▒┼č─▒p kayna┼čt─▒─č─▒ bir co─črafi b├Âlge durumuna gelmi┼čtir.

Mevcut kal─▒nt─▒lara g├Âre Cenozoik zaman─▒n Pleistosen d├Âneminde, Do─ču AfrikaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan ilk insangiller (Homo Erectus ve Homo Sapiensler), oradan d├Ârt bir yana yay─▒l─▒rken Kafkasya b├Âlgesini kullanm─▒┼č ve yery├╝z├╝n├╝ egemenli─či alt─▒na alm─▒┼čt─▒r.30

Antik d├╝nyaya da─č─▒lan ilk insangillerden bir grup, canl─▒lar─▒n ya┼čamas─▒ ve geli┼čmesine elveri┼čli genel hayat ┼čartlar─▒na sahip Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝ney yama├žlar─▒nda, Aras ─▒rma─č─▒n─▒n 20 mil kuzeyindeki k├╝├ž├╝k bir akarsu vadisindeki Az─▒kh ma─čaras─▒n─▒ ilk yerle┼čim birimi olarak se├žmi┼čtir. Ma─čarada ├žak─▒lta┼č─▒ t├╝r├╝ end├╝striler bulunmu┼č olup, matuyama paleomanyetik evresi ile (>700000) ya┼č─▒t kabul edilmi┼čtir.31

Bir ├žok tarih├žiye g├Âre 400 bin y─▒la yakla┼čan bir s├╝re ├Ânce, Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝ney yama├žlar─▒nda ve daha sonra kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda t├╝reyen insan soyunun ├Âncelikle yak─▒n ├ževreye, Trans KafkasyaÔÇÖya (├ľn KafkasyaÔÇÖya), do─čuya ve kuzeye do─čru yay─▒lm─▒┼č oldu─čunu do─črulayan bulgu ve kal─▒nt─▒lar, ┼čimdiki Krasnador topraklar─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žersinde, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ boyunca ve Kafkasya b├Âlgesinin di─čer bir├žok yerinde yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar neticesinde bulunmu┼čtur.32

Do─čuda Hazar Denizi ile, bat─▒da Azak ve Karadeniz aras─▒nda uzanan bu geni┼č ve bereketli topraklar, ├╝zerinde t├╝reyen beyaz ─▒rk─▒n ilk temsilcisi ÔÇťKasiyenÔÇŁe izafeten ÔÇťKovkas=KaslarÔÇÖ─▒n ├╝lkesiÔÇŁ diye adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.33

KafkasyaÔÇÖn─▒n co─črafi mekan olarak kuzey s─▒n─▒r─▒, Azak DeniziÔÇÖne akan Don nehri ile Hazar DeniziÔÇÖne sular─▒n─▒ bo┼čaltan Volga (─░dil) nehrinin bozk─▒rda birbirine yakla┼čt─▒klar─▒nda meydana getirdikleri dirse─če kadar olan sahay─▒ kapsamaktad─▒r.

G├╝ney s─▒n─▒r─▒ ise, b├╝g├╝nk├╝ Azerbaycan, G├╝rcistan ve Ermenistan b├Âlgeleri ile birlikte, AnadoluÔÇÖnun do─čusunda yer alan A─čr─▒, Kars ve Artvin kentlerini, ─░ranÔÇÖda Tebriz kentine kadar uzanan topraklar─▒ i├žine alan geni┼č co─črafi sahay─▒ kapsamaktad─▒r. 34

Arnold Gehlen, y├╝ksek k├╝lt├╝r├╝n Kafkasya b├Âlgesinin de dahil oldu─ču ÔÇťVerimli Yar─▒mayÔÇŁda do─čdu─čunu ve b├╝t├╝n ├Âteki k├╝lt├╝rlerin muhtemelen bu ilk k├╝lt├╝r├╝n devam─▒ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ndedir.35

Kafkasya b├Âlgesinin ├╝├ž k─▒ta aras─▒nda tarihte oynad─▒─č─▒ kilit rol├╝ dikkate alan Pavel Dolukhanov, eski Ortado─čuÔÇÖnun ├ževre ve etnik yap─▒s─▒n─▒ incelerken, co─črafi sahan─▒n vazge├žilmez b├Âlgesi olan KafkasyaÔÇÖy─▒ unutmam─▒┼čt─▒r.

─░nsan t├╝r├╝n├╝n evriminde ├Âzel bir rol oynayan bu geni┼č ÔÇťVerimli Yar─▒mayÔÇŁda, d├╝nyan─▒n di─čer b├Âlgelerinden daha ├Ânce tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒, buna paralel olarak ekonomik, toplumsal ve k├╝lt├╝rel geli┼čmelerin kaydedilmesi, bize eski Ortado─ču ve ├ževresinin ilk ÔÇťUygarl─▒klar B├ÂlgesiÔÇŁ oldu─čunu g├Âstermektedir.36

Geli┼čmi┼č tar─▒m ekonomisine dayanan ve karma┼č─▒k sosyo-politik g├Âr├╝nt├╝leri ve yaz─▒ da dahil ileri bir k├╝lt├╝rel ├╝st yap─▒y─▒ i├žeren kadim uygarl─▒klar, ilk kez bu ÔÇťVerimli Yar─▒mayÔÇŁda, yani ÔÇťBereketli Hil├ólÔÇŁ b├Âlgesinde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

─░┼čte, tarih boyunca insanl─▒─č─▒n cazibe merkezlerinden birini te┼čkil eden Kafkasya b├Âlgesi de, co─črafi yap─▒s─▒ itibariyle ├╝├ž k─▒ta aras─▒ndaki sosyo-ekonomik temaslarla bir k├Âpr├╝, bir ba─člant─▒ g├Ârevini ├╝stlenirken, kendi kimli─čine ve k├╝lt├╝rel de─čerlerine de sahip ├ž─▒km─▒┼č, onu korumu┼čtur.

Nitekim, binlerce y─▒ldan bu yana de─či┼čik k├Âkenli bir ├žok kavmin bir arada ya┼čamas─▒ ve bu durumun y├╝zy─▒llarca devam etmi┼č olmas─▒, bunun en g├╝zel ifadesidir.

2.KAFKASYAÔÇÖNIN ├çEVRE VE ETN─░K YAPISI

Sosyo-ekonomik tarihini incelemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z Kafkasya B├Âlgesi, jeopolitik ve jeostratejik yap─▒dan b├╝y├╝k ├Ânem arz etmekte olup, tarihin her devrinde bir├žok milletin ve bir├žok ─▒rktan insan toplulu─čunun ilgisini ├žekmi┼č ve halen de ├žekmeye devam etmektedir.

Kafkasya b├Âlgesinin eski d├╝nyan─▒n Asya, Avrupa ve Afrika k─▒talar─▒n─▒n aras─▒nda tarihte oynad─▒─č─▒ kilit rol├╝ dikkate alan Arnold Gehlen ve Pavel Dolukhanov, ger├žek k├╝lt├╝r├╝n Kafkasya b├Âlgesinin de dahil oldu─ču ÔÇťVerimli Yar─▒mayÔÇŁda do─čdu─čunu ve b├╝t├╝n ├Âteki k├╝lt├╝rlerin ihtimal ki bu ilk k├╝lt├╝r├╝n devam─▒ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ndedirler.201

ÔÇťVerimli Yar─▒mayÔÇŁda, d├╝nyan─▒n di─čer b├Âlgelerinden daha ├Ânce tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒, buna paralel olarak ekonomik, toplumsal ve k├╝lt├╝rel y├Ânlerden (yaz─▒ dahil) geli┼čmelerin kaydedilmesi, bize, Eski Ortado─ču ve ├ževresinin ilk ÔÇťUygarl─▒klar B├ÂlgesiÔÇŁ oldu─čunu g├Âstermektedir.

KafkasyaÔÇÖn─▒n bu jeopolitik ve jeostratejik ├Ânemi nedeniyle, tarih boyunca insan yerle┼čimi ve medeniyetlerin geli┼čmesine de tarihin seyri i├žinde ├žok ├Ânemli rol oynad─▒─č─▒ bir ger├žektir. Bu nedenle, b├╝t├╝n tarih boyunca Kafkasya ├Ânemini hi├žbir devirde kaybetmemi┼čtir.

KafkasyaÔÇÖya ├Âzg├╝ efsanelerde oldu─ču gibi, Nart destanlar─▒ bize tarih ├Âncesi ├ža─člardan, g├╝n├╝m├╝ze dek Kafkasyal─▒ insan ve ya┼čam ili┼čkileri hakk─▒nda ip u├žlar─▒ vermektedir. Tarihe tan─▒kl─▒k etmeleri y├Ân├╝nden Kafkas halklar─▒ i├žin arkeolojik bulgular kadar b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

Meremkuil VladimirÔÇÖe g├Âre, g├╝n├╝m├╝zden be┼čbin y─▒l ├Âncesinde ├╝retilmeye ba┼članan destanlardaki olaylarda, insan├╝st├╝ g├╝c├╝ olan, iri yap─▒ l─▒ Nart kahramanlar─▒n─▒n Kafkas ├╝lkesinin ilk sahipleri olduklar─▒, bunlar─▒n ard─▒ndan gelen binlerce y─▒l sonra normal insan ku┼čaklar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ anlat─▒lmak istenmi┼čtir. Destanlar ku┼čaktan ku┼ča─ča aktar─▒larak ve zenginle┼čerek ya┼čaya gelmi┼čtir.202

ÔÇťSel├žuklular ve KafkasyaÔÇŁ adl─▒ eserinde, Ya┼čar Bedirhan ┼č├Âyle diyor:

ÔÇťDiyebiliriz ki, Kafkasya d├╝nya kavimleri g├Â├ž yollar─▒ndan biri ├╝zerinde bulunmas─▒ndan dolay─▒ bir├žok kavimlerin ve ─▒rklar─▒n birbirine kar─▒┼čt─▒─č─▒ bir b├Âlge olmu┼čtur. ├ľzellikle ÔÇťKavimler G├Â├ž├╝ÔÇŁ s─▒ras─▒nda Orta AsyaÔÇÖdan g├Â├ž eden kavimler istisnas─▒z KafkaslarÔÇÖa u─čram─▒┼člar ve gerilerde etnik izler ve k├╝lt├╝r de─čerleri b─▒rakarak yollar─▒na devam ettikleri gibi, bir k─▒sm─▒ Ural Altay kavimleri, ├╝lkenin cazibesine kap─▒larak buray─▒ kendilerine yurt edinmi┼čler ve eski otokton Kafkas milletleriyle kar─▒┼č─▒p kayna┼čm─▒┼člard─▒r.ÔÇŁ 203

Arkeolog A. Semih G├╝neri ise, bu konuda, ├žok farkl─▒ k├╝lt├╝rlere mekan oldu─ču halde KafkasyaÔÇÖn─▒n, bu hengame i├žinde sanatsal ├Âz├╝n├╝ m├╝mk├╝n oldu─čunca muhafaza edebildi─čini, hatta bu y├Ân├╝yle ├ževre k├╝lt├╝rleri bile etkiledi─čine i┼čaret etmektedir.204

ÔÇťAntik Kuban Havzas─▒ Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan bu k├╝lt├╝r zenginli─činin i├žerisinde ÔÇťMaykop K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n ├Âzel bir yeri bulunmak tad─▒r ki, Nabat├žikovÔÇÖa g├Âre, ilerleyen zamanlarda ÔÇťMaykop K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n bu b├Âlgede, ÔÇťKafkasya K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n ve yerel farkl─▒l─▒klar─▒ da kapsayan tek bir tarihi geli┼čimine temel olu┼čturmu┼čtur.

─░┼čte, Kafkasya b├Âlgesi, eski d├╝nyan─▒n ├╝├ž k─▒tas─▒ aras─▒ndaki sosyoekonomik temaslarda bir k├Âpr├╝ bir ba─člant─▒ g├Ârevini ├╝stlenirken, kendi kimli─čini ve k├╝lt├╝rel de─čerlere sahip ├ž─▒km─▒┼č onu korumu┼čtur.

Bug├╝n i┼čgal alt─▒ndaki topraklarda ya┼čayan Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n vatanlar─▒nda her t├╝rl├╝ sosyal ve tarihi nedenlerle b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de uzakla┼čt─▒r─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒ld─▒klar─▒ milli benliklerine d├Ânmelerinde, eskiden oldu─ču gibi, yeniden b├╝y├╝k millet olarak h├╝rriyet ve ├Âzg├╝rl├╝klerine kavu┼čmalar─▒ i├žin davran─▒p kalkmalar─▒nda, Nart kahraman─▒ SosrukuaÔÇÖn─▒n me┼čalesinden f─▒┼čk─▒ran h├╝rriyet ate┼či her Kafkasl─▒ÔÇÖn─▒n y├╝re─činde s├Ânmeden yanacakt─▒r. Devran d├Ânecek s├Ânmeyen h├╝rriyet ate┼či t├╝m KafkasyaÔÇÖy─▒ kaplayacakt─▒r. O g├╝n d├╝┼čmanlar─▒ kovan Kafkasl─▒lar h├╝rriyet ve istiklali ilan edecektir.

3.KAFKASYAÔÇÖDA YA┼×AYAN ETN─░K TOPLULUKLAR

Bug├╝nk├╝ KafkasyaÔÇÖn─▒n etnik b├╝nyesini, Kas kavmine mensup otokton yerli halk gruplar─▒┬á ile,┬á T├╝rk ve ─░ran k├Âkenli halk gruplar─▒ olu┼čturmaktad─▒r.

3.1.ABAZALAR(ASSUWALAR):

Assu-Waa, A┼čuwa, Khassuga ┼čeklinde s├Âyleni┼čleri de vard─▒r. Assuwa, Isuwa, A┼ču (A┼čvi) ┼čeklinde k─▒salt─▒larak da s├Âylenebilir.

M.├ľ. 2.bin y─▒l ortalar─▒nda Do─ču AnadoluÔÇÖda bunlar─▒n Assuwa (Issuwa) Devleti vard─▒. Devletin ba┼čkenti bug├╝nk├╝ HarputÔÇÖun yerindeydi. Ona Z─▒─čata (Z─▒─ča Yurdu) ve Kirhat (Kirhat Kenti) denirdi.

Abaza veya Abadze terimi eski k├Âkenlidir. Bu terim ilk defa OrpheusÔÇÖun( M.├ľ.540) argonik ┼čiirlerinde ÔÇť Abasga ÔÇť ┼čeklinde rastl─▒yoruz. Kelimenin ba┼č─▒ndaki ( A)┬á harfi bir harfi tariftir. ─░smin asl─▒ BaskÔÇÖt─▒r. Bu ad KafkasyaÔÇÖda Baskheg ┼čeklinde hala ya┼čamaktad─▒r.

Arian(M.├ľ.150-100), Bizans ─░mparatoru Hadrianos i├žin haz─▒rlad─▒─č─▒ bir raporunda ─░ngur(Simgamos) nehri ile Pithius(Pitsunda) Kenti aras─▒ndaki halk─▒n Abasglar oldu─čunu belirtir.

Klaproth, Pithius liman─▒ndan 150 stad uzakta Abascus Nehrinin bulundu─čunu yazar ki, bu nehrin de Abasci=Abaski=AbasgeÔÇÖlerin ad─▒n─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor.

Ayn─▒ ┼čekilde, Kesarl─▒ Prokob─▒(VI.y.y.) da AbazglarÔÇÖdan bahsediyor ve onlar─▒n┬á bug├╝nk├╝ AbhazyaÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒s─▒nda ya┼čad─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Abaza terimi XVIII.y├╝zy─▒ldan itibaren Rus├žaÔÇÖda ÔÇť Abazin ÔÇť olarak yerle┼čti.

├ľmer B├╝y├╝ka, Asuwa ve Adige dillerinde Abasga diye ge├žen bu kelimenin asl─▒n─▒n Kolkhi AbhazcaÔÇÖs─▒ndaki Abaswa oldu─čunu kaydeder.

Bir ├žok kabileden olu┼čan BasklarÔÇÖ─▒n, ─░ngur havzas─▒ d─▒┼č─▒nda Kolkhide b├Âlgesinde de s├Âzleri ge├žiyordu. Bask kavmine mensup Apsil kabilesi daha g├╝neyde yerle┼čmi┼č bulunuyordu.

Abaza veya Abadze terimi eski k├Âkenlidir. Bu terim ilk defa M.├ľ.II y├╝zy─▒l yazarlar─▒ndan eski Yunan yazar─▒ ArrianÔÇÖ─▒n eserlerinde ÔÇťAbazgÔÇŁ ve ÔÇťAbasgÔÇŁ ┼čeklinde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ya┼čad─▒klar─▒ yer olarak bug├╝nk├╝ AbhazyaÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒ k─▒sm─▒ g├Âsterilmi┼čtir.

Abazalar─▒n bug├╝nk├╝ yerlerine g├Â├ž etmeleri:

VIII.y.y.ÔÇÖda Abhaz Kral─▒ (Apsha) II.Lawan(Leon) g├╝├žl├╝ bir durumda idi. BizansÔÇÖa s─▒rt─▒n─▒ d├Ânerek ÔÇťArt─▒k sizin imparatorlu─čunuza tabi de─čilim. Bana dokunamazs─▒n─▒z,bende size dokunmamÔÇŁ dedi.Bizansl─▒lar, AbhazyaÔÇÖn─▒n ellerinden ├ž─▒kmas─▒na ├žok ├╝z├╝ld├╝ler,bunu gurur meselesi yapt─▒lar. Bu y├╝zden AlanlarÔÇÖ─▒ k─▒┼čk─▒rtt─▒lar.Ayr─▒ca,Abhaz kral─▒n─▒n soyundan gelen yak─▒n akrabalar─▒ndan yararlanmaya ├žal─▒┼čt─▒lar. Kraldan ho┼čnut olmayan kimseleri bulup,onlar─▒ Abhaz kral─▒na kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rt─▒yor,muhalefet yapt─▒r─▒p,karga┼ča yaratmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒.9

Ayn─▒ y├╝zy─▒lda kuzeyde So├ži,Tuapse ve Lazarevsk y├Âresinde ya┼čayan Abasglar(Abazalar) aras─▒nda ─×hamb─▒sta(soylu) s├Âzc├╝─č├╝ ile nitelenen s─▒n─▒f ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.Bu ailelerin hayvan s├╝r├╝leri vard─▒.Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki dar ┼čeritte ise kalabal─▒k hayvan s├╝r├╝lerini doyuracak otlaklar yoktur.Bu durum,daha kuzeye g├Â├ž etme zorunlulu─čunu do─čurmu┼čtur.B├Âylece Abasglar(Abaza=Abazin)ÔÇÖ─▒n kuzeye g├Â├ž├╝ ba┼člam─▒┼čt─▒r. Abazinlerin yani Abasglar─▒n kuzeye g├Â├žlerinin nedeni ve g├Â├ž├╝n nas─▒l yap─▒ld─▒─č─▒ bug├╝ne dek tam olark ayd─▒nl─▒─ča kavu┼čturulamam─▒┼č ve tart─▒┼čmal─▒ kalm─▒┼čt─▒r.10

Ancak,Abhazya b├Âlgesinde,ulusal birlik, ÔÇťAbhazÔÇŁ yani Abasg ad─▒ etraf─▒nda olu┼čturulduktan sonra, Absilya diyalektinin ulusal dil,Abhaz(Abasg) ulusal ad─▒ bu dile ba─čl─▒ olarak Absuwa ┼čeklinde kabul edidlmesine r─▒za g├Âstermeyen Abasglar─▒n┬á soylu aileleri muhalefet g├Âsterdikleri ve Bizans taraf─▒ndan da desteklend─či ihtimal dahilindedir.

Abasglar(Abaza-Abazin) bug├╝nk├╝ yerle┼čim b├Âlgelerine VI.y.y.ÔÇÖdan ba┼člayarak ve ├Âzellikle XIV.-XVII. y.y.lar aras─▒nda,de─či┼čik ┼čartlarda farkl─▒ nedenlerle Kuzey KafkasyaÔÇÖya g├Â├ž etmi┼čtir.Bu g├Â├ž├╝n uzun s├╝rd├╝─č├╝ ve d├╝zensiz olarak gruplar halinde ger├žekle┼čti─či s├Âylenebilir.Fakat AbazalarÔÇÖ─▒n nereden g├Â├žettikleri, yani g├Â├ž├╝n ba┼člama noktas─▒ tart─▒┼čma konusudur.Ancak a─č─▒r basan g├Âr├╝┼č;Kuzey KafkasyaÔÇÖya Abazalar─▒n─▒n M─▒z─▒mta,B─▒z─▒p ve Kodori ─▒rmaklar─▒ vadilerinden geldikleri y├Ân├╝ndedir. Abazalar bu vadilerden kuzeye Psea┼čkha,Marukh ve Klukhorda─č ge├žitlerini kullanarak ge├žmi┼člerdir.Zamanla Kabardeyler kom┼ču olmu┼člard─▒r.Ad─▒ge gruplar─▒ ile kayna┼čm─▒┼člard─▒r. Abazalar Ad─▒gelerle birlikte Zelen├žuk vadisinde yer alan k├Âylerden ba┼čka Kuban k─▒y─▒lar─▒nda yer alan birka├ž k├Âyde ya┼čamaktad─▒rlar.B├Âlgedeki Abaza k├Âyleri ┼čunlard─▒r: Krasn─▒y Vostog,Koydan,Kubina,Ps─▒j,Karapago,Elburgan, Tapanta,Abaza-Habl,Maloabazinsk,Staro-Kubinsk,Nova- Kubinsk,Apsua,Psav├že Dahe.Abazalar ile Ad─▒gelerin konu┼čtuklar─▒ dillerin ayn─▒ k├Âkten olu┼ču,her iki halk gurbunun kayna┼čmas─▒n─▒ g├╝├žlendirmekteydi.11

Assuwa(Abaza-Abazin) kabilesini olu┼čturan gruplar─▒n say─▒s─▒ bir hayli fazlad─▒r.Onlar da ┼čunlard─▒r.12

1.Tapantalar: Tatarlar┬á alt─▒ kesek derler.Ad─▒geler(├çerkesler) genellikle Baske derler. Bunlar, Abazalar─▒n en do─čudaki grubunu olu┼čtururlar. Kuban, K├╝├ž├╝k Zelen├žuk ve B├╝y├╝k Zelen├žuk ─▒rmaklar─▒n─▒n kaynak b├Âlgelerinde ve Kuma ile Podkumuk y├Ârelerinde otururlard─▒.

2.Ba┼č─▒lbaylar(Ba├ž─▒lbaylar): Varpa(Urup) ve B├╝y├╝k Zelen├žuk┬á yukar─▒ akarlar─▒nda oturuyorlard─▒.

3.Medvalar(Mudavey, Macva) : Yukar─▒ Labe havzas─▒nda, Abzahlarla kom┼ču olarak oturuyorlard─▒. Bunlar─▒n merkezi Baskaya mevkii idi.Bu kabile a┼ča─č─▒daki be┼č klan─▒ olu┼čturur:

3.1. Kaz─▒lbekler( K─▒z─▒lbekler=Kaz─▒lbekit) : Labeler havzas─▒nda ve da─člarda otururlard─▒. Bunlar─▒n yerleri Karadeniz kenar─▒na kadar uzan─▒r ve kuzeyde Besleneylerle birle┼čirdi.

3.2. ┼×egereyler : K├╝├ž├╝k Laba havzas─▒nda yerle┼čmi┼člerdi.

3.3. Haybikolar : ┼×egereylerin hemen yan─▒nda.

3.4. Sidi( Seydi)ler : Haklar─▒nda pek bilgi yok. Sadece De Peysonnel bahsetmi┼čtir. Haybikolar─▒n yak─▒n─▒nda oturuyorlard─▒.

3.5. Ba─člar : Fadz( Khodz/Hoj) ─▒rma─č─▒n─▒n yukar─▒ akar─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒.

  1. Tamlar(Tamkitler) : B├╝y├╝k Labe nehrinin yukar─▒ k─▒sm─▒nda ve Varta(Urup) nehrinin kayna─č─▒na yak─▒n yerlerde oturuyorlard─▒.
  2. Kujular : Ad─▒geler bunlara Koju derler. K├Âylerine de Ruslar Kuvjinskiy-Avul diyorlar.
  3. Cedcenler( ├çe├žen).(┼×.Terim Geen diye belirtir.)
  4. Berzendigler.
  5. ├çalda┼čkolar : Tam kabilesinin yak─▒n─▒nda oturuyorlard─▒.
  6. Sarapiler(Serapiler) Cedcenlerin kom┼čular─▒, B├╝y├╝k Labe ve Urupun yukar─▒ vadilerinde, Pregradnaya kasabas─▒ yak─▒nlar─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒. Ananelerine g├Âre Sarapiler memleketi Nartlar taraf─▒ndan ├žok seviliyor ve ziyaret ediliyormu┼č. Bunlar─▒n mezarlar─▒ olarak g├Âsterilen Kiba─ča orman─▒ da bu kabilenin b├Âlgesi dahilindedir.
  7. Psagarkhagualar(Psa─čarkhakuj).
  8. Berekeyler(Berekaylar) : Fadz ve Gups ├ževresinde oturuyorlard─▒. Bunlar Medvalar ile ayni k├Âkten geliyorlar. Keza, 40 Km. uzaktaki Sohum Abazalar─▒ ile de akrabal─▒klar─▒ vard─▒.
  9. Tubi : ┼×hagua┼če ve P┼č─▒ha nehirlerinin a─č─▒zlar─▒nda oturuyorlard─▒.
  10. Ha├žips─▒lar(Ha┼č─▒ps): ├Âncekiler gibi, Ub─▒hlar─▒n kom┼čular─▒d─▒r.
  11. Sisip┼čireler(Sisip┼čiralar): Sarapilerin bat─▒s─▒nda oturuyorlard─▒.
  12. Anagi-Mguvalar.
  13. ┼×a┼čiler : De PeysonnelÔÇÖe g├Âre, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda ve Ub─▒hlar─▒n yak─▒n─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒.
  14. Ku┼ča-Janeler(Ku┼čha Jane) : Bunlara ÔÇť Da─čl─▒ Janeler ÔÇť s─▒fat─▒n─▒ Ad─▒ge-JaneÔÇÖlerden ay─▒rmak i├žin kullan─▒rlar. Vampirli Janeler de derler.( Vampir Psarerlah, ÔÇť K├╝├ž├╝k Laba ÔÇť demek).Bu iki Jane kabilesi farkl─▒ leh├želerle konu┼čsalar da k├Âkenlerinin ayni oldu─ču a┼čikard─▒r. Baz─▒ yazarlar bu listeye Karadeniz sahillerinde oturan ┼ču kabileleri de dahil ederler: Bahlar, bunlar Ba─člardan ayr─▒lmad─▒r. Nalkupi-Macavalar, g├Âr├╝n├╝┼če bak─▒l─▒rsa Medvalara mensupturlar; ─░psipler de, Bziplerin par├žalanmas─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildirler. Bu terim Ad─▒gelerce sadece Abazalar─▒ ifade etmez, ayni zamanda Agoylar─▒/Haku├žlar─▒ da ifade eder.
  15. Aratkovalar.
  16. Talkolar.
  17. Kubikhanlar: Bunlar Karadeniz sahillerine paralel olarak otururlard─▒.Ve Nalkupi-Macavalar ile ─░psiplerin ve di─čer m├╝cavir oymaklar─▒n kom┼čular─▒yd─▒lar.

            3.2.APHAZLAR(APSUWALAR):

M.S.I.y.y.ÔÇÖda Flavi Arryen AdrianÔÇÖ─▒n Roma ─░mparatoruna yazd─▒─č─▒ mektupta,Lazlar─▒n kuzeyinde yer alan Absilya, Abazgya, Sanigya Krall─▒klar─▒ da Laz Karall─▒─č─▒ gibi Roma imparatoruna ba─čl─▒ idi.Krall─▒klar─▒n─▒ eski feodal┬á geleneklere g├Âre s├╝rd├╝ren bu krall─▒klardan; Absilya(Absuva=Abhazlar), Abazgya (Abazalar= Abazinler) ve Sanigya ise Sadzvalar─▒n de─č┼čik s├Âyleni┼činden ba┼čka bir ┼čey de─čildir.1

Abhaz ulusunun eski boylar─▒ aras─▒nda feodal yakla┼č─▒mlar beylik ve k├Âlelik d├Ânemi ile birlikte ba┼člad─▒. III. ve IV. y.y.ÔÇÖdan V. Ve VI.y.y.ÔÇÖlara kadar feodalizm tam anlam─▒yla k├Âkle┼čti.Bu yap─▒lanma halk─▒n k├╝lt├╝rel ve sosyal ya┼čam─▒ ile birlikte,ekonomik ya┼čam─▒nda da kendini kuvvetle hissettiriyordu.2

VI.y.y.ÔÇÖda Absilya, Misimyanya, Abazgya ve SanigyaÔÇÖda ya┼čayan Abhaz k├Âkenli karde┼č halklar i├žin kanl─▒ y─▒llar oldu.Amans─▒z iki d├╝┼čman olan Bizans ve Pers ─░mparatorlar─▒n─▒n bitmek t├╝kenmek bilmeyen sva┼člar─▒ y├╝z├╝nden Abhaz boylar─▒ peri┼čan oldu,neredeyse t├╝kenip gideceklerdi.Abazgya ve Sanigya daha ├Ânce oldu─ču gibi BizansÔÇÖa tabi idi.Absilya ve Misimya Krall─▒klar─▒ LazikaÔÇÖya ba─čl─▒ vasall─▒klar halinde idi.VII.y.y.ÔÇÖda Absilyal─▒lar Lazlara s─▒rt ├ževirmi┼člerdi.Karde┼čleri Abasklarla bir olup,ulusal birlik olu┼čturmu┼člard─▒. Lider olarak kabul ettikleri Abasklar─▒n(Abazalar─▒n)┬á etraf─▒nda toplanm─▒┼člard─▒.3

─░lk i┼č olarak t├╝m topluluklara ÔÇťAbhazÔÇŁ, yani Abhaz s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ilk kullan─▒┼č bi├žimleri olan ÔÇťAbazgÔÇŁ, ÔÇťAbazkÔÇŁ, ÔÇťAbazkhÔÇŁ dendi. Abhaz ulusal dilini olu┼čturmada ise liderli─či Absilya diyalekti ald─▒.B├Âylece Abhaz ulusunun dili(Aps─▒-┼č├╝a), ad─▒ (Aps─▒-waa) oldu.Abazg(Abask) ad─▒n─▒n Abhaz olarak kalmas─▒,kom┼čular─▒ Bizans ve G├╝rc├╝lerin kendi s├Âyleyi┼č bi├žimlerine uygun ┼čekilde,yazmalar─▒ndan kaynakland─▒.4

Aps─▒-waa(Abhazlar), Karadeniz kenar─▒nda ya┼čayan yedi gruptan olu┼čtu─čunu Aytek Namitok,eserinde belirtir:5

1.Bz─▒beler:Ub─▒hlar─▒n g├╝ney kom┼čular─▒d─▒r.
2.Akh─▒pseler:SohumÔÇÖdan KabetiÔÇÖye kadar olan yerlerde otururlar.
3.Ayb─čalar:Ay-Bu─čaÔÇÖlar,Kodor ─▒rma─č─▒ k─▒y─▒lar─▒nda otururlar.
4.Zamballar:Kodor ve Dal vadilerinde otururlar.
5.Khirpisler:Svanlarla kom┼čudurlar.
6.├çajiler:Aghir ve Marmar vadilerinde ya┼čarlar.
7.Sadzeler: (KlaprothÔÇÖa g├Âre Sadlar) Okhum vadisinde otururlar.

Genellikle eski ├ža─člar─▒n anadolu halk─▒ ile Bat─▒ Kafkasya kavimlerinin(a┼čiretlerinin) antropolojik a├ž─▒dan ortak ├Âzellikler ta┼č─▒d─▒─č─▒ kabul edilmektedir.Ara┼čt─▒rmalar, Kasklar ve Abe┼člalarÔÇÖ─▒n Hatti dilinde veya ona yak─▒n bir dilde kon┼čtuklar─▒n─▒ ispatlam─▒┼čt─▒r.

Ka┼čk ve Abe┼člalarÔÇÖ─▒n Ad─▒ge,Abhaz,Ub─▒h ve Abazalarla akrabal─▒─č─▒,├Ârne─čin,eski├ža─č dini inan─▒┼člar─▒ ve mitoloji konular─▒n─▒n benzerli─činde izlenebilmektedir. Ad─▒ge,Abhaz ve Hitit tanr─▒lar─▒ aras─▒nda kimi ba─člant─▒lar ispatlanm─▒┼čt─▒r.┼×├Âyle ki,AnadoluÔÇÖda oldu─ču gibi,Ad─▒ge-Abhaz toplumunda da y─▒ld─▒r─▒m ve tufan tanr─▒s─▒ tespit edilmi┼čtir.Hititlerde bu,ba┼č tanr─▒ idi.Bu inanc─▒n KafkasyaÔÇÖya AnadoluÔÇÖdan geldi─či de itiraf edilmektedir.

Bug├╝n KafkasyaÔÇÖda Abhazya b├Âlgesinde ya┼čayan Absuvalar(Abhazlar),bir zamanlar AnadoluÔÇÖda Hat Krall─▒─č─▒n─▒ meydana getiren Hatit halk─▒ndan olan ÔÇťAbe┼člalarÔÇŁ ile ayn─▒ k├Âkten oldu─ču tarih├žilerin ├╝zerinde mutab─▒k oldu─ču bir konudur.

3.3.ASET─░NLER(OSETLER):

XVI. y├╝zy─▒lda Orta KafkasyaÔÇÖda Asetinler oturuyorlard─▒. Kuzeyden gelmi┼č olan Asetinler gerek harici tazyiklerin tesiri ile ve gerekse bat─▒ Kafkasyal─▒lar─▒n aras─▒nda ba┼čg├Âsteren etnik dalagalanmalar─▒n neticesi olarak tedricen g├╝neye do─čru kaymaya mecbur olmu┼člar ve bug├╝nk├╝ yerlerine yerle┼čmi┼člerdir.

Asetinlerin esas yerleri Terek nehrinin g├╝neyine k─▒vr─▒lm─▒┼č olan ana kolu ile soldan (bat─▒dan) bu kola kar─▒┼čan Ardon nehrinin meydana getirdi─či havzad─▒r.

Bu duruma g├Âre Asetin b├Âlgesi; do─čuda Waynaklar─▒n bir kolu olan Galgay(─░ngu┼č)lar, kuzey ve kuzeybat─▒da Kabardeyler, bat─▒da Abhazlar, g├╝neyde ise G├╝ney Asetinleri ve G├╝rc├╝lerle s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼č bulunuyordu.48 Bu memleketin, kuzeyi g├╝neye ba─člayan ba┼čl─▒ca iki ├Ânemli ge├žit, yani Mamison ve Daryal ge├žitleri ├╝zerinde bulunmas─▒d─▒r.

Lanlar─▒n(Alanlar─▒n) etnik ad─▒ ilk defa M.S.I.y.y.ÔÇÖda Roma kaynaklar─▒nda yer ald─▒.├çinde hakim olan hanedan─▒n kay─▒tlar─▒na dayanan De GuignesÔÇÖin dedi─čine bak─▒l─▒rsa,Alanlar M.S.II.y.y.ÔÇÖda ├çinlilerce biliniyorlard─▒. Bu insanlar─▒n M.S.I.-III.y.y.lar aras─▒nda Kuzey Kafkasya ovalar─▒nda ya┼čad─▒─č─▒na i┼čaret eden kaynaklar da vard─▒r.(KafkasyaÔÇÖdaki Alan varl─▒─č─▒ hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bak─▒n─▒z:W.Kuzne├žow,Alanskie Plemena Severnogo Kau Kaza,Moskova,1962)

IV.y.y. sonunda b├╝y├╝k g├Â├žler Hun sald─▒r─▒s─▒ndan sonra ba┼člad─▒;Bu,d├╝nya tarihinde ilk ├ža─čdan,orta├ža─ča ge├ži┼č s├╝reciyle kesi┼čen bir d├Ânemdi.Hun sald─▒r─▒lar─▒ ila├ža─č Alanyas─▒n─▒ tahrip etmi┼čti.372 yl─▒─▒nda Hunlar VolgaÔÇÖy─▒ a┼čarak,Don,Karadenzi ve Kuzey Kafkasya Alanlar─▒n─▒ bozguna u─čratt─▒lar.Bar─▒┼č ┼čartlar─▒na uygun olarak, yurdunda kalan,├ľn Kafkasya d├╝zl├╝klerinde kuvvetlerini y─▒─čarak,Volga ve Don ─▒rmaklar─▒ aras─▒nda geri ├žekilen Alanlar─▒ bir b├Âl├╝m├╝,M.S.IV.y.y.ÔÇÖda Hunlarla sava┼čt─▒ktan┬á ve VI.y.y.ÔÇÖda Avarlarla s├╝rt├╝┼čt├╝kten sonra Vandan kabileleri ile beraber Gal(Fransa) ve ─░beria(─░spanya) ├╝lkelerinde;sonra Kuzey AfrikaÔÇÖdaki Elbe ve Atlas Da─člar─▒ aras─▒nda ya┼čay─▒p siyasi bir rol oynad─▒lar.Daha sonra Vandallarla beraber (418-534 y─▒llar─▒nda)Tanca ve Trablus aras─▒ndaki b├Âlgeleri i┼čgal ettiler.49

Bu g├Â├žler s─▒ras─▒nda Alan halk─▒n─▒n Kuzey KafkasyaÔÇÖda kalmay─▒ ba┼čarabilenlerin bir k─▒sm─▒ ise,g├╝n├╝m├╝z Asetinlerini olu┼čturdu.Bir ├žok tarih├ži Asetinlerle Alanlar─▒n ayn─▒l─▒─č─▒n─▒ svunmaktad─▒r.

Dilbilimi a├ž─▒s─▒ndan Alanlarla Asetinlerin kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmalar─▒ 1822 y─▒l─▒nda J.Klaprot taraf─▒ndan yap─▒ld─▒.Baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lara g├Âre Alan dili yine ─░ran k├Âkenli Sarmat dilinin do─ču koludur.Arap as─▒ll─▒ tarih ve gezi yazarlar─▒ da Alanlarla As kavminin bir oldu─čunu yazarlar.A.Yu.Yakubovski,Arthur Bayhan,─░smail Berkok vs. bu g├Âr├╝┼č├╝ desteklerler.C.Re┼čid Ahmet ise; ÔÇťAtalar─▒n Kar┼č─▒la┼čmas─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde; K├╝rtlerle Alanlar─▒n dil bak─▒m─▒ndan birbiriyle akraba olduklar─▒ndan s├Âz eder. Alanlar G├╝rc├╝lerce Ows-Etti olarak tan─▒nd─▒lar. Ows-Etti As kelimesinden geli┼čmi┼č.Ancak asl─▒nda AorsiÔÇÖden t├╝remi┼čtir.Dolay─▒s─▒yla Rus ve G├╝rc├╝ler gibi kavimlerin yan─▒nda Osset ya da Osetini olarak tan─▒nd─▒lar.Kelime Sith ya da Skith(Asuri A┼čkuzay ve Eski AhitÔÇÖin A┼čkanaz─▒) anlam─▒na gelen Owes-thiÔÇÖden t├╝retilmi┼čtir.Strabon eserlerinde (Ayasi,Aiiasioi) Yulibius Apasiakai ve Bizansl─▒ Stephan Assatoi ve Mo─čollar As olarak Bahseder ÔÇťAlanÔÇŁ ad─▒n─▒n asl─▒ hen├╝z netlik kazanmam─▒┼čt─▒r.Ancak asl─▒nda Romen tarih├ži Aminanos MerkelinosÔÇÖun g├Âr├╝┼č├╝ne dayanan baz─▒ teorilere g├Âre Alan ad─▒ Altay b├Âlgesinde bir da─č ad─▒ndan geliyor.Vernandsky kelimenin asl─▒n─▒ Hint-Avrupa kelimesi Elen┬á ya da OlenÔÇÖe ba─čl─▒yor.Abaev ise, kelimenin asl─▒ olarak Eski AryanaÔÇÖy─▒ g├Âsteriyor. Ba┼čka bir ├žal─▒┼čmadan da bu adland─▒rman─▒n Oseti dilinde ses a├ž─▒s─▒ndan de─či┼čikli─če u─črayarak AllonÔÇÖa d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ s├Âyl├╝yor.Ayr─▒ca bu isimle k├Âkeni hakk─▒nda de─či┼čik g├Âr├╝┼čler vard─▒r.Ancak bunlar Rus kaynaklar─▒nda Alas, G├╝rc├╝ kaynaklar─▒nda ise Ofes ya da Os olarak tan─▒nd─▒lar.50

Kafkasya B├Âlgesine yerle┼čen Alanlar─▒n Hun istilas─▒na kadarki sosoyo ekonomik durumlar─▒ hakk─▒nda I.Cildin 4.3.4. k─▒sm─▒nda detayl─▒ bilgi verilmi┼čtir.51

Hun istilas─▒ sonras─▒ arta kalan Alanlar,Don nehri ve A┼ča─č─▒ Volga k─▒y─▒lar─▒ndan Kuban,Terek ve Sunja nehirleri ile Kafkas Da─člar─▒na ├žekilmeye mecbur kal─▒nca,IV. ve V.y.y.ÔÇÖlarda eski yerle┼čik Asetin kavimlerle birle┼čerek yeni bir Alan merkezi otoritesi olu┼čturdurlar.B├Âylece Alanlar do─čuda ├çe├žen ve ─░ngu┼člar,bat─▒da Ad─▒geler,g├╝neyde G├╝rc├╝ler,kuzeyde ise o d├Ânem s─▒n─▒rlar─▒ belirsiz bir b├Âlge olu┼čturdular.52

Kafkas s─▒ra da─člar─▒n─▒n hemen kuzey eteklerinde yer alan Alan yurdunun jeopolitik ├Ânemi ├žok fazlayd─▒. Alanlar,448ÔÇÖdeki Hun ├Ârne─činde oldu─ču gibi kuzey steplerinde ya┼čayan g├Â├žerlerin Kafkas ard─▒na ve ─░ranÔÇÖa yapacaklar─▒ seferleri destekleyebilecek durumdayd─▒lar.Bu seferler M─▒s─▒rÔÇÖa ve FilistinÔÇÖe kadar uzanabilirdi.Bu d├Âneme do─čru,Persler Darial ge├židini savunmaya alm─▒┼člar(Darial ÔÇśAlanlar Kap─▒s─▒ÔÇÖ),VI.y.y.ÔÇÖda ise DerbentÔÇÖten ge├žmi┼člerdir.Ayr─▒ca Alan yurdu g├╝neyde ├╝nl├╝ ÔÇś─░pek YoluÔÇÖ taraf─▒ndan da katediliyordu.Nihayet Alanlar sava┼č halindeki bu iki devlete m├╝ttefik olarak ya da paral─▒ asker g├Ândererek hizmet edebilecek konumdalard─▒.S├Âz konusu iki devlet,Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču ile,Sasani Persleri idir.53

Kafkas Alanlar─▒n─▒n g├╝├žl├╝ kral─▒ Sarosi,VI.y.y.ÔÇÖda Bizan ve Avar Ka─čanl─▒─č─▒ aras─▒ndaki ili┼čkilerde arabuluculuk rol├╝ ├╝stlendi.Alanlar VI. ve VII.y.y.ÔÇÖlarda ─░ran-Bizans sava┼člar─▒na ve VIII.y.y.ÔÇÖda Aap-Hazar sava┼člar─▒na kat─▒ld─▒.Orta├ža─č d├╝nyas─▒nda Alanya zengin bir ├╝lke say─▒l─▒yordu.├çekicili─či,g├╝zergah─▒,Alan topraklar─▒n─▒ boydan boya ge├žen b├╝y├╝k ─░pek Yolu ile d├╝nya ticaretine ba─članmas─▒d─▒r.Alan tacirleri Do─ču ve Bat─▒ ├╝lkelrinde ├žok ├╝nl├╝ idi.Uluslararas─▒ ├Ânemdeki transit yollar AlanyaÔÇÖn─▒n sosyal,ekonomik ve k├╝lt├╝rel geli┼čmesine katk─▒ sa─člad─▒. IX. ve XII.y.y.ÔÇÖlarda Alan Devleti geni┼č d─▒┼č siyasal ili┼čkilere sahipti.AlanyaÔÇÖn─▒n Kafkasya,Akdeniz ve Do─ču Avrupa ├╝lkeler aras─▒ ili┼čkilerinde etkisi b├╝y├╝kt├╝.Bizans imparatoru Konstantin Bag─▒ryanorodn─▒ÔÇÖya g├Âre,X.y.y. devletlerinin prestij listesinde Alanya,ErmenistanÔÇÖ─▒n ard─▒ndan,Hazar ve RusyaÔÇÖdan daha ├╝stlerde yer al─▒yordu.54

Bu Alanlar,Hun ├Âncesi d├Âneminin insanlar─▒ de─čillerdi.KafkasyaÔÇÖda y├╝zy─▒llarca ya┼čaman─▒n sonucunda pek ├žok yerli halkla kayna┼čm─▒┼člard─▒.AlanlarÔÇÖda ├Ânceleri ├žo─čunlukta olan dar ├žehreli Dolikosefal tip ve a├ž─▒k renk yerini X.y.y.ÔÇÖda geni┼č ├žehreli ve ÔÇťKafkasyal─▒ÔÇŁ olarak tan─▒mlanan Brakisefal tipe b─▒rakm─▒┼čt─▒r.Aslen Osetin olan Barasby Baytugan; ÔÇťAlanlar─▒ en do─čru ve tam olarak tarif eden Romal─▒ yazar Ammian MartselinÔÇÖdir.Yzar Alanlar─▒ uzun boylu,kuzeyli tipinde ve sar─▒┼č─▒n olarak tan─▒mlamaktad─▒r.Oysaki ┼čimdiki Osetinler di─čer Kafkas milletlerinin boylar─▒ndan hi├ž de farkl─▒ boyda de─čildirler.Bu hususu antropologlar ├Âzellikle belirtmektedirler.Sar─▒ renk ise Asetinler aras─▒nda di─čer Kafkas milletler aras─▒nda bile de─čildir.├ľyleyse,ne kadar Kafkas kan─▒ kar─▒┼č─▒m─▒ olmak ya da nesil de─či┼čimi yapmal─▒d─▒r ki bug├╝nk├╝ Osetin tipini meydana getirsin. Antropologlar─▒n d─▒┼č─▒nda bug├╝n Osetinlerin s├╝rd├╝regeldikleri ├Ârf ve adetleri de onlar─▒n Kafkasyal─▒l─▒klar─▒n─▒ ispat etmektedir.ÔÇŁ diyor.55

G├╝rc├╝ kaynaklar─▒ndan al─▒nt─▒ yapan Ermeni kaynaklar─▒nda ise;Keburlar,Kutetler,Argveller,Maruylar ve TakuvirlerÔÇÖden s├Âzedilmektedir.Bunlar─▒n,Kafkas dillerini konu┼čan,zaman i├žinde Alanlarla kar─▒┼čm─▒┼č ve b├Âlgede antropolojik ve dilsel ├žizgilerle,tar─▒m ve zenaat y├Ântemlerinin izlerini b─▒rakm─▒┼č halk topluluklar─▒ oldu─ču┬á san─▒lmaktad─▒r.Fakat son gelenlerin konu┼čtu─ču ─░ran dilinin yan─▒s─▒ra,T├╝rk├že s├Âzc├╝klerle Kafkas dillerini fonolojik ve marfolojik ├Âzellikleri,b├Âlgede olu┼čan dili etkileyen unsurlar olmu┼člard─▒r.56

Zelencuk Yaz─▒t─▒:

1.ve VI.y.y.ÔÇÖlardan itibaren Alanlar─▒n, ÔÇťYaz─▒ kullananÔÇŁ kavimler aras─▒nda oldu─čunu s├Âylerler. IX.y.y.ÔÇÖda Slav yaz─▒s─▒n─▒n yarat─▒c─▒s─▒ Filozof Konstantin, Alanlar─▒, ÔÇťYaz─▒s─▒ olan,ana dilinde tanr─▒ya ├Âvg├╝ler d├╝zen halklar aras─▒ndaÔÇŁ g├Âsterir.XIII.y.y.ÔÇÖda Fransiskan- Ke┼či┼čgilion De Rubruck,AlanyaÔÇÖda ÔÇťGrek yaz─▒tlar─▒ÔÇŁ bulur.Bug├╝n Orta├ža─č Asetin(Oset) yaz─▒l─▒ metni olarak g├╝venilir bi├žimde okunan tek eser- B├╝y├╝k Zelencuk bo─čaz─▒nda 1888ÔÇÖde g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na┬á ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olan X.y.y. ta┼č yaz─▒tt─▒r.57

Zelencuk kitabesi ola─čan├╝st├╝ ilgin├ž bir belgedir. Yaz─▒t Grek├že ÔÇť─░saÔÇŁ ve ÔÇťAziz NicolasÔÇŁ ibareleri ile ba┼člamakta ve belirli say─▒da ki┼činin seceresini kapsamakta olup,anlam─▒ ┼ču ┼čekilde terc├╝me edilmi┼čtir: ÔÇť(ÔÇŽ)Sakhir o─člu,(ÔÇŽ)ÔÇÖ─▒n o─člu Bagat─▒r,Bagat─▒r o─člu Anbalan,Anbalan o─člu Lag(veya Lakan)ÔÇÖ─▒n mezar ta┼č─▒.58

Bu belge,Ad─▒gelerde oldu─ču gibi,Alanlar─▒n Grek alfabesini yaln─▒zca tan─▒d─▒klar─▒n─▒ de─čil,kendi dillerini ifade etmek i├žin kulland─▒klar─▒n─▒ da g├Âstermektedir.Bulgular─▒n bug├╝nk├╝ d├╝zeyi Alanlar─▒n alfabenin kullan─▒┼č─▒n─▒ geli┼čtirdiklerine dair bir belge i├žermemektedir.

Alanya erken feodal bir toplumdu.Y├╝ksek devlet iktidar─▒ krala aitti.Alan kral hanedan─▒,Bizans imparatorlar─▒,,Hazar Hanlar─▒,Abhaz ve G├╝rc├╝ Krall─▒klar─▒ ile akraba ili┼čkilerine sahipti.Avrupa gelene─čine g├Âre, Alanya kral─▒ da Roma imparatorlar─▒ Sezar ve AvgustusÔÇÖtan k├Âken iddias─▒nda bulunuyorlard─▒.Baz─▒ Alan krallar─▒n─▒n isimleri bilinmektedir.XI.y.y.ÔÇÖda AlanyaÔÇÖy─▒ Uldure ve B├╝y├╝k Dorgodel,XIUI.y.y.ÔÇÖda Huddan y├Ânetmi┼čti.59

XII.y.y.ÔÇÖdan itibaren i├žinde bulundu─ču feodal par├žalanma,AlanyaÔÇÖn─▒n gelecekteki kaderini ├Âl├╝mc├╝l derecede etkiledi.T├╝rk kabilelerin ilerleyi┼či,┼čehirlerin d├╝┼čmesi,Hristiyanl─▒─č─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝,Bat─▒ AlanyaÔÇÖdaki Alan-Asetin etnik ve k├╝lt├╝rel tarihi merkezini,T├╝rk sald─▒r─▒lar─▒na maruz kalmayan ├╝lkenin do─čusuna kayd─▒rd─▒.G├╝├žl├╝ merkezi otoritenin bulunmay─▒┼č─▒ ve karma┼č─▒k demokratik s├╝re├žler,XIII.-XIV.y.y.ÔÇÖlar─▒n dramatik olaylar─▒n─▒n e┼či─činde AlanyaÔÇÖn─▒n askeri-politik y├Ânden zay─▒flamas─▒na yol a├žt─▒.

1230 y─▒llar─▒nda AlanyaÔÇÖda bulunan Katolik rahibi Julian Alanlar hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r; ÔÇťNe kadar k├╝├ž├╝k b├Âlge varsa,o kadar da feodal (derebeyi,p┼č─▒) vard─▒r.Bunlar─▒n hi├ž biri ir di─čerini dinlememektedir.Bu nedenle bir feodal di─čeri ile,bir k├╝├ž├╝k b├Âlge de bir ba┼čka b├Âlge ile s├╝rekli sava┼č i├žerisindedir.60

XV.y.y.ÔÇÖdan itibaren Asetinler,├╝lkelerinin oval─▒k alanlar─▒n─▒ kaybettiler ve da─člarda tutunan Asetinler,tarihsel yeni bir d├Ânemin say─▒m─▒na ba┼člad─▒lar. Eski geleneklere g├Âre ulusal birlik ideolojisi,ortak ata s├Âylenceleri ├╝zerine kurulmu┼čtur.─░skit d├Âneminde halk─▒n kurucusu Targitay say─▒l─▒yordu.Ge├ž Orta├ža─č Osetyas─▒nda ilk ata,tarihinin en b├╝y├╝k kahraman─▒ g├Ârd├╝─č├╝ Os-Bagator kabul edildi.Osetler Os-BagatarÔÇÖ─▒ folklorik imge i├žinde,halk─▒n tek atas─▒na de─čin kadim ari mitosuna ve Alan d├Âneminin sivrilmi┼č tek ve son ├Ânderleri ile ilgili ger├žek tarihsel bilgilere ba─člad─▒lar.61

XIV.-XVI.y.y.ÔÇÖlarda ovalara,Bat─▒ ├ľn KafkasyaÔÇÖdan gelen Ad─▒geler(Kabardeyler) yerle┼čti.Kar─▒┼č─▒k Alan-T├╝rk n├╝fusunu olu┼čturan da─č bo─čazlar─▒ Balkar-Kara├žaylarÔÇÖ─▒n yurdu oldu.Asetinler(Osetler),y─▒k─▒lan Alan devletinin en ├žok G├╝neydo─člu da─čl─▒k b├Âlgesini koruyabildiler.Da─č tar─▒m─▒ az ├╝r├╝n veriyordu.Pek de emniyetli de─čildi.Ekonominin en ├Ânemli kolu hayvanc─▒l─▒kt─▒.K├Ây ekonomisi,zenaat ve ev i┼čleri ├╝r├╝nleri,d─▒┼čar─▒dan gelen tacirler ve Tarnskafkasya al─▒┼čveri┼č merkezleri yolu ile trampa ediliyordu.

XIV.y.y.ÔÇÖ─▒n Timur istilalar─▒n─▒n Eski AlanyaÔÇÖdaki sonu├žlar─▒,politik olmaktan ├žok demografik ├Âzelliklere sahipti.TimurlenkÔÇÖin yok etti─či unsur,zaten b├Âl├╝nm├╝┼č olan bir krall─▒ktan ├žok,Kafkas ovalar─▒n─▒n geni┼č Alan n├╝fusu idi.Alanlar─▒n da─člara ├žekilmeleri yeni bir etnik grubun tarih sahnesine ├ž─▒kmas─▒ ile sonu├žlanm─▒┼čt─▒r.Bu halk Osetler(Asetinler)dir.

XV.-XVII.y├╝zy─▒l Asetin toplumu, geni┼č bo─čazlar─▒n ve birka├ž pek y├╝ksek olmayan ge├žitlerle b├Âl├╝nen da─č kanyonlar─▒n─▒n do─čal s─▒n─▒rlar─▒nda olu┼čmu┼čtu. Bunlar─▒n hepsi hem ba─č─▒ms─▒z cemiyetler, hem de kom┼ču cemiyet birlikleriydi.62

Topluluklar i├ž ya┼čamda egemenliklerini ve ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ korurlarken, askeri ve siyasal faaliyetlerde g├╝├žlerini birle┼čtirmi┼člerdir. T├╝m halk─▒n kaderini ilgilendiren ├Ânemli olaylarda Oset n─▒has─▒(Halk Meclisi) ├ža─čr─▒l─▒rd─▒. Ba┼čka bir deyi┼čle, da─čl─▒ topluluklar d├Ânemi Osetyas─▒ kendi kendini y├Âneten b├Âlgeler konfederasyonudur. Yurtta┼č cemiyetinde toplumsal hayat─▒n kadim bi├žimlerinin ya┼čat─▒lmas─▒, OsetyaÔÇÖn─▒n etnik, k├╝lt├╝rel ve politik birli─čine yard─▒mc─▒ oldu.63

Etnografik vaziyetlerine g├Âre Asetinlerin kuzeyle hi├žbir temas ve m├╝nasebetleri olmuyordu. Bu sebeptendir ki Asetinler g├╝neydeki olaylarla, dolay─▒s─▒yla G├╝rcilerin mukadderat─▒yla ├žok ilgili olmu┼člard─▒r. Hatta TamaraÔÇÖn─▒n ikinci kocas─▒ olan ve G├╝rcistanÔÇÖa ┼čerefli bir tarih safhas─▒ kazand─▒ran Davit Sislan bir Asetin idi. 64

Asetinlerin kuzey cephelerinin kapal─▒ olmas─▒ onlar─▒n kuzeyden gelen istila dalgalar─▒ndan, hatta Rus-Kafkas m├╝cadelesinin ilk safhas─▒n─▒n darbelerinden etkilenmemi┼č, bu itibarla Asetinler A─č─▒r ─▒zd─▒raplara u─čram─▒┼čt─▒r. Bunun neticesi olarak idare ve k├╝lt├╝r bak─▒m─▒ndan nispeten geli┼čme imkan─▒ bulmu┼člard─▒r.65

Ancak, Asetin topraklar─▒n─▒n G├╝rcistanÔÇÖ─▒ kuzeye ba─člayan iki ├Ânemli ge├žitin ├╝zerinde bulunmas─▒ Rus tarruzlar─▒n siklet merkezini buraya y├Âneltmesine sebep olmu┼č, bu itibarla bu memleket daha ├Ânce Ruslar─▒n i┼čgali alt─▒na girmi┼čtir.

3.4. ├çE├çENLER-─░NGU┼×LAR-TU┼×LAR:

├çe├ženistan B├Âlgesini i┼čgal eden orta ve do─ču Kafkas unsurlar─▒ndan Waynaxlar Paleocaucasiens adledilmektedir.

Waynaxlar hakk─▒nda detayl─▒ bilgi ÔÇť Kafkas Tarihi ÔÇť adl─▒ eserimizin I.Cildinde verilmi┼čtir. Way=ÔÇŁBizlerÔÇŁ veya ÔÇťKendimizÔÇŁin tam kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bir d├Ân├╝┼čl├╝l├╝k zamiridir. Nax=Halk, ulus, insanlar, kavim, cemaat v.s. kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r. Waynax ise=Bizim halk, bizim millet, bizim ulusumuz, bizim insanlar─▒m─▒z,bizim toplumumuz, kendi halk─▒m─▒z, keni milletimiz, kendi ulusumuz demektir.76

Waynax toplumu; ├çe├ženler / Nah├žo, ─░ngu┼člar / Galgay, Tu┼člar / Batsolar olmak ├╝zere ├╝├že ayr─▒l─▒rlar. Her ├╝├ž kavim birden kendilerine ÔÇťhalk─▒m─▒zÔÇŁ anlam─▒na gelen Waynax derler. 77

Waynaxlar─▒n esas n├╝vesini te┼čkil eden kavimlerden Noh├žilerÔÇÖe Osetler ÔÇťMakalun ve ├çan├žanÔÇŁ, Kabardeyler ÔÇť┼×on┼čanÔÇŁ, Kumuklar ÔÇťMi├žigizÔÇŁ,di─čer Ad─▒geler ÔÇť┼×e┼čenÔÇŁ Avarlar da ÔÇť├çe├žen ad─▒ verirler.

Bug├╝nk├╝ Noh├ži (├çe├žen) memleketi, esas olarak Sunja Havzas─▒ (Terek NehriÔÇÖnin g├╝ney kolu)d─▒r. Ger├ži daha ├Ânceleri Noh├žiler bu b├Âlgenin d─▒┼č─▒na da ta┼čm─▒┼člard─▒r. Fakat as─▒llar─▒┬á ve siklet merkezleri ile Sunja Havzas─▒ÔÇÖna ba─čl─▒ kalm─▒┼člard─▒r. Ve nihayet hemen b├╝t├╝n mevcudiyetleri ile bu havzada toplanm─▒┼člard─▒r.78

Noh├ži memleketi kuzede Terek Nehrine, Do─čuda Da─č─▒stan b├Âlgesi, bat─▒da Asetin b├Âlgesine uzan─▒r. G├╝neyde ana Kafkas silsilesinin y├╝ksek k─▒s─▒mlar─▒nda G├╝rcistanÔÇÖa ula┼č─▒r. Burada Noh├žilerle G├╝rc├╝ler birbirlerine ├žok kar─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Tu┼člar (Batsolar) ve H─▒vsurlar bu kar─▒┼č─▒m─▒ temsil eden unsurlard─▒r. 79

Noh├ži memleketinin fiziki fizyonomisini tebaruz ettiren ar─▒zalar, do─čuda Argun, bat─▒da Asa nehirlerin a├žt─▒klar─▒ derin vadilerdir. Bu iki vadinin kavrad─▒─č─▒ arazi par├žas─▒ esas Kafkas silsilesinin heyelanla ayr─▒lm─▒┼č bir b├Âlgedir. Bu durumun neticesi olarak Noh├ži memleketi, tabii hususiyetleri bak─▒m─▒ndan ├╝├ž k─▒sma ayr─▒l─▒r; da─čl─▒k, orta ve oval─▒k ks─▒m─▒d─▒r. Noh├ži memleketi genellikle ormanl─▒kt─▒r. Ruslar─▒n istilas─▒ndan ├Ânce bu ormanl─▒k kuzeyde Terek nehrine kadar uzan─▒rd─▒. Fakat RuslarÔÇÖ─▒n bu ormanlar─▒,direni┼či art─▒ran bir arazi ├Ârt├╝s├╝ ve engel telakki ederek tahrip etmi┼člerdir. Bu sebepten ova k─▒sm─▒ bug├╝n hemen hemen ├ž─▒plakt─▒r. 80

┼×imdiki ├že├ženlerin eski ├ža─člardan beri KafkasyaÔÇÖn─▒n Daryal bo─čaz─▒ ile ┼×ano Argon ─▒rma─č─▒n─▒n yukar─▒ yata─č─▒ aras─▒ndaki da─čl─▒k b├Âlgede ya┼čamaktad─▒rlar. Hazar denizine kadar yay─▒lm─▒┼člard─▒r. Terek nehri a─čz─▒ hizas─▒na tesad├╝f eden ├çe├žen adas─▒ ismi ├çe├ženlerin bu sahillerde oturmu┼č olduklar─▒n─▒ g├Âsterir. 81

├çok uzun, ├žok hassas ve at─▒lgan olan Noh├žiler, hi├žbir vakit yabanc─▒ bir hakimiyet alt─▒na girmemi┼člerdir. Memlekette peder┼čahilik esas─▒na dayanan feodal bir rejim y├╝r├╝rl├╝kte olmu┼čtur.

Noh├žiler hem Mecusi hem Hristiyanl─▒k dinlerini ya┼čatm─▒┼člar ve VIII.y├╝zy─▒lda M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ kabul etmi┼člerdir. Bu memlekete M├╝sl├╝manl─▒k do─čudan gelmi┼čtir. Bu sebepten Noh├žiler ┼×afii olmu┼člard─▒r. Bu memlekete ayn─▒ zamanda tarikat├ž─▒l─▒k da girmi┼čtir. Bu sebepten Noh├žiler daima do─čuya, yani Da─č─▒stanÔÇÖa ba─čl─▒ kalm─▒┼člard─▒r. ├ç├╝nk├╝ tarikat telkinlerini ve esaslar─▒n─▒ Da─č─▒standan alm─▒┼člard─▒r. Noh├žiler milli b├╝nyelerinde dinin b├╝y├╝k tesirleri olmu┼čtur. Bu itibarla Noh├žilerÔÇÖde demokratik esaslar yerle┼čmi┼čtir.82

Noh├žiler, ├ževrelerindeki di─čer Kafkas kabilelerin u─črayacaklar─▒ taarruzlar─▒n sonu├žlar─▒ndan da m├╝teessir olmalar─▒ nedeniyle bu kabilelere yard─▒m etmek mecburiyetinde kalm─▒┼č ve etmi┼člerdir. Bu hususta b├╝y├╝k fedakarl─▒klar g├Âstermi┼člerdir. Bu itibarla Noh├žiler ÔÇťKafkasyan─▒n k─▒l─▒c─▒ÔÇŁ ├╝nvan─▒n─▒ ta┼č─▒mak hakk─▒n─▒ kazanm─▒┼člard─▒r.

Waynaxlar─▒n ikinci b├╝y├╝k kolu ─░ngu┼č koludur. ├çe├ženler, Tu┼člar ve kendileri kendilerine Galga derler. Galga kelimesi ÔÇť┼čehir, kasaba, kale, kule, kulede oturanÔÇŁ ve ÔÇťkalkanÔÇŁ gibi anlamlar i├žerir.84

Waynax kaviminin bu kolu tarihte Cori (Tsori), Dzurduk, Zhieraxao (Cieraho), Navrani, Mahalon, otonimler ile anla┼č─▒lmaktad─▒r. G├╝rc├╝ler Gligva, Gligvi, Ruslar ─░ngu┼či, Asetinler ise Mahalon derler.85

Bug├╝n bunlar i├žin kullan─▒lan ─░ngu┼č kelimesinin asl─▒ Angu┼čtÔÇÖtur. An ÔÇŁufukÔÇŁ, Gu┼č ÔÇťg├Âr├╝nenÔÇŁ, T ÔÇťyer bildirme ekiÔÇŁ bu durumda Angu┼čt ÔÇťbir yerden g├Âr├╝nen ufukÔÇŁ anlam─▒n─▒ ta┼č─▒r.

Waynaxlar─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ kolu ise Tu┼č halk─▒d─▒r. ├çe├ženlerle ─░ngu┼člar Tu┼člara Bac (Bats) ad─▒n─▒ verirler bu Batslara G├╝rc├╝ler TsÔÇÖov veya Tu┼čÔÇÖu derler. Ruslar Mizzhegi (Mizgegi) ├çe├ženler Choy (TsÔÇÖoy) veya Banoy(Batsunoy), kom┼čular─▒ olan Kistler Vabo ad─▒n─▒ verirler. 86

Dilbilimci Y.D. Deseriyev, Batsba(Batslar) kelimesini ÔÇťotlar, otlaklar, otlak├ž─▒larÔÇŁ demek oldu─čunu s├Âyler. 87

├çe├ženlerin ayd─▒nl─▒k tarihi M├╝sl├╝man olu┼člar─▒ ile ba┼člar. Halk rivayetlerine ve eldeki b├Âl├╝k p├Âr├ž├╝k bilgilere g├Âre,orta ├ža─čda Controylu Tina ile o─člu V├╝┼ča, hem Hazarlara hem de Alanlara kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼člard─▒r. ─░├žkeri (Noh├žu-Makka) ormanlar─▒ndaki ak─▒nc─▒larla bu iki devlerin g├╝├žlerini p├╝sk├╝rtm├╝┼člerdir. Ayn─▒ ├ža─čda bat─▒ Waynax kahramanlar─▒ aras─▒nda, ├Âzellikle Alanlara kar┼č─▒ verdikleri m├╝cadelelerle halk aras─▒nda efsanele┼čenler; Kiolwoy, Kiantk, Linda ┼×oa, Phagal Bari, Barakhuoy Kiantdir. Arap ve Acem kaynaklar─▒nda De┼čtik─▒p├žak diye an─▒lan Alt─▒nordu di─čer ad─▒ Cuci ulusu h├╝c├╝mlar─▒na kar┼č─▒ da ├çe├ženler m├╝cadele etmi┼člerdir. Yine halk rivayetlerine g├Âre,g├╝n├╝m├╝ze kadar ├╝n yaparak gelenler Mokh├žur (Mohstur), ─░├žkerili ─░dig, ├çiebarluolu, Aldamar GeziÔÇÖdir.88

XIII. ve XIV.y├╝zy─▒llarda Mo─čollara ve Timurlara kar┼č─▒ vatanlar─▒n─▒ korumak amac─▒yla kar┼č─▒ koyan ba┼čl─▒ca ulus ├çe├ženler olmu┼čtur. D─▒┼č sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ Kafkas halklar─▒ ile ittifak kurmaktan ve destek vermekten geri durmam─▒┼člard─▒r. CamiuÔÇÖt-TevarihÔÇÖ├╝nde Re┼čidittin, Kroniklerde G├╝rc├╝ler de bunu do─črulamaktad─▒r. Bu eserlerde ├çe├ženler Duvay ve Cacani (Tsatsani) diye an─▒lm─▒┼člard─▒r.89

Terek sava┼č─▒ bozgunundan sonra 1396 y─▒l─▒nda, Simsian b├Âlgesinde Gayurhan liderli─čindeki ├çe├ženlerin Timurla olan sava┼člar─▒ tarihin en ┼čiddetlisi olarak an─▒l─▒r. Sonu├žta bu sava┼č ├çe├ženleri y├╝zy─▒llarca geriletmi┼č onlar─▒ adeta d├╝nya y├╝z├╝nden k├Âk├╝n├╝ kaz─▒m─▒┼čt─▒r.90

XVI. ve XVIII.y├╝zy─▒llarda Waynax tukumundan ├çe├ženler yeniden filizlenirken,yaz─▒l─▒ belgeler ve arkeolojik ara┼čt─▒rmalar ├çe├ženlerin yerle┼čim yerlerini de ortaya koymu┼čtur; Kafkas s─▒rada─člar─▒n─▒n doruklar─▒ndan kuzeydeki Terek Nehrine kadar olan mesafe ile do─čuda Akta┼č-Sulak tepelerinden bat─▒da Terek Nehrinin do─čdu─ču mesafe XVIII.y├╝zy─▒la do─čru Waynax ulusu ikiye ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Noh├žiler ve Galgaylar (─░ngu┼člar)d─▒r. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda bir ├╝├ž├╝nc├╝ gurup daha var o da Cov-Baco(Tlov-Batso)lar ve Tu┼člard─▒r.

3.5.KARAÇAY-MALKARLAR:

Kafkasya b├Âlgesinin orta kesiminde yer alan di─čer bir Kafkas halk─▒ da Kara├žay-Malkarl─▒lard─▒r.

B├Âlgenin hatta AvrupaÔÇÖn─▒n en y├╝ksek da─člar─▒ Kara├žay-Malkar topraklar─▒ i├žindedir. Bunlar─▒n ba┼čl─▒calar─▒: Mingi Tav(Elbruz) (5642m), D─▒h Tav (5203m), Kostan Tav (5145m), U┼čba, Donbay, ├ľlgen, gibi zirvelerdir.

KafkasyaÔÇÖn─▒n en b├╝y├╝k ─▒rmaklar─▒ Mingi TavÔÇÖ─▒n buzul kaynaklar─▒ndan do─čmaktad─▒r. Koban (Kuban), Hurzuk, Ullu Kam, Gondaray, Uzun Kol, Makar, U├žkulan, Garah Kol, Hudes, Calan Kol, Aman Kol, Duvut, Gona├žhir, Amanavaz, Teberdi, Morh, Khavat, Arh─▒z, ─░ncik, Urup, Laba, Bashan, K├Ândelen, Andersuv, Terskol, Cegem, B─▒z─▒ng─▒, ├çereh ├Ânemli ─▒rmak ve vadilerdir.67

Kafkasya halklar─▒ aras─▒nda T├╝rk unsurun en ├Ânemli b├Âl├╝m├╝n├╝ meydana g├Ât├╝ren Kara├žay-Malkar halk─▒ y├╝zy─▒llardan beri Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n kaynak b├Âlgesinde, Kafkas Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n zirvesi Elbruz Da─č─▒ÔÇÖn─▒n do─ču ve bat─▒s─▒nda yer alan y├╝ksek da─čl─▒k arazideki derin vadilerde ya┼čamaktad─▒rlar. Tarihi, Antrepolojik, arkeolojik ve sosyo-linguistik ara┼čt─▒rmalar Kara├žay-Malkarl─▒lar─▒n bu b├Âlgede uzun y─▒llar hakimiyet kuran ├že┼čitli eski T├╝rk kavimlerinin torunlar─▒ olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Y├╝zy─▒llar boyunca birlikte ya┼čaman─▒n tabii sonucu olarak Kara├žay-Malkar halk─▒na kom┼ču Kafkas kabilelerinden de etnik unsurlar kat─▒lm─▒┼čd─▒r.68

Kara├žayl─▒lar ve Malkarl─▒lar birbirlerinden farkl─▒ dile, k├╝lt├╝re ve tarihe sahip iki ayr─▒ halk de─čil, tersine ayn─▒ dil k├╝lt├╝r ve tarihi payla┼čan bir T├╝rk boyudur. Kara├žay ve Malkar adlar─▒ bu boyun ya┼čad─▒─č─▒ iki b├Âlgenin co─črafi adlar─▒d─▒r. Dolay─▒s─▒yla, bu adlara etnik bir anlam vererek Kara├žayl─▒lar ve Malkarl─▒lar (ya da Balkarl─▒lar) bi├žiminde kullanmak yanl─▒┼čt─▒r. Do─črusu Kara├žayl─▒lar, Malkarl─▒lar (Balkarl─▒lar) bi├žimindeki ifade tarz─▒d─▒r.69

├ľnceleri Elbruz da─č─▒n─▒n do─čusunda Bashan(Baksan) vadisinin yukar─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda ya┼čayan da─čl─▒lar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ ElbruzÔÇÖun bat─▒s─▒nda yer alan Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n kaynak havzas─▒ndaki y├╝ksek vadilere g├Â├žm├╝┼čler ve Hurzuk , U├žkulan, Kart Curt adl─▒ k├Âyleri kurarak bu b├Âlgeye Ullu Kara├žay ad─▒n─▒ vermektedir. Elbruz da─č─▒n─▒n do─čusunda kalan da─čl─▒lar ise Bashan, ├çegem, ├çerek vadilerine yerle┼čmi┼člerdir. ├çerek ─▒rma─č─▒n─▒n bulundu─ču vadiye da─čl─▒lar Malkar vadisi ad─▒n─▒ vermi┼čler ve buraya yerle┼čenler Malkarl─▒ ad─▒ ile an─▒lm─▒┼člard─▒r.70

Kara├žay-Malkar halk─▒n XVI. Y├╝zy─▒la kadar KafkasyaÔÇÖda hangi etnik adla tarih sahnesinde boy g├Âsterdi─či bilinmemektedir. 1404 y─▒l─▒nda KafkasyaÔÇÖda bulunan ba┼čpiskopos Johannes de Galonifontibus Kara├žay halk─▒n─▒ ÔÇť Kara ├çerkesler ÔÇť ad─▒yla tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. Daha sonraki y─▒llarda KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyaret eden Avrupal─▒ misyoner ve ara┼čt─▒rmac─▒lar da ayn─▒ tan─▒m─▒ kullanm─▒┼člard─▒r.Avrupa kaynaklar─▒nda Kara├žay ad─▒na ilk olarak XVII. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda rastlanmas─▒na kar┼č─▒l─▒k Osmanl─▒ kaynaklar─▒nda Kara├žay ad─▒ ilk olarak XVI. Y├╝zy─▒lda ge├žer. Rus kaynaklar─▒nda ise Malkar ad─▒ndan ilk olarak 1629 y─▒l─▒nda ─░.A.Da┼čkov bahsetmektedir.71

Tarihi ve etnolojik ara┼čt─▒rmalar XVI. Y├╝zy─▒lda Bashan(Baksan) vadisinin yukar─▒ k─▒s─▒mlarda ya┼čayan K─▒p├žak k├Âkenli Kar├ža, Navruz, Budyan, Adurhay, Bota┼č ve Abazin-Tatar k├Âkenli Tram ÔÇťklanÔÇŁlar─▒n─▒n ya┼čad─▒klar─▒n─▒ ve bunlara Kabardey Prenslerinden Toh├ž─▒k(Doh┼čuko) ve Tambiylerin de kat─▒lmasiyle Kara├žay halk─▒n─▒n ├žekirde─činin olu┼čtu─čunu g├Âstermektedir. Kara├žayl─▒lar daha sonra Yukar─▒ BashanÔÇÖdan Elbruz da─č─▒n─▒n bat─▒s─▒ndaki Yukar─▒ Kuban, Hurzuk vadilere g├Â├žettiler ve burada ├žo─čalarak g├╝n├╝m├╝zdeki Kara├žay halk─▒n─▒ olu┼čturdular.72

Kara├žayl─▒lar bug├╝n Kafkasya b├Âlgesinde G├╝rc├╝-Mingrel halk─▒ taraf─▒ndan ÔÇťAlanÔÇŁ ad─▒ ile tan─▒n─▒rlar. Osetler de Malkarl─▒larÔÇÖa As,Malkar B├Âlgesine Asiya, Kara├žayÔÇÖa ise Ustur Asiya (B├╝y├╝k Asiya) ad─▒n─▒ verirler. As,bilindi─či gibi AlanlarÔÇÖ─▒n di─čer ad─▒d─▒r.B├╝t├╝n bunlar─▒n yan─▒s─▒ra Kara├žay-Malkar halk─▒ bug├╝n dahi birbirine ÔÇťAlanÔÇŁ diye hitap eder.Alan ad─▒.Kara├žay-Malkar dilinde,soyda┼č,dost,karde┼č anlamlar─▒na gelmektedir ve KafkasyaÔÇÖda yaln─▒zca Kara├žay-Malkarl─▒lar birbirlerine ÔÇťAlanÔÇŁ diye hitap etmektedirler.73

Ufuk Tavkul; ÔÇťTarihi ve Etnik Yap─▒s─▒yla KafkasyaÔÇŁ adl─▒ makalesinde;Alanlar─▒n,Kara├žay-Malkar┬á halk─▒n─▒n etnik ve sosyo-k├╝lt├╝rel yap─▒s─▒nda ├Ânemli bir yer i┼čgal etti─čini,ancak,Alanlar─▒n T├╝rk m├╝,yoksa ─░ran k├Âkenli mi olduklar─▒ konusu bilim d├╝nyas─▒nda hen├╝z kesin olarak ayd─▒nl─▒─ča kavu┼čturulamad─▒─č─▒ndan s├Âzetmektedir.

Ba┼člang─▒├žta Kara├žay-MalkarÔÇÖda ├╝├ž sosyal tabaka vard─▒:

Biy veya Tavbiy ( Prensler ).
├ľzden ( Soylular ).
Kul ( K├Âleler ).

Biy veya Tavbiy ad─▒ verilen prensler Kara├žay-Malkar halk─▒n siyasi yap─▒s─▒nda s├Âz sahibi olan ve halk─▒ y├Âneten tabakayd─▒. Bunlar Kara├žay-Malkar halk─▒n─▒n en eski ve k├Âkl├╝ ailelerinden meydana geliyordu.

├ľzden ad─▒ verilen soylular ise kimi zaman ekonomik a├ž─▒dan prenslerden(biylerden) daha g├╝├žl├╝ olsalar bile y├Ânetimde s├Âz sahibi de─čillerdi ve ÔÇťbiyÔÇŁlere ba─čl─▒yd─▒lar.

Kul ad─▒ verilen k├Âle tabakas─▒ ise hi├žbir ├Âzg├╝rl├╝─če ve maddi varl─▒─ča sahip de─čildi.

Kara├žay-Malkar toplumundaki sosyal tabakalar kom┼čular─▒ olan Kabardey ├çerkeslerindeki sosyal tabakalarla benzerlik g├Âstermektedir. Kabardeylerde temelde P┼č─▒(Prens), Vork(Soylu) ve P┼čitl(K├Âle) olmak ├╝zere ├╝├ž sosyal tabakaya b├Âl├╝nm├╝┼člerdir.74

Kara├žay-MalkarÔÇÖda biy ve ├Âzden tabakalar─▒na mensup her soyun bir aile armas─▒ ya da damgas─▒ vard─▒r. Kara├žay-Malkarl─▒lar ÔÇť Tukum tamga ÔÇť ad─▒n─▒ verdikleri soy damgalar─▒n─▒ ve ÔÇť Tukum at ÔÇť ad─▒n─▒ verdikleri soy adlar─▒n─▒ korumaya akrabal─▒k ili┼čkileri a├ž─▒s─▒ndan son derece ├Ânem verirler.

3.6.ÇERKESLER:

├çerkesler, tarihin ├žok eskiden beri tan─▒d─▒─č─▒ ve de─či┼čik adlarla tan─▒tt─▒─č─▒ Adige toplumudur. ├çerkes ad─▒, daha ├Ânceki d├Ânemlerde verilen adlar gibi, ba┼čkalar─▒ taraf─▒ndan Adige toplumuna verilen bir isimdir. Kendilerini Adige olarak tan─▒mlayan KafkasyaÔÇÖn─▒n bu otokton halk─▒ bu yumu┼čak iklimde, tarih ├Âncesinden ve ba┼člang─▒c─▒ bilinmezlik gecelerinin karanl─▒klar─▒ i├žerisinde kaybolan zamanlardan beri Karadeniz kenar─▒nda Xekuj( Eski vatan ) dedikleri topraklarda ya┼čamaktad─▒rlar ├çerkeslerin n├╝fusun artmas─▒ sonunda bir g├Â├ž ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bu g├Â├ž sahilden i├žeriye do─čru olmu┼čtur. B├Âlgenin yerle┼čik ahalisini te┼čkil eden kabileler devaml─▒ surette yer de─či┼čtirmi┼č, birbirine kar─▒┼čm─▒┼č ve bunun neticesinde baz─▒ etnik gruplar kaybolmu┼č ve ba┼čka namlar alt─▒nda yeni bir ├žok gruplar meydana gelmi┼čtir.

Karadeniz sahilinden Kuban ─▒rma─č─▒ havzas─▒na kadar olan geni┼č b├Âlge ile Terek ─▒rma─č─▒ havzas─▒nda ya┼čayan ve ├çerkes kavmini olu┼čturan kabilelerin XIX.y├╝zy─▒l─▒n ikinci ├žeyre─či ba┼člar─▒ndaki yerle┼čim tablosu, S. Bronevski, L. Liyulye, A.P. Berje, S. Esadze ve l. ─░. LavrovÔÇÖun verdikleri bilgiler do─črultusunda a┼ča─č─▒daki gibidir:

3.6.1.ABZEHLER:

Bat─▒ ├çerkeslerin en kalabal─▒k olan kabilesidir. Abzeh ya da Abadzeh kelimesi ÔÇťAbazelerin( Abazalar─▒n ) ├Âtesinde oturanlar ÔÇť anlam─▒na gelir. Di─čer ├çerkes kabilelerine g├Âre en demokrat kabile olan Abzehler aras─▒nda Prens( P┼či ) tabakas─▒ yoktur ve asillerin n├╝fuzu daha az, s─▒n─▒f farkl─▒l─▒klar─▒ daha az belirgindir.

Kafkasya S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n kuzey yama├žlar─▒na Kuban nehri( Ps─▒j )nin kollar─▒ olan ┼ču nehirlerin akt─▒─č─▒ vadilerde oturmaktad─▒rlar:

a- ┼×hagua┼če yada Belaya nehri ve kollar─▒ Kurcipse, P├žeha, Phats, Tfiseps.
b- Laba ve kollar─▒ Psizuye( K├╝├ž├╝k Laba ), ┼×egipsin( ├çohrage ), Ha─čur( Hodz ), Farz.
c- Psij ve kollar─▒ Mart, P├žas( P├ža─č ).
d- Psekupse ve kolları Düs, Tsaok, Çibiy.
e- Vuanobat( Vonobat ).
f- Sup. ┼×aps─▒─č kabilesiyle s─▒n─▒r te┼čkil eder.

 

3.6.2. ┼×APSI─×LAR:

┼×aps─▒─člar, XIX.y├╝zy─▒lda ├çerkes etnik grup ve boylar─▒ i├žinde en yo─čun n├╝fusa sahip kabileydi. XVIII.y├╝zy─▒l Rus kaynaklar─▒nda kabilenin ad─▒ ┼×apso ve Saps─▒kh ┼čeklinde ge├žer.

┼×aps─▒─člar, Abzehlerden bat─▒ya do─čru, k─▒smen de kendi s─▒n─▒rlar─▒ y├Ân├╝nden Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na kadar ula┼čan ve buralarda bir yandan Ub─▒hlarla, ├Âte yandan da Natuhaylara kom┼ču olan yerlerde bulunuyorlard─▒. ┼×aps─▒─člar, Kuban nehrine d├Âk├╝len Ubin ve kollar─▒ Psekabe, ┼×ebj,(P┼čibj), Afips, ─░l, Az├╝ps(Azips(), Hopl, Anthir, Bound├╝r, Abin, Koaf, ┼×ebik ve ┼×ips vadilerinde yerle┼čmi┼člerdi.

B├╝y├╝k Kafkas S─▒raset Da─člar─▒n─▒n hem g├╝ney, hem de kuzey yama├žlar─▒nda oturuyorlard─▒. Kaynaklara bak─▒l─▒rsa ┼×aps─▒─člar─▒n ├žo─ču, Kuban ─▒rma─č─▒ havzas─▒nda yerle┼čmi┼čti. ┼×aps─▒─člar─▒n Tuapse yak─▒nlar─▒nda oturan kolonilere ÔÇťK├╝├ž├╝k ┼×aps─▒─člarÔÇŁ, da─člar─▒n kuzeyinde Kuban ─▒rma─č─▒na do─čru oturan ana k├╝tlelerine ÔÇťB├╝y├╝k ┼×aps─▒─člarÔÇŁ ad─▒ verilir. ┼×aps─▒─člarla Natuhaylar aras─▒nda kesin bir s─▒n─▒r yoktu ve sular ├žekmesine kadar bu iki kabile i├ž i├že ya┼čamaktayd─▒. Natuhaylar─▒n da ┼×aps─▒─člardan ayr─▒lm─▒┼č bir kitle olduklar─▒ ileri s├╝r├╝lmektedir.

┼×aps─▒─člar da Abzehler kadar demokratik ve s─▒n─▒f ay─▒r─▒m─▒ az bir ├çerkes kabilesidir. G├╝ldenstaedt, Pallas gibi ara┼čt─▒rmac─▒lar onlar─▒ Abazalar aras─▒nda sayarken, Bronevski onlar─▒ ├çerkes-Abaza kar─▒┼č─▒m─▒ olarak kabul etmektedir.

3.6.3. NATUHAYLAR:

Natuhay kabilesinin yerle┼čtikleri topraklar kuzey KafkasyaÔÇÖda Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ i├žine al─▒yordu. Bu yerler, kuzeyde TamanÔÇÖa kadar uzan─▒yor, g├╝ney-do─čuda da ┼×aps─▒─č topraklar─▒yle s─▒n─▒rlan─▒yordu.

┼×aps─▒─č s─▒n─▒r─▒ndan ba┼člayarak a┼ča─č─▒daki nehirler, vadilerden Kuban y├Ân├╝ne do─čru akarak ya batakl─▒klarda kaybolur ya da Kubana ve bu nehrin kendi a─čz─▒nda olu┼čturdu─ču limanlara d├Âk├╝l├╝r. Adekum nehri Natuhaylarla s─▒n─▒r kabul edilir: a-Adekum ve kollar─▒ Nebercay, Atekay, Bakan, Ge┼čepsin.b-Kudako,c-Psif,d-Nepitl,e-Kops,f-Psebebs,g-┼×eguo( ┼čugo ),h- ├çekups( ├žikubs),i- ┼×ekon,─▒-Napsuho,j-Vostigay(host├╝gay),k- S├╝may,l-Unephahuray,m- Taz├╝ip┼č.

A┼ča─č─▒daki dereler, Anapa kalesi yak─▒n─▒nda batakl─▒k haline gelen Bugur( Anapka ) deresine d├Âk├╝l├╝rler: a-Kumatir,b-Kopesa,c-Kitlemi├ž,d- Psekiaha,e- Mezkia─ča( Meska─čo),f- Dekos( dokes),g- Benepsin,h-┼×im,i-Bid,─▒-Tseokay.

A┼ča─č─▒da ad─▒ ge├žen vadiler, Anapa kalesinden ba┼člayarak g├╝neye do─čru s─▒ralanmaktad─▒r:

Henderiy, Sukho, Dirs├╝ye, Ozereyk, Mishaki, Tsemez( kutle┼čhuo/ Sucukkale koyuna d├Âk├╝l├╝r), Dob( ayni koya d├Âk├╝l├╝r), A┼čampo, Atsezivgu( kutleziy/ Gelincik koyuna d├Âk├╝l├╝r).

Denize kom┼ču di─čer vadiler: Mezib, Hapetsay( hotetsay), Canhotiy, Nahap┼č, P┼čad, Be┼če, ├ç├Âbein, Bzid, Cubg( cub), ┼×apsuko, Kuziyeps, Plako, Nigepsuko, Duz, Tu, Hakoay, Nebug, Aguiye, Pse┼čis, Tuapse, Dederkuay, Sepse, ┼×uuk(┼čuyek), Mokupse, M├╝z├╝yegopse, A┼če, Dze┼č, Kopse, Psezuye veya Pez├╝ane, Goliyek, ├çigeziane, Niheps. Burada Natuhay topraklar─▒ sona erer.

Ruslar 1861-1862 y─▒llar─▒nda NatuhaylarÔÇÖ─▒n arazisinde Adagum akarsuyuna kadar uzanan kesimi ele ge├žirdiler.Buralarda 1862 y─▒l─▒na kadar ve yaz aylar─▒nda 28 Kazak Sanitsas─▒ kuruldu.May─▒s 1862ÔÇÖde NauhaylarÔÇÖa ultimatom verildi ve mutlaka ├Ânceden belirlenmi┼č yerlere g├Â├ž etmeleri gerekti─či bildirildi.1863 ba┼člar─▒nda ├žo─čunlukla Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž etmek ├╝zere Karadeniz ky─▒s─▒na hareket etti.

3.6.4.KABARDEYLER:

├çerkes kabilelerinin en kalabal─▒─č─▒ ve sosyal-siyasi a├ž─▒lardan en ├Ârg├╝tlenmi┼či olan Kabardeyler B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Zelen├žuk havzalar─▒ndan VladikafkasÔÇÖa kadar uzanan ve Kuma ile Terek ─▒rmaklar─▒n─▒n yukar─▒ kollar─▒n─▒n sulad─▒klar─▒ geni┼č b├Âlgede ya┼čamaktad─▒rlar. Bat─▒lar─▒nda Besleney ve Abazalar, do─čular─▒nda ├çe├ženler, g├╝neylerindeki da─člarda ise Kara├žay-Malkar ve Oset halklar─▒ ya┼čamaktad─▒r. Kabile adlar─▒ ÔÇťKabarda TambiyÔÇŁ ad─▒n─▒ verdikleri cedlerinin ad─▒ndan gelir. B u ad─▒ Hazar T├╝rklerinin ÔÇťKabarÔÇŁ boyuna ba─člayan tarih├žiler de vard─▒r. Feodal sistem ve sosyal tabakala┼čma a├ž─▒s─▒ndan KafkasyaÔÇÖdaki en geli┼čmi┼č toplumdurlar.

Bir zamanlar oturduklar─▒ KubanÔÇÖ─▒n orta ve a┼ča─č─▒ havzalar─▒n─▒ b─▒rakarak, Nal├ž─▒k merkez olmak ├╝zere ┼čimdi bulunduklar─▒ b├Âlgeye yerle┼čmi┼člkerdir. Malka ve Terek nehirleri aras─▒ndaki Nal├ž─▒k b├Âlgesine ÔÇťB├╝y├╝k KabardeyÔÇŁ, bunun do─čusundaki Mozdok(Mezdegu) b├Âlgesinede ÔÇťK├╝├ž├╝k KabardeyÔÇŁ denmektedir. Da─č eteklerine ve Sunja k─▒y─▒lar─▒na kadar TerekÔÇÖin sa─č k─▒y─▒s─▒n─▒ i┼čgal eder.

Bu kabile KafkasyaÔÇÖn─▒n en hassas noktalar─▒ndan birini tutar(ki Daryal ge├židinin a─čz─▒d─▒r buras─▒) ve ayn─▒ zamanda buras─▒, do─ču ve bat─▒ Kafkasya b├Âlgeleri aras─▒nda k├Âpr├╝ g├Ârevini yapar.

Arazilerinin Ruslar─▒n sald─▒r─▒s─▒na a├ž─▒k olmas─▒n─▒n onlar─▒ Ruslarla iyi ge├žinmek mecburiyetine s├╝r├╝klemi┼čtir.

3.6.5. BESLENEYLER:

Besleneyler Kabardeylerin bir kolu say─▒lmaktad─▒r. Kabile isimleri Kabardey Prenslerinden BeslanÔÇÖ─▒n ad─▒ndan gelir ve ÔÇťBeslanÔÇÖ─▒n Halk─▒ ÔÇť anlam─▒ndad─▒r.

Abzehlerden do─čuya do─čru Urup(yarp) nehri a┼ča─č─▒ ak─▒m─▒n─▒n kollar─▒ boyunca ayn─▒ suretle Laba ve Ps─▒zyne (malaya Laba ) nehirlerinin membalar─▒na yak─▒n yerlerde; Farz, Gegane( b├╝y├╝k Tegen ), Gegeneziy( k├╝├ž├╝k Tegen ) ve Voarp derelerinin sular─▒yle sulanan Kuban havzas─▒ndaki topraklar─▒ i┼čgal ederler.Onlar─▒n topraklar─▒ Kuban ├Âtesinde en verimli topraklard─▒.Daha ├Ânceleri m├╝kemmel at besliyorlard─▒.XIX.y.y.ÔÇÖda daha iyi ar─▒c─▒l─▒k yapmalar─▒ sayesinde kaliteli bal ├╝retiyorlard─▒.

Vatan─▒n─▒ ter etmek zorunda b─▒rak─▒lan ilk kabile Besleneylerdi.1861ÔÇÖde Rus makamlar─▒ Besleney topraklar─▒nda Kazak Sanitsalar─▒ kurmak i├žin harekete ge├žmi┼čti.Halk─▒n tamam─▒n─▒ zorla KubanÔÇÖa sevk etti. Yakla┼č─▒k alt─▒y├╝z aile oradan T├╝rkiyeÔÇÖye g├Ânderildi.─░kiy├╝z hane ise Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n sol k─▒y─▒s─▒nda, ├Ânceden belirlenmi┼č yerlere iskan edildi.

3.6.6. MAHO┼×LAR:

Bunlar─▒n yerle┼čtikleri topraklar, Fars nehrinin yukar─▒ ak─▒m─▒ boyunca ├çehurac, Belogiak ve ┼×ede ├žaylar─▒yle sulan─▒r.

3.6.7. ÇEMGUYLAR:

Kuban nehrinin sol k─▒y─▒s─▒ boyunca Maho┼č toplumundan kuzeye do─čru ve Laba, ┼×hagua┼če nehirlerinin ak─▒m─▒ boyunca uzanan yerlerde ya┼č─▒yorlard─▒.

3.6.8. HATUKAYLAR:

Bunlar ┼×hagu┼če ve Psij nehirleri aras─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒.

3.6.9. BJEDU─×LAR:

Do─čudan Temirgoylar, bat─▒dan ┼×aps─▒─člar, g├╝neyden Abzehler, kuzeyden de Kuban ─▒rma─č─▒ ile ├ževrelenen bir b├Âlgede ya┼čayan Bjedu─člar Ruslar─▒n XIX.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒ndaki bask─▒lar─▒na kadar Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n kuzeyinde otururlard─▒. Daha sonralar─▒ Ruslar─▒n gelmesi ve buralara Rus Kazaklar─▒n─▒n yerle┼čtirilmesi ├╝zerine Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n sol taraf─▒na g├Â├ž ederek ┼×aps─▒─člarla Temirgoylar aras─▒ndaki b├╝y├╝k d├╝zl├╝─če yerle┼čtiler.

Bjedu─č, ├çer├ženey ve Ham─▒┼čey boylar─▒n─▒n ortak ad─▒d─▒r. Birincisi KubanÔÇÖ─▒n sa─č taraf─▒nda Psu┼č ve Psekups dereleri aras─▒nda, ikincisi ise PsekupsÔÇÖtan ┼×aps─▒─člar─▒n s─▒n─▒r─▒na kadar olan topraklarda ya┼čar.

3.6.10. JANELER:

Ruslar gelinceye kadar, KubanÔÇÖ─▒n sa─č k─▒y─▒s─▒ boyunca uzanan topraklarda yerle┼čmi┼člerdi. Bir zamanlar ├žok kalabal─▒k olan bu kabile, XVIII.y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde(1778) kendilerinden kuzeye do─čru olan steplerde ya┼čayan kom┼čular─▒ Nogaylarla beraber hemen hemen tamamiyle Rus ordular─▒ taraf─▒ndan imha edilmi┼člerdir.

Zay─▒f kal─▒nt─▒lar─▒ ┼čimdi Bjedu─člardan yetmi┼č Verst 442 a┼ča─č─▒da, KubanÔÇÖ─▒n iki kolunun olu┼čturdu─ču ve ├çerkeslerin Dedlyasv, Karadeniz Kazaklar─▒n─▒n ise Karakuban adas─▒ ile, Mozi├žepsi(K─▒z─▒lorman) b├Âlgesine s├╝r├╝len Janeler b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ┼×aps─▒─č ve Natuhaylara kar─▒┼čarak eridiler.

3.6.11.ÇOBEİNLER:

Bunlar, aralar─▒nda ya┼čad─▒klar─▒ Natuhaylarla hemen hemen tamamiyle kayna┼č─▒p birle┼čmi┼čtir.

3.6.12.HEGAYKLAR:

Bunlarda, ta eski zamanlardan beri KubanÔÇÖ─▒n sa─č k─▒y─▒s─▒na yerle┼čmi┼člerdi. Nehrin sol k─▒y─▒s─▒na ge├žen bakiyeleri ise,1812 y─▒llar─▒nda veba salg─▒n─▒ neticesinde telef olmu┼čtur.

3.6.13.HETUKLAR:

XVIII.y├╝zy─▒l─▒n doksan─▒nc─▒ y─▒llar─▒na kadar TamanÔÇÖda ya┼č─▒yorlard─▒. ÔÇťAdal─▒ÔÇŁ Tabiri buradan gelmektedir. Bunlar─▒n bakiyeleri Taman ┼čehrinin otuz kilometre uza─č─▒nda bulunan Adak├ÂyÔÇÖ├╝nde oturmaktad─▒rlar.

3.6.14.YECERIKHUAYLAR

3.6.15.MAMKHEGHLER

3.6.16.HAKU├ç├ç├ťLER

3.7.DA─×ISTAN HALKLARI:

KafkasyaÔÇÖn─▒n do─ču b├Âlgesini te┼čkil eden ve Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeye do─čru yay─▒lmas─▒ndan has─▒l olan Da─č─▒stan b├Âlgesinin co─črafi durumu hakk─▒nda ÔÇťKafkas TarihiÔÇť adl─▒ eserimizin Birinci Cildinde gerekli detay bilgi verilmi┼čtir.

Kafkasya b├Âlgesinin takriben ├╝├žtebirini te┼čkil eden bu b├Âlgeye verilmi┼č ad hakk─▒nda kesin bir bilgimiz yoktur.Baz─▒ Osmanl─▒ kaynaklar─▒na g├Âre,Hazar DeniziÔÇÖnin do─čusunda ya┼čam─▒┼č ÔÇťDakÔÇŁ kavmine nispetle bu ad─▒ alm─▒┼čt─▒r.92

─░slam Ansiklopedisinde ise; ÔÇťFilhakika T├╝rkistan, Mo─čolistan, ├çerkesistan gibi Kavmi bir mefhum de─čil de ormanl─▒k, g├Âll├╝k kabilinden alel umum da─čl─▒k veya da─člar ├╝lkesi gibi co─črafi ve topografik bir anlam ifade eden Da─č─▒stan ├╝lke anlam─▒na delalet eden yegane bir tabirdir.ÔÇŁ denilmektedir.93

Romal─▒lar─▒n Albanya dedikleri bu ├╝lkeye, eski ─░slam eserlerinde ÔÇťCebel-─▒ Kaf=Kafda─č─▒ÔÇŁ, ÔÇťCebel-├╝l Elsine=Lisanlar da─č─▒ÔÇŁ, ÔÇťCebel-i Memleket-├╝l Etrak=T├╝rk ├╝lkesi da─č─▒ÔÇŁ, ÔÇťCebel-i Kub├ž=Kuba├žlar─▒n da─č─▒ÔÇŁ, Cebel-i Lan=Alanlar da─č─▒ÔÇŁ, ÔÇťBab-├╝l Ebvab=Kap─▒lar kap─▒s─▒ÔÇŁ adler─▒ verilmi┼čtir.

Bilindi─či ├╝zere; Kafkasya ve ├Âzellikle Da─č─▒stan b├Âlgesi, d├╝nya kavimlerinin g├Â├ž yollar─▒ ├╝zerinde en ├Ânemli ge├žit yeridir. Bu y├╝zden d├╝nyan─▒n d├Ârt buca─č─▒ndan ├že┼čitli nedenlerle vatanlar─▒n─▒ terk ederek Kafkaslar─▒ a┼čan kavimlerden bir k─▒sm─▒ burada yerle┼čip kalm─▒┼člard─▒r. Ayr─▒ca Kafkas da─člar─▒na hakim olmak isteyen Fars ve Arap devletleri de, buralara kendi kavimlerinden yerle┼čtirerek hakimiyetlerini devam ettirmek istemi┼člerdir. Bunun neticesi olarak Da─č─▒stan b├Âlgesi, bir├žok kavimlerin ve ─▒rklar─▒n birbirine kar─▒┼čt─▒─č─▒ bir yer olmu┼čtur. 94

Da─č─▒stan b├Âlgesinin etnik ve etnografik durumu ├Âteden beri ├žok anla┼č─▒lmaz, ├žapra┼č─▒k olarak g├Âsterilmektedir. Esas g├Âz ├Ân├╝nde tutuldu─ču takdirde bu durumu basit bir hale getirmek m├╝mk├╝nd├╝r. Bunun i├žin bu b├Âlgede cereyan etmi┼č olan tarihi hadiselerin neticelerini d├╝┼č├╝nmek laz─▒md─▒r.

Da─č─▒stan b├Âlgesinin as─▒l sekenesini Kas camias─▒na mensup Lezgi, Andelal(Kafkas Avarlar─▒) ve Laklar te┼čkil etmekte olup, bunlarla ilgili detay bilgi ÔÇť Kafkas Tarihi ÔÇť adl─▒ eserimizin Birinci Cildinde verilmi┼čtir.

Tarih├žilerin t├╝m├╝n├╝n hemfikir olduklar─▒ konu Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Kakoziklerinin milattan ├Ânce VI.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Albanya Fedarasyonu i├žinde bir arada ya┼čad─▒klar─▒ ┼čeklindedir. Albanya bug├╝nk├╝ siyasi co─črafya g├Âz ├Ân├╝nde bulunduruldu─čunda Azerbaycan CumhuriyetiÔÇÖnin kuzey b├Âl├╝mleri ile, Da─č─▒stan ve ku┼čkulu olarak da ├çe├ženistan b├Âlgesini i├žine ald─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Albanlar ayr─▒ca yaz─▒l─▒ dile sahip Kafkas toplumudur.95 Albana bug├╝n Azerbaycan topraklar─▒nda Azeri ve Ermenilerce ├Âz├╝msenerek yok olma tehlikesi ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulunan Udi halk─▒n konu┼čtu─ču UdiceÔÇÖnin eski bi├žimidir. Udice di─čer Da─č─▒stan dilleri ile ilintilidir. Ancak ayr─▒ bir s─▒n─▒flamaya sokulmaktad─▒r. Bu arada kuzey KafkasyaÔÇÖn─▒n di─čer b├Âlgelerinde oldu─ču gibi, Da─č─▒stanÔÇÖda arka arkaya Alan-Sarmat gibi Hint-─░ran k├Âkenli g├Â├žebe topluluklar─▒ ile Hun-Avar-Bulgar gibi Fin-Ugu k├Âkenli Topluluklar─▒n istila ve yer yer yerle┼čmelerine tan─▒k olur. S├╝rekli bo─ču┼čmalarla birlikte IV. y├╝zy─▒lda Da─č─▒stanÔÇÖda H─▒ristiyanl─▒k ve Yahudili─čin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. VI. y├╝zy─▒lda Hazarlar Da─č─▒stanÔÇÖ─▒ i┼čgal ederek Hazar hakanl─▒─č─▒n─▒ kurarlar. VIII. y├╝zy─▒lda ise Arap-─░slam fetihlerinin dalga boylar─▒ Hazar hakanl─▒─č─▒na eri┼čir. ─░slamiyet Da─č─▒stanÔÇÖa g├╝neyden girer. ─░lkin LaklarÔÇÖ─▒n ba┼čkenti GazikumukÔÇÖu merkez edinerek fetihleri ve ─░slamiyeti yayma i┼čini s├╝rd├╝r├╝rler. 96

X.y├╝zy─▒lda Da─č─▒stan M├╝sl├╝manla┼čm─▒┼čt─▒. Fakat XI.y├╝zy─▒lda dahi animistler az─▒nl─▒k halinde ya┼č─▒yorlard─▒. Yahudiler ise bug├╝n dahi varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedirler. Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n ikinci etnik gruplar─▒ yani T├╝rkler ise X.y├╝zy─▒lda kuzeyden b├Âlgeye girdiler. K─▒p├žak k├Âkenli topluluklar k─▒sa zamanda b├Âlgenin Kakozikleri ile kar─▒┼čarak Kumuk ulusla┼čmas─▒n─▒ olu┼čturuyorlard─▒. XIII. y├╝zy─▒lda ise Mo─čol istilas─▒ Da─č─▒stanÔÇÖda onar─▒lmaz yaralar a├žm─▒┼čt─▒. ├ľzellikle Kumuklar─▒n bir├žo─ču ├Âld├╝r├╝ld├╝, bir k─▒sm─▒ da da─člara s─▒─č─▒narak ya┼čamlar─▒n─▒ kurtard─▒lar. Mo─čol istilas─▒ bittikten sonra ├Ânceden ya┼čad─▒klar─▒ d├╝zl├╝klere geri d├Ânen Kumuklar n├╝fuslar─▒n─▒n az olmas─▒ sebebiyle, Lak, Avar, Dargi, ├çe├žen ve Kabardey topluluklar─▒ndan insanlarla n├╝fuslar─▒n─▒ beslediler. Da─č─▒stanÔÇÖa ├žok sonra yerle┼čen Azeri, Terekeme ve Osmanl─▒ T├╝rkleri ise, k├╝├ž├╝k bir az─▒nl─▒k olarak halen ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedirler. 97

Da─č─▒stanÔÇÖa Yahudi varl─▒─č─▒ ise Asur ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Yahudi devletlerini y─▒kmas─▒ndan sonra, Yahudilerin tarihi m├╝ttefikleri ─░ranl─▒larca yerle┼čtirilmesi neticesinde olu┼čmu┼čtur. Bu y├╝zden ├╝├ž numaral─▒ etnik grup yani Tatlar Yahudilerle, ─░ranl─▒lar─▒n kar─▒┼čmas─▒ sonucunda olu┼čmu┼čtur. 98

Da─č─▒stan s─▒ras─▒yla XV.y├╝z─▒lda TimurÔÇÖun, XV.y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ ile,XVI.y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun, XVII.y├╝zy─▒lda da Safevilerin istilas─▒na u─čram─▒┼čt─▒r.99

Fakat bu s├Âyledi─čimiz t├╝m istila d├Ânemleri de dahil olmak ├╝zere, Da─č─▒stanÔÇÖda fiilen ├╝├ž yerel prensli─čin hakimiyeti kesindi.

Hazar boyunca;
Tarki ┼×amhanl─▒─č─▒ Hanl─▒─č─▒: Merkezi Tarki
Kaytak Hanl─▒─č─▒: Merkezi Mealis
Tabasaran Hanl─▒─č─▒: Merkesi Sirtis

Da─čda;
Gazi Kumuk Hanl─▒─č─▒: Merkezi Gazi kumuk
Avar Hanl─▒─č─▒: Merkezi Hunzah
Aku┼ča Hanl─▒─č─▒: Merkezi Aku┼ča
Derbent Hanl─▒─č─▒: Merkezi Derbent

Bunlar d─▒┼č─▒nda Semih S. Da─č─▒stanl─▒ÔÇÖn─▒n ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; Gazi KumukÔÇÖun g├╝neyinde Kurin Hanl─▒─č─▒ bulunmakta idi.100

Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Hazar kenar─▒, kuzey ile g├╝ney aras─▒ndaki kara irtibat─▒ olmas─▒ dolay─▒s─▒ ile,bu iki alem aras─▒ndan ge├žen ak─▒nlar i├žin yegane yoldu. Bu itibarla Da─č─▒stan operatif bak─▒mdan hususi ehemniyeti haiz bulunuyordu. Bu da Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n kuvvetli olmas─▒n─▒ icap ettiriyordu. Halbuki Da─č─▒stan siyasi ve i├žtimai bak─▒mdan ├žok zay─▒f idi. Bu durum Kafkasya i├žin bir tehlike te┼čkil ediyordu. Nitekim bu tehlike Ruslar─▒n Hazar denizine inmeleri ile artm─▒┼čt─▒. Hatta Ruslar, o zamanki m├╝sait bir vaziyeti kazand─▒klar─▒ zamanlarda dahi birka├ž defa g├╝ney Kafkasya ile ilgilenmi┼č, buraya ak─▒nlar yapm─▒┼č, g├╝neye inen yolu ve bu yol ├╝zerinde bulunan Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n zay─▒f noktalar─▒n─▒ ├Â─črenmi┼člerdi. Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n en b├╝y├╝k zaaf─▒ halk─▒n─▒n ailevi ve ┼čahsi ihtiraslara kap─▒lm─▒┼č olmalar─▒ idi. Bu durum Rus n├╝fusunun Da─č─▒stanÔÇÖa girmesine ve temiz halk ahlak─▒n─▒n bu n├╝fusun s├╝r├╝kleyip getirdi─či ili┼čkiyle kirlenmesine sebep olmu┼čtur.

3.7.1. KAFKAS AVARLARI(ANDELAL):

Bug├╝nk├╝ Da─č─▒stan b├Âlgesinde ya┼čayan halklardan Avar ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bir kabile bulunmaktad─▒r.

Avar kelimesi T├╝rk├žeÔÇÖdir. Karars─▒z, g├Â├žebe anlam─▒nda oldu─čunu ve RuslarÔÇÖ─▒n bu kelimeyi Kumuklardan ald─▒klar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor.

Kumuklar ise bu kabileyi ad olarak de─čil, bir s─▒fat olarak ÔÇťAvareÔÇŁ ┼čeklinde kullanm─▒┼člard─▒r. 677

John F. Baddeley, onlaradn ÔÇťDa─č─▒stanÔÇÖ─▒n tarihi y├Ânden en ├Ânemli ve kalabal─▒k kabilesi olan Avarlar, kuzeyde ├çir YurtÔÇÖtan ba┼člayarak g├╝neyde ZahatahÔÇÖye kadar uzanan geni┼č bir alanda ya┼č─▒yorlard─▒. Dilleri, birbirinden olduk├ža farkl─▒ olan Hunzah ve Antzuh diyalektklerine ayr─▒lmaktad─▒r.ÔÇť 678

Avarlar bu ad─▒ ve anlam─▒n─▒ bilmeyip kendilerini avuldan yani kabilelerin adlar─▒yla anarlar. Ancak hepsi Ma─črulal yani Da─čl─▒ olduklar─▒n─▒ s├Âyleyerek birle┼čirler. Kuzeyli Avarlar, g├╝neyli karde┼člerini ÔÇťBa─čualalÔÇŁ diye ├ža─č─▒r─▒rlar. (Fakir a─čas─▒ anlam─▒nda)679

Baz─▒ Rus yazarlar Avarlar─▒n eski zamanlarda ┼čimdiki yerlerinden kuzeye do─čru yay─▒lm─▒┼č olduklar─▒n─▒, Kumuk ovas─▒nda g├Â├žebe ya┼čad─▒klar─▒n─▒, kuzeyden gelen daha kuvvetli Milletler taraf─▒ndan da─člara s├╝r├╝ld├╝klerini yaz─▒yor.680

AvarlarÔÇÖ─▒n as─▒l adlar─▒ Avar de─čildir. AndelalÔÇÖdir. Andelal ad─▒ bu kabilenin men┼čeini ve asl─▒n─▒ tesbit edecek kuvvetli bir delil te┼čkil eder. ├ç├╝nk├╝ bu isimde lal kelimesi nisbet ifadeeden bir edatt─▒r. ┼×u halde Andelal= AndÔÇÖlara mensup demek olur.

─░smail Berkok, AndÔÇÖ─▒n Kimmer Federasyonu i├žinde bir kabile oldu─čunu, AndelalÔÇÖlara KubanÔÇÖda, Azak Denizi kuzeyinde ve K─▒r─▒mÔÇÖda tesad├╝f edildi─čini belirtmektedir. Demek ki bu kabile, Kimmer Federasyonu M. ├ľ. 1500 tarihlerinde da─č─▒ld─▒─č─▒nda bir k─▒sm─▒ veya tamam─▒ bug├╝nk├╝ Da─č─▒stan b├Âlgesine g├Â├ž ederek varl─▒klar─▒n─▒ kurtarm─▒┼č olan Kas k├Âkenli bir kabiledir.681

Med ├çunotuko Yusuf ─░zzet bunlaradan, ÔÇťY─▒ll─▒klarda Avar ve Andi adlar─▒ birlikte kaydedilmekte oldu─čuna g├Âre ikisinin bir oldu─ču veya ayn─▒ ─▒rk─▒n iki ┼čubesi bulundu─ču anla┼č─▒l─▒yor. Avar ve Andilerin Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n da─čl─▒k k─▒sm─▒na ge├ži┼č tarihlerine g├Âre MorganÔÇÖ─▒n tahmin etti─či gibi Miladi I. ve V. y├╝zy─▒l aras─▒nda de─čil ┼×ora NekhumukoÔÇÖnun a├ž─▒klad─▒─č─▒ gibi Hazar Krall─▒─č─▒ÔÇśn─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝nden sonra yani Miladi X. y├╝zy─▒lda gelmi┼č olduklar─▒n─▒ kabul etmek daha akla uygun gelmektedir. ÔÇŁ┼čeklinde s├Âz ediyor.682

Ancak yazarlar─▒n ├žo─ču Andelal kabilesini X. y├╝zy─▒lda Avar tabir edilen kabile ile kar─▒┼čt─▒rmaktad─▒r. Avarlar tamamen Mo─čolÔÇÖdur.683

Filolog B. George Hew─▒tt, ÔÇťAvarlarÔÇŁ denildi─činde yaln─▒zca Avarlar de─čil b├╝t├╝n Andih ve Tsezih dilleri konu┼čanlar─▒n dahil edildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.684 diyor.

Halbuki AndelalÔÇÖlarda gerek toplum ve gerekse ki┼čisel olarak Mo─čollarla ili┼čkileri oldu─čunu g├Âsterecek herhangi bir al├ómet g├Ârmek m├╝mk├╝n de─čildir. Bil├ókis Andelallar, dilleri, morfolojik durumlar─▒ ve karekterleri itibariyle tamamen ve tipik bir Kafkasl─▒ÔÇÖd─▒rlar.

3.7.2. LEZG─░LER:

Bug├╝n Da─č─▒stan b├Âlgesinin Hazar sahillerinde ya┼čayan Lezgiler, KafkasyaÔÇÖn─▒n otoktonudurlar ve Kas k├Âkenli bir kabiledir. Nereden geldikleri hakk─▒nda ├že┼čitli g├Âr├╝┼člere tesad├╝f edilmektedir.

Bug├╝nk├╝ G├╝rc├╝ler bu halka verdikleri ÔÇťLekiÔÇŁ ad─▒n─▒ G├╝rc├╝ mitik atalar─▒┬á TogorunaÔÇÖn─▒n o─člu olan LikosÔÇÖa ba─člarlar.

V.KleprothÔÇÖin ÔÇťReiseinden KaukasusÔÇŁ adl─▒ 1814 y─▒l─▒nda bas─▒lm─▒┼č olan ve Kafkas tarihinde temel bir kaynak oldu─ču kabul edilen eserinde de yaz─▒lm─▒┼č oldu─ču bir efsaneye g├Âre Lezgiler ve Kartueller (G├╝rc├╝ler), Likos ile Kartlos adl─▒ iki karde┼čten t├╝remi┼člerdir.685

Ayn─▒ ┼čekilde M. Felicite Brosset, ÔÇťG├╝rcistan TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde Lekler (Lezgiler)ÔÇśin Targomas (Togarma) adl─▒ bir atadan indiklerini ve TogarmaÔÇÖn─▒n sekiz o─člundan Lezgilerin atas─▒ kabul edilen Lekos (Lekan)a, Derbend Denizi (Hazar Denizi) ve B├╝y├╝k Lomek (Terek) Nehrine kadar olan yerler ile kuzeyden Terek ve Volga Nehirleri aras─▒nda uzanan ─▒ss─▒z sahay─▒ verdi─čini,686 belirtmektedir.

Lezgi boylar─▒nda olan Darg─▒lar, b├╝y├╝k Derbent ge├žitinin kuzey giri┼č yerinde ya┼čamaktad─▒rlar.687

HerodotÔÇśun M. ├ľ. IV. yy. ÔÇÖda Da─č─▒stan b├Âlgesinde Jelon/Gelon ad─▒nda bir kabilenin varl─▒─č─▒ndan bahsetti─či gibi ├╝nl├╝ Roma Generali Pompenin M. ├ľ. I. y├╝zy─▒lda G├╝ney KafkasyaÔÇÖya yapt─▒─č─▒ seferde yan─▒nda bulunmu┼č ve toplad─▒─č─▒ tarih bilgileri muteber kabul edilmi┼č olan Teofan dahi Jele/Gele ve Leje/Lege ad─▒nda iki kavimden s├Âz etmi┼čtir.688

Strabon da s├Âz konusu iki kabileden s├Âz etmekle birlikte her iki kabilenin ─▒rksal akrabal─▒klar─▒n─▒ da ek olarak a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. LezgilerÔÇÖden ÔÇťLegesÔÇŁ olarak bahsetmi┼čtir. Bunlar─▒n k├Âkenlerine gelince Strabon bunlar─▒n Sit veya ShitÔÇÖlere mensup oldu─▒klar─▒n─▒ tahmin etmi┼čtir.689

Morgan da Lezgilerin Miladi I. ve V. y├╝zy─▒lar aras─▒nda KafkasyaÔÇÖya gelmi┼č olmalar─▒n─▒n d├╝┼č├╝n├╝lebilece─čini a├ž─▒klamakla birlikte bunu da o kadar g├╝venilir bir yorum gibi g├Ârmeyerek her hal├╝karda ├žok eski kabilelerden olduklar─▒n─▒ belirtmekle yetinmektedir.690

Lezgiler Latin yazarlar─▒ Lezgiler ÔÇśi ÔÇťLegeaÔÇŁ, G├╝rc├╝ler ÔÇťLekiÔÇŁ, Ruslar da ÔÇťLezginÔÇŁ diye anmaktad─▒r.691

├ľmer B├╝y├╝ka, ÔÇťDa─č─▒stanÔÇÖdaki Lezgi ad─▒n─▒n asl─▒n─▒n Lazw─▒= Laz─č─▒=LezgiÔÇÖden kaynakland─▒─č─▒n─▒ ve k├Âkeni olan ÔÇťLazÔÇŁda ayn─▒ Karadeniz Kafkas├žaÔÇÖs─▒nda Laz=Laz (Mavi g├Âzl├╝) demek oldu─ču gibi, Laaz=LÔÇÖaz =Laz da (AzlarÔÇÖa dahil, Aslara dahil, Aslardan olan) ve (Az g├Âzc├╝s├╝=As koruyucusu) ve (Mavi g├Âzl├╝, kumral sa├žl─▒, pembe tenli) anlamlar─▒na da gelir ve Lezgi atalar─▒n─▒n Kolkhi toplumu ile k├Âkde┼čli─činin belirtilerindendir.ÔÇť demektedir.692

Asl─▒nda ÔÇťLezgiÔÇŁ deyimi ÔÇťLezÔÇŁ veya ÔÇťLejÔÇŁler anlam─▒nda kabul edilecek olursa (gi) tak─▒s─▒n─▒n nisbet edat─▒ veya ├žokluk eki oldu─ču g├Âr├╝lecektir.

Tarih├žiler ve dil bilim uzmanlar─▒ as─▒l Kafkas kavimlerine ait isimlerin sonunda ÔÇťxe, khe, giÔÇŁ edatlar─▒n─▒n nisbet edat─▒ (appelations patronimikhues) oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde hemfikirdirler.693

3.7.3. LAKÔÇÖLAR (GAZ─░ KUMUKLAR):

Eski zamanlarda baz─▒ milletler y├╝kselerek d├╝nyaya yay─▒l─▒rken, yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒ ve maddi olanaklar─▒ olmayan k├╝├ž├╝k milletler yok olma tehlikesiyle kar┼č─▒la┼čm─▒┼člard─▒r.

Tarihe dayanarak Lak (Lek) halk─▒n─▒n bug├╝nk├╝ Da─č─▒stan b├Âlgesinde ya┼čayan Kafkas halklar─▒ ile olan yak─▒nl─▒klar─▒n─▒n sars─▒lmayacak kadar s─▒k─▒ oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.694

─░smail Berkok, Ermeni ve G├╝rc├╝ ilim adamlar─▒na g├Âre Laklar da Kimmer Federasyonuna dahil kabilelerdendi. O halde bunlar─▒n Andelallarla birlikte b├Âlgeye iltica etmi┼č olmalar─▒ gerekmektedir. ├ç├╝nk├╝ LakÔÇÖlarla AndelalÔÇÖlar aras─▒ndaki yak─▒nl─▒k bu g├Âr├╝┼č├╝ desteklemektedir diyor.695

Da─č─▒stan b├Âlgesinin merkezini i┼čgal eden Laklar i├žin Avarlar ÔÇťGumukÔÇŁ veya ÔÇťTomaÔÇŁ; Dargiler ÔÇťBulikonÔÇŁ veya ÔÇťKuma├žan; G├╝rc├╝ler ÔÇťLekiÔÇŁ; ├çe├ženler ÔÇť─×azikumkiyÔÇŁ;┬á Ermenilerle Azerbeycanl─▒lar da ÔÇťLekiÔÇŁ veya ÔÇťLezgiÔÇŁ der. Kendileri kendilerine ÔÇťLakÔÇŁ, ÔÇťLekÔÇŁ ve ÔÇťGumu├žiÔÇŁ ad─▒n─▒ verir.696

Laklar ├╝lkelerinin ad─▒na da Leku├žu veya Laku├žu derler ki bu, Lak├ža ÔÇťLek ├╝lkesiÔÇŁ demektir.

Musa Ramazan, ayr─▒ca ÔÇťLakl─▒ adamÔÇŁ da demektir diyor.697

I.Abayev ve A. M. Alihanov AvarskiÔÇÖnin a├ž─▒klamalar─▒nda Lak dilindeki ÔÇťLakÔÇŁ s├Âz├╝n├╝n insan veya adam anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtilir.698

K. Uslar ise Lak teriminin bir etnik toplulu─čun ad─▒ oldu─čunu, Leg s├Âz├╝n├╝nde ayn─▒ anlamda kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âyler ve bunu ispatlar.699

Strabon Lak kelimesinin ÔÇťLakozÔÇŁdan t├╝redi─čini a├ž─▒klar ve G├╝rc├╝ mitolojisi, efsaneleri ve vakayinamelerinde t├╝m Da─č─▒stan halklar─▒n─▒n ge├žmi┼čte bir oldu─čunu, akraba olduklar─▒n─▒, dedeleri ve nenelerinin bir milletten oldu─čunu belirterek ispatlar.700

Kafkas Dilleri uzman─▒ N. Y. Marr, Da─č─▒stan dilleri ile di─čer kom┼ču dillerin birbirine akraba oldu─čunu ve kendi tahminlerine dayanarak Laklar─▒n UrartuÔÇÖlar─▒n g├Â├ž eden bir b├Âl├╝m├╝ oldu─čunu a├ž─▒klamaktad─▒r. S.┬á Gabiyev ise Laklar milattan ├Âncesine kalma ┼čarapnel par├žalar─▒ gibidir. G├╝├žl├╝ toplumlar taraf─▒ndan Kafkas Da─člar─▒ÔÇÖna kadar s├╝r├╝lm├╝┼člerdir, diyor.701

Bir├žok tarih├ži ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n a├ž─▒klad─▒─č─▒ gibi Laklar (KhumukÔÇÖlar) KafkasyaÔÇÖya geli┼č tarihleri tam olarak ortaya konamayacak kadar eski zamandan beri Kafkasya b├Âlgesinde ya┼čamaktad─▒rlar.

├çunotuko ─░zzet bu durum i├žin ┼č├Âyle demektedir: ÔÇťKafkasyaÔÇÖn─▒n eski tarihine g├Âz at─▒lacak olursa g├Âr├╝l├╝r ki eski Kafkas halklar─▒ M. ├ľ. III. II. binli y─▒llarda K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖy─▒, MezopotamyaÔÇÖy─▒ ve Suriye havalisini istila ettikleri zaman ÔÇťKhumukhÔÇŁ ad─▒nda ayr─▒ca b├╝y├╝k bir halk da kendileriyle birlikte idi ve bu Khumukhlar, eski KilikyaÔÇÖn─▒n kuzey taraflar─▒nda yerle┼čik ve nice yerle┼čimlere sahip pek ├žok krallar yeti┼čtirmi┼č ve Asurlularla nice sava┼člar yapm─▒┼čken di─čer Kafkas halklar─▒yla birlikte ba┼čka istilac─▒ toplumlar kar┼č─▒s─▒nda yava┼č yava┼č KafkasyaÔÇÖya do─čru ├žekilmi┼člerdir. ┼×imdiki Khumukhlar─▒n da bu eski b├╝y├╝k Khmukh toplumunun alt soyu, kal─▒nt─▒lar─▒ olmad─▒klar─▒n─▒ kan─▒tlayacak tarihsel, teknik hi├žbir delil bulunamaz. Dolay─▒s─▒yla bunlar─▒n ilk Turani istilas─▒ndan pek ├žok y├╝zy─▒l ├Ânce KafkasyaÔÇÖdaki varl─▒klar─▒ kabul edildi─či takdirde kendilerinin aslen Kafkasya yerlisi olduklar─▒na da h├╝kmetmek gerekir.702

Ger├žekten Ege g├Â├žlerinden sonra MezopotamyaÔÇÖda Kas, Kuzey SuriyeÔÇÖde Mitanni ve AnadoluÔÇÖda Hitit Devletleri gibi ├ľn aAsyaÔÇÖn─▒n siyasi mukadderat─▒nda rol├╝ olan M. ├ľ. II. biny─▒l─▒n b├╝y├╝k devletlerinin ortadan kalkt─▒─č─▒ ve onlar─▒n yerine birtak─▒m kabile devletlerinin kuruldu─ču g├Âr├╝l├╝r.

Kumuk Memleketi, Asur vesikalar─▒nda Kutmukhi ┼čeklinde ge├žen bu ┼čehir devleti, klasik ├ža─člardaki Kommegene b├Âlgesi (Ad─▒yaman ve ├ževresi) i├žinde bulunuyordu. I. Tiglatpileser anallerinde Kumukh kral─▒n─▒n ad─▒ KiliTe┼čup olarak ge├žmektedir. II. Asurnasirpal ise Kumukh kral─▒ QatazihÔÇÖyi zikretmektedir. Bu isimler HurriceÔÇÖdir.703 Hurriler de Kafkasyal─▒d─▒rlar. F├╝ruzan Kazal, Ege g├Â├žlerinden sonra bu ┼čehirde h├ól├ó bir Hurrili s├╝lalin hakimiyetinden ve bu s├╝lalenin III. SalmanassarÔÇÖa kadar M. ├ľ. 859-825 mevcudiyetini muhafaza etti─činden s├Âz etmektedir.704

┼×erafeddin Erel ÔÇťDa─č─▒stan ve Da─č─▒stanl─▒larÔÇŁ adl─▒ eserinde, vaktiyle KumukhlarÔÇÖ─▒n Asurlularla yapt─▒klar─▒ uzun s├╝ren sava┼člar sonunda KafkasyaÔÇÖn─▒n sarp da─člar─▒na s─▒─č─▒nm─▒┼č olmalar─▒n─▒n pek muhtemel oldu─čundu s├Âylemektedir.705

Ger├žekten Kutmukhlu LaklarÔÇÖ─▒n VII. Y├╝zy─▒ldan itibaren yerlerinde g├Âr├╝lmedi─či tarihi kaynaklardan a├ž─▒k├ža belli olmaktad─▒r. Klasik yazar ve tarih├žiler notlar─▒nda LaklarÔÇÖ─▒n ge├ž de olsa, sonraki d├Ânemde Van idaresinin y─▒k─▒lmas─▒ndan hemen sonra Kuzey KafkasyaÔÇÖda tekrar meydana ├ž─▒kt─▒klar─▒n─▒ belirtmektedir.

3.7.4. KUMUKLAR:

Kafkasyanin Da─č─▒stan b├Âlgesinde ya┼čamakta olan Kumuk T├╝rklerinin tarihi ve etnik k├Âkenleri konusunda ├že┼čitli g├Âr├╝┼čler ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Kumuklar─▒n tarihleri hakk─▒nda kesin bir bilgiye rastlanmamakla birlikte, ya┼čad─▒klar─▒ ├╝lkenin jeopolitik konumu sebebiyle VII.y├╝zy─▒ldan itibaren b├Âlgeye hakim olan Hazar ─░mparatorlu─ču s─▒n─▒rlar─▒ i├žine al─▒nd─▒─č─▒, Kumuklar─▒n da K─▒p├žak ve O─čuz boylar─▒ ile Da─č─▒stan B├Âlgesinde ya┼čamakta olan yerli Kafkas kavimlerinin bu sahadaki kayna┼čmas─▒ neticesinde bir T├╝rk boyu olarak te┼čekk├╝l ettikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Nitekim, Kumuklar aras─▒ndaki yayg─▒n inan─▒┼č onlar─▒n Kafkasya Hunlar─▒n─▒n ve Hazarlar─▒n torunlar─▒ ve miras├ž─▒lar─▒ olduklar─▒d─▒r.

KafkasyaÔÇÖn─▒n Ruslar taraf─▒ndan istilas─▒na kadar olan d├Ânemde Kumuklar ┼×amhall─▒k ya da ┼×avhall─▒k ad─▒ verilen bir idari sisteme sahiptiler. Kumuk ├╝lkesini ┼×amhal(┼×avhal) ad─▒ verilen ve Alt─▒n Ordu hanlar─▒n─▒n soyundan gelen beyler y├Ânetirdi. S─▒n─▒rlar─▒ DerbentÔÇÖten Kabardey ├╝lkesine kadar uzanan Kumuk ┼×amhall─▒─č─▒ 1813 y─▒l─▒nda Rusyan─▒n istilas─▒na u─čram─▒┼čt─▒r. XIX.y├╝zy─▒l ortalar─▒na do─čru Kumuklar milli idarelerini kaybetmi┼čler, 1867 y─▒l─▒nda Rusyan─▒n Kafkasyay─▒ tamamen ele ge├žirmesiyle de Kumuk ┼×amhall─▒─č─▒ ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.

KafkasyaÔÇÖda┬á Azeri T├╝rklerinin d─▒┼č─▒nda en kalabal─▒k T├╝rk toplulu─čunu Kumuklar te┼čkil eder. Kumuklar─▒n y├╝zde doksan─▒ Da─č─▒stan Cumhuriyetinde ya┼čamaktad─▒r. Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Hasavyurt, Babayurt, K─▒z─▒lyurt, Karabudahkent, Kayakent, Kaytak kasaba ve b├Âlgelerinde ya┼čamakta olan Kumuk T├╝rklerinden baz─▒ etnik gruplar da ├çe├ženistanÔÇÖ─▒n Gudermes il├žesi ile Kuzey OsetyaÔÇÖn─▒n Mozdok il├želerinde ya┼čamaktad─▒rlar. Kumuklar─▒n ├žo─čunlu─ču Maha├žkala, Buynaks, ─░zberba┼č, Kaspiysk, K─▒zlar gibi Da─č─▒stan ┼čehirlerinde yerle┼čmi┼člerdir. Maha├žkala ayn─▒ zamanda Kumuklar─▒n tarihi merkezidir.

Milli geleneklerine ba─čl─▒ olan Kumuklar hi├žbir vakit yabanc─▒ idarenin nimetlerine kap─▒lmam─▒┼č ┼čive ve k├╝lt├╝rlerini b├╝t├╝n├╝yle muhafazaya ├ža─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Aralar─▒nda ÔÇ×├çop Bul─čaÔÇť ad─▒n─▒ verdikleri imece t├╝r├╝nden i├žtimai yard─▒mla┼čma usul├╝ hala ya┼čamaktad─▒r.

Da─č─▒stan b├Âlgesine ├žok sonra yerle┼čen Azeri, Terekeme ve Osmanl─▒ T├╝rkleri ise k├╝├ž├╝k bir az─▒nl─▒k olarak halen ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedirler. Ayrica, Da─č─▒stanÔÇÖda ya┼čayan Tatlar Da─č┬á Yahudileri olup bunlar─▒n Da─č─▒stanÔÇśdaki varl─▒─č─▒ ise,┬á Asur ─░mparatorlu─čunun Yahudi devletlerini y─▒kmas─▒ndan sonra, Yahudilerin tarihi m├╝ttefikleri ─░ranl─▒larca yerle┼čtirilmesi neticesinde olu┼čmu┼čtur.

Da─č─▒stan kavimlerinin g├Â├ž yollar─▒ ├╝zerinde ├Ânemli bir ge├žit yeri olmu┼čtur. Bunun neticesinde Da─č─▒stanÔÇÖda bir├žok ─▒rk ve kavim birbirine kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Ancak bug├╝n Da─č─▒stanÔÇÖda ya┼čayan kabile adlar─▒n─▒n ve leh├želerinin de─či┼čikli─čine bakarak bunlar─▒ birbirinden ayr─▒ ve m├╝stakil kavim gruplar─▒ olarak kabul etmek ger├že─če uygun de─čildir. Da─č─▒stan halklar─▒ Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n yerli kavimleri ile t├╝rk kavimlerinin etnik kar─▒┼č─▒m─▒ndan meydana gelmi┼člerdir.

4.KAFKAS ├ľTES─░NDE YA┼×AYAN ETN─░K TOPLULUKLAR

Kafkasya b├Âlgesine tabii karekterini ve hayatiyetini kazand─▒ran Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n g├╝neyine tekab├╝l eden b├Âlgenin literat├╝rde ki as─▒l ad─▒ Kafkas ├ľtesiÔÇÖdir. G├╝ney Kafkasya tabiri tamamen uydurmad─▒r. Ruslar─▒n bu b├Âlgeye verdikleri Zakavkaz, ─░ngilizlerin verdikleri Transcaucasus, Osmanl─▒ ve Araplar─▒n verdikleri Mavera-i Kafkasya adlar─▒ G├╝ney Kafkasya de─čil, Kafkas ├ľtesi anlam─▒ndad─▒r.

Kafkas ├Âtesi b├Âlgesinin etnik b├╝nyesini;┬á 1) G├╝rc├╝ ad─▒ alt─▒nda toplanan ─░berler, Kartveller, Lazlar , Mengreller , Ah─▒skal─▒lar ve Acaral─▒lar,2)┬á Ermeniler , 3)┬á Azeriler , olu┼čturmaktad─▒r.

4.1.G├ťRC├ťLER(KARTVELLER):

G├╝rc├╝lerin k├Âkeni hakk─▒nda bir├žok varsay─▒m ortaya at─▒lmas─▒na ra─čmen, bu varsay─▒mlar─▒n hi├žbiri hen├╝z netlik kazanmam─▒┼čt─▒r.

G├╝rc├╝lerin kendilerine verdikleri ÔÇťKartvelÔÇŁ ad─▒n─▒n G├╝rc├╝lerin ilk anayurtlar─▒ olarak an─▒lan Kalde ile ilgili oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len KarduÔÇÖdan geldi─čini savunanlar da vard─▒r.

Asl─▒nda, M.├ľ. VII. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda veya VI. y├╝zy─▒lda ┬á┬á┬á Kimmerler AnadoluÔÇÖda MaskhlarÔÇÖ─▒n topraklar─▒n─▒ ele ge├žiriyorlar. Bunun ├╝zerine Maskhlar (Mitskheler). VI.y├╝zy─▒lda do─čuya g├Â├žerek Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖne g├╝neybat─▒dan girip, TiflisÔÇÖin kuzeylerinde Aragoy ile Kura NehirleriÔÇÖnin birle┼čti─či yerin yak─▒n─▒na yerle┼čiyorlar. Buraya Mitskheti (Miskhe Yurdu) veya Kakheti (Kakhe Yurdu) denmi┼čtir. Yerle┼čtikten sonra kendilerinden ÔÇť─░beryal─▒ÔÇŁ diye bahsedilir ki bu ÔÇť─░berliÔÇŁ demek olmay─▒p ÔÇť─░ber ├╝lkesi halk─▒ÔÇŁ demektir.

Buraya adlar─▒ verilen ─░ber halk─▒ eski bir Kafkas halk─▒d─▒r. Tarih G├╝rc├╝lerin buraya M.├ľ. VI. y├╝zy─▒lda AnadoluÔÇÖdan gelip zamanla yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âsterdi─čine g├Âre, ─░ber ve G├╝rc├╝ atalar─▒ birbirinden ayr─▒ halklard─▒. Zaman hepsini G├╝rc├╝le┼čtirmi┼čtir.

KlaprotÔÇÖa g├Âre, G├╝rcistan ad─▒ ÔÇťKurÔÇŁ veya ÔÇťGurÔÇŁ nehrinden dolay─▒ T├╝rkler ve Farsl─▒lar taraf─▒ndan t├╝retilmi┼č olup, ÔÇťKur ├ťlkesiÔÇŁ anlam─▒na gelmektedir. Di─čer bir teze g├Âre ise Alt─▒n Post Yurdu, KolkhidÔÇÖe (Bat─▒ G├╝rcistan) Prehistorik ├ža─člarda ÔÇťKruzÔÇŁ veya ÔÇťHruzÔÇŁ adl─▒ bir milletinin varl─▒─č─▒ bu isimle an─▒lmaya sebep olmu┼čtur.

Kafkasolog B.├ľmer B├╝y├╝ka ise, G├╝rc├╝lerin k├Âkeni ile ilgili olarak ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťG├╝rc├╝ halk─▒n─▒n soyunu g├Âsteren toplum ad─▒ yoktur. Bu milletin bug├╝nk├╝ adlar─▒ memleket ad─▒ndan veya ki┼či ad─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Bat─▒ dillerinde G├╝rcistanÔÇÖa Georgien (George Yurdulu) denmektedir. Bu adlar Almancada ve Rus├žada Grozia ve Grozien olmu┼čtur. Do─ču dillerinde G├╝rc├╝lere Kurci (Kurclu, Tiflisli ya da Gurclu) denmi┼čtir. Bunun de─či┼čik s├Âyleni┼čleri de┬á Gurci, Gurc─▒, G├╝rc├╝ olmu┼čtur.

G├╝rcistan Antik ├ža─čÔÇÖda ─░berya diye yad edilirdi. Tamamen bir kara devletiydi. Karadenizde k─▒y─▒s─▒ olan KolkhidÔÇÖde ile hi├žbir ba─člant─▒lar─▒ yoktu. ─░├ž tarafta idiler. G├╝rc├╝ler 1800ÔÇÖl├╝ y─▒llardan sonra, ├Âzellikle Sovyet y├Ânetiminde StalinÔÇÖin entrikalar─▒ sayesinde Karadeniz sahiline ├ž─▒km─▒┼člard─▒r.

G├╝rc├╝ler, ├çoruh vadesinden do─čuda Alazan Irma─č─▒ ve Zakateli m─▒nt─▒kas─▒na kadar, kuzeyda Kafkas Da─člar─▒n─▒n g├╝zey eteklerinden g├╝neyde G├╝mr├╝-Elizavetpol hatt─▒na kadar uzanan geni┼č b├Âlgede ya┼čarlar. Kuzeyde (soldan sa─ča olmak ├╝zere) Abhazlar, Svanlar, Osetler, ├çe├ženler ve Lezgilerle kom┼čudurlar. G├╝neyde ise Azerilerle s─▒n─▒rlar─▒ a┼ča─č─▒ yukar─▒ Nukha yak─▒nlar─▒ndan ge├žer. G├╝neylerinde Ermeniler bulunur.

Arthur ByhanÔÇÖa g├Âre, G├╝rc├╝ler;

1.As─▒l G├╝rc├╝ler; Tiflis ├ževresinden ibaret olan Kartli ile do─čusunda bulunan KakhetiÔÇÖde oturan Kartveller, Karsevel ve Kurti┼čler denilen b├╝y├╝k bir halk kitlesinden olu┼čmu┼čtur. Zakatali civar─▒nda oturan ─░nguiller de bu gruba d├óhil edilirler.

2.─░meretyal─▒lar; Ryan ile yukar─▒ Kura ─▒rmaklar─▒ aras─▒nda otururlar.

3.Gurienler; Kutais yak─▒n─▒nda ya┼čarlar.

4.Acaralar; Batum civar─▒nda ya┼čarlar. Eski Yunan yazarlar─▒na g├Âre, Kolchi olarak adland─▒r─▒lan bir kavimden gelirler. VII. y├╝zy─▒lda G├╝rc├╝le┼čtirilmi┼člerdir.

5.Kevsurlar, Tu┼člar, P┼čavlar; TiflisÔÇÖin kuzeyinde otururlar.

6.Mengreller; ─░ngur ve Ryon Irmaklar─▒ aras─▒nda otururlar.

7.Lazlar; Çoruh vadisinde otururlar.

G├╝rcistanÔÇÖ─▒n en kalabal─▒k grubunu As─▒l G├╝rc├╝ler, ─░meretler ve Mingreller olu┼čturur. M├╝sl├╝man Lazlar, Acaralar ve Kurti┼čler d─▒┼č─▒nda b├╝t├╝n G├╝rc├╝ler Ortodoks H─▒ristiyand─▒rlar.

4.2.ERMEN─░LER:

Heredot ve Rodoslu Endoksos Ermeni halk─▒n─▒n k├Âkenlerini, AnadoluÔÇÖya Trakya ├╝zerinden gelen Frigyal─▒larÔÇÖda ve onlar─▒n denetimi alt─▒ndaki halklarda aram─▒┼člard─▒r. Perslerin Armina, Greklerin Armenioi, G├╝rc├╝lerin Somekhi olarak adland─▒rd─▒klar─▒ Ermeniler, kendilerine Hay (├žo─čulu Hayk- klasik Ermenice) ya da Hayer (modern Ermenice), ├╝lkelerine ise Hayestan, illerine de Hayeren derler. C.P. Mallory, Ermenicenin Hint-Avrupa ailesi i├žinde yer ald─▒─č─▒n─▒ belirtir.

Bu halka yabanc─▒lar─▒n verdi─či Armenien =Armanian (Armanl─▒), ArmaniÔÇÖde=Armanyal─▒, Armanl─▒, Ermeni=Ermeni (Ermenli=Armenli) adlar─▒ yer adlar─▒ndan geliyor, soy g├Âsteriyor. Arman= Armen k├Âkenin etimolojisi ┼čimdiye kadar ├ž├Âz├╝lememi┼č kan─▒s─▒nday─▒z. S├Âylentiye g├Âre Ermeni h├╝k├╝mdarlar─▒ndan Aram zaferleri ve y├Ânetimi ile ├žok sevildi─činden, ad─▒ milletinin de ad─▒ olarak benimsenmi┼č, zamanla Aram, Arman olmu┼čtur.

Ermeniler de G├╝rc├╝ler gibi H─▒ristiyanl─▒─ča s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─čl─▒d─▒rlar. Bu ├Âzellikleri ile Bat─▒ Kafkasya halklar─▒ndan ayr─▒l─▒rlar.

Ermeniler kiliselerine ÔÇťLusa vor ├žaganÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdi. Ancak Bat─▒l─▒lar ÔÇťGregoryen Ermeni kilisesiÔÇŁ ifade edilmesine k─▒zan Ermeniler, bu s├Âz├╝n Katolik ve Ortodoks kiliseleri taraf─▒ndan ortaya at─▒ld─▒─č─▒n─▒, bu kelimenin kendileri i├žin bir a┼ča─č─▒lama anlam─▒n─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rmektedirler.

Ermenilere g├Âre; ─░ran ve Bizansl─▒lar aras─▒ndaki sava┼člarda bask─▒ ve eziyetler kar┼č─▒s─▒nda Ermenilerin ayakta durmas─▒n─▒ ve yok olmamas─▒n─▒ sa─člayan ÔÇťErmeni KilisesiÔÇŁdir.

Ermenilere g├Âre, kilise olmasayd─▒ belki bug├╝n Ermeni milletinden s├Âz edilemeyecekti. Ermenilerde din ile m├╝lkiyet ve kilise ile millet i├ž i├že girerek bir b├╝t├╝n olu┼čturmu┼č ve kilise ile millet aynile┼čmi┼čtir.

Ancak, XIX.y├╝zy─▒ldan sonra Gregoryen Ermenileri d─▒┼č─▒nda H─▒ristiyan misyonerlerin etkisi ile ÔÇťKatolik Ermeni KilisesiÔÇŁ ve ÔÇťProtestan Ermeni KilisesiÔÇŁ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

├ľzel din, ├Âzel mezhep, ├Âzel kiliseÔÇŽ ─░┼čte Ermeniler Krall─▒klar─▒n─▒n y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan sonra bununla ├Âv├╝nm├╝┼čler hatta bu sayede ulusal kimliklerini koruyabilmi┼člerdir. Manast─▒rlarda, okullarda Ermeni dili ve edebiyat─▒n─▒n olduk├ža canl─▒ ve zengin olarak ya┼čat─▒lmas─▒yla ├Âv├╝n├╝rler.┬á G├╝n├╝m├╝zde Ermenilerin konu┼čtu─ču dil olan Ermenice ÔÇťA┼čgharapaÔÇŁ, Do─ču (Govgasa Hayeren) ve Bat─▒ Ermenicesi (Bolso Hayeren) olmak ├╝zere iki farkl─▒ leh├žeden meydana gelir.

G├╝rc├╝lerle kin derecesine varan anla┼čmazl─▒klar─▒ vard─▒r. Ermeniler G├╝rc├╝leri beceriksiz, aptal ve k├╝├ž├╝k g├Âr├╝rler. G├╝rc├╝ler ise onlar─▒ ├žekemez ve madrabazl─▒kla ve sahtekarl─▒kla su├žlarlar. Anla┼čmazl─▒k halk d├╝zeyini a┼č─▒p ayd─▒nlar─▒, yazarlar─▒ ve bilginleri kapsar duruma gelmi┼čtir. Uluslar─▒n ba┼č─▒na gelen en k├╝├ž├╝k felakette hemen birbirlerini su├žlamaya ba┼člarlar.

4.3.AZER─░LER:

Azerbaycan ad─▒n─▒n men┼čei hakk─▒nda ├že┼čitli g├Âr├╝┼čler vard─▒r. Bir g├Âr├╝┼če g├Âre, B├╝y├╝k ─░skenderÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden sonra (M.├ľ.232) b├Âlgeyi y├Âneten komutanlardan AtropartesÔÇÖten gelmekte, di─čer bir g├Âr├╝┼če g├Âre ise, Mecusi dilindeki ÔÇťOdÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťAzerÔÇŁ ve ÔÇťMuhaf─▒zÔÇŁ anlam─▒na gelen Baygan kelimelerinden kaynaklanmaktad─▒r. C.Re┼čit Ahmed; Azerbaycan i├žin ÔÇťAturyaykanÔÇŁ diye s├Âz etmektedir. Azerbaycan kelimesinin, bu b├Âlgede h├ókimiyet s├╝ren Hazar (Kasar) T├╝rklerinden gelme ihtimali de zikredilmektedir.

Bug├╝n, ÔÇťAzerbaycan T├╝rk Leh├žesi┬á ile Konu┼čan T├╝rklerin ├ťlkesiÔÇŁ anlam─▒na gelen AzerbaycanÔÇÖa T├╝rklerin ilk geli┼či M.├ľ. VII. y├╝zy─▒lda oldu. Sakalar (─░skitler) olarak bilinen bu ilk T├╝rk grubundan sonra ├že┼čitli d├Ânemlerde T├╝rk uruhlar─▒ gelmi┼č ve bu topraklar─▒ yurt edinmi┼čleridir.

Azerbaycan s─▒ras─▒ ile ─░ran, Arap, Sel├žuklu, Mo─čol ve Ruslar─▒n istilas─▒na maruz kalm─▒┼čt─▒r. XI. y├╝zy─▒ldan itibaren G├╝ney Azerbaycan Sel├žuklular─▒n, Kuzey Azerbaycan ise ┼×irvan┼čahlar DevletiÔÇÖnin idaresinde iki b├Âlgeye ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

┼×irvan┼čahlara mensup Sirkariler Hanedan─▒ (1602-1826) AzerbaycanÔÇÖ─▒n son devresidir. Bu devrede Osmanl─▒ ve ─░ran Devletleri aras─▒ndaki mezhep m├╝cadelesinin akisleri AzerbaycanÔÇÖda pek a─č─▒r bir surette hissedilmekte idi.

XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒ndan itibaren Hanl─▒klara ayr─▒lan AzerbaycanÔÇÖda durmadan s├╝re gelen istekler ve i├ž kayna┼čmalar y├╝z├╝nden ─░ran, Osmanl─▒ ve Rusya ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun payla┼č─▒lmaz bir ├╝lkesi haline sokmu┼čtur.

Sonunda 108 y─▒l devam eden Kuzey Azerbaycan Hanl─▒klar─▒ ├že┼čitli entrikalarla Rusya ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun istilas─▒na u─črad─▒.

Ruslar Caro- Balakan, Lenkeran, Nah├živan, Derbent, Guba, Gence, Erivan (Revan), Karaba─č (┼×u┼ča), ┼×eki (Nuha) ve ┼×irvan (┼×amah─▒)ÔÇÖ─▒ ele ge├žirdikten sonra s─▒ra Bak├╝ÔÇÖye gelmi┼čti. Rus Kafkas ordular─▒ komutan─▒ TsitsanovÔÇÖun buray─▒ almaktaki amac─▒ Mirza Ad─▒g├╝zelÔÇÖin de belirtti─či gibi, ÔÇť─░ki deniz aras─▒nda saha elde edilsin ki, her iki denizden halk─▒n gidi┼č geli┼či sa─člans─▒nÔÇŁ y├Ân├╝ndeki stratejik ├Ânemden kaynaklan─▒yordu. Bak├╝, Eyl├╝l 1806ÔÇÖda direni┼č g├Âstermeden Ruslara teslim olmu┼čtur.

S├Âz konusu Hanl─▒klar─▒n feshinden sonra, Ermeniler devaml─▒ olarak ve toplu ┼čekilde Azerbaycan topraklar─▒na yerle┼čtirilmeye ve Azerbaycan T├╝rkleri buralardan toplu olarak s├╝rg├╝n edilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. Tarihi deliller (Faktlar) 1828-1829ÔÇÖda bug├╝n Ermenistan olarak bilinen topraklardan 1914 y─▒l─▒na kadar bir bu├žuk milyon Azerbaycan T├╝rk├╝ s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

Azerileri G├╝rc├╝ ve Ermenilerden ay─▒ran en ├Ânemli ├Âzellikleri M├╝sl├╝man olmalar─▒d─▒r. Bir k─▒sm─▒ ┼×ii bir k─▒sm─▒ da S├╝nni M├╝sl├╝manlard─▒r. Dine ba─čl─▒l─▒klar─▒ a┼č─▒r─▒d─▒r. Muharrem ay─▒n─▒n onuncu g├╝n├╝ ┼×iiler, ─░mam Ali ve H├╝seyin an─▒s─▒na t├Ârenler d├╝zenlerler. Bu t├Ârenler s─▒ras─▒nda Kuzey KafkasyaÔÇÖn─▒n Elizabeth ve daha b├╝y├╝k ┼čehirlerindeki t├Ârenlerde ilgin├ž g├Âr├╝nt├╝ler sergilenir. Alaylar, Hz.Ali ailesinin ac─▒ sonuna ait sahneleri yans─▒t─▒rlar.

─░K─░NC─░ B├ľL├ťM
ÇERKESLER VE ÇERKESYA

├çerkesler, Kafkasya(Odice)ÔÇÖda do─čmu┼č ve olu┼čmu┼č bir halkt─▒r. ├çok eski belgelerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, s├Âzgeli┼či 2.500 y─▒l ├Âncesine gidildi─činde bile, ├çerkeslerÔÇÖin KafkasyaÔÇÖda ya┼čamakta olduklar─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Bunun do─čru oldu─čunu Antik ├ça─č yazarlar─▒ndan Gegataya Miletski, Gellanika Mitilenski, Skilak, Skimni, Strabon, Ptolemey ve daha ba┼čkalar─▒na ait yaz─▒lardan ├Â─čreniyoruz.

Kendilerini Ad─▒─če┬á olarak adland─▒ran ├çerkesler, KafkasyaÔÇÖn─▒n yerlisi (otokton) olup,┬á d├╝nyan─▒n en eski halklar─▒ndan biridir.

Hatta onlar─▒n ulusal adlar─▒ olan ÔÇťAd─▒geÔÇŁ ve ÔÇť├çerkesÔÇŁ kelimeleri bile dinidir, ilahidir. Bu kelimelerin i┼čaret etti─či unvanlar ile onlar (├çerkesler) Tanr─▒lar nezdine kadar ula┼č─▒rlar. Yani bu ├Âzellik ├çerkeslerin nas─▒l bir manevi g├╝├ž ile dolu olduklar─▒n─▒ pekala g├Âsterebilecek bir mahiyettedir.

Kafkasya (Odice) ve ├çerkesya ( Xeku ) i├žin ├╝retilen ├že┼čitli efsanelerden bir k─▒sm─▒ a┼ča─č─▒da verilmi┼č olup, bunlar┬á tarihi olaylarla kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Etnografi ilmine ba─članamamakta, yaln─▒zca baz─▒ tarihi olaylarla kurulmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

1.├çERKESLER─░N┬á K├ľKEN─░ ├ťZER─░NE┬á EFSANELER

1.1. ┼×ora NoghumukhoÔÇÖya g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

├çerkes k├Âkenli tarih├ži Noghumukho, VI. y├╝zy─▒l Goth tarih├žisi Jordanes (1611) ve Rus tarih├žisi Karamsin (1842)ÔÇÖnin eserlerime dayanarak, ÔÇť├çerkes TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ├çerkeslerÔÇÖin atalar─▒n─▒ Antlara ba─člamakla kalm─▒yor, Slav ─▒rk─▒n─▒n bir dal─▒ olarak g├Âsteriyor.

1.2. Met CunatukhoÔÇÖya g├Âre ├çerkeslerin K├Âkeni;

Cunathukho, ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ├çerkeslerin dili dilbilim a├ž─▒s─▒ndan incelenir, ├Âzellikle gelenek ve g├Ârenekleri, Avrupal─▒lar─▒n da itiraf ettikleri gibi uygarl─▒k ve geli┼čmeye olan yetenek ve yatk─▒nl─▒klar─▒ g├Âz ├Ân├╝ne getirilirse di─čer bilimsel ve tarihsel ara┼čt─▒rmalar─▒n da de─čerlendirilmesiyle kendilerinin ger├žekten ÔÇťAriÔÇŁ, ba┼čka bir deyi┼čle ÔÇťHind-AvrupaÔÇŁ soyunda olduklar─▒n─▒ a├ž─▒k├ža ortaya ├ž─▒kar. ├çerkeslerin bu soyun ÔÇťGimri- KimmeriaÔÇŁ boyuna mensup olduklar─▒n─▒ a├ž─▒klar.

Yazar, Ari s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Sanskrit├žede soylu, temiz anlama─▒na geldi─čini, ÔÇťAristokrat-ZadeganÔÇŁ deyiminin de bundan t├╝redi─čini belirtmektedir.

Ayr─▒ca, ├çerkeslerde bir kimsenin b├╝t├╝n insani erdemleri ta┼č─▒r d├╝zeyde, tahdine de─čer durumda oldu─čunu belirtmek gerekti─činde ÔÇťTam bir ├çerkestirÔÇŁ denildi─činden s├Âz eder.

1.3. Kadircan Kafl─▒ÔÇÖya g├Âre ├çerkeslerin K├Âkeni;

Kafl─▒, ÔÇťKuzey KafkasyaÔÇŁ adl─▒ eserinde, ├çerkes kelimesinin k├Âkeni ├╝zerinde a├ž─▒klamalarda bulunduktan sonra; ├çerkesler Turanl─▒ÔÇÖd─▒rlar, eski ├çerkeslerin i┼čaretleri (damgalar─▒), adetleri, oymaklar─▒ ve reislerine itaatleri de bunu ispat─▒d─▒r dedikten sonra, ├çerkesler, T├╝rklerin hele Osmanl─▒larÔÇÖ─▒n y├╝kseli┼č devirlerinde T├╝rk oldukalr─▒n─▒ candan iddia etmi┼čler, Osmanl─▒ tarihine ├žok parlak sayfalar ekleyen b├╝y├╝k adamlar yeti┼čtirmi┼člerdir. ├çerkes kabilelerinin de as─▒llar─▒ ara┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ├çerkeslerin Turan ─▒rk─▒ndan olduklar─▒n─▒ belirtir.

1.4. Evliya ├çelebiÔÇÖye g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Evliya ├çelebi, ├çerkeslerin k├Âkenini Araplara dayand─▒r─▒r. Seyahatnamesinde ├Âzetle ┼č├Âyle s├Âz eder; Kuri┼č Arplar─▒ndan ad─▒ ├çerakis VEYA ├çerkis olan bir kabile ┼čefi k─▒sasdan kurtulmak i├žin MedineÔÇÖden ka├ž─▒yor. ├çerkisÔÇÖin d├Ârt o─člu vard─▒r. Uzun ser├╝venlerden sonra o─čullar─▒ndan;

BirisiArnavutlukÔÇÖa yerle┼čir. Arnavutlar bunun soyundand─▒r. ─░kincisi Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒ yurt edinir. Lazlar bu adam─▒n torunlar─▒d─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ o─čul Abaza, kendi ├╝lkesinde kal─▒r. Bundan da Abaza a┼čireti olu┼čur.

D├Ârd├╝nc├╝ olur Serkes, KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyine yerle┼čir ve di─čer ├çerkes a┼čiretlerinin atas─▒ olur. Serkes, b├╝y├╝k o─člu BesneyÔÇÖi kavmi ├╝zerine h├╝k├╝mdar atad─▒. Bunun i├žin bu ├çerkeslere Besney derler.

Evliya ├çelebiÔÇÖye g├Âre, Kabartay, SerakesÔÇÖin o─člu idi. Kabartaylar bu ki┼čiden t├╝rediler. ├çerkes kavimleri ┼×u─čaka ve Kabartay ├╝lkesinde geli┼čmi┼č ve sonra ├ževreye da─č─▒lm─▒┼č ├žo─čalm─▒┼člard─▒r.

Seyahatnamenin ├╝├ž├╝nc├╝ kitab─▒nda, bir ba┼čka efsaneye g├Âre ┼čunlar─▒ s├Âyler: ├çerkeslerin Kurey┼č kabilesinden Be┼če, k─▒sastanb kurtulmak i├žin ailesi ile birlikte ├╝lkeden ka├žar. B├╝y├╝k o─člu Cebel, Avlonya Da─člar─▒ÔÇÖna yerle┼čir. Bunlara Kuery┼č Arnavudu denir. Be┼čeÔÇÖnin di─čer ├╝├ž o─člu Lazki, Keysu ve Abazi, Trabzon tekfuru YenovanÔÇÖa var─▒p s─▒─č─▒nacak yer isterler. O da LazkiÔÇÖye ├çoruh nehri kenar─▒n─▒ verir. Laz tayfas─▒ bu LazkiÔÇÖden yay─▒l─▒r. AbaziÔÇÖyeye de Abaza vilayetini verir.

Ortanca karde┼č KeysuÔÇÖya, kendi da─člar─▒n─▒ verir. ├çerkesler KeysuÔÇÖdan olu┼čur.

Bu nedenle; Lazlar, Abazalar ve ├çerkesler Arapt─▒r ve Kurey┼č kabilesindendirler.

1.5. Ayteg NamitokÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Ayteg NamitokÔÇÖun ÔÇťOrigines Des CircassiensÔÇŁ adl─▒ eserinde nakletti─či efsaneler ├Âzetle ┼č├Âyledir:

a)Bir efsaneye g├Âre, AnadoluÔÇÖda ya┼čayan iki karde┼č (Ker/├çer ve Kes), do─čal ┼čartlar─▒n uygun gitmemesi y├╝z├╝nden KafkasyaÔÇÖya gelmek i├žin yurtlar─▒n─▒ terk ediyorlar ve kendi isimlerini ├çerkes halk─▒na veriyorlar.

b)Di─čer bir efsaneye g├Âre, Kuzey Kafkasl─▒lar, eski ├ža─člarda ve KafkasyaÔÇÖya gelmeden ├Ânce, Adige olarak adland─▒r─▒l─▒yorlard─▒. Bu kelimenin k├Âkeni AnadoluÔÇÖda aranmas─▒ gerekti─čini belirttikten sonra efsaneye ge├žer. ├çok eskiden ve ad─▒ belli olmayan bir halk, AnadoluÔÇÖda Sinop civar─▒nda oturmakta idi. Bunlar ate┼č ve demircilik Tanr─▒s─▒ Tlep┼č ile Orman Tanr─▒s─▒ MoezitaÔÇÖya taparlard─▒.┬á ─░slam dini yay─▒lmaya ba┼člay─▒nca, Hazreti Peygamber (Muhammed), damad─▒ Hazreti AliÔÇÖyi SinopÔÇÖtaki halk─▒ M├╝sl├╝man yapmak i├žin yollar. ─░htiyarlar M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ kabul etmez ler ve Hz. Ali d├Âner.

├çok y─▒llar sonra K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖda (AnadoluÔÇÖda) M├╝sl├╝manlarla H─▒ristiyanlar aras─▒nda din sava┼člar─▒ ba┼člar. Tlep┼č ve MoezitaÔÇÖya tapan halk, inan├ž ve ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ korumak i├žin ikiye ayr─▒l─▒r. Bir kol deniz yolu ile K─▒r─▒mÔÇÖa, di─čeri de Kuzey KafkasyaÔÇÖya Adigeko ┼čehrinin bulundu─ču yere g├Â├ž etmi┼čler. KafkasyaÔÇÖya gelen halk, MoezitaÔÇÖn─▒n oturdu─čuna inand─▒─č─▒ s─▒k ormanl─▒kl─▒ bir tepenin ├╝st├╝ne yerle┼čir. Burada ticaret ile u─čra┼čan sakin ve konuksever Agoylar/Goylar ile kayna┼čarak Adigeko ┼čehrinin ad─▒ndan m├╝lhem alarak Adigeleri (├çerkesleri) olu┼čtururlar.

c)Adige halk─▒ndan olan ┼×aps─▒─člarÔÇÖ─▒n aras─▒nda ayr─▒ bir efsane vard─▒r. ├çerkesler eski zamanlarda dindar bir halkt─▒ ve Thamaha tepesinde oturmaktayd─▒lar ve ├╝lke i├žinde az─▒nl─▒ktayd─▒lar. Korulukta kalan ve kendilerini M├╝sl├╝manl─▒ktan kurtaran Orman Tanr─▒s─▒ MoezitaÔÇÖya taparlard─▒. XVIII.y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒na kadar MoezitaÔÇÖya yakarmak i├žin kutsal korulukta toplan─▒r ve koyun kurban ederlerdi.Koruluktaki a─ča├žlara k├╝├ž├╝k kuma┼č par├žalar─▒ ve silahlar─▒n─▒ asarak dua ederlerdi. Korulukta kutsal a─ča├žlara dokunmak yasakt─▒. Bir dal─▒ kesen ├Âld├╝r├╝l├╝rd├╝. Bir a─čac─▒ kesenin ise cezas─▒, t├╝m ailesini yok etmekti. Bu korulukta, HenuÔÇÖnun mezar─▒ bulunmaktayd─▒. Civarda oturan halklar XIX.y├╝zy─▒lda orman─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝ araziden faydalanmak amac─▒ ile kestiler. Oysa kutsal ormana ve HenuÔÇÖnun mezar─▒na sayg─▒s─▒zl─▒k edilmemesi gerekiyordu. Ama MoezitaÔÇÖn─▒n ├Âc├╝ ├žok a─č─▒r oldu. Kalabal─▒k bir d├╝┼čman geldi ve ├çerkeslerin atalar─▒n─▒n vasiyetine sayg─▒s─▒zl─▒k eden halklarla d├Âv├╝┼čt├╝. Bunlar da g├Â├ž ettiler. B├Âylelikle Kafkasya bir ├çerkes yurdu oldu.

d)┼×aps─▒─č ve Abzahlar i├žin de ayr─▒ bir ├Âyk├╝ var. Halife Hz. ├ľmer d├Âneminde bir ├žocuk, bir ki┼činin g├Âz├╝n├╝ eder. K─▒sastan korktuklar─▒ndan ailesi, di─čer alt─▒ aile birlikte ├╝lkeden ka├žarlar. Denizi ge├žtikten sonra bu yedi aile Kafkasya k─▒y─▒lar─▒na var─▒r ve Bo─čure denilen b├Âlgeye ├ž─▒karlar. Kafile ┼čefi, A┼činek adl─▒ biriydi. Animist olan insanlara rahiplik g├Ârevini de yap─▒yordu. Bir├žok ser├╝venlerden sonra, g├Â├žmenler ikiye b├Âl├╝n├╝r, bunlardan deniz k─▒y─▒s─▒na oturanlar ┼×aps─▒─č kabilesini ve ovaya oturanlar da Abzahlar─▒ olu┼čturdular.

e)Kabardeyler TauridÔÇÖin yan─▒ s─▒ra UkraynaÔÇÖn─▒n bir b├Âl├╝m├╝nde de ya┼č─▒yorlard─▒. RusyaÔÇÖn─▒n B├╝y├╝k Knezler d├Ânemler d├Âneminde Kafkasya s─▒n─▒rlar─▒na yerle┼čmek i├žin, Riyazan ┼čehri civar─▒ndaki meskun yerlerinden ayr─▒lm─▒┼člard─▒r. Geleneklere g├Âre, Kabardeyler K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ deniz yolu ile terk ederek TsemezÔÇÖe gelmi┼čler, buradan da Kuban ├╝zerinden g├╝neydeki d├╝zl├╝klere yay─▒lm─▒┼člar. Uzun ser├╝venlerden sonra, bug├╝nk├╝ KabardeyÔÇÖe yerle┼čmi┼člerdir. A─č─▒rl─▒k merkezleri PallasÔÇÖ─▒n yazd─▒─č─▒na g├Âre Ps─▒f ve Nefil ─▒rmaklar─▒ aras─▒nda yer alan ┼×endir ┼čehriymi┼č. Kabardeylerin g├Â├ž├╝ ile ilgili daha birka├ž ├Âyk├╝ vard─▒r.

f)Ba┼čka bir s├Âylenceye g├Âre de ├çerkeslerin k├Âkeni, ├žok eski zamanlarda Kuzey Buz DeniziÔÇÖnde oturan ve ad─▒ Wirk olan bir devden kaynaklanmaktad─▒r. Wirkhler g├Â├že ba┼člarlar. ├ľnlerine gelen halk─▒ yenerek, bug├╝nk├╝ KafkasyaÔÇÖya gelirler. Ama KafkasyaÔÇÖda Spy (Spi) ad─▒nda c├╝ce bir halk oturmaktayd─▒. Wirkhleri k├Âle yaparlar. C├╝celer at yerine tav┼čanlara binmekteydiler. ├çok kibirlendiler ve Tanr─▒lar─▒n─▒ ├Âld├╝rmeye karar verdiler. Ba┼člad─▒lar g├Â─če do─čru ok atmaya. C├╝celer bir yerde toplu olarak duruyorlard─▒. Seman─▒n koruyucusu melek, g├Âkten b├╝y├╝k bir ta┼č atarak t├╝m c├╝celeri ├Âld├╝rd├╝ ve Kafkasya da ├çerkeslere kald─▒.

1.6. J.S.BelleÔÇÖe g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

James S.BelleÔÇÖin 1837-1839 tarihleri aras─▒nda KafkasyaÔÇÖda iken Jane ├çerkeslerinin Prensinden dinledi─či hikayeyi ┼č├Âyle anlatmaktad─▒r:

├çerkesler, Arnavutlar ve K├╝rtler Arabistanl─▒ ├╝├ž karde┼čten geliyorlar. Bu karde┼člerden birisi bir sebeple ba┼čka bir insan─▒n g├Âz├╝n├╝ kaybetmesine neden olur. Bu ┼čah─▒s ÔÇťG├Âze g├Âz(k─▒sasa k─▒sas)ÔÇŁden ba┼čka hi├žbir tazminat─▒ kabul etmedi─činden olay Halife Hz. ├ľmerÔÇÖe g├Âtr├╝r├╝l├╝r. ├ľmer de, zarara u─črayan taraf─▒n bu konuda ─▒srar etmesi halinde ÔÇťG├Âze g├Âz(k─▒sasa k─▒sas)ÔÇŁ hakk─▒ oldu─ču karar─▒n─▒ verir. Bu karar ├╝zerine ├╝├ž karde┼č ka├žarak (AnadoluÔÇÖda bulunan) KarahisarÔÇÖa giderler. Burada Arabistandan gelen bir haberci onlara yeti┼čerek geri d├Ânebileceklerini, ├ž├╝nk├╝ g├Âz├╝n├╝ kaybeden ┼čahs─▒n onlar─▒n verecekleri bir tazminat─▒ kabul etti─čini s├Âyler. Fakat, ┼čanslar─▒n─▒ ba┼čka yerlerde aramaya karar vermi┼č olan karde┼čler, s─▒─č─▒nd─▒kalr─▒ evden ayr─▒l─▒rlar ve her biri ┼čuandaki milletlerinin isimlerini ta┼č─▒yan kelimeleri tekrarlar. Bu kelimeler sonradan atalar─▒ yani cedleri olduklar─▒ kabilelerin ismi olmu┼čtur.

1.7. Arap Efsanelerine g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Mehmet Fetgeri ┼×oen├╝ ÔÇť├çerkeslerin Asl─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde ┼č├Âyle s├Âyler; ├çerkes ├╝nvan─▒ ÔÇť Kitabu KahriÔÇÖl –┬á v├╝cuhiÔÇÖl ÔÇô abise Bi-zikri nesebiÔÇÖl ÔÇô ├žerakise min Kurey┼č veÔÇÖl-lahuÔÇÖl-muvaff─▒k ÔÇŁ adl─▒ bir risalede belirtildi─či ├╝zere, Arap efsanelerine g├Âre, Araplar┬á taraf─▒ndan verilmi┼č ve Arap├žaÔÇÖd─▒r.┬á Araplar ÔÇť├çerkes ÔÇť ├╝nvan─▒n─▒ halen ÔÇťSerakiseÔÇŁ ┼čeklinde kullan─▒yorlar. Bunu asl─▒ ÔÇťSera-kiseÔÇŁdir yani ÔÇťKise ka├žt─▒ÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r. Buna dayanarak olu┼čturulan bir efsaneye g├Âre;

G├╝ya ├çerkesler Arap ve Kurey┼č imi┼čler. Taa Hz. ├ľmer-├╝l Faruk zaman─▒na kadar Hicaz y├Âresinde ya┼č─▒yorlarm─▒┼č. Kurey┼č kabilesini ÔÇťBenu AmirÔÇŁ ailesine mensup imi┼čler. ÔÇťKiseÔÇŁ bu ailenin ba┼čkas─▒n─▒n yani ┼×eyhinin ismiymi┼č. Kise Bin Akrime bin Ved-├╝l Amiri.

Hz. ├ľmerÔÇÖin halifeli─či zaman─▒nda bir g├╝n at h├╝nerleri g├Âsterilerinde KiseÔÇÖnin elinden ciridi kurtulmu┼č ve bir ─░ranl─▒ÔÇÖn─▒n g├Âz├╝n├╝ ├ž─▒karm─▒┼č. Bunun ├╝zerine istemeden meydana gelen bu kazadan dolay─▒ halife emriyle k─▒sasa u─čramaktan korkan emir, gece karanl─▒─č─▒ndan yararlanarak ka├žm─▒┼čt─▒r. Ertesi g├╝n Halife kendisini sordu─ču zaman ÔÇťSera ve CeraÔÇŁ yani ÔÇťka├žt─▒ ve gittiÔÇŁ cevab─▒n─▒ vermi┼člerdir. Ondan sonra art─▒k bir g├Âz ├ž─▒karma olay─▒ nedeniyle b├╝t├╝n ailesiyle birlikte ErzurumaÔÇÖa ka├žan reise ÔÇťCerakiseÔÇŁ veya ÔÇťSerakiseÔÇŁ denilmi┼čtir.

1.8. Aleksander DumasÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Mehmet Fetgeri ┼×oen├╝ÔÇÖn├╝n aktard─▒─č─▒na g├Âre; A.Dumas, ├çerkeslerin asl─▒n─▒ AdemÔÇÖe kadar g├Ât├╝rerek ÔÇťAd-─×aÔÇŁ kelimesini ÔÇťAdem PadeÔÇŁ yani ilk tarihi ÔÇťAdÔÇŁ─▒n nesli diye g├Âsteriyor. Buradaki ÔÇťAdÔÇŁ AdemÔÇÖin vatan─▒ olan ÔÇťAdaÔÇŁdan bozulmu┼čtur. Bu varsay─▒ma g├Âre ÔÇťAdigeÔÇŁ ilk insan olan ÔÇťAdemÔÇŁin, AdaÔÇÖda ya┼čayan nesli anlam─▒n─▒ muhtemel vermektedir. ┼×u halde ÔÇťAdigeÔÇŁnin ÔÇťAdaÔÇŁdan gelen ÔÇťAdÔÇŁa nispet edilebilmesi KafkasyaÔÇÖdan uzak bir yerde olmas─▒n─▒ gerektirir ki, o da HndistanÔÇÖa en yak─▒n bir yerdir (Serendip Adas─▒d─▒r).

1.9. Ernest ChantreÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

ChantreÔÇÖa g├Âre; Aet (aete) veya Aetez (Aetes) Yunan efsanelerine g├Âre Tanr─▒lar nesline mensup ve G├╝ne┼čin O─člu Colchida (Kolgida)n─▒n da h├╝k├╝mdar─▒d─▒r. Aet, Kafkas ve ├Âzellikle G├╝rc├╝ s├Âylencelerindeki Haus (Haos) veya Hai─č (Haig)dir. Eski efsanelere g├Âre bu (Haus) KafkasyaÔÇÖya g├╝ne┼č ├╝lkesi olan BabilÔÇÖden gelmi┼čtir. Eski Yunanl─▒lar bunun babas─▒n─▒ g├╝ne┼č, annesini g├╝ne┼čin k─▒z─▒ (Nmif Perse), k─▒z karde┼čini de KafkasyaÔÇÖn─▒n g├╝zel mele─či Sirse (Circe) veya (Kirke) diye g├Âsterirler. ├çerkes dilinde ÔÇťHa-usÔÇŁ un anlam─▒ kutsal (Us)d─▒r. ChantreÔÇÖa g├Âre b├╝t├╝n Kafkas halklar─▒, Ermenielr, G├╝rc├╝ler, Lezgielr, Migrelyenler vb kendilerini hep ayn─▒ ortak ataalr─▒na dayand─▒rmaktad─▒rlar. Bu ortak ata da YafesÔÇÖtir

Saint MartinÔÇÖe g├Âre de b├Âyledir. YafesÔÇÖin torunu TargomosÔÇÖun o─člu Hai─č, Ermenilerle Lezgiler taraf─▒ndan yine ayn─▒ ┼čah─▒s Haus (Haos) nam─▒ ile G├╝rc├╝lerle Mingreliyenler taraf─▒ndan ve yine ayn─▒ ki┼či Aet (aete) nam─▒ ile de ├çerkesler ve eski Hititler (Hattiler) taraf─▒ndan en b├╝y├╝k ata olarak tan─▒nmaktad─▒r.

1.10 N. M. BudayevÔÇÖe g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Budayev,ÔÇŁ Memluk Tarihinden Bir Yaprak (Kim Bu ├çerkesler)ÔÇŁ adl─▒ eserinde; ├çerkeslerin T├╝rk k├Âkenli olduklar─▒n─▒ ┼č├Âyle a├ž─▒klamaktad─▒r:

-MaloruslarÔÇÖa (Ukraynal─▒ Zaporoj Kazaklar─▒) ├çerkes denilmi┼čtir. Kuzey Kafkasya Halklar─▒na ├çerkes, ├çerukas, Kara├žerkes deniliyordu; ama Ukraynal─▒lar, Kazaklar ve Adigeler kendilerini ÔÇť├çerkesÔÇŁ ad─▒yla tan─▒t─▒yorlard─▒. Aksine bu halklar─▒n tamam─▒ kendisini ÔÇťAdigeÔÇŁ olarak tan─▒t─▒yordu ki, bu durumda s├Âzkonusu etnonimi kullanan bu halk veya kabilenin var olup olmad─▒─č─▒ sorusu ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

Yazar─▒n ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; Sakarim Kudayberdi-UluÔÇÖnun ÔÇťT├╝rklerin, K─▒rg─▒zlar─▒n, Kazaklar─▒n ve Hanl─▒ hanedanlar─▒n Soy A─čac─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde; ├çerkeslerin Kazak halk─▒n─▒n K├╝├ž├╝k C├╝zÔÇÖ├╝ne dahil olduklar─▒na,

V.V.RadloffÔÇÖun eserinde, ├çerkeslerin Kazak- K─▒rg─▒zlarÔÇÖ─▒n K├╝├ž├╝k OrdaÔÇÖs─▒n─▒n alt b├Âl├╝m├╝ olan Ala├žin kabilelerinden olu┼čtu─čuna,

A.M.BayramkulovÔÇÖa g├Âre; eski ├çerkesler en kalabal─▒k T├╝rk- Alan kabilelerinden biri oldu─čuna,

T├╝rkmenistanÔÇÖdaki ├çerkesli etnonimi, eski K─▒rg─▒z ├çerkes kabilesi, K─▒r─▒m Tatarlar─▒ÔÇÖndaki ├çerkas ├Âzel ad─▒ ve NogaylarÔÇÖda Tau ├çerkes adlar─▒n─▒n Adige- ├çerkeslerin daha ├Ânce hi├ž ya┼čamad─▒kalr─▒ ve bulunmad─▒klar─▒ k├╝├ž├╝k bir co─črafyada rastland─▒─č─▒na,

Prof. Petr KepenÔÇÖin ÔÇťK─▒r─▒m ├çerkeslerinin Bug├╝nk├╝ Adige (├çerkes)lerin Atalar─▒┬á olmad─▒klar─▒ÔÇŁ g├Âr├╝┼č├╝n├╝n, Radloff ve N.G.Volkova taraf─▒ndan da pek ├žok belge ile teyit edildi─čine, de─činilerek; ÔÇť├çerkes etnik ad─▒ g├╝n├╝m├╝zde Guryev, Ural ve Astrahan b├Âlgelridne ya┼čayan Orta C├╝ze mensup KazaklarÔÇÖ─▒n, keza Kalm─▒kya ve Astrahan eyaletlerinde ya┼čayan Alabuga Tatarlar─▒n─▒n zati ad─▒ oldu─čunu belirtmektedir.

Budayev ad─▒ ge├žen eserinde, ayr─▒ca; bir├žok yazar─▒n a├ž─▒klamalar─▒na yer vermektedir. ├ľrne─čin;

XII.y├╝zy─▒lda Kral III.Georgi zaman─▒nda G├╝rcistanÔÇÖa iskan edilen K─▒p├žaklarÔÇÖa ÔÇťNakiz ├çarakasÔÇŁ (├çarkas), daha sonra Krali├že TamaraÔÇÖn─▒n saltanat─▒ d├Âneminde davet edilen K─▒p├žaklara ÔÇťK─▒v├žaki ahalniÔÇŁ (Yeni K─▒p├žaklar) diyorlard─▒.

Z.V.An├žabadzeÔÇÖnin G├╝rc├╝ vakayinamesinden yapt─▒─č─▒ ├ževiride ÔÇťK─▒p├žaklar ├çerkestirÔÇŁ c├╝mlesi ├Ânemlidir.

T.Lapinsky; ÔÇťKabardinlerde, Zadegan s─▒n─▒f─▒ Tatar veya ├çerkes k├ÂkenlidirÔÇŁ bu g├Âr├╝┼č├╝, Ya. Potosky de teyit etmektedir.

M.V.Atalikov; Kabartalar veya Kabarlar Hazar kabilesidir. Ve T├╝rkt├╝rler; ama Ad─▒gece konu┼čmaktad─▒rlar.

Ya. Reynegres; Kabardinler, uzun zaman i├žinde ├çerkeslerin gelenek, giysi ve dillerini benimsediler. Art─▒k onlara da ├çerkes deniliyordu. Hatta Kabardinler Tatar dilini ve alfabesini kullan─▒yorlard─▒. Bu g├Âr├╝┼če A.Alery de i┼čtirak etmektedir.

A.A.Yakobson; K─▒r─▒mÔÇÖda baz─▒ co─črafi isimlerin (├çerkes-eli, ├çerkes Kerman, ├çerkes Toba, Kabarta vs.) vaktiyle K─▒r─▒mÔÇÖda KabardinlerÔÇÖin ya┼čad─▒─č─▒ ┼čeklindeki iddia ne yaz─▒l─▒ kaynaklar ne de epigrafik yadigarlarla teyid edilebilmektedir.

A.M.Bayramkulov; Ad─▒gelerin K─▒r─▒mÔÇÖa geldikleri konusunda herhangi bir tarihi belge bulunanam─▒┼čt─▒r.

Sonu├ž itibari ile; Kabardinler Ad─▒gelerin ana k├╝tlesinden kopmu┼č, fakat dil ve k├╝lt├╝rleri T├╝rk (Kazak ├çerkesler) k├╝lt├╝r ve dilinden beslenmi┼čtir.

1.11. D.Ahsen BaturÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

N.M.BudayevÔÇÖin s├Âz konusu eserini T├╝rk├žele┼čtiren D.Batur, ├Âns├Âzde bu konuda;

ÔÇť├çerkes diye bilinen Ad─▒geler, zaten bu ad─▒ kabul etmiyor ve ÔÇťbiz Ad─▒geyiz; bu ba┼čkalar─▒n─▒n bize verdi─či isimdirÔÇŁ diyorlar ki do─črudur. ├çerkes ad─▒n─▒ sadece Ad─▒gelere de─čil, KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan halklar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒na belli bir d├Ânem Ukraynal─▒lara dahi ÔÇťe┼čikya, ya─čmac─▒ÔÇŁ anlam─▒nda ilk kullananlar Ruslard─▒r. P.P.─░vanov, ÔÇťKarakalpakl─▒lar─▒n TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, Karakalpakl─▒lar─▒n di─čer ad─▒n─▒n ÔÇť├çerkasÔÇŁ oldu─ču kaydedilirken; Ba┼čPiskopos Johannes de Calonifontibus da BulgarlarÔÇÖ─▒n ger├žek torunlar─▒ Kara├žayl─▒lara Kara ├çerkesler ad─▒n─▒ vermi┼čtir.ÔÇŁ

D.Ahsen Batur, bir di─čer ├Ânemli hususa da i┼čaret etmektedir:

ÔÇťBug├╝n d├╝nayn─▒n b├╝y├╝k halklar─▒n─▒n hemen hepsinin mitolojik bir primajenitor atas─▒ vard─▒r. ├ľrne─čin, ├çinlilerde kaplumba─č, T├╝rklerde bozkurt, Ruslarda ay─▒, Frans─▒zlarda horoz, ─░ngilizlerde leopar primajenitor atad─▒r. E─čer bir halk─▒n efsanelerinde primajenitor ata yoksa, onun atalar─▒n─▒n ge├žmi┼čte b├╝y├╝k bir halk oldu─ču veya o b├╝y├╝k halklarla tarihi ba─člant─▒lar─▒n─▒n bulundu─ču iddias─▒ pek inand─▒r─▒c─▒ g├Âz├╝kmemektedir. K├╝├ž├╝k etnik gruplar─▒n ├žo─čunda (K├╝rtler dahil)┬á bu ilk ya┼č─▒y─▒c─▒ ata yokturÔÇŁ demektedir.

1.12. Manuel Sark─▒syanzÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Manuel ├çerkezcenin ÔÇťYafetidÔÇŁ dil ailesi i├žinde olup, Kuzey Bat─▒ Kafkas dilleri grubunda oldu─čunu belirtmektedir. ├çerkes grubuna Kaflasar─▒n kuzeybat─▒s─▒nda eski ├ža─člardan beri bilinip, ya┼čam─▒┼č olan halklar da girmektedir.┬á Bu halklara eski ├ža─člardan ber, ya┼čayarak gelmi┼č olan Kimmerle ve ─░skitlerÔÇÖden arta kalanlar da dahildir.

├ľrne─čin; HeradotÔÇÖa g├Âre; M.├ľ. Azak denizi k─▒y─▒lar─▒nda ┼čehir devletleri kurmu┼č olan ÔÇťMeotlarÔÇŁ (├çok eski zamanlardan beri KafkasyaÔÇÖn─▒n yerle┼čik bu halk─▒n─▒n Yunan kay─▒tlar─▒nda ge├žen ad─▒yd─▒) ve ÔÇťSuchailerÔÇŁ, yani ÔÇťZugilerÔÇŁ (Zighler) ├çerkeslerin atalar─▒d─▒r.

HeradotÔÇÖtan sonra Korintli Skylaks (M.├ľ.II) ÔÇťCerketÔÇŁ ad─▒n─▒ kullan─▒yor, Stabon (M.S.I) ÔÇťCerceateÔÇŁ ad─▒n─▒ kullan─▒yordu. Bu tan─▒m i├žine de hemen hemen Kuzey Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan halklar─▒ almaktad─▒r.

Yabanc─▒lar (b├Âlgede ya┼čayan) bu halka ÔÇť├çerkesÔÇŁ terimini, Yunanca s├Âzc├╝klerden ├╝reterek kullan─▒yorlarsa da M.S.V.y├╝zy─▒ldan itibaren kendilerine ÔÇťAdigeÔÇŁ demi┼člerdir. Bu tan─▒m zaman─▒m─▒za kadar gelmi┼čtir. Bu y├╝zy─▒ldan itibaren de tek dil, tek ulus olan Ad─▒ge milleti geli┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Ancak, Hazar hakimiyetindeki ├çerkesler (Adigeler) XI.y├╝zy─▒lda Kiev Prensli─čine kar┼č─▒ yapt─▒klar─▒ sava┼č─▒ kaybederler. Bu olaydan Adigeler, Rus kaynakalr─▒nda ÔÇť├çerkesÔÇŁ olarak kaydedilmi┼čtir.

1.13 Alexandre GrigoriantzÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Alexandre Grigoriantz; T├╝rk├žesi ÔÇť├çerkes ÔÇť olan bu terim baz─▒ yazarlara g├Âre, Tatarcada ÔÇťyol kesenlerÔÇŁ demek olan iki s├Âzc├╝kten geliyordu ama bu s├Âzc├╝─č├╝n ├çerkeslerin Abhazlarla birlikte Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda oturan en eski halklar aras─▒nda bulunan atalar─▒na verilen Yunanca ÔÇťKerketay┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á at─▒ndan gelmesi daha olas─▒ oldu─čundan s├Âz ediyor.

Kitab─▒n bir yerinde ise, ├çerkeslerin yaz─▒s─▒ olmayan bir halk oldu─čuna de─činilerek a┼ča─č─▒daki efsaneyi aktarmaktad─▒r:

├çerkeslerle dost olduklar─▒ bir d├Ânemde Arap harflerini iyi bilen ya┼čl─▒ bir Tatar Prensi de─či┼čik ├çerkes kabilelerinin m├╝┼čterek dili olan Adige dilini harflere d├Âkmek istemi┼čti.

├çal─▒┼čma esnas─▒nda uyurken, birdenbire evin kap─▒s─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒yla uyand─▒ ve kar┼č─▒s─▒nda beliren ve da─člar─▒n ruhu oldu─čunu s├Âyleyen nur y├╝zl├╝ bir ihtiyar─▒n sert bir s├Âzle kendini azarlad─▒─č─▒n─▒ farketti. ÔÇťKa├ž─▒k herif! Da─člar─▒n ├Âzg├╝r dilini yaz─▒l─▒ sat─▒rlar aras─▒na hapsetmeyi nas─▒l olup da akl─▒na getirebiliyorsun? Dillerini harflerce canland─▒rmak oralarda oturanlara ├Âzg├╝ bir i┼čtir. Da─člardaki g├Âk g├╝rlemelerini, ├ž─▒─č d├╝┼čmesini, sellerin ve ├ža─člayanlar─▒n g├╝r├╝lt├╝s├╝n├╝, vadilerdeki yapraklar─▒n u─čultusunu ya da ku┼člar─▒n ge├žitten ge├žite yank─▒lanan ├ža─čr─▒lar─▒n─▒ hangi yaz─▒ya ├ževirebilece─čini san─▒yorsun? Da─čl─▒lar─▒n dilleri d├Âyledir. Bu sa├žma giri┼čiminden vazge├ž ve ┼čimdiye kadar yazd─▒klar─▒n─▒n hepsini ate┼če at!ÔÇŁ

Bu olaydan sonra, ├žok uzun y─▒llar hi├ž kimse Adige dilinde bir alfabe yazamaya kalk─▒┼čma cesaretini g├Âsteremedi─činden s├Âz etmektedir.

1.14. Rus Tarih├ži Tamara V. PolovinskinaÔÇÖya g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Tamara V. Polovinskina, ÔÇť├çerkesyaÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda, Ad─▒gelerin (├çerkeslerin) etnik olu┼čumunda farkl─▒ tez ve varsay─▒mlar aras─▒nda iki ├Ânemli tezden s├Âz etmektedir.

Rus tarih├žilerine g├Âre, ├žok eski d├Ânemlerde Kafkaslar ├╝zerinden cereyan eden b├╝y├╝k g├Â├žler neticesinde Kimmerler, Hint-Avrupa kavimleri, Sarmatlar, Alanlar, T├╝rkler, Araplar, Slavlar ve daha bir├žok halk vekavimlerden KafkasyaÔÇÖda arda kalanlar─▒n bug├╝nk├╝ Ad─▒gelerin etnik olu┼čumunda yer ald─▒─č─▒ndan s├Âz etmektedir.

Yazara g├Âre, Ad─▒gelerin etnik k├Âkeni sorunu otokton olduklar─▒na dair tez ile d─▒┼čar─▒dan geldiklerine dair g├Â├ž tezinin birlikte de─čerlendirilmesi gerekmektedir.

Bu konuda ileri s├╝r├╝len Anadolu tezinden ┼č├Âyle s├Âz etmektedir: Adige- Abhaz etnik olu┼čumunun temeli, Anadoludan gelmi┼č Hatti a┼čiretlerinmin (ka┼čka ve Abe┼čla) yerli Kafkasya n├╝fusunu asimile etmeleri sonucunda at─▒lm─▒┼čt─▒r veya ├žok eski zamanlardan beri┬á yo─čun ekonomik ve k├╝lt├╝rel ili┼čkileri bulunan akraba a┼čiretlerinin kayna┼čmas─▒ s├Âz konusudur.

─░kinci ├Ânemlibir varsay─▒m da Arkeolog V.─░. Markovin taraf─▒ndan savunulan tezdir. Bu teze g├Âre, Bat─▒ KafkasyaÔÇÖdaki dolmenleri yapanlarla ─░berik yar─▒madas─▒nda oturan eski Basklar aras─▒nda genetik bir ba─č vard─▒r. MarkovinÔÇÖe g├Âre, Bat─▒ Akdenizden gelmi┼č a┼čiretler (Basklar) Bat─▒ KafkasyaÔÇÖn─▒n yerli halk─▒yla kayna┼čm─▒┼č ve b├Âylece Adigelerin (├çerkeslerin) erken d├Ânem etnik k├Âkeni belirginlik kazanm─▒┼čt─▒r.

Polovinkina, bu tez i├žin yeterli delil olmad─▒─č─▒n─▒, oysa soruna b├Âyle bir yakla┼č─▒m─▒n, asl─▒nda ara┼čt─▒rmalar─▒n ilgilini ├žekecek kadr bilimsel ve ge├žerli bir tez oldu─čunu belirtmektedir.

Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan otokton halk─▒ ÔÇťAdigelerÔÇŁ XI.y├╝zy─▒ldan itibaren ÔÇť├çerkesÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ruslar d─▒┼č─▒nda Osmanl─▒, Arap ve Avrupa literat├╝r├╝nde ayn─▒ ┼čekilde ├çerkes olarak belirtilmektedir.

1.15. Hansgerd G├ÂckenjanÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Zic, Zichia ad─▒ ├çerkeslerin kendi kendilerine verdikleri ad olan Adighe (Adzyghe) yani insan s├Âz├╝nden kaynaklanmaktad─▒r, ki orta ├ža─čda t├╝m ├çerkesleri kapsam─▒yordu. Hatta Konstantin Porphyrogonnetos zaman─▒nda da oldu─ču gibi yine XIX.y├╝zy─▒lda KubaÔÇÖn─▒n kuzeyinde, Kafkas Da─člar─▒na ve KaradenizÔÇÖe kadar olan ├çerkesyaÔÇÖy─▒ ve ├çerkeslerin tarihi yerle┼čim alanlar─▒n─▒ kuzeyden g├╝zeye do─čru ┼ču ┼čeilde ay─▒rmaktad─▒r; Zichia, Papagia, Kasachia.

├çerkesler eski ├ža─č ve orta ├ža─čda geni┼č topraklara sahiptirler. KronistÔÇÖe dayanarak ├çerkeslerin hiyerar┼čik s─▒n─▒fsal yap─▒ya sahip bir toplum oldu─čundan s├Âz etmektedir; Pske (Hk├╝mdarlar ve Beyler), Uark (Asilleri), Tlokot (Asil olmayan halk) ve P┼čhitl (u┼čak ve k├Âleler). InterianoÔÇÖya g├Âre; ├çerkeslerde soylular soylu olmayan halk u┼čak ve k├Âleler vard─▒r. Soylular,halktan sayg─▒ g├Ârmekte ve ya┼čamlar─▒n─▒n ├žo─čunu at ├╝zerinde ge├žirmektedirler. Toplumda kad─▒lara ├žok ├žok sayg─▒, itibar g├Âsterilmektedir.

1.16. Hac─▒ Kanbar KanbolatÔÇÖa g├Âre ├çerkeslerin k├Âkeni;

Saguylar, Ba─č ve ─×uri adl─▒ iki karde┼čten gelmektedir. Ba─č ve ─×uri M─▒s─▒rÔÇÖda do─čmu┼č ve orada otururlard─▒. ─×uri haks─▒z olarak bir cinayete kurban gitti. Kendisi Ba─čÔÇÖda katillerden ├Âc├╝n├╝ ald─▒. M─▒s─▒rÔÇÖdan ka├žarak ─░ngiltereÔÇÖye s─▒─č─▒nd─▒. ─░ngiltere H├╝k├╝meti, Ba─čÔÇÖ─▒ himayesine kabul etti. Bu himayenin alameti olarak Ba─čÔÇÖa, Kalet ad─▒ verilen bir adet t├╝fekle, ─░ngiliz ┼čapkalar─▒na tak─▒lan horoz t├╝y├╝ kendi ─░ngilizler sonra Ba─čÔÇÖa hen├╝z ahalisi bunlunmayan KafkasyaÔÇÖya g├Ânderdi. KafkasyaÔÇÖya ilk gelen ├çerkes Ba─č oldu.

Ba─č, TubettasÔÇÖa yerle┼čti. Tube HasÔÇÖa K─▒r─▒mÔÇÖdan alt─▒ aile daha geldi. Bunlardan be┼č ailenin ad─▒ Ezna├že, Gupes─▒s, Seyjant, Lise┼čud─▒n ve Yedicihiz idi. ─░┼čte ├çerkesler bu yedi aileden t├╝redi.

Yahya Kanbolat, ├çerkeslerin k├Âkeni ├╝zerine tespit etti─či onbe┼č efsane;

Efsane Adeti

1) ├çerkeslerin Arap-Kurey┼č k├Âlesi ve ÔÇŽ olarak KafkasyaÔÇÖya geldiklerini iddia eden efsaneler.

2) ├çerkeslerin Arap k├Âkenli, ama animist olarak KafkasyaÔÇÖya geldiklerini iddia eden efsaneler┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á .

3) ├çerkeslerin ├Âzg├╝n k├Âkenli ve animist olarak KafkasyaÔÇÖya geldiklerini iddia eden efsaneler.

4)├çerkeslerin Sam ─▒rk─▒nda ve Yahudi olarak ArabistanÔÇÖdan KafkasyaÔÇÖya geldiklerini iddia eden efsaneler.

5) ├çerkeslerin asl─▒ (otokton)┬á halk oldu─čunu, Tanr─▒ÔÇÖn─▒n bir mele─činin, artan dilleri KafkasyaÔÇÖya att─▒─č─▒n─▒ iddia eden efsaneler.

Efsanelerin incelenmesinden de g├Âr├╝lece─či ├╝zere; Efsanelerden 8 adeti ├çerkeslerin Tanr─▒ inanc─▒yla, 7 adeti ise animist olarak d─▒┼čar─▒dan gelip KafkasyaÔÇÖya yerle┼čtiklerini iddia etmektedir. Yahya Kanbolat, efsaneler ile ilgili olarak ┼č├Âyle diyor:

Tek Tanr─▒ inanc─▒ VIII.y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan itibaren KafkasyaÔÇÖya yay─▒lmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ kesin olarak bildi─čimize g├Âre, bu efsanelerin yak─▒n tarihlerde ortaya ├ž─▒kmas─▒ gerekmektedir.ÔÇŁ ÔÇť┼×u halde ├çerkeslerin, d─▒┼čar─▒dan gelmi┼č ve Kuzey KafkasyaÔÇÖya yerle┼čmi┼č g├Â├žmenler olarak de─čil, onlar─▒ ├že┼čitli kabilelerle .. Devletler kurarak d─▒┼čar─▒lara ta┼čm─▒┼č eski bir halksaymak daha mant─▒kl─▒ olur.

├çerkeslerin k├Âkeni hakk─▒nda s├Âylem ve yaz─▒lanlar─▒n tamam─▒ ├╝zerinde durmaya gerek yok ise de bu konuda epeyce ┼čeyler yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Hepsini ele al─▒rsak sayfalarca yer tutar.

Bu konuda ileri s├╝r├╝len g├Âr├╝┼č ve tezlerin ├žo─ču, ├Âzellikle de eski olanlar, bug├╝n anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere bilimsellikten uzakt─▒r.

KafkasyaÔÇÖda tarihten ├Ânceki ├ža─člarda insanlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒na dair izler bulundu─ču gibi, hayat─▒n ilk olarak KafkasyaÔÇÖda ba┼člam─▒┼č oldu─čuna dair rivayetler de vard─▒r.┬á KafkasyaÔÇÖn─▒n Paleolitik, Mezolitik ve Neolitik devirlerini ge├žirdi─čini de Kafkasya B├Âlgesinde arkeolojik kaz─▒lar neticesinde bulunan ├žok say─▒da eski yerle┼čim alanlar─▒ ve bu alanlarda ele ge├ženbulgu ve kal─▒nt─▒lar hakk─▒nda detayl─▒ bilgi sunmu┼č olup, b├╝t├╝n bu buluntular, ├çerkesler aras─▒nda ├žok yayg─▒n olan Kuzey KafkasyaÔÇÖya g├Â├žmen olarak gelme rivayetlerinin temelsiz ve ge├žersiz oldu─čunu kesin bir ┼čekilde belgelemektedir.

  1. ├çERKES ADININ KAYNA─×I

├çerkesler, tarihi ├žok eskiden beri tan─▒d─▒─č─▒ ve de─či┼čik adlarla tan─▒tt─▒─č─▒ Adige toplumudur. ├çerkes ad─▒, daha ├Ânceki d├Ânemlerde verilen adlar gibi, ba┼čkalar─▒ taraf─▒ndan Adige toplumuna verilen bir isimdir. ├çekes ad─▒n─▒n ├ž─▒k─▒┼č─▒ konusunda ileri s├╝r├╝len g├Âr├╝┼čler kronolojik olarak a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir.

Adige dili ├╝zerine ara┼čt─▒rma yapan Ber HikmetÔÇÖin ifadesine g├Âre; KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan toplumlar─▒n dilsel farkl─▒l─▒klar─▒na ili┼čkin olarak farkl─▒ adlar alt─▒nda adland─▒r─▒lmaya ba┼članmas─▒ XI. y├╝zy─▒l sonuna rastlamaktad─▒r.

Nitekim s├Âz├╝n├╝ etti─či y├╝zy─▒lda, Kiev Rusyas─▒ÔÇÖn─▒n ilk kurulu┼č d├Ânemine rastlayan ve Adige halk─▒yla Ruslar─▒n tarihsel m├╝cadelelerinin ilk ba┼člang─▒c─▒n─▒ te┼čkil eden (1022-1023) y─▒llar─▒nda Kiev Rus Prenslerinden MistislavÔÇÖ─▒n Ker├ž Bo─čaz─▒n─▒n Adige ├╝lkesi k─▒y─▒s─▒nda bulunan Tama Tavkha Taman (Matrika) kenti ve ba─člant─▒l─▒ topraklar─▒n─▒ ele ge├žirmek i├žin, ├╝nl├╝ Adige kahraman─▒ R─▒dade ile g├╝re┼čti─či bireysel m├╝cadeleden sonra, Ukrayna ve Rus belgelerinde KassoghÔÇÖlardan ÔÇťTeherkessesÔÇŁ veya ÔÇťTahirrakessasÔÇŁ diye s├Âz ettikleri g├Âr├╝lmektedir.

Hatta KievÔÇÖin hemen g├╝neyindeki Dinyeper nehrinin k─▒y─▒s─▒ndaki ÔÇť├çerkessyÔÇŁ kentinin de bu olaydan sonra kuruldu─ču kabul edilmektedir.

XIII. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda ilk kez ÔÇť├çerkesÔÇŁ terimi, 1230 y─▒llar─▒nda yaz─▒lan ÔÇťAlton TobaÔÇŁ adl─▒ kronolojide ÔÇťSerkesutÔÇŁ ┼čeklinde ge├žmektedir.

Ayn─▒ y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda 1240 y─▒l─▒nda yaz─▒lan ÔÇťMo─čollar─▒n Gizli TarihiÔÇŁnde, Cebe ve Subotay komutas─▒ndaki Mo─čollar─▒ kuzeyde bulunan onbin kabile, devlet ve halka kar┼č─▒ g├Ânderildi─činden; B├╝y├╝k ┼×─░dil ce Jayak (Yay─▒k-Ural) nerhirlerini ge├žerek Kiva-Men-Kerman (Kiev) ┼čehrine kadar y├╝r├╝mesi emredildi─činden s├Âz edilmektedir. On bir kabile veya halktan birisi ÔÇťSerkesutÔÇŁ diye zikredilir ki, bu da Adige (├çerkes) halk─▒na i┼čaret etmektedir.

Ayn─▒ y├╝zy─▒lda, Papa IV. InnocenteÔÇÖin Alt─▒nordu ─░mparatoru Batuhan nezdine ─░tilÔÇÖe (AstrahanÔÇÖa) 1215 y─▒l─▒nda g├Ânderdi─či el├ži Giovanni del Plano CarpiniÔÇÖnin, bu g├Ârevden d├Ând├╝kten sonra kaleme ald─▒─č─▒ ÔÇťHistorica MongolorumÔÇŁ adl─▒ kitapta, AlanlarÔÇÖ─▒n g├╝neyinde ya┼čad─▒kalr─▒n─▒ tespit etti─či halklar─▒n listesinin ba┼č─▒nda ÔÇť├çirkasiÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda Adigeleri kaydetmesiyle ge├žmi┼čtir.

ÔÇť├çerkesÔÇŁ teriminin Ermeni kaynaklar─▒nda daha XIII. y├╝zy─▒lda g├Âr├╝lmeye ba┼članmas─▒ ilgin├žtir. ÔÇť├çerkesÔÇŁ terimi, Stepanos Orbelyan taraf─▒ndan ÔÇť├çerkezate ErkirÔÇŁ (├çerkes ├╝lkesi) ┼čeklinde kullan─▒lmaktad─▒r.

XIII.y├╝zy─▒lda ÔÇťSerkesÔÇŁ ya da ÔÇť├çerkesÔÇŁ ad─▒, Arap ve Fars tarih├žilerinin yap─▒tlar─▒nda da ortaya ├ž─▒kmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.. Ra┼čid-ad-DinÔÇÖde┬á ÔÇťSerkesutÔÇŁ ve ÔÇť├çerkesÔÇŁ adlar─▒ ge├žmektedir.

Guillaume de Rubrugue, daha ├Ânce Adigeleri tan─▒mlamak i├žin Korgis terimini kullan─▒yordu. Art─▒k o da bunlar─▒ (Adigeleri) tan─▒mlamak i├žin ÔÇťCherkasÔÇŁ diye s├Âz etmektedir.

Etnografya ve tarih uzmanlar─▒ndan N.G.Volkova ve V.M.Atalikov, ÔÇť├çerkesÔÇŁ teriminin T├╝rk├žeÔÇÖden kaynakland─▒─č─▒nda hemfikirdirler.

V.M.Atalikov, ÔÇť├çerkesÔÇŁ, ÔÇťJarkazÔÇŁ ve ÔÇť├çerkesyaÔÇŁ terimlerinin men┼čeini K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒na ba─člar. AtalikovÔÇÖa g├Âre; ├çerkesya (ya da Kafkasya) terimine XIII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan ├Ânce rastlanmaz. O tarihe dek ÔÇťZikhyaÔÇŁ ad─▒ kullan─▒lmaktayd─▒.

Bilindi─či gibi, Tatarlar g├Â├žebeydi. Ancak Zikhler topra─ča ba─čl─▒yd─▒lar. Bu da (yar=├žar=toprak ve kaz=karmak, kurmak, bellemek, i┼člemekÔÇÖten) t├╝m dillerde ÔÇťYarkazÔÇŁ olarak ifadesini bulmu┼čtur. Dilbilim teorisine g├Âre ve bir ├Âl├ž├╝de de T├╝rkolojiÔÇÖde ve dj fenomenleri ve ZÔÇÖnin yerine g├Âre ├ç ve SÔÇÖye d├Ân├╝┼čt├╝kleri bilinmektedir. XIII.y├╝zy─▒l ortalar─▒ndan itibaren Arap kaynaklar─▒nda, ard─▒ndan ─░ran ve Bat─▒ Avrupa eserlerinde, XIV.y├╝zy─▒l sonlar─▒ndan ba┼člayarak Rus kaynaklar─▒nda da ├çerkes ad─▒na s─▒k├ža rastlan─▒r. Sonraki y├╝zy─▒llara ait literat├╝rde Adigelerle ilgili olarak en yayg─▒n ve ge├žerli etnik ad ÔÇť├çerkesÔÇŁ ad─▒d─▒r.

XIV.y├╝zy─▒lda 1331 y─▒l─▒na ait ├çin Kral─▒ ShiÔÇÖTa TienÔÇÖin haritas─▒nda ise, Alan ve A-SZÔÇÖlara kom┼ču olarak ├╝lkesinin de ÔÇť├çircessie (├çerkes)ÔÇŁ ├╝lkesi oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. ├çin kayna─č─▒nda da ┼čimdiki ├çerkes ad─▒na en yak─▒n tarzda kaydedilmi┼č bulunan bu isim, Orta├ža─č─▒n sonucunu noktalayan 1453 tarihinde ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖna ba─članmas─▒yla ba┼člayan Osmanl─▒-K─▒r─▒m ili┼čkileri, ÔÇť├çerkesÔÇŁ ad─▒n─▒n ilk defa K─▒r─▒m Tatarlar─▒ taraf─▒ndan Osmanl─▒ yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒ ve T├╝rk diline aktar─▒lmas─▒yla AnadoluÔÇÖda da ayn─▒ tarzda ÔÇťAdigeÔÇŁ ad─▒ yerine kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

Rus tarih├ži T.V.Polovinkina, XV.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒ ve XVI.y├╝zy─▒l aras─▒ d├Ânemde ise, ÔÇť├çerkesÔÇŁ etnik ad─▒ndan ÔÇť├çerkesyaÔÇŁ ┼čeklinde co─črafi ad t├╝redi─činden s├Âz eder.

Orta├ža─č─▒n sonuna do─čru ├çerkezistanÔÇÖdan Ortado─ču ├╝lkelerine, ├Âzellikle M─▒s─▒rÔÇÖa y├Ânelen yo─čun insan ak─▒n─▒, burada giderek etkinle┼čen bir ├çerkes kolonisini meydana getirmi┼čtir. 1382 y─▒l─▒nda KahireÔÇÖnin ÔÇťKal-a t├╝l CabalÔÇŁde n├╝ve ÔÇŽ kurulan ÔÇťMeml├╝k Mimal- AsvaÔÇÖe ├çerakiseÔÇŁ ├Ârg├╝t├╝ giderek g├╝├žlenerek ÔÇť├çerkes M─▒s─▒r Sultanl─▒─č─▒ÔÇŁn─▒n kurulmas─▒na kaynak olmu┼čtur. B├Âylece Adige ├╝lkesi ÔÇŽ M─▒s─▒rÔÇÖda ÔÇť├çerkes ad─▒ ilk defa Uluslar aras─▒ platforma yans─▒m─▒┼č oluyordu.

Osmanl─▒ ─░mparatoru Yavuz Sultan SelimÔÇÖn┬á S├╝riyeÔÇÖde Halep yak─▒n─▒ndaki Mercidaab─▒kÔÇÖta 1516ÔÇÖda, KahireÔÇÖnin Ridaniye mevkiinde 1517ÔÇÖde kazand─▒─č─▒ sava┼člardan sonra, M─▒s─▒r ve S├╝riye topraklar─▒n─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na kat─▒lmakla birlikte, ├çerkeslerÔÇÖin M─▒s─▒rÔÇÖdaki etkinlikleri NapolyonÔÇÖun 1798 y─▒l─▒nda ba┼člad─▒─č─▒ M─▒s─▒r seferinin sonuna kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r. Kavalal─▒ Mehmed AL─░ Pa┼ča!n─▒n(1769-1848) iktidar d├Âneminde 1811ÔÇÖde KahireÔÇÖde ├çerkes Memluklere y├Ânelik katliam─▒ndan kurtulabilenler ise, dillerini ve k├╝lt├╝rlerini unutmu┼č olarak LibyaÔÇÖn─▒n M─▒srata ve RaÔÇÖsu AbideÔÇÖde ├çerkes a┼čireti olarak ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝yorlar.

Bilimsel literat├╝rde ├çerkes ad─▒n─▒n genetik do─čas─▒ konusunda ise g├Âr├╝┼č ayr─▒l─▒─č─▒ yoktur. ┼×u bir ger├žektir ki, Orta├ža─čda ├çerkes etnonimi, daha ├Ânce Zikhler diye bilinen halk─▒ tan─▒mak ├╝zere ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. S├Âzkonusu etnik adlar─▒n Kuzeybat─▒ Kafkasya s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yerle┼čmi┼č olmas─▒ ile birlikte eski kaynaklar ve literat├╝rde bu hususun do─črudan vurgulanm─▒┼č olmas─▒ da bunu kan─▒tlamaktad─▒r.

XIV.y├╝zy─▒l sonu ve XV.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda(enge├ž 1404 y─▒l─▒nda) KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyaret eden Ba┼čpiskopos ─░onnes GalonifontibusÔÇÖun eserinde Zikhiya veya ├çirkasia ├╝lkesinden bahsedilmektedir.

Ayn─▒ d├Ânemde(1394-1427) y─▒llar─▒ aras─▒nda KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyaret eden Alman seyyah─▒ Johann(Hans) Schiltberger, ÔÇťSygunÔÇŁlara T├╝rkler taraf─▒ndan ÔÇťTscherasÔÇŁ dendi─čini belirtmekte ve ├çerkeslerin Zikh dilinde (Adige dilinde) konu┼čtuklar─▒n─▒ yazmaktad─▒r.

├çerkesya veya ├çerkezistan o d├Ânemde hemen hemen tek etnikli bir b├Âlgeydi. Abazalar (A┼čuwalar- A┼čkaruwalar) ve Kara├žay-Balkanlar o b├Âlgeye XIII.- XIV.y├╝zy─▒llardan itibaren yerle┼čmi┼č, NogaylarÔÇÖ─▒n b├Âlgeye yerle┼čmi ise daha sonraki y├╝zy─▒llarda ger├žekle┼čmi┼čtir.

Bu nedenle, s├Âz konusu b├Âlgede ya┼čayan halka ÔÇť├çerkesÔÇŁ dendi─činde, b├Âlgede ya┼čayan ba┼čka gruplar mevcut de─čildi. ├çerkeslerle ayn─▒ co─črafyada ya┼čayan Abazalar, Kara├žay Balkanlar, Nogaylar bile bir├žok kaynakta ├çerkeslerÔÇÖden ayr─▒l─▒r. Daha uzak co─črafyada ya┼čayan Osetler, ├çe├ženlerÔÇÖe Da─č─▒stan B├Âlgesi Halklar─▒ÔÇÖna tarihte ÔÇť├çerkesÔÇŁ dendi─či iddias─▒n─▒n hi├žbir bilimsel dayana─č─▒ yoktur.

XVIII. ve XIX.y├╝zy─▒llarda da ÔÇť├çerkesÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda, farkl─▒ ├Ârnekler olsa da genel olarak belli bir halk, yani ├že┼čitli kabilelerden olu┼čan Adigeler kastedilmi┼čtir.

XV.y├╝zy─▒l─▒n sonunda, AnconaÔÇÖda FredutioÔÇÖnun 1497ÔÇÖde yapt─▒─č─▒ haritada ├çerkeslerÔÇÖin yerle┼čim sahas─▒ bug├╝nk├╝ TagonrokÔÇÖa kadar gitmektedir. 1502ÔÇÖde yap─▒lan di─čer bir haritada yine Azak DeniziÔÇÖnin do─ču yakas─▒nda ├çerkesleri g├Âstermekte, hatta Don nehrinin do─čusuna kadar uzanmakta ise de buralardan K─▒r─▒m Hanlar─▒nca g├╝neye do─čru s├╝r├╝lm├╝┼člerdir.

XVI.y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda, 1502 yl─▒nda Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda tetkik gezileri yapm─▒┼č bulunan ─░talyan yazarlar─▒ndan Cenevizli Giorgio ─░nterianno(1550-1557) , gezi sonunda kaleme ald─▒─č─▒, s├Âzkonusu kitab─▒nda; Zikhlerin ├Ârf ve adetlerini a├ž─▒klamas─▒na ba┼člarken ┼č├Âyle der:

ÔÇťZychie, in lingue volgan, Grece et Latina cosichimati, et da Tartari et Turchie diamundati Circassi et in Loro proprio Linguaggio apellati AdigeÔÇŁ

Bu paragrafta g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, Interianno, Tatar ve T├╝rklerin de ÔÇťCircassÔÇŁ dedikleri toplumun, kendilerini ÔÇťAdigeÔÇŁ ad─▒yla tan─▒mlad─▒klar─▒n─▒, Don ile Ker├ž aras─▒ndaki Karadeniz sahilinin bunlar─▒n kontrolu alt─▒nda oldu─čundan s├Âz etmektedir.

RusyaÔÇÖn─▒n Korkun├ž ─░vanÔÇÖ─▒n ├çarl─▒─č─▒ d├Âneminde, ├çerkeslerle ili┼čkileri hakk─▒nda bilgi ve kaynaklar, tarih├žilerin Nikonovski Letopis dedikleri ve 1539-1572 y─▒llar─▒ aras─▒nda derlenmi┼č olan Genel Rus Vakayinamelerinde yer almaktad─▒r. Ayr─▒ca(1549-1720) aras─▒nda Moskova Devletinin d─▒┼č politikas─▒n─▒ y├╝r├╝ten ve Posolskiy Prikez diye bilinen Kuruma ait belgeler aras─▒nda da ├çerkeslerle temaslara ili┼čkin bilgiler vard─▒r.

Nikonov Vakayinamesinde; XVI.y├╝zy─▒l─▒n ellili y─▒llarda Korkun├ž ─░vanÔÇÖ─▒en ├Ânce ziyaret eden Kabardey ├çerkeslerini ÔÇť Pyatigorsk ├çerkesleri┬á ÔÇť ve ÔÇť Kabardin ├çerkesleriÔÇŁ┬á olarak iki gruba ay─▒r─▒r. ├çerkes Prenslerinin geldikleri ├╝lkenin ad─▒n─▒ da ÔÇť ├çerkas=├çerkask ÔÇť ve ÔÇť Kabarta ├çerkas─▒ ÔÇť diye belirtilmektedir.

Asl─▒nda, Kabardey ├çerkeslerinden sonra Bat─▒ ├çerkeslerinin de Rusya ile ili┼čkiye girdikleri, hatta bunlar d─▒┼č─▒nda ├çe├ženlerden bir heyetin de ayni ┼čekilde temasa ge├žti─či bilinmektedir.

Kabardeylerin de dahil oldu─ču ├çerkes Kavmi bat─▒ ve do─ču olarak XV.-XVI.y├╝zy─▒llarda iki b├╝y├╝k gruba ayr─▒lmalar─▒n─▒n ard─▒ndan ge├žen zaman i├žinde, eskiden tek halk─▒ olu┼čturan bu iki grubun k├╝lt├╝r├╝nde ve dilinde belirli farkl─▒l─▒klar meydana gelmi┼čtir. ├ľzellikle dilde olduk├ža de─či┼čiklikler olmu┼čtur. XVI.y├╝zy─▒lda Rusya literat├╝r├╝nde ÔÇť ├çerkesov ÔÇť, resmi yaz─▒┼čmalarda da ÔÇť ├çerkasiy ÔÇť diye ge├žerdi. Maddi ve manevi k├╝lt├╝rleri a┼ča─č─▒ yukar─▒ ayni olan bu gruplar─▒n hepsi kendilerine ÔÇť Adie ÔÇť derler. Ve tek bir halk olu┼čumu s├╝reci olduk├ža uzam─▒┼čt─▒r.

Bundan sonra ÔÇť ├çerkes ÔÇť ve ÔÇť Circassiens ÔÇť adlar─▒, XVI. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru┬á KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyine y├Âneltilen ve sonu gelmeyen bask─▒ ve sald─▒r─▒lar─▒yla d├╝nya siyasal platformlar─▒n─▒n g├╝ncel konular─▒ aras─▒na girmi┼čtir.

Kabardey ├çerkesleri, Ruslarla iyi ili┼čkileri sayesinde ve g├╝├žl├╝ tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k faaliyetleri ile KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyinde en ├Ânemli politik g├╝c├╝ haline geldiler. Kabardey feodalizmi bir ÔÇť Cumhuriyet ÔÇť olarak adland─▒rmak m├╝mk├╝nd├╝r. Nitekim ÔÇť Psh─▒─ča ÔÇť( Feodal Beylik )n─▒n babadan o─čla ge├žmemesi, ├╝├ž ayr─▒ parlemento taraf─▒ndan se├žilmesi s├Âzkonusudur.

ÔÇť P┼č─▒ Xase ÔÇť, ÔÇť Work Xase ÔÇť ve ÔÇť L─▒h─▒hukÔÇÖol Xase ÔÇť ├╝lke i├žin ├Ânemli kararlar alan ve B├╝y├╝k Bey( P┼č─▒┼čhua) P┼č─▒myap┼č─▒yÔÇÖ─▒ se├žen meclislerdir.

XV.y├╝zy─▒ldan itibaren XVIII. y├╝zy─▒llara kadar ├çerkesceÔÇÖnin Kabardey ┼čivesi uzun s├╝re KafkasyaÔÇÖn─▒n Uluslar aras─▒ dili olarak kullan─▒ld─▒. Kabardey ├çerkes Prenslerinin adet ve t├Âreleri ve onlar─▒n aristokratik davran─▒┼č kurallar─▒ konusu Halklar─▒n hakim s─▒n─▒flar─▒nda ├Âzenilmeye ve ├Ârnek al─▒nmaya ba┼čland─▒. Kabardey ├çerkes giysileri, m├╝zi─či, danslar─▒, ┼čark─▒lar─▒ b├╝t├╝n KafkasyaÔÇÖya yay─▒ld─▒. ├ľzellikle, XV.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒ ve XVI.y├╝zy─▒l aras─▒ d├Ânemde ├çerkes etnik ad─▒ndan ├çerkesya( ├çerkes Yurdu, ├çerkes ├ťlkesi ) ┼čeklinde co─črafi ad t├╝remi┼čtir. Adige Halk─▒na verilen ÔÇť ├çerkes ÔÇť ad─▒, benzer nitelikli di─čer gruplar─▒ da kapsayacak ┼čekilde kullan─▒lagelmi┼čtir

.├çerkes s├Âzc├╝─č├╝n├╝n kayna─č─▒na ili┼čkin Folker taraf─▒ndan ileri s├╝r├╝len teori, T├╝rk├že ve Fars├ža yard─▒m─▒yla t├╝reyen ÔÇť ├çerikes ÔÇť, XVI. Y├╝zy─▒l sonu ile XVII.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda bir gezgin olan ve ÔÇťKaradeniz ile TataristanÔÇÖ─▒n Betimlenmesi (1634)ÔÇť adl─▒ kitab─▒nda; ÔÇť├çerkeslerin kanlar─▒n─▒n asaletiyle ├Âv├╝nd├╝klerini, T├╝rkÔÇÖ├╝n de onlara mert atl─▒ sava┼čc─▒ anlam─▒na gelen ÔÇť├çerkes SipagaÔÇť ad─▒n─▒ vererek b├╝y├╝k sayg─▒ g├Âsterdi─čini yazan Emiddio Dortelli dÔÇÖAskoli taraf─▒ndan da teyid edilmi┼čtir.

Yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere; ├çerkeslerin ilk defa ÔÇť ├çerkes ÔÇť ad─▒ ile tan─▒mlanmalar─▒ 1215 y─▒l─▒nda Plano de Carpini taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. 1502 y─▒l─▒nda yazan ─░nterianoÔÇÖya g├Âre, ├çerkesler kendilerine ÔÇť Adige ÔÇť ad─▒n─▒ veriyorlar ve Don ile Ker├ž aras─▒ndaki Karadeniz k─▒y─▒s─▒n─▒ kontrol ediyorlard─▒.

Bir├žok otoritenin, ├çerkeslerle ilgili tart─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda bu iki ki┼čiyi referans olarak almalar─▒na ra─čmen, Ernest Chantre ÔÇť Kafkas Antropolojisi ├ťzerine Ara┼čt─▒rmalar ÔÇť adl─▒ eserinde; ├çerkeslerin M.├ľ. 500 y─▒llar─▒ndan itibaren tarih sahnesine ├ž─▒kan antik bir Millet oldu─čunu belirtmektedir.

Halbuki, XI. Y├╝zy─▒ldan itibaren┬á ÔÇť ├çerkes ÔÇť diye adland─▒r─▒lan halk, tarihin ├žok eskiden beri tan─▒d─▒─č─▒ ve de─či┼čik adlarla tan─▒tt─▒─č─▒ KafkasyaÔÇÖn─▒n otokton(yerli) halk─▒ olup, kendi kendilerini ÔÇť Adige ÔÇť diye adland─▒ran bu Halk Ernest ChantreÔÇÖnin dedi─či gibi, M.├ľ.500 y─▒llar─▒nda tarih sahnesine ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r.

3.ÇERKES ADININ ANLAMI:

Ara┼čt─▒rmac─▒lar taraf─▒ndan, ÔÇť ├çerkes ÔÇť ad─▒n─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ konusunda, ├že┼čitli varsay─▒m ve a├ž─▒klamalarda bulunulmu┼čtur. ├ľrne─čin;

Karyandal─▒ Skilak, Strabon, Plinius, Arrian gibi yazarlar─▒n s├Âz├╝n├╝ etti─či ÔÇť Kerket ÔÇť Adige kabilesinin ÔÇť ├çerkes ÔÇť olarak de─či┼čime u─črad─▒─č─▒na dair hipotez, Ruslar─▒n Kafkasya konusunda ara┼čt─▒rmalarda g├Ârev alan Adige k├Âkenli tarih├ži ┼×ora Noghumuko taraf─▒ndan at─▒lm─▒┼čt─▒r.

Vafi G├╝sar, NoghumukoÔÇÖnun bu g├Âr├╝┼č├╝ne paralel olarak ┼č├Âyle diyor; ÔÇťHeredot ve Strabon, kitaplar─▒nda ├çerkesler!den ve atalar─▒ndan bahsederken Serset, Henyokh ve Akhe(Achenne)leri birer ├çerkes ad─▒ olarak g├Âsterirler. Morgan kitab─▒nda SersetlerÔÇÖden bahseder ve bunlar─▒n tarihten ├Ânce bu yerlerde oturduklar─▒n─▒ belirtir. Kerket, Kerketes, Serset ile Avrupal─▒larÔÇÖ─▒n ├çerkeslerÔÇÖe ad olarak verdikleri Sirkas(Cirkes), Sirkassiyen(Circassienne)─▒n ayni anlam ve ayni k├Âkten olduklar─▒n─▒ g├Âsterir. Hatta I.y├╝zy─▒lda bas─▒lm─▒┼č Kafkasya haritas─▒nda F─▒rat nehri ├╝zerinde ve SuriyeÔÇÖnin kuzeyinde Hattiler zaman─▒nda h├╝k├╝met merkezi olan Sirkassiyum ile ayni benzerlik g├Âr├╝lmektedir. Onun sol taraf─▒nda altta ├ž├Âl m─▒nt─▒kas─▒nda ÔÇť Kirke┼č ÔÇť kelimesini de hat─▒rlatmak isterimÔÇŽ

┼×oraÔÇÖn─▒n dedi─či gibi, ÔÇť Kerket ÔÇť ad─▒ Yunanl─▒lar taraf─▒ndan verilmi┼č bir ad de─čil Kerket, Kerkes, Serset, Sirka┼č, Serikes, ├çerkes ayni anlamlar─▒ ta┼č─▒yan birer leh├že de─či┼čikli─čidir.ÔÇŁ

ÔÇť Kerket ÔÇť etnik ad─▒n─▒n ÔÇť ├çerkes ÔÇť olarak de─či┼čime u─črad─▒─č─▒na dair bu iddia L.Lopatinski taraf─▒ndan temellendirilmi┼č olup, L.I.L.avrov, G.A.Meliki┼čvili, ┼×.D.─░nal-─░pa, E.S. ┼×akt─▒l, I.H.Kalm─▒kov v.b. Sovyet tarih├žileri de bu kurama ba─čl─▒ kal─▒rlar.

Baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar da, ÔÇť Kerket ÔÇť etnik adland─▒rmas─▒n─▒n Grek├že bir ulus ad─▒ olan ÔÇť Kerket ÔÇťten ÔÇť ├çerkes ÔÇťe d├Ân├╝┼čmesini, Latince ÔÇť ├çirket ÔÇť(Circet) ile, Grek├žeÔÇÖdeki ÔÇťKÔÇŁ foneminin Romal─▒larca ÔÇť├çÔÇŁye ├ževrili┼čini dikkate alarak a├ž─▒klamaktad─▒rlar:

Kerket(Kercetai)-├çircet(├çirket)-├çerkes(Cherkes). Ancak, bir├žok etnoraf ve tarih├ži, terimler aras─▒ndaki ba─č─▒, ÔÇť Kerket ÔÇť ad─▒n─▒n dilsel olarak ÔÇť ├çerkes ÔÇťe d├Ân├╝┼č├╝m├╝n├╝, arada ÔÇť ├çirket ÔÇť t─▒n─▒s─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒ kabul etmemektedirler.

Grek kuram─▒n─▒n bir dizi eksi─či bulunmaktad─▒r. Bir kere ÔÇť Kerket ÔÇť terimi M.├ľ.V.y├╝zy─▒l yazarlar─▒ taraf─▒ndan kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bundan sonra ÔÇť ├çerkes ÔÇť terimi, XI.y├╝zy─▒ldan itibaren kaynaklarda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

Demekki M.├ľ.V.y├╝zy─▒l ile M.S.XI.y├╝zy─▒l aras─▒nda kaynaklar─▒n ÔÇť Kerkesler ÔÇť ve ÔÇť ├çerkesler ÔÇťden s├Âzetmedi─či, oysa Adige(├çerkes) Halk─▒n─▒n farkl─▒ adlarla, ├Ârne─čin ÔÇť Kosglar ÔÇť, ÔÇť Zikhler ÔÇť, ÔÇť Adigeler ÔÇť olarak an─▒ld─▒klar─▒n─▒ uzun bir zaman aral─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

Bundan dolay─▒, Grek kuram─▒n─▒n kabul g├Ârmedi─čini Arsen Avagyan ÔÇť ├çerkesler ÔÇť adl─▒ eserinde belirtmektedir.

─░ran kuram─▒na g├Âre, ÔÇť ├çerkes ÔÇť terimi ÔÇť Caergaes ÔÇť anlam─▒na gelmektedir.

V.I.Abuyev, ÔÇť Caergaes ÔÇť(Kartal) Fars├ža s├Âzc├╝─če So─čdiceÔÇÖde ÔÇť Carkas ÔÇť(C─▒rks), ÔÇť Y─▒rt─▒c─▒ ku┼č ÔÇť ko┼čut olarak g├Âsterir. ÔÇť Karkasa ÔÇťy─▒ ( tavuk yiyen ) bu s├Âzc├╝─č├╝n ba┼člang─▒c─▒ndaki ┼čekli olarak kabul ederek, Avar dilindeki KÔÇÖahrkasa, PehleviceÔÇÖdeki Karkas, Fars├žaÔÇÖdaki Kargas(├çaylak) ile bir tutar. B├╝t├╝n bu a├ž─▒klamalar─▒ teyid etmek i├žin Skifo-Sarmat diline ge├žen ÔÇť Sarkes ÔÇťi k├Âk olarak kabul eder. ├çerkes teriminin kayna─č─▒n─▒ ─░ran dili oldu─ču teorisine M.Fasmer, J.Marquart ve V.A.Livsitz AbayevÔÇÖi desteklerler.

Folker ÔÇť ├çerkes ÔÇť teriminin T├╝rk-─░ran kuram─▒na g├Âre; T├╝rk├že ├çer=Sava┼č├ž─▒, ├çeri=Ordu; ─░ran dilinde Kes=Ki┼či s├Âzc├╝klerinden ├çeri=Kes=├çerkes terimi ortaya ├ž─▒kar ki, ÔÇť Sava┼č├ž─▒ Ki┼či ÔÇť anlam─▒na gelmektedir.

Bu teori Emiddio Dortelli dÔÇÖAskoli taraf─▒ndan desteklendi─čini Arsen Avagyan eserinde belirtmektedir.

T├╝rk kuram─▒na g├Âre; FolkerÔÇÖin teorisinde s├Âz├╝ ge├žen ÔÇť ├çeri-kes ÔÇť veya┬á ÔÇť├çer-kes=├çerkes ÔÇť teriminin anlam─▒ ÔÇť Sava┼č├ž─▒ ki┼či ÔÇť(Cengaver)dir. Di─čer bir terim de ÔÇť Ser-kes ÔÇťten kaynaklanmaktad─▒r. Bu adland─▒rman─▒n, t├╝m kom┼ču halklar─▒n, ya─čma sald─▒r─▒lar─▒ndan ├žok ├žektikleri bu Adige Halk─▒na verdikleri ÔÇť ├çerkes ÔÇť s├Âzc├╝─č├╝n├╝n tarihini olu┼čturmaktad─▒r.

Nitekim, Arap ve ─░ran kaynaklar─▒na g├Âre, Mo─čol i┼čgali s─▒ras─▒nda ├çerkesler ÔÇť Serkes ÔÇť ve ÔÇť Serkyasut ÔÇť┬á ad─▒yla an─▒lmaktayd─▒lar.

N.Luxembourg, ÔÇť Ruslar─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ─░┼čgalinde ─░ngiliz Politikas─▒ ve ─░mam ┼×amil ÔÇť adl─▒ eserinde, bu konuda ┼č├Âyle diyor; ÔÇť ├çerkes ad─▒n─▒n ├ž─▒k─▒┼č─▒ pek bilinmemektedir. Aytek Namitok, ÔÇť ├çerkeslerÔÇÖin K├Âkeni ÔÇť adl─▒ eserinde, Mengrelyal─▒larÔÇÖ─▒n ├çerkeslere ÔÇť Ka├žak ÔÇť ad─▒n─▒ verdiklerinden s├Âzediyor.ÔÇŁ

N.M.Budayev, ÔÇť Memluk Tarihinden Bir Yaprak( Kim bu ├çerkesler) ÔÇť adl─▒ eserinde; ÔÇť ├çerkes ÔÇť terimi konusunda yaz─▒lan ├že┼čitli kitaplara ve belgelere yer vererek, ├çerkeslerÔÇÖin yani AdigelerÔÇÖin T├╝rk k├Âkenli olduklar─▒n─▒ belirtiyor ve diyor ki, ├çerkes etnik ad─▒ g├╝n├╝m├╝zde Guryev, Ural ve Astrahan b├Âlgelerinde ya┼čayan Orta C├╝zÔÇÖe mensup Kazaklar( yani K─▒p├žaklar )─▒n keza Kalm─▒kya ve Astrahan Eyaletlerinde ya┼čayan Alabuga TatarÔÇÖlar─▒n─▒n zati ad─▒d─▒r.ÔÇŁ Diyor.

D.Ahsen Batur, N.M.BudayevÔÇÖin kitab─▒n─▒ takdim ederken, ÔÇť ├çerkes ad─▒ ├╝zerinde duruyor ve ├çerkesler, K─▒p├žaklarÔÇÖ─▒n en yak─▒n akrabas─▒ olan bir T├╝rk kabilesidir ve Bat─▒ KazaklarÔÇÖ─▒d─▒r. Hatta Kabardey Halk─▒n─▒n Oset(Asetin) dilindeki ÔÇť Kasog ÔÇť(Kasgun) ad─▒ da buradan gelmektedir.ÔÇŁ Diye s├Âzetmektedir.

Bu g├Âr├╝┼če ek olarak, Z.V.An├žabadzeÔÇÖnin bir G├╝rc├╝ Vakayinamesinden yapt─▒─č─▒ ┼ču c├╝mle ├ževirisi ├Ânemlidir; K─▒p├žaklar ├çerkestir.ÔÇŁ

D.A.Batur, ad─▒ ge├žen kitapta, D.P.IvanovÔÇÖun ÔÇť Karakalpakl─▒larÔÇÖ─▒n Tarihi ÔÇť adl─▒ eserinde, Orta├ža─čda RusyaÔÇÖdaki Karakalpakl─▒larÔÇÖ─▒n di─čer ad─▒n─▒n ÔÇť ├çerkes ÔÇť oldu─čunun kaydedildi─činden s├Âzetmektedir.

N.M.Budayev ve eserini takdim eden D.A.BaturÔÇÖun ileri s├╝rd├╝kleri hususlar─▒n hi├žbir bilimsel dayana─č─▒ olmayan, varsay─▒mlara dayanan g├Âr├╝┼člerdir.

4.ÇERKESYA( XEKU):

4.1-├çERKESYAÔÇÖNIN TAR─░H─░ CO─×RAFYASI:

Tarihini incelemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z saha, ÔÇť ├çerkesya ÔÇť denen topraklard─▒r. Bilindi─či ├╝zere, tarihi olu┼čturan ├╝├ž unsurdan biri de co─črafi mekand─▒r. Asya, Avrupa ve Afrika k─▒talar─▒n─▒n kesi┼čti─či jeopolotik ve jeostratejik a├ž─▒dan d├╝nyan─▒n en ├Ânemli b├Âlgesini olu┼čturan Kafkasya, yer k├╝renin ÔÇť Bereketli Alt─▒n Ku┼ča─č─▒ÔÇŁnda olup, di─čer milletlerce olan siyasi, sosyal ve ekonomik ili┼čkilerde bu co─črafya ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r.

Kafkasya, bu co─črafi ├Âzelli─či itibariyle, d├╝nyan─▒n ilk etnik hareketlerine ve etnolojik te┼čekk├╝l ve geli┼čmelere sahne olmu┼čtur. Dolay─▒siyle, Kafkasya pek ├žok medeniyete be┼čiklik etmi┼čtir.

Frans─▒z yazar Fernan BrodelÔÇÖin yapt─▒─č─▒ Akdeniz havzas─▒ndaki adalarla Kafkasya B├Âlgesindeki adalar konulu klasik bir ├žal─▒┼čmas─▒na g├Âre; Yunanistan, Magrip, Lonbardiye, Katalanya, Portekiz, End├╝l├╝s, Valensiya, Suriye gibi yerleri ÔÇť K─▒ta Medeniyet Adas─▒ ÔÇť olarak nitelemektedir.

Akdeniz b├Âlgesinde bulunan s├Âzkonusu ÔÇť K─▒ta Ada ÔÇť ┼čeklindeki b├Âlgelere giri┼č ├ž─▒k─▒┼člar denizden yap─▒lmas─▒na ra─čmen, k├╝lt├╝rel, dini ve ─▒rksal bak─▒mlardan ├Âzg├╝n karekteristiklerinin korumu┼člard─▒r.

Ayn─▒ ┼čekilde, KafkasyaÔÇÖn─▒n Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda buna benzer ÔÇť Ada ÔÇť medeniyet merkezleri bulunmaktad─▒r. Bunlar da ├çerkesya, Abhazya ve MingrelyaÔÇÖd─▒r. Bu k─▒ta adalar─▒ co─črafik olarak antik ├ža─člardan beri birbiriyle olan ili┼čkilerini denizle peki┼čtiriyorlard─▒. Tarihsel olarak Akdeniz halklar─▒yla k├╝lt├╝rel ba─člant─▒lar─▒┬á da vard─▒r.

Karadeniz sahiline d├Âk├╝len Bz─▒b nehri ile kuzeyde Kuban nehrinin Azak yak─▒nlar─▒nda denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ saha ÔÇť ├çERKESYA ÔÇť adas─▒d─▒r. G├╝neyde, Bz─▒b nehrinin denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ delta ile ─░ngur┬á nehri aras─▒ ayr─▒ bir ada ÔÇť ABHAZYA ÔÇť┬á olup, ─░ngur nehrinin ├Âb├╝r taraf─▒ da ÔÇť M─░NGRELYA ÔÇť adas─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r.

KafkasyaÔÇÖda ÔÇť ├çERKESYA ÔÇť b├Âlgesinin tabii vaziyeti(co─črafyas─▒), denizi, g├Âlleri, akarsular─▒, iklimi, bitki ve hayvan yeti┼čtirme kabiliyeti, ├çerkeslerÔÇÖin sosyo-ekonomik tarihler ile s─▒k─▒ ili┼čki i├žindedir.

Kafkasya b├Âlgesine tabii karekterini ve hayatiyetini kazand─▒ran Kafkas da─člar─▒ ├çerkesyaÔÇÖda farkl─▒ bir karekter arzeder. B├Âlgede meyiller daha tatl─▒ ve d├╝zenlidir. Burada arazi 90-120 metre y├╝ksekli─činde k├╝├ž├╝k tepelerden ibarettir. As─▒l da─člar Maykop ┼čehri civar─▒na kadar gelir. P┼čekha vadisine kadar y├╝kseklik 1000 metreyi ge├žmez.

Karadeniz ile Elbruz(Oshamahue) tepesi aras─▒nda yer alan S─▒rada─člar─▒n ├Ânlerinde kuzeye do─čru yumu┼čak e─čimli olarak uzanan b├╝y├╝k vadiler g├Âze ├žarpar. Bu vadiler yak─▒n ├ža─člara kadar (Tethis=Mesoje) deniz suyu ile ├žalkalan─▒rd─▒. Hazar Denizi s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz d├Ânemde olduk├ža b├╝y├╝kt├╝ ve Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyinde Azak(Azov) ile KaradenizÔÇÖe ba─član─▒rd─▒. Bug├╝n bu b├Âlgede ├╝nl├╝ Kuban ve Kuma diye adland─▒r─▒lan iki sahra nehri akmaktad─▒r.

4.2-├çERKESYAÔÇÖNIN B─░YO─░KL─░MSEL ├ľR├ťNT├ťS├ť:

├çerkesyaÔÇÖn─▒n biypiklimsel ├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝n, ├çerkes insan─▒n─▒n sosyo-ekonomik ya┼čant─▒s─▒nda b├╝y├╝k┬á etkisi oldu─čunu unutmamak gerekir.

4.2-├çERKESYAÔÇÖDA ─░LK ─░NSANIN TE┼×EKK├ťL├ť:

Kafkasya( Odice ), yakla┼č─▒k 160 milyon y─▒l s├╝ren Mezozoik zaman─▒n Trias d├Âneminde Tetis Denizi ile kapl─▒ ve tahminen k├╝├ž├╝k bir ada g├Âr├╝n├╝m├╝ndeydi. Epirojenik ve orejenik hareketler sonucu, Cenozoik zaman─▒n Tersiyer d├Âneminde MiyosenÔÇÖde, Kafkasya b├Âlgesinde tabii karekterini ve hayatiyetini kazand─▒ran Kafkas( Ku-au-Kas=Da─č-uzun-Kas=Kas-uzunda─č─▒, Kas S─▒ra Da─člar─▒) Da─člar─▒ te┼čekk├╝l etmi┼čtir.

B├Âlgenin tabii vaziyeti(Co─črafyas─▒), etraf─▒n─▒ saran denizlerin(Kafkas Denizlerinin) durumu, iklimi, akarsular─▒, bitki ve hayvan yeti┼čtirme kabiliyeti ile Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n sosyal ve ekonomik tarihleri aras─▒nda s─▒k─▒ bir ili┼čki bulunmaktad─▒r.

Kafkasya, bu co─črafi ├Âzelli─či itibariyle, d├╝nyan─▒n ilk etnik hareketlerine ve etnolojik te┼čekk├╝l ve geli┼čmelerine sahne olmu┼čtur.

Mevcut kal─▒nt─▒lara g├Âre, Cenozoik zaman─▒n Pleistosen d├Âneminde, bug├╝nk├╝┬á Do─ču AfrikaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan insano─člu, oradan d├Ârt bir yana yay─▒lm─▒┼č ve yery├╝z├╝n├╝ egemenli─či alt─▒na alm─▒┼čt─▒r.

Yay─▒l─▒┼č─▒n h─▒z─▒ ve ├Âl├ž├╝s├╝ genellikle iki etken taraf─▒ndan belirlenmi┼čtir; iklim ve insano─člunun iklimin do─čurdu─ču olanaklardan yararlanma ve olanaks─▒zl─▒klar─▒n ├╝stesinden gelme yetene─či.

Zaman─▒m─▒zdan 1,5 Milyon ile 500 bin y─▒l ├Ânceki bir zaman diliminde, ya┼čad─▒klar─▒ vatanlar─▒ndan g├Â├žetmek zorunda kalan ilk insanlar(Homo Erectus=├çerkes dilinde Ha)dan bir grubun KaradenizÔÇÖin k─▒y─▒ kesimine yerle┼čmesi suretiyle sahip olduklar─▒ ÔÇť Pre┼čellen ÔÇť k├╝lt├╝r├╝n├╝ zaman i├žerisinde ÔÇť ┼×ellen ÔÇť ve ÔÇť M├╝sterien ÔÇť do─črultusunda geli┼čtirmi┼člerdir.

Pe┼čis─▒ra anavatanlar─▒ndan g├Â├žeden di─čer gruplar─▒n tazyiki kar┼č─▒s─▒nda Karadeniz sahilini takip ederek kuzeye y├Ânelen Homo Erectuslar Kuban nehri deltas─▒n─▒n a├žt─▒─č─▒ tabii kap─▒dan Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzey kesimindeki i├ž b├Âlgelere n├╝fuz etmi┼člerdir.

KafkasyaÔÇÖn─▒n otokton halk─▒ olan ├çerkes toplumu bu ilk insans─▒ varl─▒─č─▒, vah┼čili─či nedeniyle ÔÇť Ha ÔÇť olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r.

Ber HikmetÔÇÖe g├Âre, Homo Erectus sadece y├╝r├╝yen bir adam de─čil, sosyal ili┼čkileri olan ve bu ili┼čkileri adland─▒ran; bir i┼č yapan, bir ├╝r├╝n ortaya koyan ve bizlere kadar ula┼čm─▒┼č oldu─ču ┼čekli ile bu eylemleri de adland─▒ran; hem kendi aras─▒nda yatay ve hem de dikey ileti┼čim ekseninde dili kullanabilen bir insans─▒d─▒r. Ama yine de ÔÇť Tsukhu ÔÇť, yani insan de─čildir.

Fakat, Homo ErectusÔÇÖun zaman i├žinde ate┼či bulmas─▒ sayesinde, ├žetin do─ča ko┼čullar─▒na kar┼č─▒ verdi─či ├Âl├╝m kal─▒m sava┼č─▒nda can al─▒c─▒ bir silah edinmi┼čtir. ├ľzellikle, buzul ├žag─▒ boyunca belirli kesimlerde izole bir ┼čekilde hayatta kalabilmesi onun durmadan geli┼čen yeteneklerinin yan─▒s─▒ra, ke┼čfetti─či ate┼čin ya┼čam─▒ndaki ├Âneminin de bir kan─▒t─▒d─▒r.

Jeolog ve Paleologlar, ilk insanlar─▒n meydana getirdi─či k├╝lt├╝r ve medeniyeti, kulland─▒klar─▒ ├žakmak ta┼č─▒na binaen e┼čya ve aletlerdeki geli┼čime g├Âre ÔÇť ┼×ellen ÔÇť ve ÔÇť M├╝sterien ÔÇť diye adland─▒r─▒lm─▒┼člard─▒r. Gerek birinci buzullararas─▒ d├Ânemde(Milattan 475 bin y─▒l ├Ânce) ve gerekse ikinci buzullararas─▒ d├Ânemde(M.├ľ. 375-75 bin aras─▒), ilk Pre┼čellen kabileler Kafkasya B├Âlgesinde g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

KafkasyaÔÇÖda bug├╝nk├╝ Tbimbal, TamanPsekups veKuban havzas─▒nda bulunan ta┼č ara├ž ve gere├žler buna kan─▒t te┼čkil etmektedir. Bilim adamlar─▒na g├Âre, Kafkasya b├Âlgesinde bu kadar erken d├Ânemlerde insan yerle┼čiminin ba┼člamas─▒n─▒n sebebi b├Âlgenin buzul olu┼čumu kuzey s─▒n─▒r─▒ olmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

─░lk g├Â├žten sonra, g├╝n├╝m├╝zden 200 ile 100 bin y─▒l ├Ânce ba┼člay─▒p onbinlerce y─▒l s├╝ren ikinci bir g├Â├ž dalgas─▒ ger├žekle┼čmi┼čtir. Bu defa Homo Sapiensler be┼č k─▒tay─▒ i┼čgal etmek ├╝zere, Homo Erectuslar gibi, yine AfrikaÔÇÖdaki anavatanlar─▒ndan, 15-25ÔÇÖer ki┼čilik gruplar halinde yola ├ž─▒kt─▒lar.

Homo Erectuslara nazaran daha ak─▒ll─▒ ve her taraf─▒ k─▒llarla kapl─▒ olan Homo Sapienslerin de KafkasyaÔÇÖya yerle┼čmelerinde KafkasyaÔÇÖn─▒n co─črafi ve tabii karekterinin etkili oldu─ču bir ger├žektir.

KafkasyaÔÇÖya yerle┼čen Homo Sapiensler, bug├╝nk├╝ ├çerkeslerÔÇÖin atalar─▒d─▒r. Ber HikmetÔÇÖe g├Âre; ├çerkes toplumu taraf─▒ndan ÔÇť Tsukh ÔÇť olarak tan─▒mlanm─▒┼č olup, anlam─▒; ÔÇť bil-bilen ÔÇťdir. Ba┼čka bir ifade ile ÔÇť ─░nsan bilendir.ÔÇŁ Veya ÔÇť Bilmek insan olmakt─▒r.ÔÇŁ Yani burada s├Âz├╝ edilen Homo Sapiens ÔÇť bilen(yani insan)-Homo Sapiens┬á ÔÇť demektir.

Son buzulla┼čma d├Âneminin W├╝rm safhas─▒(M.├ľ. 50 ÔÇô 25 bin aras─▒) ba┼člamas─▒yle birlikte Kafkasya b├Âlgesinin de dahil oldu─ču ÔÇť Verimli Yar─▒may ÔÇť g├Ârece b├╝y├╝k ÔÇť Neanderthal ÔÇť insan gruplar─▒yla iskan edilmi┼čtir.

Ara┼čt─▒rmac─▒larca, Homo Sapiens ile birlikte 100 bin y─▒l kadar ayni d├Ânemi ya┼čayan Neanderthal insan─▒n─▒n iri c├╝sseli ve genizsil, beyin a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n c├╝ssesine uygun olarak iri oldu─ču, ancak fonksiyon bak─▒m─▒ndan Homo Sapiens seviyesinde olmad─▒─č─▒ ortaysa konmaktad─▒r. B u ifadeler, Kafkas mitolojisinde ge├ženÔÇťYinijleriÔÇŁ(Devleri) t├╝m ├Âzellikleri ile dile getirmektedir.

Be┼čbin y─▒l ├Âncesinde olu┼čturulan Destanlara g├Âre; Nartlar normal insan boyunda idiler. Fakat, onlar─▒n g├╝c├╝ ve becerileri olduk├ža b├╝y├╝kt├╝. Onlar ayni zamanda mertli─čin, cesaretin, yi─čitli─čin ve Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n sembol├╝ idiler. Son derece ak─▒ll─▒ ve usta sava┼čc─▒lar olan Nartlar, insan├╝st├╝ varl─▒klar olan Neanterthal insan─▒ ÔÇŁ Yinijleri ÔÇŁ yani┬á ÔÇť Dev ÔÇŁ d├╝┼čmanlar─▒ yaln─▒zca usta sava┼čc─▒ yetenekleri ile de─čil, ayn─▒ zamanda keskin zekalar─▒yle alt etmektedirler.

Meremkuil VladimirÔÇÖe(T─▒─ču) g├Âre; ├╝retilen destanlardaki olaylarda Nart kahramanlar─▒n─▒n KafkasyaÔÇÖn─▒n ilk sahipleri olduklar─▒, bunlar─▒n ard─▒ndan gelen binlerce y├╝zy─▒l sonra normal insan ku┼čaklar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ anlat─▒lmak istenmi┼čtir.

Nart destanlar─▒ sayesinde, bug├╝n Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda otokton ├çerkes Halk─▒n─▒n Prehistorik d├Ânem(klansal) ya┼čam─▒, sosyo-ekonomik a├ž─▒dan ├Ârg├╝tlenerek, ula┼čt─▒─č─▒ uygarl─▒k d├╝zeyi ve dolay─▒s─▒yle yaratm─▒┼č oldu─ču kendine ├Âzg├╝ k├╝lt├╝r├╝ hakk─▒nda detayl─▒ bilgilere sahip bulunmaktay─▒z.

Hadagatle Asker bu konuda ┼č├Âyle diyor;ÔÇŁ Buzul ├Âncesinde t├╝reyen insan─▒n, g├╝n├╝m├╝zden binlerce y─▒l ├Ânce evrimlerden ge├žerek etnik olu┼čumlar d├╝zeyine geldi─činde ilk olu┼čan halklardan biri ├çerkes Halk─▒d─▒r. Toponomi ve ├Âl├╝ g├Âmme k├╝lt├╝rlerinin kesinlikle belirttikleri gibi, M.├ľ.III.biny─▒lda olu┼čmu┼č bir halkÔÇŽHayvan besler, madenlerin i┼člemesini bilir. ├ľn Fenike(A┼čvi alfabesi)alfabesine dayanan yaz─▒l─▒ hayat─▒ vard─▒r. K├╝lt├╝rel de─čerler yaratmaya ba┼člar. Bir┬á ÔÇť ├çerkes Mitolojisi ÔÇť ortaya koyar. K├╝lt├╝rel evrim gittik├že geli┼čir, M.├ľ.VIII.y├╝zy─▒lda bunlara yeni bir hazine daha kat─▒l─▒r; Nartlar adl─▒ ÔÇť ├çerkes Yi─čitlik Destan─▒ .ÔÇŁ

Destan, kom┼ču Kafkas Halklar─▒na ge├žer ve b├╝t├╝n KafkasyaÔÇÖn─▒n(Halklar─▒n) birle┼čtirici bir k├╝lt├╝rel ba─č─▒ olur. Daha sonra gelen k├╝lt├╝rler-Yunanl─▒lar bu zengin hazineden aral─▒ks─▒z yurtlar─▒na ta┼č─▒rlar k├╝lt├╝rel de─čerleri.

Nart Destanlar─▒nda ÔÇť Yinij ÔÇť diye adland─▒r─▒lan Neanderthal insan─▒n┬á iptidai bir dile sahip oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Nitekim Lieberman, ÔÇť Neanderthal hominidleriÔÇŽ├žok daha yak─▒n┬á atalar─▒m─▒za benzeyen genel bili┼čsel ve dilsel yeteneklere sahip olmas─▒, ama konu┼čman─▒n ├Âzel karekteristiklerine sahip bulunmas─▒ bak─▒m─▒ndan yak─▒n olmas─▒,┬á hominidlerin ilgin├ž bir ├Ârne─čidir.ÔÇŁ Demektedir.

KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan ve ÔÇť Tsukh ÔÇť diye tan─▒mlanan ilk insanlar─▒n, di─čer insanlar gibi, fikirlerini hareketler ile anlatm─▒┼č olmalar─▒ ve kulland─▒klar─▒ kelimelerin bir tak─▒m tela┼č, h─▒rs, sevin├ž, ─▒zd─▒rap gibi heyecan veya ├Âfkeleri ifade eden istem d─▒┼č─▒ seslerden, yahut tabiattaki sesleri yar─▒ ┼čuurlu s├╝rette taklit eden kelimelerden ibaret olmas─▒ ve bir tak─▒m e┼čyay─▒ kar┼č─▒lamas─▒ ihtimal dahilindedir. ─░nsan akl─▒, uzun zamanlarda yava┼č yava┼č hareketleri ve hareketlerin e┼čya ile ili┼čkilerini ifade etme g├╝c├╝ ve yetene─če sahip olabilmi┼čtir. ─░ptidai diller her halde ├žok az kelimeyi kaps─▒yordu.

M├╝sterien d├Ânemde, KafkasyaÔÇÖn─▒n G├╝ney yama├žlar─▒nda ya┼čayan ÔÇť Neanderthal ÔÇť( Yinij ) insan─▒ ya┼čam─▒nda b├╝y├╝k de─či┼čiklikler oldu. KaradenizÔÇÖin seviyesi( 80-110 Metre ) al├žald─▒. ┼×iddetli so─čuklarla birlikte g├Âky├╝z├╝n├╝ sis kaplad─▒. Kafkas insan─▒ do─čan─▒n bu ac─▒mas─▒zl─▒─č─▒ kar┼č─▒s─▒nda kendisini koruyacak ma─čaralara girmek, g├╝c├╝n├╝n yetti─či yaban hayvanlar─▒na ve av hayvanlar─▒n─▒n derilerini y├╝zerek k├╝rklerini giymek zorunda kald─▒. Oca─č─▒nda ate┼či eksik etmedi ve ya┼čam sava┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝.

Bu d├Ânemin ├Âzelliklerini ta┼č─▒yan daha geli┼čkin ta┼č aletler, Kafkasya b├Âlgesinin Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na yak─▒n yerler d─▒┼č─▒nda, K─▒r─▒mÔÇÖda Donetz vadisinde ve Azak Denizi k─▒y─▒lar─▒nda da bulunmu┼čtur. D├Ânem insan─▒ avc─▒ idi. ├ľene─čin, Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzeyinde ─░lskayaÔÇÖdaki kaz─▒larda ele ge├žen hayvan kemiklerinin y├╝zde altm─▒┼č─▒ yaban s─▒─č─▒rlar─▒na aitti.

Paleolitik d├Ânemin sonunda ÔÇť Ma─čdalenien ÔÇť devirde adeta be┼činci bir glasiye(buzul) devri kendini g├Âsterdi. Akdeniz, K─▒r─▒m ve Kafkasya b├Âlgesinde avc─▒lar─▒n kulland─▒klar─▒ ta┼čtan silahlar daha a─č─▒rd─▒. Avc─▒lar oklar─▒n─▒ ├Âzel bir aletle atarlard─▒.

Bu d├Âneme ge├ži┼čte, ├╝retim ve toplumun ├Ârg├╝tlenmesi niteli─činde oldu─ču kadar,┬á insan─▒n fiziksel yap─▒s─▒nda da ├Ânemli ilerlemeler ger├žekle┼čmi┼čti. Homo Caucasus(Kokazik) yani Kafkas insan─▒ beden g├Âr├╝n├╝┼č├╝ bug├╝nk├╝ insan─▒n g├Âr├╝n├╝┼č├╝ne yak─▒nd─▒. Ma─čaralar─▒ terk eden insanlar, yapay bar─▒naklarda ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler.

Homo Kokazikler k├╝lt├╝r bak─▒m─▒ndan ÔÇť Neanderthal ÔÇť insandan ├╝st├╝nd├╝. Cro-Magnon diye adland─▒r─▒lan Kokazikler ├Âl├╝mden sonra da bir ya┼čam oldu─čuna inand─▒klar─▒, mezarlarda g├Âm├╝l├╝ bulunan insanlar─▒n ├╝zerine pas k─▒rm─▒z─▒s─▒ bir boya serpmelerinden anla┼č─▒lmaktad─▒r. K─▒rm─▒z─▒ renk kan, yani hayat rengi oldu─ču i├žin ├Âl├╝n├╝n ├Âteki d├╝nyada ya┼čayaca─č─▒n─▒ m├╝jdeliyordu.

FransaÔÇÖda Sol├╝treen kasabas─▒nda bulunan mezarl─▒kta, Kokaziklere ait ta┼čtan yap─▒lma m├╝kemmel mezarlar i├žinde medeniyetlerini g├Âsteren bir ├žok alet ve e┼čya bulunmu┼č oldu─čundan Kafkasya b├Âlgesinden gelen Kokaziklerin medeniyetlerine ÔÇť Sol├╝treen ÔÇť ad─▒ verilmi┼čtir. Mezarlarda bulunan Homo Kokaziklere ait ├žakmak ta┼č─▒ndan, kemikten, Mamut di┼čine benzer Fil┬á di┼činden yap─▒lm─▒┼č ├žok ├že┼čitli e┼čyalar─▒n ihtiyaca uygun ve m├╝kemmel bir ┼čekilde geli┼čmi┼č bir teknikle yap─▒lm─▒┼č olmalar─▒ bize Homo CaucasusÔÇÖlar─▒n yani Kafkasl─▒lar─▒n Paleolitik d├Ânem sonunda zanat├ž─▒l─▒kta ileri bir d├╝zeyde olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir.

Solitreen medeniyetinin sahibi Kokaziklerin teknikleri ve ilhamlar─▒ kaybolmu┼čsa da, do─čunun Neolitik medeniyetine de katk─▒da bulunduklar─▒ T├╝rkistanÔÇÖda Anou mevkiinde yap─▒lan kaz─▒larda ele ge├žen kan─▒tlardan anla┼č─▒lmaktad─▒r. Kurganda 6 Bin y─▒l─▒na kadar inilmi┼čtir. Bu─čday ziraat─▒n─▒n M.├ľ.8 Bin, hayvan ehlile┼čtirilmesinin M.├ľ.8000-6800┬á olarak tarihlenmektedir.

Mezolitik d├Ânem, b├╝y├╝k de─či┼čmeler d├Ânemiydi. Kafkas insan─▒, deniz ve g├Âl k─▒y─▒lar─▒nda, nehir ve ─▒rmaklar─▒n a─č─▒zlar─▒ndaki a─ča├žlar─▒ keserek tar─▒m─▒n ilk bi├žimi olan orman a├žmay─▒ ├Â─črendi. Ancak, topra─č─▒ ekmeye ba┼člamas─▒ndan ├Ânce, s├╝r├╝ halinde yakalad─▒klar─▒ koyun, ke├ži, s─▒─č─▒r, domuz, geyik ve at gibi yaban─▒l hayvanlardan ihtiya├ž fazlas─▒ olanlar─▒ ma─čaralarda ,yahut daha sonra yenmek ├╝zere elde tutmaya ve dolay─▒s─▒yla beslemeye ba┼člad─▒lar. Gerektik├že kesip yediler.

Mezolotik d├Ânemde Nart toplumunda anasoylu bir toplumsal ├Ârg├╝tlenme vard─▒. ├ç├╝nk├╝ Nartlarda babasoyu ve ataerkil d├╝zen egemendi. Anasoyu kavram─▒ ile, anaerkil kavram─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. Akrabal─▒─č─▒n anasoyuna g├Âre belirlendi─či bir klanda baba ├žocuklar─▒yla akraba olmad─▒─č─▒ gibi, kad─▒n─▒n klan─▒ y├Ânetti─či anlam─▒ da ├ž─▒kmaz. Zaten insanl─▒k tarihinde hi├žbir zaman anaerkil d├╝zen olu┼čmam─▒┼čt─▒r. Okur yazar de─čillerdi.├ç├╝nk├╝ alfabeleri yoktu. Ama demokratik d├╝zenleri, t├Ârelere g├Âre sa─čl─▒kl─▒ ve canl─▒ bir ┼čekilde i┼člerdi. Ayr─▒ca, bu d├Ânemde insan d├╝┼č├╝ncesinde bir geli┼čme kaydedilmi┼čtir.

Bu d├Ânemde en ├Ânemli yerle┼čim yerleri Gub, Setenay, Tug─▒psÔÇÖdir. Buralarda ├žok say─▒da e┼čya ele ge├žmi┼čtir. ├ľrne─čin, SetenayÔÇÖda 15.565 par├ža e┼čya bulunmu┼čtur.

Lewis H. Morgan, bu d├Ânemde kullan─▒lan ok ve yay─▒n M.├ľ.XIII.y├╝zy─▒lda hala kullan─▒ld─▒─č─▒, hatta yaylar─▒n bir insan boyundan daha y├╝ksek(1,8-2,0 Metre) oldu─čunu belirtmektedir.

KrasnadorÔÇÖa 40 KM. uzakl─▒ktaki ÔÇť ─░l ÔÇť de ├že┼čitli d├Ânemlere ait eserler meyan─▒nda, Neolotik d├Ânemi yans─▒tan eserlere de tesad├╝f edilmi┼čtir.

Ke┼čfetmi┼č oldu─ču balta sayesinde a─čac─▒ i┼člemeyi ├Â─črendi. Onu Neolitik d├Ânemde geli┼čtirdi.K├╝t├╝kten bar─▒nak, sal, hayvan postuyla kaplanm─▒┼č sandal, i├ži oyulmu┼č k├╝t├╝kten kay─▒k ve kanon yapm─▒┼č ve b├Âylece Kafkas denizlerinin do─čal zenginliklerinden yararlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

SpencerÔÇÖin ├çerkesya an─▒lar─▒nda, ÔÇťÔÇŽ├çerkeslerin kay─▒klar─▒n─▒n altlar─▒ d├╝z, hafif ve dar olup, her birinde 18 ile 24 ki┼či k├╝rek ├žekmektedirÔÇŽÔÇŁ, ÔÇťÔÇŽBazen bu kay─▒kla 50-80 ki┼čiyi i├žine alacak b├╝y├╝kl├╝kte in┼ča etmekte ve k├╝rek├žilerin yan─▒ s─▒ra yelken de a├ž─▒lmaktad─▒r. Bir zamanlar bu kay─▒klar y├╝z├╝nden ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒na (Karadeniz sahillerinde) yakla┼čan ticaret gemilerinin korkulu r├╝yas─▒ idi. ├ç├╝nk├╝ ├çerkes kabileleri eskiden korkun├ž insanlard─▒ÔÇŽÔÇŁdiye belirtmektedir.

├çerkesyaÔÇÖda Nal├ž─▒k ┼čehri yak─▒n─▒ndaki Ahubek k├Ây├╝nde yap─▒lan kaz─▒larda Neolotik d├Âneme ait en iyi malzemeler bulunmu┼čtur. Burada 147 adet mezar bulunmu┼čtur. Mezarlardaki ├Âl├╝lerin ├╝zerine ate┼čin ve kan─▒n sembol├╝ olarak k─▒rm─▒z─▒ boya serpiyorlard─▒.

Geleneklere g├Âre, ├çerkesler eski ├ža─čda ayni dili konu┼čuyorlar ve Adige ad─▒yla tek bir Ulus halinde, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda ÔÇŁXEKUJÔÇť┬á denen eski yurtta ya┼čyorlard─▒. Kesinlikle sosyal┬á tabakala┼čma┬á ve n├╝fuzlu s─▒n─▒f┬á yoktu. Sadece ya┼čl─▒lara sayg─▒ g├Âsteriliyordu. Yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere, n├╝fusun ├žo─čalmas─▒yla, Tsemez ve Anapa civar─▒nda ya┼čayan ├çerkes Halk─▒ndan bir k─▒sm─▒ Azak Denizinin do─ču sahili boyunca kuzeye do─čru g├Â├žetmi┼člerdi. Sonra, Hunlar taraf─▒ndan ezilmi┼č kabilelere ba┼č e─čdirerek K─▒r─▒mÔÇÖa ula┼čt─▒; ─░┼čte bunlar─▒n torunlar─▒ bug├╝nk├╝ Kabardey ├çerkeslerini olu┼čturdular.

├çerkeslerÔÇÖden bir grup ÔÇť XEKUJ ÔÇť denen eski yurttan┬á ayr─▒ld─▒ktan sonra, a┼ča─č─▒ Kuban havzas─▒na ge├žip yerle┼čti.┬á Di─čer bir grupta nehirlerin olu┼čturdu─ču derin vadileri takip ederek Kafkas S─▒raset Da─člar─▒n─▒n kuzey b├Âlgelerine yerle┼čtiler. Bu suretle co─črafi Kafkas s─▒n─▒rlar─▒ Homo Caucasus ile kaplanm─▒┼č ve b├Âylece┬á Kafkas yurdu ÔÇť┬á ├çERKESYA ÔÇť olu┼čmu┼č bulunmaktad─▒r.

 

├ť├ç├ťNC├ť B├ľL├ťM
ESK─░ ├çA─×LARDA ├çERKESYAÔÇÖDA SOSYO ÔÇô EKONOM─░K GEL─░┼×ME

├çerkesya, insan─▒n yery├╝z├╝nde t├╝redi─či ku┼ča─č─▒n i├žinde bulunmaktad─▒r. Buzul devrinde ma─čaralara ├žekilmi┼č bulunan insanlar zamanla evrimden ge├žerek ├žo─čald─▒lar. ─░┼čte bu esnada, t├╝m ├ľn-Asya ve Akdeniz insan topluluklar─▒ olu┼čtular. Bunlar aras─▒nda KafkasyaÔÇÖda olu┼čan topluluklardan biri de, ├çerkeslerdir. ├çerkesyaÔÇÖda tarihten ├Ânceki ├ža─člarda insanlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒na dair izler bulundu─ču gibi, hayat─▒n ilk olarak┬á ├çerkesyaÔÇÖda ba┼člam─▒┼č oldu─čuna dair┬á rivayetler de vard─▒r. ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Paleolitik, Mezeolitik ve Neolitik devirlerini ge├žirdi─čini, elde edilen arkeolijik buluntulardan ├Â─čreniyoruz. ├çerkeslerin Kafkasya d─▒┼č─▒nda, ─░ran, Mezopotamya ve AnadoluÔÇÖnun otokton halklar─▒ ile antropolojik y├Ânden fazla bir farkl─▒l─▒─č─▒ yoktur.

B─░R─░NC─░ KISIM
PALEOL─░T─░K D├ľNEMDE ├çERKES TOPLUMUNDA YA┼×AM D├ťZEN─░

Bir ├žok tarih├žiye g├Âre, 400 bin y─▒la yakla┼čan bir s├╝re ├Ânce, Kafkas Da─člar─▒n─▒n g├╝ney yama├žlar─▒nda ve daha sonra Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda t├╝reyen insan soyunun ├Âncelikle yak─▒n ├ževreye, Trans KafkasyaÔÇÖya, do─čuya ve kuzeye do─čru yay─▒lm─▒┼č oldu─čunu do─črulayan bulgu ve kal─▒nt─▒lar, ┼čimdiki Krasnador topraklar─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ boyunca ve Kafkasya b├Âlgesinin di─čer bir ├žok yerinde yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar neticesinde ├žok say─▒da ÔÇť Paleolitik ÔÇť d├Âneme ait eski yerle┼čim alanlar─▒ bulunmu┼čtur.

Ta┼č devrinin ÔÇťPaleolitikÔÇŁ b├Âl├╝m├╝n├╝ kapsayan Pleistosen boyunca baz─▒ ├Ânemli iklim de─či┼čiklikleri olmu┼č; bu de─či┼čimler hem d├╝nyam─▒z─▒ etkilemi┼č ve hem de Ta┼č Devri k├╝lt├╝rleri ve bunlar─▒ yapanlarda da ├Ânemli bir rol oynam─▒┼čt─▒r. Bu ger├žek, ayn─▒ zamanda o devir insan─▒ ve av hayvan─▒n─▒n yer de─či┼čtirip, g├Â├žmelerine de tesir etmi┼čtir.

Bug├╝n, d├╝nyan─▒n ge├žirmi┼č oldu─ču iklim de─či┼čmeleri konusunda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar son bulmu┼č ve her ┼čey tam olarak anla┼č─▒lm─▒┼č de─čildir. Buna ra─čmen Pleistosen boyunca yedi b├╝y├╝k iklim de─či┼čimine rastland─▒─č─▒ bilinmektedir.

Jeologlar, iklim de─či┼čikliklerine neden olan glasyeler yani buzullar─▒n seyrini ┼č├Âyle belirlemi┼člerdir.

I.Buzul(G├╝nz Safhas─▒):Milattan 500 bin y─▒l ├Ânce;

Buzullararas─▒ I.Devre: Milattan 475 bin y─▒l ├Ânce;

  1. Buzul ├ça─č─▒(Mindel Safhas─▒): Milattan 400 bin y─▒l ├Ânce;

Buzullararas─▒ II.┬á Devre: M.├ľ. 375-75 bin aras─▒;

III. Buzul ├ça─č─▒(Riss Safhas─▒): Milattan 175 bin y─▒l ├Ânce;

Buzullararas─▒ III. Devre: 150-50 bin aras─▒;

  1. Buzul ├ça─č─▒(W├╝rm Safhas─▒) M.├ľ. 50-25 bin aras─▒.

Genelde bilim ├ževrelerince kabul edilen istratigrafi ├Âl├že─či insan─▒n kayna─č─▒n─▒ ├žok gerilere, G├╝nz-Mindel Buzullararas─▒ devrine kadar g├Ât├╝rmektedir. Gerek birinci ve gerekse ikinci buzullararas─▒ndaki devirde ilk Pre┼čellen kabileler Kafkasya b├Âlgesinde g├Âr├╝nm├╝┼čt├╝r. ─░nsan─▒n evrimi ikinci buzullararas─▒ devirde ve daha sonraki devirlerde devam edip gitmi┼čtir.

Orta Asya ve Kafkasya b├Âlgesinde pek m├╝sait bir iklim ya┼čatan buzullararas─▒ birinci devirde, insanl─▒─ča be┼čik olmaya ba┼člayan KafkasyaÔÇÖn─▒n Karadeniz ve Hazar Denizlerine d├Âk├╝len derin ─▒rmaklar─▒n ┼čirin ve bereketli vadileri ile Altay-Tanr─▒ Da─člar─▒n─▒n g├╝ney yama├žlar─▒nda Hazar DeniziÔÇÖne kadar uzanan geni┼č T├╝rkistan yaylalar─▒nda d├╝nyan─▒n en bereketli ve en g├╝r hayat veren e┼čsiz bir alem bulunuyordu. Buralar─▒ o zamanlar adeta bug├╝nk├╝ Akdeniz havzas─▒na benziyor, onun gibi her t├╝rl├╝ uygarl─▒─ča m├╝sait bulunuyordu.

KafkasyaÔÇÖda bug├╝nk├╝ Tbimbal, Taman, Psekups ve Kuban havzas─▒nda bulunan ta┼čtan┬á ara├ž gere├žler buna kan─▒t te┼čkil etmektedir. Bilim adamlar─▒na g├Âre Kafkasya b├Âlgesinde bu┬á kadar erken d├Ânemlerde insan yerle┼čiminin ba┼člamas─▒n─▒n sebebi b├Âlgenin buzul olu┼čumu kuzey s─▒n─▒r─▒ olmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

Morgan da, Mindel ve ├Âzellikle Riss buzulu buzul devrinde, Kafkasya b├Âlgesinden ba┼člayarak, ─░ran yaylas─▒n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ ├Ârten ve Hindiku┼čÔÇÖa, Pamir yaylas─▒na, Tanr─▒ ve Altay da─člar─▒na dayand─▒ktan sonra Lablonovyi ve Stanovoi s─▒rada─člar─▒ndan ta Kam├žatka ucuna kadar uzanan b├╝y├╝k bir buz seddinin varl─▒─č─▒ndan s├Âzetmektedir.

Raymond Furon ise, Kafkas S─▒rada─člar─▒n─▒n kuzeyinde Prehistorik d├Âneme ait olup, bizi fazlas─▒yla ilgilendiren geni┼č topraklardan s├Âz etmektedir. Buras─▒ ┼čimdi, Hazar Denizi, Aral Denizi ile, iki besleyici ├ťmm├╝ Derya( eski Oxus ) ile, Siriderya( eski Yaxarte ) nehirleri i├žinde bulunduran geni┼č Aral-Hazar havzas─▒d─▒r.

KafkasyaÔÇÖn─▒n ve Aral-Hazar havzas─▒n─▒n(T├╝rkistan) buzullararas─▒ birinci devirdeki m├╝sait co─črafi ├Âzelli─či ve iklim durumu itibariyle, d├╝nyan─▒n ilk etnik hareketlerine ve etnolojik te┼čekk├╝l ve geli┼čmelerine sahne olmu┼čtur.

Dolay─▒s─▒yla pek ├žok uygarl─▒─ča be┼čiklik eden bu b├Âlge, do─ču ve bat─▒ k├╝lt├╝r unsurlar─▒n─▒n i├žine kar─▒┼č─▒p kayna┼čt─▒─č─▒, jeopolitik ve jeostratejik a├ž─▒dan d├╝nyan─▒n en ├Ânemli bir b├Âlgesini, yani kayna─č─▒n─▒ olu┼čturmu┼čtur.

Arnold Gehlen ve Pavel Dolukhanov gibi bilim adamlar─▒, tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n yan─▒s─▒ra, ekonomi, toplumsal ve k├╝lt├╝rel geli┼čmelerin d├╝nyan─▒n di─čer b├Âlgelerinden ├Ânce ÔÇť─░lk uygarl─▒k b├Âlgesinin do─čdu─ču┬á Verimli Yar─▒mayÔÇŁ diye tabir edilen co─črafi saha i├žine her iki b├Âlgeyi dahil etmektedirler.

D├╝nyan─▒n Bereketli Alt─▒n Ku┼ča─č─▒nda, hayat ┼čartlar─▒n─▒n kolayl─▒─č─▒, iklimin yumu┼čakl─▒─č─▒, bolluk ve refah gibi amillerin ├žoklu─ču, her iki b├Âlgedeki insan k├╝tlelerinin ba┼čka yerlerde ve ba┼čka ┼čartlar i├žinde ya┼čayan insanlara nisbetle daha fazla ├žo─čalmalar─▒n─▒, pek erkenden uygarla┼čmalar─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Ayni ┼čartlar, medeni eserlerin de buralarda pek erkenden g├Âr├╝lmesine neden olmu┼čtur.

Antropoloji, etnografya ve arkeoloji bize Kafkas dillerini konu┼čan gruplar aras─▒nda daha Tun├ž ve Ta┼č ├ža─člar─▒na kadar uzanan ├žok eski ba─člant─▒lar oldu─čunu kan─▒tlayan yeni malzemeler sa─člamaktad─▒r. Bu halklar, yerli tarihi k├╝lt├╝r miras─▒n─▒n da ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒d─▒rlar. B├╝y├╝k Kafka S─▒rada─člar─▒n─▒n kuzey yama├žlar─▒nda ya┼čayan Abaza-├çerkes ve Waynakh-Da─č─▒stan dil gruplar─▒na ba─čl─▒ halklar─▒n yerli olduklar─▒ ku┼čkusuzdur.

K.H. Ku┼čnaryevaÔÇÖn─▒n verilerine dayanan ─░.M. DyakonovÔÇÖa g├Âre, Kuzeybat─▒ Kafkasya halklar─▒n─▒, bu b├Âlgede tarih ├Âncesi ├ža─člar boyunca var olan arkeolojik k├╝lt├╝rlerle ├Âzde┼čle┼čtirmek gerekir.

Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda Abaza ve ├çerkeslerin yerli halk olduklar─▒n─▒, Eski├ža─č yer adlar─▒ katman─▒ da kan─▒tlamaktad─▒r. Ayr─▒ca bu halklar─▒n dillerinde baz─▒ temel kavramlar i├žin ortak kelimeler kullan─▒lm─▒┼čt─▒r; ├ľrne─čin Deniz, ├žak─▒l ta┼čl─▒ k─▒y─▒, iri deniz bal─▒─č─▒ v.b.

Waynakhlarla Da─č─▒stanl─▒lar─▒n yerli halklar olduklar─▒n─▒ ortaya koyan say─▒s─▒z kan─▒t vard─▒r. Y.I. Krupnov, bug├╝nk├╝ ├çe├žen ve─░ngu┼č halklar─▒n─▒n k├Âkenlerini Ge├ž Tun├ž ├ça─č─▒na ait Kayakent-Horo├žoy k├╝lt├╝r├╝n├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ aras─▒nda aramak gerekti─čini yaz─▒yordu. Antropoloji ve etnografya malzemesi bunu a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir.┬á ─░lgin├žtir ki Strabon, Plutarhos, Gayius Plinius Seund v.b. antik yazarlar da Waynakhlar─▒n ilk atalar─▒ndan bahsetmi┼člerdir.

├ça─čda┼č Waynakh┬á ve Da─č─▒stan dillerini konu┼čanlar─▒n ard─▒llar─▒ ve Hurri-Urartu dillerinin ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒, erken Metal ├ça─č─▒ndan ve hatta belki de Mezolitik ├ça─č─▒ndan( M.├ľ. VIII.-VII.bin yllar) ba┼člayarak Kuzeydo─ču KafkasyaÔÇÖda meskun olan topluluklar─▒n ard─▒llar─▒d─▒rlar. Bu dillerin ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ Kura-Aras Erken Metal ├ça─č─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝n yarat─▒c─▒lar─▒ say─▒l─▒rlar.

Daha ├Ânce R.M. Mun├žayev KafkasyaÔÇÖda Erken Metal ├ça─č─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝n Kafkasya etnik alt katman─▒ i├žin temel olu┼čturdu─čunu tahmin etmi┼č ve ─░ber-Kafkas dil ailesine ba─čl─▒ n├╝fusa ait oldu─čunu ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝.

300 bin-220 bin y─▒l ├Ânce, Alt Paleolitik ├ça─čda, Acheulian( A┼čellen) devrinde Kuban Havzas─▒ insanlar─▒n atalar─▒ ile meskundu. KafkasyaÔÇÖda yakla┼č─▒k 100 kadar A┼čellen mahalli tesbit edilmi┼čtir. Bu an─▒tlar─▒n ├žo─ču, Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda; Maykop yak─▒nlar─▒nda, Abinsk kenti yak─▒nlar─▒ndaki Abadzeh┬á beldesindedir..

150 bin y─▒l ├Ânce Kuban Havzas─▒ Orta A┼čellen insanlar─▒ b├Âlgesiydi. B├Âlgede onlara ait 50 kadar yerle┼čim yeri kal─▒nt─▒s─▒ bulunmu┼čtur. Orta Hacoh( g├╝neyde, Maykop ─░l├žesinde ) yerle┼čimi bunlardan biridir.

100 bin-40 bin y─▒l ├Ânce A┼čellen insanlar─▒n─▒ Mousterien( M├╝sterien ) Orta Paleolitik ─░nsanlar─▒( soyu ) izliyor. Kuban b├Âlgesinde M├╝sterien devrine ait ─░lÔÇÖi yerle┼čimi de ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.┬á Kurc─▒ps, Lu├žkovski, Semiyablonovski, Urupski, Psefirski, Gubski ve Dahovski yerle┼čimlerinde ta┼čtan yap─▒lma alet-edevatlar, e┼čyalar bulunmu┼čtur. Mona┼česki ma─čaras─▒ ve buradaki ayin yeri ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r.

M├╝sterien devrine ait yerle┼čim ve an─▒tlar Kara├žay-├çerkes, Kabardey-Balkar ve Kuzey Osetya( L─▒sogoersk yerle┼čimi) b├Âlgesinde de tesbit edilmi┼čtir.

40 bin-11 bin y─▒l ├Ânce , Kuban b├Âlgesinde Ge├ž Paleolitik ├ça─čdan kalma an─▒t ve buluntular da yeterli miktardad─▒r. ├ľrne─čin,┬á Maykop il├žesindeki Kamennomoskiyerle┼čimi (┬á ma─čaras─▒)┬á ve Maykop yak─▒n─▒ndaki Gubs bar─▒na─č─▒ bunu kan─▒tlamaktad─▒r.

10 bin-5 bin y─▒l ├Ânce Mezolitik ├ça─č( Orta Ta┼č ├ça─č─▒ ), ard─▒ndan Neolitik ├ça─č( Cilal─▒ Ta┼č Devri ) d├Âneminde Kuban Havzas─▒nda ya┼čayan insanlar hayvan besliyorlard─▒. Bu insanlar─▒n bar─▒nd─▒─č─▒ ma─čaralar da bulunmu┼čtur.

V.P. AlekseyevÔÇÖe g├Âre, Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzey inde ya┼čayan┬á Halklar─▒n antropolojik akrabal─▒─č─▒, M.├ľ. VI. Bin y─▒lda, Paleolitik ├ça─čda benimsenen ekonomisinden Neolitik ├ça─č─▒n ├╝retici ekonomisine ge├ži┼č s├╝recinde olu┼čtu.

G├╝rc├╝ arkeolog┬á O.M. Caparidze ise, ├ťst Paleolitik ├ça─čda( M.├ľ. XL.-X. Bin y─▒llar aras─▒nda) Kafkasya k├╝lt├╝rel ve etnik birli─činin olu┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ varsaymaktad─▒r. Onun d├╝┼č├╝ncesine g├Âre, Eski Ta┼č ve┬á Demir k├╝lt├╝rlerinin ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ sonradan Kafkas Dil ve K├╝lt├╝r Birli─či i├žinde yer alan topluluklar─▒n atalar─▒ say─▒labilir.

Kafkasya ├Âtesinin Karadeniz sahilinde,┬á ┼čimdiki Bat─▒ G├╝rcistan ve Abhazya b├Âlgesi, s├Âzkonusu kabile birli─činin olu┼čumunda ba┼čl─▒ca merkezdi. ├ťst Paleoliti─čin erken a┼čamas─▒na ait esas an─▒tlar burada bulunmu┼čtur.

Ba┼čka bir deyi┼čle, bug├╝nk├╝┬á yerli Kafkas k├Âkenli┬á halklar─▒n en eski atalar─▒ olan, ayn─▒ dil ve benzer┬á maddi┬á k├╝lt├╝re sahip akraba topluluklar bu b├Âlgede yerle┼čikti.

G├Âr├╝nen o ki Ge├ž Paleoliti─čin ba┼člar─▒nda Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda hayat i├žin elveri┼čli ko┼čullar vard─▒ ve insanlar kararl─▒┬á bir ┼čekilde bu b├Âlgelere yerle┼čiyorlard─▒.

Ama, Ge├ž Paleoliti─čin Orta d├Âneminde iklim ko┼čullar─▒ iyile┼čti─činden dolay─▒ insan topluluklar─▒, belirli s├╝re i├žinde KafkasyaÔÇÖn─▒n di─čer b├Âlgelerine de yay─▒lm─▒┼člard─▒r. ├ťst Paleoliti─čin sonlar─▒nda KafkasyaÔÇÖn─▒n┬á tamam─▒ art─▒k┬á insanlarla meskundu.

Eski ├ça─čda,┬á Karadeniz sahilinde , Abaza ve ├çerkes halk─▒ bir b├╝t├╝n olarak┬á vard─▒. Sonradan bu halk─▒n i├žinden Abaza ve ├çerkes boylar─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Daha sonralar─▒ da bunlar─▒n i├žinden ├╝├ž├╝nc├╝ bir grup olarak Ub─▒hlar┬á te┼čekk├╝l etmi┼čtir.

G.A. Meleki┼čvili; ÔÇť ─░ber-Kafkas dillerini konu┼čanlar en eski ├ža─člardan beri Trans Kafkasya ve Kuzey Kafkasya topraklar─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒.ÔÇŁ Diyor. Ayni tezi savunan B.A. Kuftin de ÔÇŁ arkeoloji ├žal─▒┼čmalar─▒nda edinilen kan─▒tlar─▒n KafkasyaÔÇÖda Eski ├ça─člardan beri b├╝y├╝k ├žapl─▒ bir etnik de─či┼čime i┼čaret etmedi─čini yazm─▒┼č, eskiden beri bu b├Âlgede k├╝lt├╝rel geli┼čmelerin aral─▒ks─▒z devam etti─čini ve yerel nitelik ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒. ÔÇť┬á belirtmi┼čtir.

Ruslan BetrozovÔÇÖa g├Âre; Eski ├ça─čda etnik ve dil olarak bir b├╝t├╝n te┼čkil eden Abaza-├çerkes-Ub─▒h halk─▒ ayr─▒┼čmadan sonra ge├žen 2,5 ÔÇô 3 bin y─▒l i├žinde bu halklar─▒n dillerinde ├Âylesine ├Ânemli farklar olu┼čmu┼čtur ki art─▒k do─črudan anla┼čmalar─▒ imkans─▒z hale gelmi┼čtir. Oysa dillerinin ve ├Âzellikle de gelenek ve g├Âreneklerinin benzerli─či kolayca fark edilmektedir.

S.A.Starostin ise, Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda Anadilin yakla┼č─▒k olarak M.├ľ.II. ÔÇô I. Bin y─▒llar aras─▒nda b├Âl├╝nd├╝─č├╝n├╝ tahmin etmektedir.

En eski ├ža─člarda etnografya ve dilbilim etnik tarihi ve k├Âken konularda arkeolojik malzemeyi kullanmak ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Ancak, kolay bir i┼č de─čildir. Arkeolojik k├╝lt├╝rler etnik birlik ├Âzelliklerini sadece k─▒smen yans─▒tabilir.

─░lgin├žtir ki KafkasyaÔÇÖda daha M├╝ster d├Âneminde k├╝lt├╝r├╝n yerel ├Âzellikleri belirgindi. Fakat s├Âzkonusu ├ža─čda M├╝ster┬á an─▒tlar─▒n─▒n de─či┼čik an─▒t tipleri, n├╝fusun , ekonomik ve sosyal faaliyetlerinin sadece farkl─▒ boyutlar─▒n─▒ yans─▒tmaktad─▒r.

Halbuki┬á Ge├ž Paleolitik ├ça─č sonunda Kafkasya k├╝lt├╝rleri aras─▒ndaki farklar a├ž─▒k├ža izlenebilmektedir. B├Âylece Kafkasya ├Âtesiyle Kuzey Kafkasya k├╝lt├╝rleri aras─▒nda belirli kopma g├Âr├╝l├╝r. Buzlarla kapl─▒ Ana Kafkas S─▒rada─člar─▒yla ayr─▒lan bu k├╝lt├╝rler belirli farkl─▒l─▒klar kazanm─▒┼člard─▒. Ayn─▒ zamanda KafkasyaÔÇÖn─▒n Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda ve Kuzey KafkasyaÔÇÖda n├╝fusun yer de─či┼čtirdi─čine ve k├╝lt├╝r etkile┼čimine tan─▒k oluyoruz.

BetrozovÔÇÖa g├Âre; b├╝t├╝n Kafkasya halklar─▒ aras─▒nda karma┼č─▒k ve acaip ba─člant─▒lar vard─▒r. Dil a├ž─▒s─▒ndan KafkasyaÔÇÖdaki b├╝t├╝n bu anla┼č─▒lmas─▒ zor farkl─▒l─▒k ve ayr─▒┼č─▒m, en ├Ânemli nitelikler kapsam─▒nda asl─▒nda tek bir k├╝lt├╝r d├╝nyas─▒ izlenimini vermektedir.

Hen├╝z ├ťst Paleolitik ve Mezolitik ├ça─člarda KafkasyaÔÇÖda k├╝lt├╝r├╝n m├╝nferit b├Âlgeleri ve ├╝├ž varyant─▒ a├ž─▒k├ža se├žilebilir; Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda Gubs, Kuzeydo─ču KafkasyaÔÇÖda ├çoh ve G├╝ney KafkasyaÔÇÖda ─░meret k├╝lt├╝rleri. B├Âylesine erken d├Ânemde ortaya ├ž─▒kan tarihsel ve k├╝lt├╝rel( hatta belki etnik) farkl─▒l─▒klar, sonraki devirlerde daha da netle┼čmi┼č ve kesinle┼čmi┼čtir.

Paleolitik d├Ânemde do─ča olaylar─▒ndan dolay─▒ insanlar belli d├Ânemlerde KafkasyaÔÇÖda ya┼čam─▒┼č bazen de KafkasyaÔÇÖy─▒ terk etmek zorunda kalm─▒┼člard─▒r. D├Ânemin ortalar─▒na kadar yerk├╝re ├žok hareketli idi. Da─č olu┼čumlar─▒, volkanlar ve b├╝y├╝k gelgitler bu d├Ânemdeki insan ya┼čant─▒s─▒n─▒ tamamen etkilemi┼čtir.

KafkasyaÔÇÖda o d├Ânemlere ait altm─▒┼čtan fazla insan yerle┼čimi bulunmu┼čtur. Yerle┼čimin yo─čunla┼čt─▒─č─▒ yerler ise, Ad─▒gey b├Âlgesinde Ps─▒j(Kuban), Hodz, Marta, Psekups ve Kuraps k─▒y─▒lar─▒ idi. B├Âlgedeki ilk yerle┼čim yerlerinde buzul ├Âncesi Paleolitik d├Âneme ait kaba yontulmu┼č ta┼č ve kemik aletler, bunlar─▒ yapan d├Ânem insan─▒(Homo Erectus-.├çerkescesi Ha) kemik kal─▒nt─▒lar─▒ ile birlikte bulunmu┼čtur.

Ortaya ├ž─▒kar─▒lan en b├╝y├╝k yerle┼čim yeri olan Abzekh b├Âlgesinde 2.500ÔÇÖden fazla ta┼č alet bulunmu┼čtur. Kafkasya ÔÇśn─▒n do─čusuna Hazar DeniziÔÇÖne kadar bu tip bulgulara rastlanmaktad─▒r. Bu bulgular─▒n ├žo─ču , zaman─▒m─▒zdan 80-35 bin y─▒l ├Âncesi Paleolitik devrinin orta d├Ânemlerine aittir.

Bu devirde insanlar ta┼č─▒ daha ustaca i┼člemeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Besin kaynaklar─▒na ula┼čma teknikleri artm─▒┼č ve dolay─▒s─▒yla besin kaynaklar─▒ ├žo─čalm─▒┼čt─▒r.

Kabardey b├Âlgesi Nal├ž─▒k ┼čehri yak─▒nlar─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda Ta┼č ├ça─č─▒ insan─▒ ÔÇť NeanderthalÔÇŁ tipine benzeyen bir kafatas─▒, ayr─▒ca 1924 y─▒l─▒nda, arkeolog G. Bonto ve O. Smotovski bu tipin kal─▒nt─▒lar─▒n─▒ K─▒r─▒mÔÇÖda Kiik Koba ma─čaras─▒nda da bulmu┼člard─▒. Kafatas─▒n─▒n oylumu 1.500 cm. k├╝p dolay─▒nda olup, g├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒n ortalamas─▒ndan(1.400-1.500 cm.k├╝p) biraz fazlad─▒r.

Bu d├Ânemde insan yerle┼čiminin oldu─ču yerlerden biri de KrasnadorÔÇÖa 40 km. uzakl─▒kta bulunan ÔÇť ─░l ÔÇťdir. 10 kilometre karelik bir alan─▒ kapsayan bu b├Âlgede 15 ├že┼čit hayvana( ├Ârne─čin mamut, bizon, at v.b.) ait 3.377 adet kemik bulundu. M─▒zrak u├žlar─▒, av baltalar─▒, b─▒├žaklar v.b. alet ve malzemelerden ─░L b├Âlgesindeki yerle┼čimin ├žok uzun s├╝re devam etti─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. B├Âlge insan─▒ yuvarlak evler in┼ča etmeye ba┼člam─▒┼č, avc─▒l─▒k ve toplay─▒c─▒l─▒kla ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.

Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝ney yama├žlar─▒nda, Karadeniz sahilinde ya┼čayan d├Ânem insan─▒ ÔÇť┼×ellenÔÇŁ ve ÔÇťM├╝sterienÔÇŁ k├╝lt├╝r evrelerini ya┼čam─▒┼čt─▒r. M├╝sterien d├Âneminde b├Âlgede ya┼čayan ÔÇťNeanderthalÔÇŁ insan─▒n─▒n ya┼čam─▒nda b├╝y├╝k de─či┼čiklikler oldu. KaradenizÔÇÖin su seviyesi┬á 80-110 mt. al├žald─▒. Ard─▒ndan so─čuklar ba┼člad─▒ ve g├Âky├╝z├╝n├╝ sis kaplad─▒. Kafkas insan─▒ do─čan─▒n bu ac─▒mas─▒zl─▒─č─▒ kar┼č─▒s─▒nda kendisini koruyacak ma─čaralara girmek, g├╝c├╝n├╝n yetti─či yaban hayvanlar─▒na ve av hayvanlar─▒n─▒n derilerini y├╝zerek k├╝rklerini giymek zorunda kald─▒. Oca─č─▒ndan ate┼či eksik etmedi.

UYGARLI─×IN TEMEL TA┼×LARINDAN ATE┼×:

Ate┼čin nas─▒l bulundu─ču ve ba┼člang─▒├žta hangi ama├žlar i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒, toplumsal k├Âkenler ├╝zerine ara┼čt─▒rma yapan bilim adamlar─▒n─▒n b├╝y├╝k ilgisini ├žeken bir konudur.

Julius Lippert, ate┼čin insanl─▒k tarihindeki b├╝y├╝k ├Ânemini ┼č├Âyle dile getiriyor:ÔÇŁ Ate┼č her ┼čeyden ├Ânce so─čuktan korumaya ve etobur hayvanlar─▒n gece sald─▒r─▒s─▒na kar┼č─▒ korunmay─▒ sa─člad─▒. Ate┼č, belli bir yerle┼čme yerinin g├╝venilir bek├žisiydi. Bu da insanlar─▒n yerle┼čme yerlerini hayvanlar─▒n egemenli─činde bulunan alanlara ve serin yaylalara so─čuk kuzey topraklar─▒na yay─▒lmalar─▒na olanak sa─člad─▒.ÔÇŁ

Ate┼čin kullan─▒m─▒ ├žok ├Ânemliydi. ─░nsan─▒ so─čuktan ve┬á etobur hayvanlardan korudu─ču gibi, yiyeceklerini de pi┼čirmeye yaryordu. F. Engels, ate┼čin elde edilmesi neticesindeÔÇŁÔÇŽ─░nsana ilk kez bir do─ča g├╝c├╝ kar┼č─▒s─▒nda egemenlik sa─člad─▒ ve b├Âylece onun hayvan d├╝nyas─▒ndan kesinlikle ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ belirtmi┼čtir.

Toplumsal ve s─▒nai ama├žlarda kullan─▒lmak ├╝zere insan denetimine giren ate┼č, insan t├╝r├╝n├╝n iki ayak ├╝zerinde do─črulmas─▒nda yard─▒mc─▒ oldu. Ate┼čin iki y├Ânl├╝ etkilerini betimleyen PlinyÔÇÖden ┼ču s├Âzleri aktar─▒yor Benjamin Farrington: ÔÇťAte┼č, do─čan─▒n ├Âl├ž├╝s├╝z ve e┼čsiz bir par├žas─▒, sana yok edici demek mi daha do─čru, yarat─▒c─▒ demek mi ? ÔÇť

─░┼čin g├╝├žl├╝─č├╝, insanlar─▒ zamanla bulduklar─▒ ate┼či ├Âzenle korumaya y├Âneltti. Kafkas insan─▒ ate┼či bulmakla kalmay─▒p, kendileri de yakabilir duruma gelmi┼člerdir.

.Kafkas toplumunda ÔÇťate┼čÔÇŁ ile ilgili pek ├žok deyim bulunmaktad─▒r. ├ľrne─čin; ├çerkes dilinde ÔÇť┬á Mefehu ap┼či ÔÇť( Ate┼čin yans─▒n), en de─čerli selam anlam─▒nda hala ya┼čamaktad─▒r. Abaza dlinde de┬á benzeri ÔÇť Wuka─čna y─▒m├žaraa─čatÔÇť( Duman─▒n s├Ânmesin) deyimi vard─▒r. Eve yeni ayak basan gelin i├žin yap─▒lan Huahualarda(s├Âylencelerde), iyi dileklerde ÔÇť Wuna┼čÔÇÖa┼čha M─▒jet─▒ jeu, Wu─▒tkhajen Wupsour ÔÇť( Oca─č─▒n s├Ânmeden huzur i├žinde ya┼ča) denirdi. Ate┼čin s├Ânmeden yanmas─▒ en b├╝y├╝k dilekti. Bu nedenledir ki, (Le─ču─▒ne) gelin odas─▒na kimi zaman ( Mafe Wune-Ate┼č odas─▒) denmi┼čtir. Waynakhlarda da ate┼čin ├Ânemli bir yeri vard─▒r. Nitekim en b├╝y├╝k k├Ât├╝ s├Âz ya da beddua ate┼č ├╝zerinedir. Birine k─▒z─▒nca ÔÇť baban─▒n ate┼či s├Âns├╝nÔÇŁ derler. Ate┼či muhafaza eden evin kad─▒n─▒d─▒r.

PROMETE ─░LE ─░LG─░L─░ EFSANE

├çerkes Yi─čitlik Destan─▒ NartlarÔÇÖdaki Savs─▒r─▒koÔÇÖn─▒n ├Âzellikleri ile eski Grek mitolojisindeki ├Âzellikler birbirine benzemektedir. Nart Savs─▒r─▒koÔÇÖnun ate┼či getirmesini anlatan t├╝rk├╝y├╝ an─▒msayal─▒m ve onu Grek s├Âylencesiyle kar┼č─▒la┼čt─▒ral─▒m;

ÔÇŽNartlar seferdeyken ┼čiddetli bir tipiye yakalan─▒r ve zor bir duruma d├╝┼čerler. Yanlar─▒nda ate┼č yoktu. Ancak, hi├ž beklemedikleri bir anda, arkalar─▒ndan Savs─▒r─▒ko yeti┼čir ve hemen ondan ate┼č isterler.

G├Âk kubbe ad─▒na ant┬á i├žerim,
Yalan─▒m varsa can─▒m ├ž─▒ks─▒n,
Ger├žekten ate┼čim yok,
Yok ama bulur getiririm !

Diyor. Savs─▒r─▒ko, At─▒ ThojiyÔÇÖe atlay─▒p ate┼č getirmek i├žin korkun├ž Y─▒nijin (dev) yan─▒na gidiyor, zorluklar─▒ a┼č─▒p onu alt ediyor ve ate┼či Nartlara getiriyor. Nart atl─▒lar─▒ i├žin b├╝y├╝k bir ate┼č yak─▒yor. Bundan daha sevindirici bir ┼čey olamazd─▒ o an Nartlar i├žin !

Nart Savs─▒r─▒ko insanl─▒─ča bir yard─▒mda bulunuyor. Onlar─▒n mutlulu─ču i├žin can─▒n─▒ di┼čine tak─▒p b├╝y├╝k bir u─čra┼č veriyor. Bu ├Âzellikleriyle ├çerkes Savs─▒r─▒koÔÇÖsu ile Grek PrometheusÔÇÖu birbirine benziyorlar.

Nart Savs─▒r─▒ko gibi, ate┼či getiren Prometheus da insanlar─▒n mutlulu─ču i├žin u─čra┼č veriyor. Grek s├Âylencesine g├Âre Prometheus, Tanr─▒lar Tanr─▒s─▒ ZeusÔÇÖtan ├žald─▒─č─▒ ate┼či insanlara getiriyor. Tanr─▒lara kar┼č─▒ geldi─či, Tanr─▒ s├Âz├╝n├╝ dinlemedi─či i├žin, Prometheus, ZeusÔÇÖun buyru─čuyla Kafkas Da─č─▒ÔÇÖnda zincire vuruluyor. Bu olay─▒n ayn─▒s─▒, ├çerkes anlat─▒s─▒nda Nesren ÔÇô Ja├žÔÇÖe ÔÇśnin de ba┼č─▒na geliyor. Onu da Kafkas Da─č─▒ÔÇÖna zicirliyorlar:

ÔÇť Eyvah, eyvah ! Nart NesrenÔÇÖe,
Nesren ÔÇô Ja├žÔÇÖeÔÇÖye,
Ne gibi bir yanl─▒┼č yapt─▒n sen,
Tanr─▒ buyru─čunu,
Hi├že mi sayd─▒n sen,
Sen Tanr─▒n─▒n gazab─▒na u─črayan,
Sen da─ča kald─▒r─▒lan,
Sen zincire vurulan.ÔÇŁ

Diyor, ├çerkes t├╝rk├╝s├╝( p┼č─▒natle).

Ate┼čin elde edili┼čini bildiren en eski insanl─▒k an─▒lar─▒ KafkasÔÇÖa ba─čl─▒d─▒r. Bu an─▒lar─▒n ve kelimelerin kayna─č─▒ da Kafkas├ža olup, yabanc─▒lara da yayd─▒lar. Promete ad─▒ ile an─▒s─▒n─▒n da KafkasyaÔÇÖdan yay─▒ld─▒─č─▒ bilinir. Antik ├ça─č yazarlar─▒ndan Rodoslu Apollon, Strabon, Flyost Rat ve Flavi Arryn KafkasyaÔÇÖn─▒n Promete gibi kahramanlara ├žok eskiden beri sahip olduklar─▒n─▒ belirtiyorlar.

N.Y. Marr Prometheus efsanesinin Kafkas k├Âkenli oldu─čunu belirtmektedir. Akakiy Tseretelli, bir vesile ile, PrometheusÔÇÖun KafkasyaÔÇÖda do─čdu─čundan s├Âzetmi┼čtir. B├╝y├╝k Alman D├╝┼č├╝n├╝r├╝ Hegel, antik yazar HerodotsÔÇÖun yaz─▒lar─▒n─▒ incelerken, Greklerin Tanr─▒lar─▒n ├žo─čunu ba┼čka ├╝lkelerden getirdiklerini, d─▒┼čar─▒dan al─▒nan bu yabanc─▒ mitler(s├Âylenceler) Grekler taraf─▒ndan yeniden yo─črulmu┼č ve geli┼čtirilmi┼čtir. Fakat bu arada, benimsedikleri bu yabanc─▒ teogoniler, Grekler taraf─▒ndan genellikle Tanr─▒lar─▒ yerici ├Âyk├╝lere d├Ân├╝┼čt├╝rm├╝┼člerdir.

Ate┼č ile ilgili bir ba┼čka destan tekstinde ad─▒ ge├žen Thamade Nart Nesren Ja├žÔÇÖe┬á┬á zaman─▒nda┬á k├Ât├╝ Pakue, insanlar─▒n elindeki ate┼či ├žal─▒p da─člara Yinijlerin(devlerin) yurduna ka├ž─▒r─▒r. Toplum ate┼čsiz kal─▒nca lider Nesren Ja├žÔÇÖe, yollara d├╝┼čer ve ate┼či geri getirmek i├žin u─čra┼č─▒r. Hatta ate┼či Tanr─▒lardan almak i├žin onlara kar┼č─▒ gelir.Tanr─▒lar─▒n gazab─▒ndan korkan insanc─▒klar onlara yaranmak i├žin Nesren Ja├žÔÇÖeÔÇÖyi Oshamefe da─č─▒na ├živilerler. ├ťzerine sald─▒klar─▒ kartal b├╝t├╝n g├╝n NesrenÔÇÖin ci─čerlerini gagalar. Yaras─▒ ak┼čamlar─▒ kapan─▒r. Fakat, kartal her g├╝n bu i┼člemi s├╝rd├╝r├╝r. NesrenÔÇÖin ├žekti─či i┼čkence s├╝rer gider. Onun yard─▒m─▒na H─▒m─▒┼č o─člu Nart Peterez yeti┼čir. Katal─▒ ├Âld├╝r├╝r. Ellerinde ate┼č ile birlikte d├Ânerler.Bu destan tekstinin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ M.├ľ.V-IV. Binlere rastlamaktad─▒r. Belki de ├çerkeslerin ate┼či hen├╝z yeni tan─▒d─▒klar─▒ ├ža─člara uzanmaktad─▒r.

Kafkasya b├Âlgesi otoktonlar─▒nda, ├çerkes toplumunda kullan─▒lan ÔÇťPr─▒m─▒thaÔÇŁ(─░lk Tanr─▒) veya ÔÇťPeremathaÔÇŁ(├ľncekilerin Tanr─▒s─▒) s├Âzc├╝─č├╝, Yunanca ÔÇťPrometheusÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ifade etmek istedi─či anlam ile ayn─▒d─▒r. Bat─▒n─▒n ├Ârnek olarak ald─▒─č─▒ uygarl─▒k kahraman─▒ ├Âz be ├Âz┬á Kafkas orijinlidir. G├Âr├╝l├╝yor ki eski YunanistanÔÇÖ─▒n en eski hat─▒rat─▒ Kafkasya ile ilgilidir.

PrometeÔÇÖnin Kafkasl─▒─č─▒ hakk─▒nda bilim d├╝nyas─▒nda ├že┼čitli g├Âr├╝┼čler vard─▒r. Bir k─▒sm─▒, Promete mtifinin KafkasyaÔÇÖya Eski YunanistanÔÇÖdan geldi─čini, di─čer bir k─▒s─▒m, Promete efsanesinin ├Ânce KafkasyaÔÇÖda do─čdu─čunu, daha sonra Yunan toplumuna gitti─čini yazar. Baz─▒lar─▒ da, Promethe Eski Yunan tolumunda zaten vard─▒; KafkasyaÔÇÖda b├Âyle kahramanlar her zaman vard─▒. Bunlar─▒ ayr─▒ ayr─▒ d├╝┼č├╝nmek gerek, derler.

├ľzdemir ├ľzbay(Yismeyl) ise, ÔÇťUygarl─▒k ate┼č ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. Uygarl─▒─č─▒, ate┼či insano─čluna ta┼č─▒yan ister ├çerkeslerÔÇÖdeki Sosr─▒kua, Nesren veya Prometheus olsun, ister AbhazlarÔÇÖdaki Abr─▒tskil, ├çe├ženlerÔÇÖdeki Pharmat, G├╝rc├╝lerÔÇÖdeki Amiran veya ErmenilerÔÇÖdeki Artamadz olsun, bu destan kahramanlar─▒n─▒n hepsi KafkasyaÔÇÖn─▒n t├╝m d├╝nyan─▒n ÔÇť Kafda─č─▒ ÔÇť olarak bildikleri o cennet ve masal ├╝lkesinin ├žocuklar─▒d─▒r. Bu ├╝lkede ya┼čayan ve tarihin bilinen ├ža─č─▒ndan bu yana bu ├╝lkenin ger├žek sahibi olan Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n ├╝retti─či k├╝lt├╝rd├╝r. ─░┼čte b├Âyle, PrometheÔÇÖnin v├╝cudu zincire ba─čl─▒d─▒r, ama y├╝re─či ve kafas─▒ hep ├Âzg├╝rd├╝r.

Demek ki, Promete efsanesinde, aristokrat imtiyazlar Tanr─▒larda da olsa, buna raz─▒ olamayan halk├ž─▒ bir duygu vard─▒r. Belki de ate┼č yakan ilk insanda Tanr─▒ kudreti bulup onu tanr─▒la┼čt─▒ran bir inan─▒┼č┬á hakimdir.

 

İKİNCİ  KISIM
MEZOL─░T─░K D├ľNEMDE ├çERKES TOPLUMUNDA YA┼×AM D├ťZEN─░┬á

Epipaleolitik olarak da adland─▒r─▒lan Mezolitik tarihi, son zamanlarda, Paleolitik ile Neoliti─čin aras─▒na giren k├╝lt├╝rler i├žin kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Nedenine gelince, ger├žekten de ne Paleoliti─če ve ne de Neoliti─če sokulabilen baz─▒ ├Âyle k├╝lt├╝rler vard─▒r ki, bunlar bir iki ana ayr─▒m─▒n aras─▒ndaki bo┼člu─ču doldururlar.108

├ľrne─čin, Paleolitik d├Ânem sonlar─▒nda Kuzey AfrikaÔÇÖda geli┼čmeye ba┼člayan ÔÇťCapsienÔÇŁ medeniyeti ├žok geli┼čmi┼č bir k├╝lt├╝r├╝ yans─▒tt─▒─č─▒ndan ÔÇťMezolitikÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan ge├ži┼č safhas─▒na girmektedir.

Mesos=Orta, ara ve Lithos=ta┼č s├Âzc├╝klerinden t├╝retilerek Mezolitik yani ÔÇťOrta Ta┼čÔÇŁ ya da ÔÇťAra Ta┼č ├ça─č─▒ÔÇŁ olarak da tan─▒mlanan bu d├Ânemin teknolojik a├ž─▒dan yeni ekolojik ortama k├╝lt├╝rel bir ge├ži┼če yans─▒tmaktad─▒r.109

Bu d├Ânemde Kuzey AfrikaÔÇÖda g├Âr├╝len ÔÇťCapsienÔÇŁ Medeniyetine benzer ekonomik ko┼čullar K─▒r─▒m ve Kafkasya b├Âlgesinde de vard─▒.110

Buzul ├ža─č─▒n─▒n sonlar─▒ (W├╝rm) ve Holosen ├ža─č─▒n─▒n ba┼člar─▒na do─čru yani iklim ko┼čullar─▒n─▒n belirlenmesi ile birlikte buzullar kuzeye do─čru ├žekildi. ─░klimde ─▒s─▒nma ile birlikte erimeye y├╝z tutan buzullar─▒n sular─▒ orman, tundralar─▒ ve bozk─▒rlar─▒ istil├ó etti.

Bu geli┼čmeler g├╝n├╝m├╝zdekini and─▒ran yeni ├ževre ortamlar─▒n─▒n belirmesine yol a├ž─▒yordu. Bununla ilgili olarak bitki ve hayvan t├╝rleri de de─či┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒.111 Mamut, ren geyi─či ve bizon s├╝r├╝leri ile atlar ya g├Â├ž ettiler, ya da ├Âld├╝ler. Yerlerini daha k├╝├ž├╝k ve ├ževik alanlara b─▒rakt─▒lar. ─░ri hayvanlar─▒n yok olu┼člar─▒ ile birlikte bunlar─▒ avlayarak ya┼čayan insanlar─▒n ekolojik ortamdaki bu k├Âkl├╝ de─či┼čimlere ayak uydurmakta gecikmediler.

Holosen ├ça─č─▒n ilk d├Ânemlerinde, Granettiyen ve Madaleniyen ma─čara insanlar─▒n yerini, geni┼č ormanlar i├žindeki a├ž─▒kl─▒k alanlara, deniz ya da g├Âl k─▒y─▒lar─▒na ve nehir yataklar─▒ boylar─▒na da─č─▒lan, orman hayvanlar─▒, vah┼či ku┼člar─▒ ve bal─▒klar─▒ avlamakla ve tuza─ča d├╝┼č├╝rmekle u─čra┼čan gruplar alm─▒┼čt─▒r.112

Mezolitik d├Ânem, b├╝y├╝k de─či┼čmeler d├Ânemiydi. Buzul devrinin sona ermesiyle insanlar daha uzak yerlere gidebildiler, ya da av hayvanlar─▒n─▒n y├Âreden uzakla┼čmas─▒yla avlanmalar─▒ g├╝├žle┼čti─či i├žin, ger├žekte buna zorland─▒lar.

Georges Poisson, ÔÇťBuzul devrinin sonunda, eski ─▒rklar─▒n baz─▒ arta kalanlar─▒ yan─▒nda, bug├╝nk├╝ Avrupa sekenesinin kayna─č─▒n─▒ te┼čkil eden yeni ─▒rklar─▒n ani ve kesif bir ┼čekilde ÔÇťMezolitikÔÇŁ denilen devirde meydana ├ž─▒kt─▒klar─▒ndanÔÇŁ s├Âz etmektedir.113 Yeni ─▒rklardan Sol├╝treen sanat─▒n temsilcisi olup, Kafkasya b├Âlgesinden yay─▒lan ÔÇťKokaziklerÔÇŁ ile ilgili detay bilgi bir ├Ânceki b├Âl├╝mde verilmi┼čtir.

Ta┼č devri ortalar─▒nda iklimde g├Âr├╝len ─▒s─▒nmayla birlikte, ya─č─▒┼č ve nemlilik oran─▒n─▒n artt─▒─č─▒, ─▒l─▒man iklim ko┼čullar─▒n─▒n yayg─▒nla┼čt─▒─č─▒, ormanl─▒k steplerin g├Ârece ├žo─čald─▒─č─▒ da─člardaki ormanl─▒k b├Âlgelerin alt s─▒n─▒rlar─▒nn g├╝n├╝m├╝ze oranla birka├ž y├╝z metre daha al├žak oldu─ču, uzun ve kuru yazlar─▒n azald─▒─č─▒, kar ya─čmur ya─č─▒┼člar─▒n artt─▒─č─▒, say─▒s─▒z akarsu debilerinin daha ├žok oldu─ču varsay─▒lmaktad─▒r.114

Bu do─čal ko┼čullar alt─▒nda, Kafkas s─▒ra da─člar─▒ ├╝zerindeki bitki ve hayvan ├Ârt├╝s├╝n├╝n de─či┼čik ve zengin oldu─ču, geni┼č, yayg─▒n ├žam ormanlar─▒n alt─▒nda g├╝rgen orman ba┼člar. I┼č─▒kl─▒ b├Âlgelerde me┼če, kestane, ceviz, karaa─ča├ž, ─▒hlamur, ├ž─▒nar, yabani elma, armut, ayva koru├žuklar─▒, s─▒k b├Âlgeli g├╝rgenler aras─▒nda birbirini izler. Sarma┼č─▒kl─▒ a─ča├ž g├Âvdelerine ├Âteki bitki ve yabani ├╝z├╝mler kar─▒┼č─▒r, dallara sar─▒l─▒r. E─črelti a─čac─▒ ve daha bir ├žok bitki da─č eteklerinde s─▒n─▒rs─▒z perdecikler olu┼čtururlar.

Ye┼čil ├žay─▒rlar ancak y├╝ksek e─čri d├╝zl├╝klerde ya da platolardad─▒r. Alt taraflar ise ├žal─▒l─▒k ┼čeklinde fundal─▒klarla ├Ârt├╝l├╝d├╝r.

Kuzeye uzanan stepte yabani tah─▒ll─▒ otsu bitkilerin (├Ârne─čin arpa, yulaf, dar─▒ gibi) yayg─▒n olarak kendili─činden yeti┼čmekte oldu─ču, daha kuzeylerde ise, buzullar─▒n ├žekilmesiyle geni┼č arazinin batakl─▒k ve tundralarla kapland─▒─č─▒ saptanmaktad─▒r.

─░nsan─▒n ba┼člang─▒├žta a─ča├žlar─▒ keserek orman a├žma olanaklar─▒ olmad─▒─č─▒ndan, a─ča├žlar─▒n daha seyrek oldu─ču yerlerde, Karadeniz, Azak Denizi ve Hazar Denizi k─▒y─▒lar─▒nda, kuzeyden veya Kafkas da─člar─▒ndan akan nehir ve ─▒rmaklar ile, g├Âl k─▒y─▒lar─▒nda, kuru ve kumlu fundal─▒klarda ├Ânceleri deri, a─ča├ž dallar─▒ ve yapraklar─▒yla ├Ârt├╝len ├žad─▒rlarda bar─▒nd─▒lar.115

Daha sonra y─▒rt─▒c─▒ hayvan ve d├╝┼čmanlardan korunmak amac─▒yla, genellikle batakl─▒k b├Âlgelerde, g├Âllerde, bazen kuru kesimlerde direklerin ├╝st├╝ne kurduklar─▒ evlerde ya┼čad─▒lar. Odalar─▒n ortas─▒nda ocak vard─▒. Ayd─▒nlatmak i├žin ├že┼čitli ┼čekillerdeki kaplar i├žinde bulunan ya─ča bast─▒r─▒lm─▒┼č fitiller ya da a─ča├ž yongas─▒ kullan─▒l─▒yordu.

B├╝y├╝k ot├žul hayvanlar─▒n yava┼č yava┼č yok olmas─▒ neticesinde, KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan d├Ânem insan─▒n─▒n besin kayna─č─▒, daha narin yap─▒l─▒ karaca, geyik, yabani teke ve domuz, kurt ve daha k├╝├ž├╝k hayvanlardan olu┼čan, daha g├╝├ž bulunan ve daha da─č─▒n─▒k ya┼čayan ├žok ├že┼čitli av hayvanlar─▒n─▒ kapsayan bir kayna─ča d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Kafkas insan─▒, deniz ve g├Âl k─▒y─▒lar─▒nda, nehir ve ─▒rmaklar─▒n a─č─▒zlar─▒ndaki a─ča├žlar─▒ keserek tar─▒m─▒n ilk bi├žimi olan orman a├žmay─▒ ├Â─črendi. Ancak, topra─č─▒ ekmeye ba┼člamadan ├Ânce, s├╝r├╝ halinde yakalad─▒klar─▒ koyun, ke├ži, s─▒─č─▒r, domuz, geyik ve at gibi yaban─▒l hayvanlardan ihtiya├ž fazlas─▒ olanlar─▒ ma─čaralarda yahut daha sonra yenmek ├╝zere elde tutmaya ve dolay─▒s─▒yla beslemeye ba┼člad─▒lar. Gerektik├že kesip yediler.

Fakat, zamanla s├╝r├╝lerdeki baz─▒ hayvanlar─▒n yavrulamas─▒, yaban─▒l hayvanlar─▒ ehlile┼čtirmek ve yeti┼čtirmek (terbiye etmek) d├╝┼č├╝ncesini geli┼čtirdi. Ancak, burada ehlile┼čtirmekle yeti┼čtirmeyi ay─▒rt etmek gerekiyor. Avdan kaynaklanan hayvanc─▒l─▒k (├žobanl─▒k) niteli─či itibariyle bu konuda uzmanla┼čan erke─čin i┼či oldu.

─░nsan─▒n en eski ev hayvan─▒, k├Âpektir. Arnold Gehlen, bunlar─▒n ve tavuklar─▒n en eski t├╝rlerinin, yerle┼čim alanlar─▒n─▒n yak─▒nlar─▒nda biriken bir├žok yiyecek art─▒klar─▒ y├╝z├╝nden insanlar─▒n yan─▒na kendilerinin gelmi┼č olduklar─▒n─▒116 belirtmektedir.

Bu d├Ânemde, vah┼či ├žakal ve kurttan evcille┼čtirilen k├Âpek tekil av─▒nda avc─▒lara yard─▒mc─▒ olmu┼čtur117. K─▒r─▒mÔÇÖda ve KafkasyaÔÇÖdaki Mezolitik┬á┬á d├Ânem(M.├ľ.VIII.-IV.biny─▒lda) yerle┼čim alanlar─▒nda s─▒k s─▒k k├Âpek kal─▒nt─▒lar─▒na da rastlanm─▒┼čt─▒r.118 Zaman i├žerisinden ke┼čfedilen yay insan─▒ m─▒zrakla savunmak zahmetinden kurtard─▒─č─▒ gibi, insane, ok ve yayla g├╝├žl├╝ ve uzun menzilli bir silaha sahip olur. Toplay─▒c─▒l─▒k faliyetlerde av─▒n ├Ânemini birden bire art─▒r─▒r.119

Ancak, bu d├Ânemde ok ve yay─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ tekil av─▒, toplulu─čun gerekli besinini s├╝rekli ve g├╝venli bi├žimde kolay sa─člayamad─▒─č─▒ndan, toplay─▒c─▒l─▒─č─▒n yeniden canland─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Av pe┼činde g├Â├žebelik, insan toplulu─ču teknikleri ve ekonomilerini geli┼čtirdi, ke┼čfedilen mengene sayesinde ta┼č teknolojisinde ilerleme kaydedildi. Hayvan kemiklerinden ve boynuzlardan alet yap─▒m─▒nda yararlan─▒l─▒r oldu. Ara├ž ve gere├žler daha kullan─▒┼čl─▒ hale getirildi. Eski hantal silah ve aletlerin yerine ├žakmak ta┼č─▒ndan, tahta ya da kemik kabzalar, ya da saplar takarak b─▒├žaklar, ok u├žlar─▒, minik oltalar, balta ve orak gibi kompozit (bile┼čik) aletler yapt─▒lar. Bu da ├╝retimde bi├žme i┼čleminin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir. ├çe┼čitli yollarla yeni d├Ânem ko┼čullar─▒na uyum sa─člayarak Nezolitik diye bilinen k├╝lt├╝rleri geli┼čtirdi.120

1924-26 y─▒llar─▒nda KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeydo─čusunda Yaksay b├Âlgesinde K├Âbeg k├Ây├╝ndeki yerle┼čim alan─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda iki tabaka bulunmu┼čtur. ─░kinci, yani en a┼ča─č─▒ tabakada ├žakmak ta┼č─▒ par├žalar─▒, keza ├žakmak ta┼č─▒ndan temrenler, k─▒ska├žlar, ├žeki├žler bulundu─ču gibi, cilal─▒ ta┼č aletler de elde edilmi┼čtir. Bunlar aras─▒nda ortas─▒ delinmi┼č ta┼člarla ├žeki├ž ve baltalar ├Ânemlidir.121

Bu eserlerden burada ta┼čtan ara├ž ve gere├ž tekni─či ilerlemi┼č oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Buna paralel olarak insan d├╝┼č├╝ncesi geli┼čmi┼čtir. ─░nsanlar klan hayat─▒na ge├žmi┼člerdir. Bu d├Ânemde KafkasyaÔÇÖda anasoylu bir toplumsal ├Ârg├╝tlenme vard─▒. Yerle┼čimler daha ├žok da─č eteklerinde, al├žak tepelerde ve oralarda olup, yerle┼čimin yo─čunla┼čt─▒─č─▒ yer Kuban havzas─▒ idi.

Bu d├Ânemde en ├Ânemli yerle┼čim yerleri Gub, Setenay, TugupsÔÇÖdur. Buralarda ├žok say─▒da e┼čya ele ge├žmi┼čtir. ├ľrne─čin, SetenayÔÇÖda 15565 par├ža e┼čya bulunmu┼čtur. Setenay b├Âlgesinde bulunan kemiklerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ kadar─▒yla, b├Âlge insan─▒n en ├Ânemli av─▒ at idi. Gub yerle┼čiminde ise, birbirinden farkl─▒ o kadar ├žok e┼čya bulundu ki, bilim adamlar─▒ buraya ÔÇťGub K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdir. Gub ve ├ľn AsyaÔÇÖda bulunan ara├ž ve gere├žler b├╝y├╝k benzerlikler g├Âstermektedir.122

KafkasyaÔÇÖn─▒n merkezinde Baksan havzas─▒nda da ÔÇťGubÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝ne yak─▒n k├╝lt├╝rler geli┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin ÔÇťSosr─▒ko Ma─čaras─▒ÔÇŁnda kemikler, boyundan ve ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č, geli┼čmi┼č benzer ara├ž gere├žler bulunmu┼čtur. Sosruko yerle┼čimde toplay─▒c─▒l─▒─č─▒n olduk├ža geli┼čmi┼č oldu─čunu g├Âsteren ba┼čka bir bulgu ise tek bir yerde 2600 salyangoz kabu─čunun bulunmas─▒d─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda yine ayn─▒ yerle┼čimde tah─▒l toplay─▒c─▒l─▒─č─▒nda kullan─▒lan ve birka├ž par├žaya ayr─▒labilen aletler bulundu.123

Kafkasya b├Âlgesinde kullan─▒lan silahlar─▒n zaman─▒n icap ve tekam├╝llerine uyarak bi├žim de─či┼čtirdi─čini, yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar ile, bir k├╝lt├╝r kal─▒nt─▒s─▒ olarak atalar─▒m─▒zdan kalan eserlerden anl─▒yoruz. Atalar─▒m─▒z─▒n en son b─▒rakt─▒klar─▒ silah, ok ve yayd─▒r. Eski zamanlarda bu silahlar─▒ yaln─▒zca kibar kimseler ta┼č─▒rd─▒.124

Mezolitik yerle┼čim yerlerinde, ├žok say─▒da, a─ča├ž ya da boynuz sapl─▒ ├╝├žgen, yar─▒k ya da ├žember par├žas─▒ ┼čeklinde k├╝├ž├╝k ta┼člar bulunmu┼čtur. Bunlar hi├ž ku┼čkusuz ok ucu olarak kullan─▒l─▒yordu.

Lewis H. Morgan, ÔÇťKuzey Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n M. ├ľ. XIII. Y├╝zy─▒lda h├ól├ó ok kulland─▒klar─▒n─▒, mezarlarda bulunmu┼č olan ├žok eski bel kemerlerinde i┼čli ok ve yaylara ait resimlere rastland─▒─č─▒n─▒, bu sayede onlar─▒n bi├žim ve ├že┼čitleri hakk─▒nda bilgi al─▒nabildi─čini, yaylar─▒n bir insan boyundan daha y├╝ksek (1, 8 ÔÇô 2, 0 mt.) oldu─čunu, ok u├žlar─▒n─▒n baz─▒lar─▒nda ├žak─▒l ta┼č─▒ndan, daha sonralar─▒ tun├ž ve demirden yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ125, belirtmektedir.

XVI. Y├╝zy─▒ldan kalma oldu─ču tahmin edilen ok ve yaydan ibaret bir tak─▒m LondraÔÇÖda test edilmi┼č ve 100 LBSÔÇÖlik g├╝ce ula┼čm─▒┼čt─▒. Bu antika ok ve yay tak─▒m─▒ be┼č par├žadan olu┼čmu┼čolup ├╝├žy├╝z y─▒ll─▒kt─▒. EdinburgÔÇÖda b├╝y├╝k bir dikkatle asl─▒na benzetilmeye ├žal─▒┼č─▒larak yap─▒lan ok, AvrupaÔÇÖda yap─▒lan bir yayda denenmi┼č ve Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n elde etti─či rekorun alt─▒nda kald─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.126

Tak─▒m av─▒n yerini tekil av─▒n almas─▒ nedeniyle, toplum i├žin gerekli olan besin s├╝rekli ve g├╝venli bir bi├žimde sa─članamam─▒┼čt─▒r. Bu nedenle av─▒n azalmas─▒ insan─▒ yeni besin kaynaklar─▒ aramaya ve dalay─▒s─▒yla klan ├╝yelerini ekonomik bir i┼č birli─čine zorlam─▒┼čt─▒r.127

Dar─▒, T├╝rklerÔÇÖde oldu─ču gibi, ├çerkes toplumunda da bir yiyecek ve yemek k├╝lt├╝r├╝ olu┼čturmu┼čtur.130 Kafkas ├Âtesi hari├ž, b├Âlgeyle irtibat halindeki Anadolu, ─░ran ve Hazar DeniziÔÇÖnin do─ču sahilinde T├╝rkistanÔÇÖda arpa yabani olarak yeti┼čiyordu. Daneler ÔÇŽÔÇŽ denen ta┼č dibekte d├Âv├╝ld├╝─č├╝ gibi, ÔÇŽÔÇŽdenen el de─čirmeninde de ├Â─č├╝t├╝l├╝yordu.131

KrasnodarÔÇÖa 40 km. uzakl─▒kta bulunan ÔÇť─░LÔÇŁ b├Âlgesinde 1924 y─▒l─▒nda arkeolojik ara┼čt─▒rmalarda ele ge├žen ├že┼čitli d├Ânemlere ait eserler meyan─▒nda, Neolitik d├Ânemi yans─▒tan eserlere de tesad├╝f edilmi┼čtir.132

Kafkas insan─▒ ke┼čfetmi┼č oldu─ču balta sayesinde a─čac─▒n i┼členmesini ├Â─črendi. Onu ÔÇťNeolitikÔÇŁ d├Ânemde geli┼čtirdi. K├╝t├╝kten bar─▒nak, sal, hayvan postuyla kaplanm─▒┼č sandal, i├ži oyulmu┼č k├╝t├╝kten kay─▒k ve kanon yapm─▒┼č ve b├Âylece Kafkas denizlerinin do─čal zenginliklerinden yaralanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Edmund SpencerÔÇÖin ├çerkesya An─▒larÔÇÖ─▒nda, ÔÇť. . . ├çerkeslerÔÇÖin┬á kay─▒klar─▒n─▒n altlar─▒ d├╝z, hafif ve dar olup, her birinde on sekiz ile yirmi d├Ârt ki┼či k├╝rek ├žekmektedir. Bu i┼čte uzman olmal─▒lar ki, kay─▒klar b├╝y├╝k bir h─▒zla yol almaktad─▒r. D├╝mene yak─▒n yerde ├╝zerine ├╝├ž d├Ârt ki┼činin oturdu─ču bir ├že┼čit g├╝verte vard─▒r. Ve kay─▒klar─▒n pruvas─▒ kabaca oyulmu┼č geyik, ke├ži ya da ko├ž ba┼č─▒├ž b├╝y├╝k ihtimalle bu sonuncusunu temsil eden bir fig├╝rle s├╝sl├╝d├╝r. . . ÔÇŁ

ÔÇť. . . Bazen bu kay─▒klar elli ile seksen ki┼čiyi i├žine alacak b├╝y├╝kl├╝kte in┼ča edilmekte ve k├╝reklerin yan─▒ s─▒ra yelken de a├ž─▒lmaktad─▒r. Bir zamanlar bu kay─▒klar─▒ y├╝z├╝nden ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒na (Karadeniz sahillerine) yakla┼čan ticaret gemilerinin korkulu r├╝yas─▒ idi, ├ž├╝nk├╝ Kafkas kabileleri eskiden korkun├ž korsanlard─▒. . . ÔÇŁ135 diye belirtmektedir.

Arnold Gehlen, ÔÇť─░nsanÔÇŁ adl─▒ eserinde, insan taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilen ok ve yay yahut kay─▒k gibi bir dizi bulu┼člar─▒n zeka ve ruhla dolu oldu─čunu, hi├žbir zaman sadece tabiat─▒n bir taklidinden ibaret olmad─▒─č─▒n─▒, asl─▒nda bunlar─▒n tecr├╝be ile bulunmu┼č olan olaylar─▒n, hayalg├╝c├╝ ile tamamlanmalar─▒ndan meydana geldi─činiÔÇŁ136 anlatmaktad─▒r.

  1. ATIN EVC─░LLE┼×T─░R─░LMES─░

Kafkas insan─▒n─▒n en ├Ânce evcille┼čtirdi─či hayvan k├Âpekti. Onu s─▒─č─▒r, koyun, ke├ži, domuz ve k├╝mes hayvanlar─▒, daha sonra da geyi─či izledi, en son evcille┼čtirdi─či ise at oldu.

Arnold GehlenÔÇÖe g├Âre at ├Ânceleri avlan─▒lan┬á veya s├╝ratli ya da tehlikeli olan bir hayvand─▒. At─▒n nas─▒l evcille┼čtirildi─či bilinmiyor, bununla ilgili bir ├žok teorilerin mevcut oldu─čuna de─činen Gehlen, uzun zaman en ├Ânemli av hayvan─▒ olarak bir dini k├╝lt├╝r objesi say─▒lan atlar─▒n tek tek yakalanarak hapsedildiklerini137 belirtmektedir.

Hasan Basri ├ľngel ÔÇťT├╝rk K├╝lt├╝r Tarihinde SporÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťG├Â├žebelerde at olduk├ža g├╝├žl├╝ dini anlama sahip olup, ata ait din ve kurban t├Ârenleri, aya ait mitolojilere de dayand─▒r─▒lmak ├╝zere kutlanmakta idi. ÔÇŁ Bu alanda ├žal─▒┼čma yapan bilim adamlar─▒ndan Erkes g├Â─če, topra─ča ve atalara kurban edilen at ve s─▒─č─▒rlar─▒n─▒ di─čer kurban hayvanlar─▒ gibi b─▒├žakla kesilmeyip, okla vurulduklar─▒n─▒ i┼čaret eder. Buna da ├žok do─čru olarak, eskiden at─▒ vah┼či bir halde tan─▒d─▒klar─▒n─▒ ve onu anlad─▒klar─▒n─▒ ispat etti─čini s├ÂylerÔÇŁ138 diye s├Âz etmektedir.

─░nsanlar g├Â├žebe avc─▒l─▒ktan yerle┼čik tar─▒m hayat─▒na M. ├ľ. 9000 y─▒llar─▒nda F─▒rat ve Dicle nehirleri aras─▒nda yer alan bereketli topraklar (Verimli Yar─▒may B├Âlgesi) ├╝zerinde ge├žtiler. At─▒n ilk olarak AvrasyaÔÇÖda M. ├ľ. be┼č alt─▒ bin y─▒l kadar ├Ânce, Neolitik d├Ânemin sonlar─▒nda evcille┼čtirildi─či san─▒l─▒yor.139

Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyinde uzanan geni┼č d├╝zl├╝klerde (stepte) yabani olarak ya┼čayan ÔÇťTarpanÔÇŁ cinsi at, insanlar─▒n eti i├žin avlad─▒klar─▒ herhangi bir hayvand─▒. Sonralar─▒ bu ak─▒ll─▒, g├╝├žl├╝, h─▒zl─▒ ve dayan─▒kl─▒ hayvandan faydalanmay─▒ d├╝┼č├╝nerek at─▒ ilk evcille┼čtirenler Kassien yani Kaslard─▒r.

KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyinde Kuban havzas─▒nda ortaya ├ž─▒kan Maykop (Miyekuape) k├╝lt├╝r├╝nde evcil at bulunmaktad─▒r. Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezarlarda ortaya ├ž─▒kan ├že┼čitli eserler aras─▒nda ele ge├žen iki g├╝m├╝┼č vazodan birisinin ├╝zerinde at resmine tesad├╝f edilir.┬á (XXV. Nolu tabloya bak─▒n─▒z.)

Fakat bu at─▒n ÔÇťPrejewalskiÔÇŁ tipine ait oldu─ču bir ger├žektir. Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzey yama├žlar─▒nda ÔÇťTarpanÔÇŁ yabani at─▒n─▒n yay─▒lma b├Âlgesine dahil oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝n├╝rse, bu bulu┼č ┼čayan─▒ dikkattir.140

Rus Filolog G. F. Tur├žaninov, g├╝m├╝┼č kap ├╝zerinde at─▒ inceleyen alim VirjaginÔÇÖe dayanarak, onun ├žok kuvvetli bir ihtimalle evcil bir at oldu─čunu, Maykop yak─▒n─▒ndaki ikinci mezarda bulunan bronz gemin ise, onun ger├žekten evcille┼čtirilmi┼č oldu─čunu g├Âsterdi─čini belirtmektedir.141

At daha sonralar─▒ Orta ve Bat─▒ Avrupa, Kafkaslar ├╝zerinden de Anadolu ve ArabistanÔÇÖda, Do─čuda ├çinÔÇÖde beslenip yeti┼čtirilmeye ba┼čland─▒.142

─░smail Berkok, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťEski zamanlarda mevkiler ve memleketler esas olarak kavim isimleri ile yad edilirdi. Bu taktirde KafkasyaÔÇÖda asl─▒ Kas kelimesi ile olan bir isim ta┼č─▒yan eski bir kavmin ya┼čad─▒─č─▒ muhakkakt─▒rÔÇŁ143 der.

Bilindi─či ├╝zere, Avrupa k─▒tas─▒ paleolitik d├Ânem sonunda, Kafkasya b├Âlgesinden gelen Sol├╝trien medeniyete sahip dol─▒kosefal, avc─▒ ve ÔÇťKokazikÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan Kafkas k├Âkenli beyaz bir ─▒rk─▒n g├Â├ž├╝ne maruz kalm─▒┼čt─▒r.

Avrupal─▒ bilim adamlar─▒, Yak─▒ndo─čuÔÇÖda ve AvrupaÔÇÖda ya┼čam─▒┼č olan bu ari ├Âncesi beyaz insanlar─▒ ÔÇťKassienÔÇŁ diye adland─▒rm─▒┼čt─▒r.

Kokazikler eski d├╝nyada ilk olarak b├╝y├╝k bir sanat devri yaratm─▒┼člard─▒r. Ger├ži bunlar─▒n Avrupa (FransaÔÇÖda Eyzi civar─▒nda)ÔÇÖda bulunan inki┼čaf merkezlerinde ger├žekle┼čtirdikleri teknikler ve ilhamlar─▒ kaybolmu┼čsa da, do─čunun Neolitik medeniyetine de katk─▒da bulunduklar─▒ndan daha ├Ânce bahsetmi┼čtik.

Georges Poisson, ÔÇťAvrupaÔÇÖn─▒n ─░skan TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, Mezolitik d├Ânemde, at─▒ ilk defa evcille┼čtirmi┼č insanlar─▒n ÔÇťKassienlerÔÇŁ Sol├╝trien medeniyeti yaratanlar oldu─čunu ve ├Âzellikle bu hayvanlar─▒ o d├Ânemde avlad─▒klar─▒ndan s├Âz etmektedir.144

At─▒ ├ľnasyaÔÇÖya getirip tan─▒tan Kas ─▒rk─▒ndan Hattiler olup, AnadoluÔÇÖda M. ├ľ. III. Biny─▒l─▒ kaplayan Eski Tun├ž K├╝lt├╝r├╝ ile damgay─▒ vuranlard─▒r. Bunlar─▒n d├Âneminde (M. ├ľ. 3000-1200) at yeti┼čtirildi─či gibi, attan yaralanma ├žok ileri bir durumdayd─▒. Ehlile┼čtirdikleri ÔÇťTarpanÔÇŁ cinsi at─▒ sava┼č veya av arabalar─▒na ko┼čarlard─▒.145

Bir k─▒s─▒m bilginler, binlerce y─▒ldan beri insano─čluna hizmet eden at─▒n ilk kez T├╝rkistanÔÇÖda A┼čkabad yak─▒n─▒ndaki AnovÔÇÖda arkeolojik kaz─▒lar neticesinde elde edilen bol miktardaki at kemiklerine dayan─▒larak, M. ├ľ. ├ť├žbin y─▒llar─▒nda T├╝rkler taraf─▒ndan AsyaÔÇÖda evcille┼čtirildi─čini,146 di─čer baz─▒ bilginler ise, AnovÔÇÖun M. ├ľ. 4300 hatta 9000ÔÇÖe ├ž─▒kar─▒lan medeniyetini ÔÇť─░lk Aryani MedeniyetÔÇŁ olarak telakki ederler.147

Halbuki, Hind Aryani kavimlerin G├╝ney ve Orta AsyaÔÇÖya geli┼či, ancak (M. ├ľ. 2000-15 00) y─▒llar─▒ s─▒ralar─▒nda (yani M. ├ľ. 1700ÔÇÖde)d─▒r.

Zeki Velidi Togan, ÔÇťUmumi T├╝rk Tarihine Giri┼čÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇť. . . ─░ran arkeolojisi m├╝tehass─▒s─▒ E. Herzfeld, Anov k├╝lt├╝r├╝n├╝n Kafkas ─▒rk─▒na mensup Kaspi (Kas) kavminin eseri oldu─čuna k├óni bulunuyorum. . . ÔÇŁder ve ilave eder, ÔÇť. . . AnovÔÇÖdaki medeniyeti, bu harabelerde bir ├žok eserler ve at kemikleri bulunmu┼č olan Altay kavimlerin atl─▒lar─▒ ile, bu Kaspiler (Kaslar) yaratm─▒┼č, . . . brakisefal, dolikesefal ve mezosefal kafataslar─▒ kemik olarak bulunmu┼čtur. . . ÔÇŁ148

Daha ├Ânce belirtildi─či ├╝zere, Kaspi, Kafkasya b├Âlgesinde ya┼čam─▒┼č Kas kavmine dayan─▒larak do─ču b├Âlgesindeki halka verilen add─▒r. Yunan m├╝elliflerinin de K├╝r nehrinin denize (Kaspien + Hazar) d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yerde ya┼čayan bir kavme verdikleri bu ad─▒n anlam─▒ ile ilgili olarak, T. Cemal Kutlu, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇ×kavim ad─▒ olan Kaspi= KasPi s├Âzc├╝─č├╝n├╝n i├žindeki ÔÇôPi, tarih ├Âncesinde b├╝t├╝n Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n ortak kulland─▒klar─▒ bir ektir. T├╝rk├žeÔÇÖdeki ÔÇôLar, Ler ekinin kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r. O halde Kaspi= Kaslar demektir. ÔÇťKaspi DeniziÔÇŁ de do─čal olarak Kaslar─▒n Denizi anlam─▒ndad─▒rÔÇť derken,149, ├ľ. B├╝y├╝ka da, bunun AbhazcaÔÇÖdaki Kasw─▒= Ksl─▒ kelimesinden ba┼čka bir ┼čey olmad─▒─č─▒n─▒150 belirtmektedir.

─░.├ľ. IX. Y├╝zy─▒lda ya┼čad─▒─č─▒ san─▒lan Yunan destan ┼čairi Homeros, kendi ├ža─č─▒ndan 300 y─▒l kadar ├Ânce Yunan yar─▒madas─▒ndan gelen Akkaiol─▒ (Akkal─▒) sava┼č├ž─▒larla, Yunanl─▒lar─▒n ─░lion dedikleri Truva ┼čehri sava┼č├ž─▒lar─▒ aras─▒nda on y─▒l s├╝ren harbin son 49 g├╝n├╝n hikayesini, ÔÇť─░lionÔÇÖa aitÔÇŁ an─▒lar─▒ndaki ─░lias (─░lyada) destan─▒nda Thrakyal─▒lar (Yunancas─▒ Threikes= ┼×erikes=├çerkesler) dan defalarca bahseder. ┼×erakeleri TruvaÔÇÖy─▒ savunanlara yard─▒mc─▒ kuvvet meyan─▒nda g├Âsterir.151

Homeros destan─▒nda,┬á (┼×erake) ad─▒ (┼×erika) ve (┼×erikas) ┼čeklinde zikredilir. Ekseriyetle ÔÇťAt terbiye eden, zabt ve idare edenÔÇŁ anlam─▒na gelen (Hippoloi) ├Âzelli─či ile beraber belirtilir.152

Bu kavim ile ilgili olarak, ÔÇťAvrupaÔÇÖn─▒n ilk sekenesiÔÇŁ kitab─▒n yazar─▒ Jubain Ville ┼č├Âyle der: ÔÇť┼×erakeler at─▒ ilk ├Ânce terbiye ve kendilerine ba┼č e─čdirerek ehlile┼čtirdiklerini iddia eden bir kavimdir. ÔÇŁ

Yunanl─▒ yazarlardan, Herodot (┼×erekes), Xenophan, Thueydide ve Strabon (┼×erakes) , Saylas, Lucien ve Pausanias ise (┼×erake) ┼čeklinde ifade etmi┼člerdir.153

Cunatuko ─░zzet, ÔÇťKadim TrakyaÔÇÖda ┼×erakeler= ├çerkeslerÔÇŁ adl─▒ eserin (d├Ârt) nolu dip notunda, ÔÇ×bug├╝nk├╝ ├çerkes (Adige) kabilelerinden ┼×apsu─č (┼×─▒aPs─▒─č) kelimesi de ÔÇťat terbiye edenÔÇŁ anlam─▒nda olup, destandaki ÔÇťat terbiye eden ├çerkeslerÔÇŁ kayd─▒n─▒n ├çerkes= Adige ┼×apsu─č kabilesi hakk─▒nda olmas─▒ da ayr─▒ca kayda de─čerdirÔÇť demektedir.

Yunanl─▒lar, ehlile┼čtirilmi┼č at─▒ ilk defa M. ├ľ. XIV. Y├╝zy─▒lda Akhaios (Akh├ól├ór─▒n) AnadoluÔÇÖya yapt─▒klar─▒ sefer neticesinde (Hattilerden) ├Â─črendiler.

Buna kar┼č─▒n Yunanl─▒lar at konusunda say─▒s─▒z efsane ├╝reterek, at─▒n ilk defa ehlile┼čtirilmesi olay─▒na sahip ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. ├ľrne─čin, ÔÇťAtina ┼čehrinin koruyuculu─ču i├žin Tanr─▒lar aras─▒nda d├╝zenlenen yar─▒┼čmaya, Denizler Tanr─▒s─▒ PoseidonÔÇÖun sundu─ču at ile kat─▒lmas─▒ efsanesiÔÇŁ, ÔÇťDiomedosÔÇÖun insan yiyen at efsanesiÔÇŁ. ÔÇťAkhilleusÔÇÖun konu┼čan at efsanesiÔÇŁ gibi. . .154

At cinsinin asl─▒n─▒ anlatan, Anadolu halk s├Âylentilerine g├Âre, at, kanatl─▒ ve k├╝rekli (y├╝zme uzuvlu) bir yarat─▒k olarak Kaf da─č─▒n─▒n ard─▒nda s├╝t g├Âl├╝nde bulunuyormu┼č. H─▒z─▒r ├Âl├╝me ├žare ararken bu atlar─▒ g├Ârm├╝┼č, tutamam─▒┼č, nihayet s├╝t g├Âl├╝ne ┼čarap d├Âkmek s├╝retiyle bunlar─▒ sarho┼č edip bir ├žiftini tutmu┼č. Kanatlar─▒n─▒ koparm─▒┼č ve bunlar─▒ ├žifle┼čtirmi┼č. H─▒z─▒r, s├╝t g├Âl├╝nden tuttu─ču atlar─▒n erke─čine binerek ├ób-─▒ hayat─▒ aramaya ├ž─▒km─▒┼č. ─░lk atlar─▒n dedesi olan bu at, ├ób-─▒ hayata ula┼č─▒p ondan i├žti─či i├žin h├ól├ó ya┼čarm─▒┼č.155

Kafkas insan─▒ at─▒ ehlile┼čtirmeden ├Ânce de iyi tan─▒yordu.Yakla┼čanlar ve sald─▒rganlar k─▒├ž tekmeleriyle vurup par├ža par├ža ettiklerini, y─▒lk─▒ (s├╝r├╝) halinde, ko┼čucu ve g├╝├žl├╝ kahraman hayvan olduklar─▒n─▒ biliyordu. Atlar─▒ efsanele┼čtirmi┼člerdi.

Nart Sosr─▒kuaÔÇÖn─▒n at─▒ T─▒─čujay, denizat─▒ tanr─▒├žas─▒ Ps─▒tha Gua┼ča taraf─▒ndan Nart kahraman─▒ PiceÔÇÖye arma─čan edilen kanatl─▒ at─▒n yavrusudur. Grek mitolojisindeki Pegasus motifinde de bu kanatl─▒ at─▒ g├Ârmekteyiz. Onunla bir ┼č─▒├žray─▒┼čta Kafkas da─člar─▒n─▒ en y├╝ksek doruklar─▒na, Oshamakue (Elbrus) tepesine ula┼č─▒r. Sava┼člarda Nartlar─▒n ├Ân├╝nde u├žarak d├╝┼čmana sald─▒r─▒r.156

Abhaz efsanesine g├Âre157, Nart Sosrukua birka├ž tay yakalay─▒p evcille┼čtirmi┼č. Ermi┼č ki┼či olan Aynarjiy o taylar─▒ g├Ârm├╝┼č, i├žlerinden birinin gizli g├╝├žlerini sezerek onu kutsam─▒┼č. Tay b├╝y├╝y├╝p binilmeye al─▒┼čt─▒r─▒l─▒nca Nardia= Nartiya diye adlanm─▒┼čt─▒r. Nartl─▒ demektir.

Bir g├╝n Nart Sosrukua NardiaÔÇÖya binip giderek Daw (Yinij)lar─▒n ortas─▒na y─▒ld─▒r─▒m h─▒z─▒yla dalm─▒┼č, koruduklar─▒ ate┼čten bir par├ža kap─▒p getirerek halk─▒na vermi┼č, halk─▒n─▒ b├Âylece ate┼č sahibi yapm─▒┼č. . .

At─▒ evcille┼čtirip yayan Kafkasyal─▒lard─▒r. Ata ├že┼čitli dillerle verilen adlar, atla ve binicilikle ilgili eski ve yayg─▒n isimler ya Kafkas├žadan ya da yay─▒c─▒ Kafkasl─▒ toplum ad─▒ndan gelmi┼č bulunmas─▒ ile belli olmaktad─▒r.

Bat─▒ AvrupaÔÇÖn─▒n Mezolitik k├╝lt├╝rleri M. ├ľ. 10000 dolay─▒ndan 4000ÔÇÖe kadar olmak ├╝zere en az 6000 y─▒l izlenebilir. Baz─▒ y├Ârelerdeyse bu s├╝re daha uzundur. Giderek de─či┼čik y├Ârelerde ilkel tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n egemen oldu─ču k├╝lt├╝rler, birbiri ard─▒ndan ├Ânceki k├╝lt├╝rlerin yerini ald─▒. Besin toplama ve ├╝retme olmak ├╝zere bu iki yeni k├╝lt├╝r├╝n k├Âkeni AvrupaÔÇÖda de─čildir. ├ç├╝nk├╝ koyun, ke├ži ve domuzu ve ayn─▒ zamanda da, bu─čday ve arpan─▒n yaban─▒l atalar─▒ AvrupaÔÇÖda do─čal olarak bulunuyordu.

Bu d├Ânemde yaz─▒ hen├╝z bulunmam─▒┼č oldu─čundan, bu insanlar─▒n kendilerini nas─▒l adland─▒rd─▒klar─▒n─▒ bilemedi─čimiz gibi, konu┼čtuklar─▒ dilleri de bilmiyoruz. Bulunan iskelet kal─▒nt─▒lar─▒ndan g├Âr├╝n├╝mlerine ili┼čkin fikir y├╝r├╝t├╝lmektedir. T├╝r├╝n├╝n Homo Sapiens yani (Bilen insan) oldu─ču anla┼č─▒lmakta ve ufak tefek Proto-Mediterranean ile daha g├╝├žl├╝ Euro-Afrikan olmak ├╝zere, her ikisi de uzun kafal─▒ (Doliko kafal─▒) iki ─▒rk ay─▒rt edilmektedir.

Kafkasya B├Âlgesinde Mezolitik ├ça─č M.├ľ.VIII.-IV.binli y─▒llarda ya┼čanm─▒┼čt─▒r.Bu d├Ânemde Kafkasya b├Âlgesinde ve yak─▒n ├ževresinde g├Âr├╝len hayat ┼čartlar─▒n─▒n kolayl─▒─č─▒, iklimin yumu┼čakl─▒─č─▒, bolluk ve refah gibi amillerin ├žoklu─ču belirli yetkinliklere ula┼čan Homo Caucasus toplumlar─▒, geli┼čtirdikleri yeni ├╝retim y├Ântemleri ve ├╝retim tarzlar─▒yla, daha ileri bir ekonomik toplumsal yap─▒lar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člayan g├╝├žleri olu┼čturmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.158

Ekonomik a├ž─▒dan Mezolitik d├Ânem (├žo─čunlukla son ├ťst Paleolitik olarak adland─▒r─▒lan) yo─čun besi toplama evresinin son d├Ânemidir. Proto-Neolitik d├Ânemdeyse (Mezolitik yerine) besin toplay─▒c─▒l─▒─č─▒ndan besi ├╝reticili─čine ge├žiren, Neolitik devrimin belirtileri ortaya ├ž─▒kmaya ba┼člad─▒. Neolitik d├Âneme dek ├žift├žilik ve hayvan yeti┼čtiricili─či yerle┼čti.159┬á

Bu d├Ânemde ├çerkesyaÔÇÖda, bu g├╝nk├╝ Adigey y├Ârelerinde insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlayan ta┼čtan yap─▒lma aletler, Tevyehabl ve Svobodnenski k├Âyleri yak─▒n─▒nda(Krasnogvardeyski il├žesi) bulunmu┼čtur.

 

├ť├ç├ťNC├ť KISIM
NEOL─░T─░K D├ľNEMDE ├çERKESYA TOPLUMUNDA YA┼×AM D├ťZEN─░┬á

─░lkel topluluktan uygar topluma ÔÇťge├ži┼č a┼čamas─▒ÔÇŁ arkeologlar─▒n teknolojik ├Âl├ž├╝tte yapt─▒klar─▒ s─▒n─▒fland─▒rmaya g├Âre, Mezolitik ve NeolitikÔÇÖi kapsar. Baz─▒ arkeologlar, tarih├žiler ve toplumbilimciler ise, ├Ârne─čin Lewis H. Morgan ayn─▒ d├Âneme ÔÇťBarbarl─▒k ├ça─č─▒ÔÇŁ, bu d├Ânem topluluklar─▒na da ÔÇťBarbar ToplumÔÇŁ adlar─▒n─▒ vermektedirler.

ÔÇťBarbarl─▒kÔÇŁ teriminin kula─ča ho┼č gelmemesi nedeniyle, bu d├Ânemi adland─▒r─▒rken bug├╝nk├╝ insanbilimde ÔÇťBarbarl─▒kÔÇŁ d├Ânemi yerine ÔÇťHorticultureÔÇŁ ya da ÔÇťOrman a├žma ve yakma ile kazan─▒lan alanlarda yap─▒lan ├žapa tar─▒m─▒ÔÇŁ160 denmektedir.

Bu d├Ânem basit tar─▒m ara├žlar─▒ ile yap─▒lan, ekimden ├Ânce orman─▒n yak─▒ld─▒─č─▒ ve otlarla ├žal─▒lar─▒n birka├ž y─▒l i├žinde ├žo─čalmas─▒ ├╝zerine, a├ž─▒lan bu topraklar─▒n da terk edilip ba┼čka yere g├Â├ž edildi─či bir tar─▒mc─▒l─▒k d├Ânemidir. Bitkilerin ehlile┼čtirilmesi, yakla┼č─▒k olarak on bin y─▒l ├Ânce ÔÇťNeolitikÔÇŁ ya da ÔÇťYeni Ta┼č ├ça─č─▒ÔÇŁ d├Ânemin ├Âncesinde ÔÇťMezolitikÔÇŁ d├Ânem sonunda ger├žekle┼čtirebilmi┼čtir.

Maden ├Âncesi d├Ânemi kesici, kaz─▒y─▒c─▒ ve d├╝rt├╝c├╝ alet ve silahlar─▒n─▒n ├žok b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ (%90) en etkileyici olarak yanarda─čdan ├ž─▒kan volkanik bir do─čal cam t├╝r├╝ olan obsidyenden, geri kalanlarsa ├žakmak ta┼č─▒ndan yap─▒l─▒yordu. Obsidyen ise, Kafkasya b├Âlgesi gibi, belirli volkanik arazilerde bulunabilen ve cama benzeyen ├žok sert bir ta┼č t├╝r├╝yd├╝. Rengi ┼čeffaf ya da pak parlak siyahtan geriye de─čin de─či┼čiyordu.161

Mezolitik d├Ânemden sonra AsyaÔÇÖn─▒n ve AvrupaÔÇÖn─▒n bir ├žok yerinde yeni ta┼č (Neolitik) devri ba┼člam─▒┼čt─▒r.┬á (M. ├ľ. 7000-5000). Bu d├Ânemde insan, ├žakmak ta┼č─▒n─▒ ince dilimler bi├žiminde keserek, yontma ta┼čtan yap─▒lan eski b─▒├žaklara g├Âre daha iyi b─▒├žaklar yapma y├Ântemini buldu, gene ├žakmak ta┼č─▒n─▒ yontarak ince keskiler yapt─▒. Bu keskilerle kaz─▒yarak geyik boynuzu ve kemiklerden yapt─▒─č─▒ m─▒zrak u├žlar─▒ ve di─čer ara├ž gere├žler daha g├╝zel formlar kazanmaya ba┼člad─▒. Avlad─▒─č─▒ hayvanlar─▒n g├╝zel resimlerini ma─čara duvarlar─▒na kaz─▒d─▒. Daha sonra k├╝├ž├╝k ├žakmak ta┼č─▒ par├žalar─▒n─▒ kemik ya da fil di┼či par├žalar─▒na s─▒k─▒ca tutturarak ince yaprak bi├žimde z─▒pk─▒n u├žlar─▒ ve ok u├žlar─▒ (temren) yapt─▒.162

├ça─č─▒m─▒z─▒n sosyal ve ekonomik d├╝zeninin temelini olu┼čturan Neolitik D├Ânem, insanl─▒─č─▒n sosyal ve k├╝lt├╝rel geli┼čimindeki en ├Ânemli bir s├╝re├ž olarak kabul edilmektedir.

G├╝ne┼č a┼čamas─▒, uygarl─▒k tarihinde ├žok ├Ânemli iki geli┼čmeyi ortaya ├ž─▒kard─▒. ─░nsanlar tar─▒m yapmay─▒ ve hayvanlar─▒ evcille┼čtirmeyi ├Â─črendiler. Ayr─▒ca, bu d├Ânemde insanlar ├žanak ├ž├Âmlek yap─▒m─▒n─▒ da ba┼člatt─▒lar.

B├Âylece, insano─člu binlerce y─▒l asalak bir ┼čekilde ya┼čad─▒─č─▒ do─čal ├ževrede ├╝retimci ve yap─▒c─▒ bir konuma ge├žmi┼č bulunmaktad─▒r.

Bu geli┼čmeler d├╝nyan─▒n de─či┼čik yerlerinde, de─či┼čik zamanlarda ger├žekle┼čti. ├çe┼čitli topluluklar─▒n s─▒ralar─▒ geldik├že uygarl─▒k seline kap─▒l─▒┼člar─▒, her b├Âlgede farkl─▒ bir tarihte yinelenen bir s├╝re├ž olarak g├Âr├╝l├╝r. M. ├ľ. 7000ÔÇÖli y─▒llarda ba┼člayan ve yakla┼č─▒k iki bin y─▒ll─▒k bir s├╝reyi kapsayan ÔÇťGe├ži┼č a┼čamas─▒ÔÇŁn─▒n d├╝nyan─▒n baz─▒ b├Âlgelerinde ise, M. S.┬á 1500 y─▒l─▒ dolaylar─▒na dek s├╝rer. Uygarl─▒k selinin d─▒┼č─▒nda kalabilen b├Âlgelerde, baz─▒lar─▒ Neolitik teknolojiye ula┼čabilmi┼č olan Ta┼č ├ža─č─▒ topluluklar─▒n varl─▒klar─▒n─▒ XXI. Y├╝zy─▒la dek s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir.163

MorganÔÇÖ─▒n ÔÇťYabanilikÔÇŁ dedi─či t├╝m├╝yle164 do─čadan yiyecek toplama ve k─▒smi avc─▒l─▒─ča dayanan bir d├╝zenden, yiyecek ├╝retimine dayanan bir d├╝zene ge├ži┼č, yava┼č yava┼č ve s├╝rekli evrim yoluyla ger├žekle┼čmi┼čtir. Ama uzun s├╝reli etkileri a├ž─▒s─▒ndan bu de─či┼čimin s├Âz├╝n tam anlam─▒yla bir devrim oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.

├çerkesya b├Âlgesinde ya┼čayan d├Ânem insan─▒n─▒n Mezolitik d├Ânemde ba┼člatt─▒─č─▒ uygar topluma ge├ži┼č a┼čamas─▒n─▒, bu d├Ânemde(M.├ľ.IV.-III.bin y─▒llarda) de s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Met ├çunatuko ─░zzet, MorganÔÇÖa dayanarak, ÔÇťNeolitik d├Âneme ait eserlere KafkasyaÔÇÖda yok denecek kadar az rastland─▒─č─▒n─▒ ve dolay─▒s─▒yla b├Âyle bir devrin KafkasyaÔÇÖda ya hi├ž g├Âr├╝nmemi┼č ya da pek az devam etmi┼č olmas─▒n─▒n d├╝┼č├╝n├╝lebilece─činiÔÇŁ165 belirtmi┼čtir.

Halbuki, KafkasyaÔÇÖn─▒n ├že┼čitli b├Âlgelerinde yap─▒lm─▒┼č olan arkeolojik ara┼čt─▒rmalar neticesinde elde edilen eserler g├Âzden ge├žirildi─činde, Mezolitik, Neolitik, Megalitik, Kalkolitik ve Demir k├╝lt├╝rlerini kapsamak suretiyle muntazam bir uygarl─▒─č─▒n ya┼čand─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

Cilal─▒ Ta┼č ├ça─č─▒n─▒n sonlar─▒nda, d├╝nya a┼ča─č─▒ yukar─▒ bug├╝nk├╝ ┼čeklini alm─▒┼čt─▒. Buzul bitti─činden iklim ─▒s─▒nm─▒┼č ve b├╝y├╝k buzullar erimeye ba┼člam─▒┼č, bu da deniz d├╝zeyini y├╝kseltmi┼čti. ─░nsanlar, uygarl─▒k yolu olan ─▒rmak boylar─▒nda yerle┼čerek toplu bir hayat s├╝rmeye ba┼člam─▒┼člard─▒.166

Kafkasya b├Âlgesinde ise, ├Ânceleri ─▒rmak vadileri ile ovalarda toplanan insanlar, suyun yeni ya┼čam─▒n yak─▒n─▒nda olmalar─▒, hayvanlar ve bitkilerle daha yak─▒ndan ilgilenmeleri nedeniyle, g├╝nl├╝k ya┼čamdaki bu ├žok s─▒k─▒ ili┼čki onlar─▒ evcille┼čtirmeye itmi┼čtir. Kaz─▒c─▒ sopalar ve ta┼č ├žapalarla topra─č─▒ i┼čleyerek tar─▒m yap─▒yor, ├╝r├╝n yeti┼čtiriyorlard─▒.

├çerkes kad─▒n─▒n ├žal─▒┼čmas─▒, kaz─▒c─▒ sopalarla topra─č─▒ i┼člemekle tar─▒m─▒ ba┼člat─▒rken, bir yandan da s├╝r├╝ hayvanlar─▒n─▒n evcille┼čtirilmesine yol a├žmaktayd─▒. Bu teknikler, insanlar─▒n yaban─▒l─▒ktan ├ž─▒kmas─▒n─▒n temelini olu┼čturmu┼čtur.167

Kafkasya b├Âlgesinde tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k i├žin elveri┼čli otlaklar─▒n ve sulak arazilerin bulunmas─▒, obsidyen yataklar─▒na yak─▒n olu┼ču, ├ževresinin ormanlarla kapl─▒ olmas─▒ gibi, ├ževresel ├Âzellikler, ├çerkeslerÔÇśin ileri bir uygarl─▒k yaratmadaki do─čal yard─▒mc─▒lar─▒ olmu┼čtur.168

Kad─▒nlar─▒n geli┼čtirdi─čini erkeklerin devralmas─▒ ve belli ba┼čl─▒ ├žift├žiler ve hayvan besleyiciler haline gelmeleri daha sonraki a┼čamada g├Âr├╝lmektedir.

B├Âylece, ekonomi i┼č b├Âl├╝m├╝n├╝ h─▒zland─▒rd─▒. ├ľnceleri dev┼čirdikleri yaban─▒l tohumlar─▒ (arpa, bu─čday, dar─▒, yulaf gibi daneli bitkileri) ilkin sulama sonra ekip bi├žme y├Ântemlerini geli┼čtirerek toplay─▒c─▒l─▒ktan kal─▒c─▒ k├Âysel yerle┼čik ya┼čam d├╝zeyine ge├žmeyi ba┼čarm─▒┼člard─▒r. Arkeoloji, hayvandan ├Ânce bitkilerin evcille┼čtirildi─čini ispatlamaktad─▒r.169 ├ťrettikleri tah─▒llar─▒ un haline getirmek i├žin, fincan taba─č─▒ ya da eyer bi├žimli sert bir ta┼č ├╝zerinde yuvarlak ├ž├Ârek ya da sosis bi├žimli bir s├╝rtme ta┼č─▒ kullan─▒yordu.170 Kafkasya b├Âlgesinde ilk elde edilen besin maddesinin dar─▒ oldu─ču san─▒lmaktad─▒r171. Dar─▒n─▒n bir besin maddesi olmas─▒n─▒n sebebi ├že┼čitli iklim ┼čartlar─▒ alt─▒nda verimsiz topraklarda da yeti┼čtirilebilmesidir.

├çift├ži ekonomisi KafkasyaÔÇÖn─▒n da─čl─▒k alanlar daki vadilere VII. biny─▒l─▒n sonlar─▒ ile VI. Biny─▒l─▒n ba┼člar─▒nda girmi┼čtir. Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzey y├╝ksek yayla ve yama├žlar─▒nda ise, insanlar daha ├žok hayvan yeti┼čtiriyordu. Ancak, eskisi gibi, avc─▒l─▒k yapmaya ve yiyecek stoklamaya devam ediyordu. Hen├╝z insano─člu onlars─▒z ya┼čayam─▒yordu.172

Yiyecek kaynaklar─▒n─▒n denetimini sa─člama s├╝resi i├žinde ├çerkes kad─▒n─▒, yiyece─čin uzun s├╝reler korunmas─▒ i├žin gerekli gere├ž ve teknikleri geli┼čtirmek durumunda da kalm─▒┼čt─▒.

─░nsano─člu ├žok geli┼čkin kimi kent ve k├Âyler kurmu┼č olmas─▒na kar┼č─▒, ├Ânceleri kili bi├žimlendirip pi┼čirerek ├žanak ├ž├Âmlek yapmay─▒ beceremiyordu.173

Gerekli e┼čyalar aras─▒nda yiyecek ve i├žecekleri ta┼č─▒ma, pi┼čirme, sofraya koyma ve saklamada kullan─▒lacak de─či┼čik g├╝nl├╝k kap-kacaklar, ├ževrede bulunan de─či┼čik malzemeyle (ah┼čap, a─ča├ž kabu─ču, lif, deri vs. ) yap─▒l─▒yordu. Sonunda, kad─▒nlar kili ate┼čte sertle┼čtirerek ├žanak ve ├ž├Âmlek yapmay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒r.174

├ç├Âmlek├žiler, yumu┼čak bal├ž─▒klar─▒na, becerikli elleriyle a─ča├ž ya da yumu┼čak ta┼č veya su kaba─č─▒ndan yap─▒lan daha eski d├Ânemlerin kaplar─▒ndan esinlenmekle birlikte, yap─▒c─▒ hayal g├╝├žlerine de yer veren ├Âzg├╝r yap─▒lar─▒ olan bi├žimler verdiler.175

Bu olay, ├çerkes insan─▒n─▒n Neolitik d├Ânemde sosyo-k├╝lt├╝rel ya┼čam─▒nda de─či┼čim ge├žirdi─činin bir g├Âstergesidir. B├Âylece ev i┼člerinde s─▒v─▒ ve kat─▒ yiyeceklerin, tah─▒llar─▒n saklan─▒p pi┼čirilmesi kolayla┼čm─▒┼č olup, k├╝lt├╝rel ya┼čam daha ├Ânemli de─či┼čimin bir g├Âstergesidir.

Server TanilliÔÇÖye g├Âre, Seramik zahirenin yani yiyecek ve i├žecek maddelerinin ta┼č─▒nmas─▒na kolayl─▒k getirdi─či gibi, insanlara ta┼č─▒tman─▒n yerine hayvanlara ta┼č─▒tma olana─č─▒n─▒ da sa─čl─▒yordu. Bunun sonucudur ki, ticaret, ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ bir bi├žimde geli┼čiyor bu ├ža─čda.176

├çerkes kad─▒nlar─▒, incelikli bir mekanizma olan tezgahlar─▒nda, besledikleri hayvanlar─▒n y├╝nlerinden e─čirdikleri iplerle ├Ânceleri do─čal yeti┼čen ve bil├óhare yeti┼čtirdikleri keten, pamuk gibi bitkilerin liflerinden b├╝kt├╝kleri iplikleri, d├╝nyaca me┼čhur dokunmu┼č kuma┼člar haline getirdiler. Elimize ula┼čabilen kuma┼č ve elbise par├žalar─▒, Maykop Kraliyet An─▒tsal mezarlarda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

T├╝m Neolitik toplumlar, bu i┼čleri ba┼čar─▒rken, kendilerine yard─▒mc─▒ olmalar─▒ i├žin ├že┼čitleri b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ├žo─čalt─▒lm─▒┼č ├Âzel aletler yapt─▒lar. Bunlar aras─▒nda, g├Âzeneksiz ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č ve bilenerek keskinle┼čtirilmi┼č bir balta ba┼č─▒, her yerde g├Âr├╝lmemekle birlikte, genel olarak g├Âze ├žarpar. Arkeologlar, cilal─▒ ta┼č baltay─▒ Neolitik ara├ž ve gere├ž donat─▒m─▒n─▒n ay─▒rt edici ├Âzelli─či sayarlar.177

Ta┼č baltalar t├╝m ara├ž gere├žler aras─▒nda en geli┼čmi┼č olanlar─▒ idi. Bu da a─čac─▒n daha yayg─▒n kullan─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor.178

├çerkesler, o andan ba┼člayarak yiyecek maddelerini artt─▒ran, etkin olarak besin ve hayvan t├╝rlerinin ├žo─čalmas─▒n─▒ sa─člayan ├╝retici bir toplum oldu. Bu toplumu, artan bir n├╝fusu beslemek i├žin yiyecek stokunu artt─▒ran bir potansiyeli vard─▒.

Bu, Neolitik devrim yolunda at─▒lan ilk ad─▒md─▒ ve L. MorganÔÇÖ─▒n deyimiyle ÔÇťBarbarl─▒kÔÇŁ d├╝zenini vah┼čet d├╝zeninden ay─▒rt etmeye yeter bir ad─▒md─▒.

├çerkesyaÔÇśn─▒n Kabardey b├Âlgesinde Nal├ž─▒k ┼čehrinin yak─▒nlar─▒ndaki Ahubek k├Ây├╝nde yap─▒lan kaz─▒larda Neolitik d├Âneme ait en iyi malzemeler bulunmu┼čtur.

Ahubek insan─▒ ├žit duvarl─▒, ├žamurla s─▒vanm─▒┼č evlerde ya┼č─▒yordu. Kemik, boynuz ve ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č bir ├žok alet ilkel de─čirmenlerde tah─▒l ├Â─č├╝tmekte kullan─▒l─▒yordu. Ayr─▒ca, yerle┼čim yerinde ├žamurdan yap─▒lm─▒┼č y├╝zden fazla kaplar ve di─čer ara├žlar, ├žakmak ta┼č─▒ndan b─▒├žaklar, yumu┼čak ve renkli ta┼člardan yap─▒lm─▒┼č bilezikler, vah┼či hayvan di┼člerinden yap─▒lm─▒┼č kolyeler bulunmu┼čtur. En ilginci ise ├žamurdan yap─▒lm─▒┼č kad─▒n heykelidir. D├Ânem insan─▒ kad─▒n─▒ bereket kayna─č─▒ olarak g├Âr├╝yordu.179

Ayr─▒ca, ├çerkesyaÔÇśda Neolitik d├Ânemde tar─▒mla birlikte hayvanc─▒l─▒─č─▒n da yap─▒ld─▒─č─▒, s├Âzkonusu mezarlarda ortaya ├ž─▒kar─▒lan b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k ba┼č hayvan kemikleriyle, di┼čleri ├žakmak ta┼č─▒ndan yap─▒lm─▒┼č oraklardan anla┼č─▒lmaktad─▒r.180

Bug├╝n Nal├ž─▒k ┼čehrinin oldu─ču yerde Neolitik d├Âneme ait 147 adet mezar ta┼č─▒ bulundu. Bu da Neolitik insan─▒n ahiret inanc─▒ oldu─ču anlam─▒na gelmektedir. Mezarlarda, erkekler ayaklar─▒ toplanm─▒┼č ┼čekilde sa─ča, kad─▒nlar ise ayn─▒ ayn─▒ ┼čekilde sola yat─▒r─▒l─▒p g├Âm├╝l├╝yorlard─▒. ├ľl├╝lerin ├╝st├╝ne ate┼čin ve kan─▒n sembol├╝ olarak k─▒rm─▒z─▒ boya serpiliyordu. ├ľl├╝lerin ├ľn Asya ve Akdeniz sahillerinden gelme deniz kabuklar─▒, bir├žok de─čerli ta┼č ve s├╝s e┼čyas─▒ ile birlikte g├Âm├╝lmeleri, ├çerkes insan─▒n ├ževre toplumlar ile sosyo-ekonomik bir ili┼čki i├žerisinde oldu─čunu g├Âstermektedir.181

├ľnceleri yayla insan─▒ ve ova insan─▒ aras─▒nda, bil├óhare yak─▒n b├Âlgeler aras─▒nda mal ve e┼čya de─či┼čimi ba┼člad─▒. Baz─▒ insanlar ise yap─▒m i┼čleriyle, ├žanak ├ž├Âmlek ve dokuma ├╝retimiyle ya da dericilikle u─čra┼čt─▒. B├Âylece zan├óatlar geli┼čti. Artan tar─▒msal ├╝retim kentlerin ortay ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člad─▒.185

Eskisi gibi bir tehlike kar┼č─▒s─▒nda tarlalar─▒n─▒ b─▒rak─▒p ka├žamayacaklar─▒ i├žin ister istemez kuvvetli olmaya ├žal─▒┼čt─▒lar, aralar─▒nda birle┼čip toplum hayat─▒ ya┼čamaya ba┼člad─▒lar. Tar─▒mla birlikte kent hayat─▒ do─čmu┼č oldu.

Konut yapmada kulland─▒─č─▒ tahtay─▒, bulundu─ču b├Âlgedeki ormanlardan sa─člayan, aletlerini obsidyen yataklar─▒n ├ž─▒kard─▒klar─▒ volkanik camla yapan Kuban havzas─▒ sakinleri, ├ževresindeki otlaklarda verimli sulak alanlarda tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k yaparak geli┼čmi┼č bir sosyal ya┼čam kurabiliyor, ├ža─čda┼č─▒ olan Neolitik yerle┼čim merkezleri k├Ây a┼čamas─▒n─▒ s├╝rerken kentle┼čme evresini ya┼čayabiliyordu.186 Kentlerle birlikte uygarl─▒k geli┼čti.

Ancak, ÔÇťUygarl─▒kÔÇŁ kendi kendisini yaratm─▒┼č de─čildir, ya┼čamak i├žin gerekli ara├žlar─▒n─▒ ├╝retirken k├╝lt├╝rel, bir ├╝st yap─▒y─▒ da ├╝reten ├çerkeslerÔÇśin yarat─▒m─▒d─▒r uygarl─▒k. Bu s├╝re├žte temel ├Âge, kad─▒n cinsidir. ├çerkes toplumunda, ├žapay─▒ tutan kad─▒n, erkek ise avc─▒yd─▒.

Y├╝zy─▒llar ilerledik├že ├çerkes toplulu─čuna bir d├╝zen gelir. ├ťretim ara├žlar─▒ geli┼čtik├že ve ├╝retimdeki kazan─▒mlar artt─▒k├ža ilkel toplum daha geli┼čmi┼č bir sosyal ve etnik ├Ârg├╝tlenmeye, ÔÇťklanaÔÇŁ b─▒rakacakt─▒r kendisini.188.

 

TOPLUMSAL AKRABALIK

Tarihte, aileden ├Ânce anasoylu gens (klan anlam─▒na gelen eski deyim) ya da klanlar─▒n bulundu─čunu tespit eden Lewis H. Morgan, insan bilimcilerin bug├╝n genellikle ÔÇťToplumsal Akrabal─▒kÔÇŁ diye and─▒klar─▒ s─▒n─▒flay─▒c─▒ akrabal─▒k dizgesinin varl─▒─č─▒n─▒ ortaya koymu┼čtur.

Bu dizgiye g├Âre toplulu─ču, b├╝t├╝n ├Âgeleri cins ve ya┼člar─▒na g├Âre, ki┼čilerin u─čra┼člar─▒n─▒ ve toplumsal i┼člevlerini de belirleyen k├╝melere ayr─▒lm─▒┼č olup, bu s─▒n─▒fland─▒rma ya da ÔÇťs─▒n─▒flar─▒ÔÇŁ aile ba─člar─▒na de─čil, gens (klan), fratri (Boy) ve tribu (Kabile) ba─člar─▒na dayand─▒r─▒lmaktayd─▒.189

Georges Thomson bu konuda ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor, ÔÇť─░lkel s├╝r├╝ kendi i├žinde b├Âl├╝nerek ├Ânce ikiye b├Âl├╝nd├╝, sonra her yar─▒m yeniden iki ya da daha fazla birime ayr─▒ld─▒. B├Âylece, her biri bir├žok klan─▒ i├žeren iki yar─▒mdan olu┼čan kabile do─čmu┼č oldu. Daha sonralar─▒ bu klanlar da b├Âl├╝nd├╝ler ve ortaya her biri bir├žok fratri (boy) ya da klan k├╝mesi i├žeren iki yar─▒mdan olu┼čan bir kabile ├ž─▒kt─▒. Temel birim, kland─▒r. Fratri, tek bir klandan evrilen bir klanlar k├╝mesidir. Yar─▒m ise, ba┼člang─▒├žtaki b├Âl├╝nmeden do─čan bir fratriler k├╝mesidir. Kabile, ba┼čtaki ├žekirde─čin birli─čini koruyan t├╝m toplancad─▒r.ÔÇŁ190

S─▒n─▒flay─▒c─▒ dizgeye g├Âre d├╝zenlenmi┼č topluluklarda t├╝m kad─▒nlar, toplulu─čun olgusal ya da gizli ÔÇťanneleriÔÇŁdir.

├çerkes kad─▒nlar─▒, anal─▒k bak─▒m─▒ndan oynad─▒klar─▒ rolle toplumsalla┼čma ve k├╝lt├╝re yol a├žan evcille┼čtirme s├╝recini ba┼člatt─▒lar. ÔÇťToplumsal g├╝d├╝ denen ┼čeyÔÇŁ diyor Briffault, ÔÇťcinsel ili┼čkide de─čil anal─▒k ili┼čkisinde geli┼čirÔÇŁ. ├ç├╝nk├╝, ├çerkes insan─▒, analar taraf─▒ndan beslendi─či ve korundu─ču bebeklik d├Ânemden ba┼člayarak ÔÇťtehlikelerden uzak tutan, giydiren, doyuran ve avutanÔÇŁ kad─▒n cinsidir.191

─░nsanbilimciler, ├že┼čitli ara┼čt─▒rmalar sonucu uygarla┼čm─▒┼č ataerkil toplumlardan ├Ânce anasoylu bir toplumsal ├Ârg├╝tlenme bi├žiminin var oldu─čunu ortaya koymu┼člard─▒r.

Evelyn Reed, ÔÇťToplumda ni├žin ├Ânce tek tek baba aileleri de─čil de, anasoylu klanlar ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yor, ÔÇť─░nsan iktisadi ve toplumsal ya┼čam i├žin gerekli olan ┼čey her ┼čeyden ├Ânce birbiriyle ve kad─▒nlarla i┼čbirli─či etme yetene─čine sahip bir insan karde┼čli─či yaratmak olmu┼čtur. ─░lk ├ža─člarda h├╝k├╝m s├╝ren ko┼čullar alt─▒nda toplum, birbiriyle evlenerek baba aileleri olu┼čturan cinsel birlik temeli ├╝zerine kurulamazd─▒. Bu geli┼čme, analar taraf─▒ndan y├Ânetilen bir oymakta k─▒z ve erkek karde┼člerin cinsel olmayan iktisadi birli─čiyle ba┼člamak zorundayd─▒. Kad─▒nlar─▒, yaln─▒zca cinsel ay─▒r─▒m─▒ sayesinde belli bir ├Âl├ž├╝de bir toplumsal denetim g├╝c├╝ kazanm─▒┼č ve b├Âylece gerekli karde┼čli─čin yarat─▒lmas─▒ s├╝recini ba┼člatm─▒┼člard─▒r.192

George Thomson, ÔÇťBaz─▒lar─▒, soy ilk ba┼čta anayanl─▒ oldu─čuna g├Âre, nas─▒l oluyor da en geri halklar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ soylar─▒n─▒ baba yan─▒ndan geldi─čini varsay─▒yor, buna kar┼č─▒l─▒k daha ileri kimi halklar eski bi├žimi koruyor diye bir soru sormu┼člard─▒r. Bu soru, avc─▒l─▒k ekonomisine ├Âzg├╝ ilkel i┼č b├Âl├╝m├╝n├╝n do─čas─▒ gere─či o ekonomiye babayanl─▒ soya y├Ânelik bir e─čilim kazand─▒rd─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lerek yan─▒tlanabilirÔÇŁ193 diyor.

Anasoyu kavram─▒ ile, anaerkil kavram─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. ─░nsanl─▒k tarihinde ├çerkesyaÔÇśda hi├žbir zaman anan─▒n soy ad─▒nda meydana gelen bir anaerkil d├╝zen olu┼čmam─▒┼čt─▒r.

Anasoylu klan birbirine karde┼čtir ve ├žocu─ču hangi bireyin do─čurdu─čuna bak─▒lmaks─▒z─▒n topluluktaki b├╝t├╝n ├žocuklara ana olan kad─▒nlar─▒n kollektifli─či temeli ├╝zerinde kurulmu┼čtur.

Toplulu─čun t├╝m ├╝yelerinin ya┼čam─▒ kutsal ve dokunulmazd─▒. Akrabalar ├Âteki kanda┼člar─▒ asla ├Âld├╝rmezdi. Vah┼či say─▒lan d─▒┼čar─▒l─▒klar─▒ ya da akraba olmayanlar─▒ ├Âld├╝rebilirlerdi. Akrabal─▒k kavram─▒n─▒n akraba k├╝melerinin kendisini ÔÇťhalkÔÇŁ ya da ÔÇťinsano─čluÔÇŁ diye adland─▒rmas─▒ olgusundan kaynaklanmaktad─▒r.

H. Codrington, ┼ču saptamada bulundu: ÔÇťBa┼čkalar─▒ndan soyutlanm─▒┼č olarak ya┼čayan insan topluluklar─▒ ─▒rk ya da olu┼člar─▒n─▒ adland─▒r─▒yorlar, sanki d├╝nyada bulunan insanlar─▒n salt kendilerinden olu┼čtu─čunu san─▒yor ve salt kendilerini ÔÇťinsanÔÇŁ diye adland─▒r─▒yorlar.

├ľrne─čin, ├çerkesyaÔÇśda fratrinin ├Ârg├╝tlemi┼č ┼čekli olan ve ayr─▒ dili konu┼čan gentesler toplulu─ču ÔÇťVub─▒khÔÇŁ kabilesinin ad─▒n─▒n asl─▒ geriye do─čru gidildi─činde: ÔÇťCikh=Zikh=Tsukh olup, Ad─▒gece ÔÇťTsukhÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝nden gelmektedir. ÔÇť─░nsanÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r.

Hikmet Ber, ÔÇťAd─▒gece Filler Kitab─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťAd─▒gece insan s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇťbilenÔÇŁ anlam─▒na gelir. Fiillenerek ve mastar ┼čeklinde s├Âylenecek olursa ÔÇťbilmekÔÇŁ fiili elde edilir: ÔÇťTsukhunÔÇŁ.

Ba┼čka bir ifadeyle bilmek ÔÇť─░nsanmak-insan olmakÔÇŁ demektir, di─čer ┼čekilde okursak ÔÇť─░nsan bilendirÔÇŁ veya ÔÇťbilmek insan olmakt─▒rÔÇŁ. Yani burada s├Âz├╝ edilen Homo Sapiens (bilen insan)ÔÇÖd─▒r. Ad─▒gece zaten insan insan demekle ve tek bir s├Âzc├╝kle ÔÇťbilen (yani insan) Homo SapiensÔÇŁ demektir┬á (194) diye s├Âz etmektedir.

Tsukhiler, AnadoluÔÇÖdaki Hitit (Hatti) ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu olu┼čturan kabileler aras─▒nda yer almaktad─▒r. ─░mparatorluk da─č─▒ld─▒ktan sonra bu kabile KafkasyaÔÇÖya geri d├Ânm├╝┼č ve bug├╝nk├╝ ÔÇťVub─▒khÔÇŁ kabilesini meydana getirmi┼čtir. Greko-Romen devriyle ilgili kay─▒tlarda Kas kavmine ait yedi kabile aras─▒nda yer almakta ve ÔÇťZikhÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r.195

 

D├ľRD├ťNC├ť KISM
KALKOL─░T─░K D├ľNEMDE ├çERKES TOPLUMUNDA YA┼×AM D├ťZEN─░

─░nsanl─▒k tarihinde en ├Ânemli olay, d├╝nyan─▒n de─či┼čik b├Âlgelerinde, ├že┼čitli tarihlerde maden ├╝retimine ge├žilmi┼č olmas─▒d─▒r.

  1. BAKIR ├çA─×INDAK─░ GEL─░┼×MELER

Neolitik d├Ânemde madeni aletlerin yan─▒nda cilal─▒ ta┼č aletlerin birlikte ├╝retildi─či devir, ─░talyan m├╝ellifleri taraf─▒ndan Eneolitik (Eneolithique) olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Fakat daha sonralar─▒ ─░ngiliz bilginleri ve FransaÔÇÖda Goury taraf─▒ndan bu devre Kalkolitik (Chalcolithique) (Khalkos=Bak─▒r ve Lithos=Ta┼č) s├Âzc├╝klerinden t├╝retilerek ÔÇťBak─▒r Ta┼č ├ça─č─▒ÔÇŁ ad─▒ da vermektedirler.196

Daha ├žok M. ├ľ. VI. Biny─▒l ba┼člar─▒ ile IV. Biny─▒l─▒n sonlar─▒ aras─▒na tarihlenen bu d├Ânemin en ├Ânde gelen iki ├Âzelli─či, bak─▒r aletlerin giderek ta┼č─▒n yerine ge├žmeye ba┼člamas─▒ ile k├Âkleri NeolitikÔÇÖin erken d├Ânemine kadar uzanan boyal─▒ bezemeli ├žanak ├ž├Âmlekleridir.197

Pierre Rousseau, ÔÇťKe┼čifle ve ─░catlar TarihiÔÇŁ adl─▒ serinde, ÔÇťMadenden yararlanmaya ├Ânceki ├ža─člar─▒n tekni─čini bir anda silip s├╝p├╝ren ÔÇťan├«ÔÇŁ bir devrim olarak d├╝┼č├╝nemeyiz. Tersine, ├žok a─č─▒r bir ge├ži┼č d├Ânemi gerekti ve ta┼č ara├žlar, yerlerini b├╝y├╝k g├╝├žl├╝kle madene b─▒rakt─▒larÔÇŁ198 diye s├Âz etmektedir.

Ancak, bu d├Âneme ge├ži┼čte Kafkasya b├Âlgesinde teknik gelenekler a├ž─▒s─▒ndan k├╝lt├╝rel bir kesinti g├Âr├╝lmemekte, aksine bir geli┼čim, s├╝reklilik g├Âzlenmektedir.

Buna kar┼č─▒l─▒k Neolitik ve Kalkolitik d├Ânemler aras─▒ndaki en belirgin ├Âzellikler, g├╝nl├╝k ya┼čamda kullan─▒lan ara├ž ve gere├žlerde meydana gelen ├Ânemli geli┼čmelerle madencilik sanayisinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar. Kafkasya b├Âlgesinde metal├╝rjinin mevcut oldu─čunu, burada ke┼čfedilmekte olan bak─▒r, bronz, tun├ž ve di─čer madeni e┼čyalar ispatlamaktad─▒r.

Kafkas s─▒ra set da─člar─▒n─▒n b├╝t├╝n kuzey ve g├╝ney yama├žlar─▒yla g├╝neyde uzanan K├╝├ž├╝k Kafkas silsilesinin eski zamanlar─▒n b─▒rakt─▒─č─▒ maden art─▒klar─▒ ile doludur. B├Âlgede elde edilen arkeolojik buluntulardan, bu b├Âlgede yaln─▒z metal├╝rjinin de─čil, ayn─▒ zamanda ilkel maddelerin i┼čletilmesi i┼činn de y├╝ksek bir mevki alm─▒┼č oldu─ču, Kafkas S─▒ra set da─člar─▒n─▒n kuzey ve g├╝neyindeki bir├žok yerlerde mevcudiyeti tespit edilen maden ocaklar─▒ ve madeni e┼čya ├╝reten i┼čletmelerden anla┼č─▒lmaktad─▒r.199

Kafkasyal─▒lar, yumu┼čak bak─▒r─▒ ilk kez saf maden halinde bulmu┼člar ve d├Âverek istedikleri bi├žimi vermi┼člerdi. Bak─▒r, saf halde bulunmaz olunca, i├žinde bak─▒r bulunan maden filizleri eritilerek elde edilmeye ba┼čland─▒.

Ate┼čin ke┼čfiyle m├╝mk├╝n olan maden i┼čleme tekni─či b├╝y├╝k bir ilerlemenin yolunu a├žarak, Kafkasya b├Âlgesinde ya┼čayan insanlar─▒n Cilal─▒ Ta┼č Devrinde Maden Devrine ge├žmelerini sa─člam─▒┼čt─▒r.

┼×emseddin G├╝naltay, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťMaden ├╝retiminin, yakla┼č─▒k bir hesapla T├╝rkistan (Anov) ve Kafkasya b├Âlgesinde M. ├ľ. 6000ÔÇÖde bak─▒r─▒n ├╝retimi ile ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ve buradan M. ├ľ. 5500 tarihlerine do─čru El├ómÔÇÖa, M. ├ľ. 5000 tarihlerinde de M─▒s─▒rÔÇÖa girdi─čindenÔÇť bahseder.200

Pierre Rousseau ise, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťBak─▒r─▒n MezopotamyaÔÇÖya a┼ča─č─▒ yukar─▒ 25 y├╝zy─▒l sonra fethetti─čini, M─▒s─▒r bu madeni Firavun KeopsÔÇÖun kendi ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan piramidi in┼ča ettirdi─či y─▒llarda (M. ├ľ. 2850) tan─▒d─▒─č─▒n─▒, Girit M. ├ľ. 2500ÔÇÖde Akdeniz ky─▒lar─▒n─▒ Tun├žtan biblolarla bo─čdu─čunu, ├çinÔÇÖin ise M. ├ľ. 1800 y─▒llar─▒nda bu madeni kullanmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒201 ├Âzellikle belirtmektedir.

George Thomson, ÔÇťTarih ├ľncesi EgeÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťM. ├ľ. 3000 dolaylar─▒na gelindi─činde bak─▒r kullan─▒m─▒ t├╝m Ortado─čuya yay─▒lm─▒┼č olmakla birlikte, hen├╝z evrensel bir d├╝zeye ula┼čmaktan uzakt─▒. MezopotamyaÔÇÖya bile bak─▒r─▒n maliyeti hen├╝z y├╝ksekti ve M─▒s─▒rÔÇÖda b├╝t├╝n bir Tun├ž ├ça─č─▒ boyunca k├Âyl├╝ler ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ tahta ve ta┼č ara├žlarda s├╝rd├╝rd├╝ler. Daha geri b├Âlgelerde ise bu yeni madeni kullanmaya ancak kabile ba┼čkanlar─▒n─▒n g├╝c├╝ yetiyor. Bunlar da bak─▒r─▒ saban demiri yap─▒m─▒nda kullan─▒yorlard─▒ÔÇŁ202 diye s├Âz etmektedir.

Avrupa, bu d├Ânemde Yontma Ta┼č ├ça─č─▒nda ya┼čayan topluluklar─▒n (oymaklar─▒n) bar─▒nd─▒─č─▒ bir k─▒tayd─▒. Maden bu k─▒taya ├žok zor girdi. ─░lk olarak Tuna a─čz─▒ndan AvrupaÔÇÖya giren maden, ─▒rmak boyunca ilerleyerek Ren ve Ron vadilerini sard─▒. ├ľnce kuzeye (─░skandinavyaÔÇÖya) gittikten sonra (M. ├ľ. 1700) ─░spanyaÔÇÖya do─čru yay─▒ld─▒─č─▒203 anla┼č─▒lmaktad─▒r.

KafkasyaÔÇÖda tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n en eski belirtileri, genellikle ÔÇťKafkasya Enoliti─čiÔÇŁ ad─▒ verilen ayr─▒ bir arkeolojik b├╝t├╝ne ait yerle┼čmelerde bulunmu┼čtur. Genellikle bunlar (h├Ây├╝kler) birka├ž yerle┼čmenin bir arada bulundu─ču k├╝melerden olu┼čmaktad─▒r. Bu k├╝melerin alan─▒, birka├ž y├╝z hektar─▒ bulabilmektedir, ├Ârne─čin G├╝rcistan b├Âlgesindeki Kvemo ┼×ulaveri k├╝mesinin alan─▒ yakla┼č─▒k olarak 500 hektard─▒r.204

Pavel Dolukhanov, ad─▒ ge├žen eserinde, ├ľn – KafkasyaÔÇÖdaki yerle┼čmeler ile ilgili olark ┼čunlar─▒ belirtiyor: ÔÇťEn eski Eneolitik yerle┼čmeler, Orta Kura-Aras ├ž├Âk├╝nt├╝s├╝ ile Orta Aras ├ž├Âk├╝nt├╝s├╝nde yer almaktad─▒r. Her iki b├Âlgede de Holosen d├Ânemde iklim ├žok ya─č─▒┼čl─▒yd─▒, da─č e─čimlerinin al├žak ku┼čaklar─▒n─▒ kar─▒┼č─▒k me┼če ormanlar─▒ sarmaktayd─▒.Yerle┼čmelerin ├žo─čunlu─ču, su kaynaklar─▒na yak─▒n olan, ya nehirlerin al├žak teraslar─▒nda ya da yama├žlar─▒n a┼ča─č─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda, al├žak jeomorfik d├╝zlemlerde kurulmu┼čtur.

Kafkasya h├Ây├╝kleri b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kerpi├žten yap─▒lm─▒┼č konut yap─▒lar─▒n─▒n ve di─čer binalar─▒n tahribiyle ortaya ├ž─▒kan y─▒k─▒nt─▒lardan olu┼čmaktad─▒r. Yerle┼čimlerin geli┼čimindeki ana evrelere denk gelen birka├ž yap─▒ kat─▒, k├╝lt├╝r dolgular─▒ i├žinde saptanabilmektedir. ┼×ulaveriÔÇÖde dokuz kat, ─░miri ve Khramis-DidigoraÔÇÖda yedi kat saptanm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ209

ÔÇťKafkasya Eneolitik yerle┼čmelerinin en g├Âze ├žarpan ├Âzelli─či evlerdir. Ekli XXVI.Nolu tabloda g├Âr├╝lece─či ├╝zere,┬á bir mesken tipi, ├Âzellikle ilgi ├žekicidir. Bunlar tepelerinde bir delik bulunan yuvarlak, (├žo─ču kez) kubbemsi, tek odal─▒ yap─▒lard─▒.ÔÇŁ210┬á

ÔÇťGenellikle ├╝├ž ev, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kil har├žl─▒ kerpi├žten yap─▒lmaktayd─▒. Ya┼čanan mekan─▒n ├žap─▒, 0, 5 ile 5 mt. aras─▒nda de─či┼čmektedir. Evlerin y├╝ksekli─či 2, 5 mt.ÔÇÖden az de─čildir. Her evde duvara yak─▒n bir yere yerle┼čtirilmi┼č, bir ocak vard─▒. Kafkasya Eneolitik evlerinin, Orta Do─čuÔÇÖnun her hangi bir yerinde do─črudan benzerleri olmamakla birlikte, in┼ča tekni─či bak─▒m─▒ndan Halaf konutlar─▒yla da baz─▒ benzerlikler saptanabilmi┼čtir.

ÔÇťKafkasya, ├žok say─▒da tar─▒ma al─▒nm─▒┼č bitkinin ana vatan─▒yd─▒. ┼×imdi bile burada, di─čer meyveler kadar, yabani bu─čday, arpa, ├žavdar ve ├╝z├╝m t├╝rleri yeti┼čmektedir. Ger├ži, ├žift├ži ekonomisinin en eski belirtilerinin ├Âzelliklerini g├Âsteren ve arkeolojik olarak belgelenmi┼č tar─▒m, bir b├╝t├╝n olarak Orta ve G├╝ney KafkasyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

ÔÇťMevcut kan─▒tlar, Kafkasya Eneolitik ekonomisinin esas olarak tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─ča dayand─▒─č─▒n─▒ ku┼čku b─▒rakmayacak bi├žimde ortaya koymu┼čtur. Hem Kura hem de Kura-Aras yerle┼čmeleri, evcille┼čtirilmi┼č hayvanlar aras─▒nda koyun/ke├žinin a─č─▒rl─▒kta oldu─čunu g├Âstermektedir. Say─▒sal olarak bunu s─▒─č─▒r ve ard─▒ndan domuz izlemektedir. Benzer bir ├Âr├╝nt├╝ Orta Aras ├ž├Âk├╝nt├╝s├╝nde de saptanm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ211

Kafkasya b├Âlgesinde, bize kadar ula┼čan di─čer en eski arkeolojik buluntular, Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝neyinde, Nah├živan kendi yak─▒n─▒ndaki Kyul Tepe I. uygarl─▒─č─▒ndand─▒r. ÔÇťKyul Tepe I. uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ yakla┼č─▒k olarak (M. ├ľ. 3800-2930) y─▒llar─▒n─▒ kapsar. Burada (Orta Aras) grubunda insanlar, ta┼č temel ├╝zerine kerpi├žten yap─▒lm─▒┼č al├žak tip evlerde oturuyorlard─▒. Evler 3×4 ebad─▒nda dikd├Ârtgen ve tek odal─▒d─▒r. D├╝z daml─▒ evlerin odalar─▒nda ocaklar ve tah─▒l depolamaya yarayan ambarlar bulunur. Evcil hayvanlar aras─▒nda s─▒─č─▒r ve koyun bulunuyordu. Ele ge├žen arkeolojik buluntular aras─▒nda, obsidyen ve ├žakmak ta┼č─▒ndan yap─▒lm─▒┼č ├že┼čitli ara├žlar, pi┼čmi┼č toprak, boyas─▒z veya az boyal─▒ kap-kacaklar, do─čal bak─▒rdan yap─▒lm─▒┼č ilkel b─▒├žak ve i─čneler say─▒labilir. Ele ge├žen ├žanak-├ž├Âmlek buluntular─▒n Orta ─░ranÔÇÖdaki ÔÇťTepe GavraÔÇŁ ├žanak ├ž├Âmlekleri ile benzerli─či bulundu─ču saptanm─▒┼čt─▒r.212

─░.├ľ. IV. Biny─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru, Do─ču AnadoluÔÇÖdan gelen yeni bir g├Â├ž y├╝z├╝nden, uygarl─▒kta bir de─či┼čim g├Âr├╝l├╝r. ─░ran etkili ÔÇťKyul Tepe I. uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ yerini, daha geli┼čkin ÔÇťKura-Aras uygarl─▒─č─▒ÔÇŁna b─▒rak─▒r.

Bu uygarl─▒─č─▒n yayg─▒nl─▒─č─▒ geni┼č olmu┼č, bat─▒da Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan do─čuda Azerbaycan b├Âlgesi bozk─▒rlar─▒na kadar uzanm─▒┼čt─▒r213. Kura-Aras kabileleri, yay─▒ld─▒klar─▒ b├Âlgede ├Âzellikle bug├╝nk├╝ Osetya b├Âlgesinde topra─č─▒ s├╝rmek i├žin ilkel kara saban kulland─▒lar, bu─čday arpa ektiler, ├╝r├╝n├╝ ├žak─▒lta┼č─▒ d├Â┼čenmi┼č oraklarla toplad─▒lar. Tah─▒l─▒ ta┼č dibeklerde ├Â─č├╝tt├╝ler. Da─č otlaklar─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒yla mera hayvanc─▒l─▒─č─▒n─▒n geli┼čmesi da─čl─▒k b├Âlgelerin iskan─▒n─▒ getirdi. Kura-Aras kabileleri, maden ├╝retiminden ba┼čka, ├ž├Âmlek├žilik ve dokumac─▒l─▒kta hat─▒r─▒ say─▒l─▒r ba┼čar─▒lar elde ettiler. Seramik i┼čleri m├╝kemmel el becerisiyle ve bi├žimlerinnin ├žok ├že┼čitlili─čiyle kendini belli eder. Y├╝n ve keten dokumalarda hakim olan tarz has─▒rd─▒r.214

Kura-Aras uygarl─▒─č─▒na ait pi┼čmi┼č toprak ve madeni arkeolojik buluntular AnadoluÔÇÖdaki ÔÇťTroia II. Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ ile ├žok yak─▒n benzerlikler g├Âstermektedir.215

D├Ânem sonunda ÔÇťKura-Aras Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyine kadar uzanm─▒┼č olup, Kura ├╝zerindeki Kvatskhelebi ├Ânemli yerle┼čim alanlar─▒ndan birini te┼čkil etmektedir.216 Kura- Aras kabilelerin ├ža─čda┼č─▒ ve kuzeybat─▒ kom┼čular─▒, ÔÇťMaykop K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ kabileleridir.

Bu uygarl─▒─č─▒n M. ├ľ. III. Biny─▒l─▒n ortalar─▒na rastlayan Kafkasya b├Âlgesindeki yay─▒lman─▒n Osetya d─▒┼č─▒ndaki ├Ârnekleri Da─č─▒stan b├Âlgesindeki yerle┼čimlerde ve mezarlarda da bulunmaktad─▒r. Fakat bu ├ža─č i├žin bilinen tan─▒nm─▒┼č ├Ârnekleri ise, Kuban havzas─▒ndaki Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezarl─▒klar─▒nda ele ge├žmi┼čtir.217

Rus Filolog G. F. Tur├žaninov, ÔÇťKafkasyaÔÇÖda Antik Eserlerinin Ke┼čfi ve Yanlar─▒n ├ç├Âz├╝mlenmesiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťMaykop mezar─▒nda ortaya ├ž─▒kan zengin k├╝lt├╝r├╝n yerel bir uygarl─▒k oldu─čuna de─činilerek, baz─▒ alimler bu tarihi meselenin ├ž├Âz├╝m├╝ne do─čru bir ┼čekilde yakla┼čt─▒klar─▒n─▒, bunlardan biri Djaba RidzihÔÇÖtirÔÇť demektedir. Ayn─▒ yazar ÔÇťKura-ArasÔÇŁ ve ÔÇťMaykopÔÇŁ uygarl─▒klar─▒n─▒ incelerken de ÔÇť. . . KafkasyaÔÇÖdan ve KafkasyaÔÇÖya bir tak─▒m yeni topluluklar girdi─či zaman, bu topluluklar─▒n yerli uygarl─▒─ča b├╝y├╝k etkileri olmam─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ Bu g├Âr├╝┼če kat─▒lan ─░nal-─░pa da, ÔÇťKafkasyaÔÇÖdaki bu uygarl─▒─č─▒n uzun zaman zarf─▒nda K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖn─▒n (AnadoluÔÇÖnun), kuzeydo─ču b├Âlgesinden gelen daha medeni kavimlerle kar─▒┼čmadan dolay─▒ geli┼čti─čini peki┼čtirmiyor. Bu m├╝him hadiseler ve b├╝y├╝k g├Â├žler, milletlerin yer de─či┼čtirmeleri ve dillerin de─či┼čmeleri gibidir. B├╝t├╝n bunlar maddi ve manevi olarak, yerel uygarl─▒─č─▒n geli┼čmesindeki ├Âzelliklerinde izini b─▒rakmas─▒ gerekir. Ama bu olmam─▒┼čt─▒rÔÇŁ218 demek suretiyle, ÔÇťAntik Kuban K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n kendine ├Âzg├╝ ve yerel bir uygarl─▒k oldu─čuna i┼čaret etmektedir.

1.1. ANT─░K KUBAN HAVZASI UYGARLI─×I

Kalkolitik d├Ânem yakla┼č─▒k olarak mezar alanlar─▒ ├╝zerinde mezar t├╝mseklerinin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ d├Âneme rastlamaktad─▒r.

Arkeologlar, bu d├Ânemde Kafkasya b├Âlgesinde ya┼čayan topluluklar─▒ iki ayr─▒ bi├žimde de─čerlendirmi┼člerdir. ─░lki mezar bi├žimlerine g├Âredir, yani ÔÇťCatacomb-Kaya MezarÔÇŁ219 toplumlar─▒, ya da ÔÇťAh┼čap MezarÔÇŁ kabileleridir. ─░kincisi ise, ya┼čanan co─črafya esas al─▒n─▒r ki, Kafkasya b├Âlgesinin ilk otokton kabileleri i├žin bu isim ÔÇťMaykopÔÇŁ ya da, ÔÇťKuzey KafkasyaÔÇŁ kabileleridir.220

Katakomb tabir edilen kaya mezarlar─▒ k├╝lt├╝r├╝, Do─čuda Volga, bat─▒da Dinyeper, g├╝neyde ise Azak Denizi ile s─▒n─▒rlanm─▒┼č geni┼č bozk─▒r ku┼ča─č─▒nda g├Âr├╝lmektedir. Bu g├Âm├╝lerle, en eski bozk─▒r mezarlar─▒ olan ÔÇťAl├žak KurganlarÔÇŁ aras─▒nda kesin bir ay─▒r─▒m yoktur. Bu arada yerel geli┼čmeler de g├Âr├╝l├╝r, baz─▒ y├Ârelerde, ├Âzellikle bat─▒ keziminde ÔÇťTa┼č Sand─▒k MezarlarÔÇŁ dikkati ├žeker. Keramikler tipiktir, daha ├Ânceki ÔÇťBozk─▒r Kerami─čiÔÇŁnin gelii┼čmi┼č bir tipidir. Ancak, bat─▒ tesirleri dikkat ├žekicidir. Keramik bak─▒m─▒ndan bat─▒dan etkilenmi┼čler, ancak silah formlar─▒ y├Ân├╝nden etkilemi┼člerdir. ÔÇťHokerÔÇŁ tarz─▒na benzer g├Âmme ├ódetleri ilgin├žtir, ayr─▒ca bu g├Âr├╝lenler tipik bozk─▒r ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ yans─▒t─▒rlar.221

Arkeolojik materyal tamamen ÔÇťKuban Kurganlar─▒ÔÇŁ kompleksi ile ba─člant─▒l─▒d─▒r. Mezarlardan ├ž─▒kar─▒lan t├╝m buluntular, ÔÇťKatakomb K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝ yaratan sakinlerinin, pastoral yani g├Â├žebe-├žoban bir ya┼čam tarz─▒ ile yerle┼čik ziraat aras─▒ bu ya┼čant─▒y─▒ s├╝rd├╝rd├╝klerini g├Âstermektedir.222

Ruslan Bzarti, Eski Kubanl─▒lar─▒n (Kuban k├╝lt├╝r├╝ ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒), da─č bo─čazlar─▒na ve merkezi KafkasyaÔÇÖn─▒n da─č silsilelerinin her iki yan─▒ndaki bereketli ovalara yerle┼čmi┼č olduklar─▒n─▒ belirtmektedir. Ekonomilerinin temelini hayvanc─▒l─▒k olu┼čturuyordu. B├╝y├╝k ba┼č hayvan ile at yeti┼čtiriyor, hayvanc─▒l─▒─č─▒n yan─▒s─▒ra, arpa, bu─čday ve dar─▒ ekimine dayal─▒ tar─▒m f├óaliyetinde bulunuyorlard─▒. Ayr─▒ca, ├ž├Âmlek├žilik ve dokumac─▒l─▒k gibi zan├óatlarda oldu─▒k├ža ustala┼čm─▒┼člard─▒.223

Sulimirski dahil bir ├žok bilim adam─▒, Kubanl─▒lar─▒n ├╝├ž geni┼č kabile birli─či (Bat─▒, Do─ču ve Merkez olmak ├╝zere) kurduklar─▒n─▒ s├Âylerler. Arkeologlar─▒n belirledikleri ├╝├ž Kuban k├╝lt├╝r varyant─▒, bu varsay─▒mla ├Ârt├╝┼čmektedir. Kuzeyde Kuban nehri dolaylar─▒nda, ÔÇťKuban K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ, ortada, ÔÇťOrta Kafkasya GrubuÔÇŁ ve ÔÇťDo─ču B├Âlgesi Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ224. Asl─▒nda bunlar, ayn─▒ k├Âkenli Kafkas uygarl─▒─č─▒n─▒n ayr─▒ b├Âlgelerdeki ├Ârneklerinden ba┼čka bir ┼čey de─čildir.

Kuban k├╝lt├╝r├╝, Bronz devri sanat─▒n─▒n ┼čahik├ólar─▒ndan biri olarak b├╝t├╝n d├╝nya taraf─▒ndan kabul edilmi┼čtir.

1869 y─▒l─▒nda Kuban k├Ây├╝nde e┼čsiz g├╝zellikte bronz e┼čyalar bulunan g├Âm├╝ler a├ž─▒ld─▒. O zamandan sonra onlarca yerle┼čim birimi ve mezarl─▒k incelendi, binlerce bronz, demir, ta┼č, toprak ve kemik e┼čya ├ž─▒kar─▒ld─▒.225

Bu mezarlar─▒ b─▒rakan d├Ânem insanlar─▒n─▒n daha d├╝zenli ve daha geli┼čkin evlerde oturduklar─▒ ve genelde pastoral, yani g├Â├žebe-├žoban bir ya┼čam tarz─▒ ile yerle┼čik ziraat aras─▒ bir ya┼čant─▒y─▒ s├╝rd├╝rd├╝kleri ve bu meyanda maden i┼č├žili─čini de ek i┼č olarak yapt─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Mezarlar─▒na arma─čan olarak pi┼čmi┼č topraktan yap─▒lm─▒┼č kap-kacaklar a─č─▒r┼čaklar, ├žakmak ta┼č─▒ndan yap─▒lm─▒┼č kesiciler, deliciler, kemik ara├žlar, bak─▒rdan yap─▒lm┼č ilkel kullanma ara├žlar, alt─▒n ve g├╝m├╝┼č s├╝s nesneleri koymu┼člard─▒r.226

Kuban k├╝lt├╝r├╝n├╝n karekteristik ├╝r├╝nlerini uzun, dar ve k─▒vr─▒k ├Âzel baltalar, hatta bak─▒r vazolar ve bak─▒r i─čneler gibi ├že┼čitli tak─▒lar, geni┼č tokal─▒ kemerler, ├žengelli i─čneli bro┼člar ve bilezikler227 olu┼čturmaktad─▒r.

Nabat├žikov, bir makalesinde, ÔÇťAntik Kuban K├╝lt├╝r├╝n├╝n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒, olu┼čumu ve geli┼čiminin Yak─▒ndo─čuÔÇÖdan Trans-Kuban bozk─▒rlar─▒ ve tepelerine kadar olan b├Âlgede ya┼čayan gruplar─▒n bu k├╝lt├╝r├╝n i├žine s─▒zmalar─▒yla yak─▒ndan ba─člant─▒l─▒ oldu─čunuÔÇť belirterek, bu gruplar─▒n KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyine gelirken Yak─▒ndo─čuÔÇÖnun teknolojik geli┼čmelerine i┼čaret etmekte, bu t├╝r kar─▒┼č─▒k k├╝lt├╝r ili┼čkilerinin t├╝m Avrasya s─▒n─▒r topraklar─▒na ve Avrupa Bronz ├ža─č─▒n─▒n en ├žarp─▒c─▒ olaylar─▒ndan biri olarak adland─▒r─▒lan tek bir k├╝lt├╝r├╝n olu┼čumu ile sonu├žland─▒─č─▒n─▒228 kaydetmektedir.

Arkeolog Bakiye Y├╝kmen, ÔÇťAnadolu MegalitleriÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťKuban K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝ ana hatlar─▒n─▒n ┼čekilleni┼čini ve tek bir temele oturu┼čunu, ilk safha (M. ├ľ. 1200-1000), bat─▒ de─či┼čkenlerinin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ ikinci safha (M. ├ľ. 1000-700), Kuban sitleri t├╝m├╝l├╝s gruplar─▒ ve k├╝lt yap─▒lar─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒, k├╝lt├╝rel malzemenin yerel Kuban ├Âzelliklerinde oldu─ču, daha sonraki k├╝lt├╝rlerin Kuban ├Âzelliklerini de ta┼č─▒yan ve ─░skitlerÔÇÖe mal edilen ├╝├ž├╝nc├╝ safhaya ay─▒rmaktad─▒r.229

─░.Kozenkova g├Âre; ilk safha ve son safha Kubanlar─▒ aras─▒nda kar─▒┼č─▒k, bir s├╝re├ž vard─▒r. Bu kar─▒┼č─▒k d├Ânem Trans-KafkasyaÔÇÖn─▒n Ge├ž Bronz K├╝lt├╝r├╝n├╝n erken safha k├╝lt├╝r├╝nden ve bu k├╝lt├╝r y├╝kseltilere do─čru yay─▒larak Kafkasya eteklerindeki ve hatta Bat─▒ Avrupa b├Âlgelerindeki k├╝lt├╝r elemanlar─▒ ile kar─▒┼č─▒p etkile┼čmi┼č ve ÔÇťKuban K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ denen yeni bir k├╝lt├╝r yaratm─▒┼čt─▒r. Bu da Ge├ž Bronz ├ža─č─▒ndan Erken Demir ├ça─č─▒na bir k├╝lt├╝r ge├ži┼či olarak yorumlanmaktad─▒r.230

Sosyolog Ufuk Tavkul, Yeni T├╝rkiye DergisiÔÇÖnde yay─▒mlanan bir yaz─▒s─▒nda, ┼čimdiye kadar yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalar neticesinde AnadoluÔÇÖnun Orta Asya ile ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒n geni┼č bir suretle ortaya ├ž─▒kmad─▒─č─▒n─▒, buna kar┼č─▒l─▒k eski Anadolu medeniyetleri ile Kafkasya aras─▒nda ├žok yak─▒n bir ili┼čki ve etkilenmenin s├Âz konusu oldu─čunu231 belirtmektedir.

Franz HancarÔÇÖa g├Âre, Anadolu ve Kafkasya k├╝lt├╝rleri aras─▒ndaki bu benzerlik hi├ž ┼č├╝phesiz ekonomik durumlar─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de birbirine yak─▒n olmalar─▒ndan, sosyal yap─▒ benzerli─činden ve her iki sahan─▒n k├╝lt├╝r ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒n─▒n medeniyet itibariyle benzer d├╝┼č├╝ncede olmalar─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.232

Kuban k├╝lt├╝r├╝ Kafkasya b├Âlgesinin kuzeybat─▒s─▒nda Karadeniz ve Kuban nehrinin aras─▒ndaki sahada do─čmu┼čtur. Kuban k├╝lt├╝r├╝ne ait bir ├žok bulgular, Maykop, Ts├ęmez (Novorosiysk), Gelincik, Tuapse, So├ži, Abhazya ve Kolhide (G├╝rcistan b├Âlgesi)ÔÇÖde yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar neticesinde g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olup233, ÔÇťAntik Kuban Havzas─▒ Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ olarak adland─▒ran bu k├╝lt├╝r zenginli─činin i├žerisinde Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├Âzel bir yeri bulunmaktad─▒r.

Nabat├žikovÔÇÖa g├Âre, ilerleyen zamanlarda Maykop k├╝lt├╝r├╝ bu b├Âlgede Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n ve yerel farkl─▒l─▒klar─▒ da kapsayan tek bir tarihi geli┼čime temel olu┼čturmu┼čtur. ÔÇťB├Âylesine b├╝y├╝k ├žapta kaydedilen geli┼čme, yukar─▒da denildi─či ├╝zere, KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyine uzanan geni┼č bozk─▒rlar─▒ndaki b├╝y├╝kba┼č hayvan yeti┼čtirici kabileleri, yer alt─▒ mezar─▒ ve kereste ├žer├ževe ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒n─▒n kitlesel yay─▒l─▒m─▒yla yak─▒ndan alakal─▒d─▒r.ÔÇť234

Bilindi─či ├╝zere, M. ├ľ. IV. ile II. Biny─▒llar─▒ aras─▒nda, kuzeyde Kiev civar─▒ndaki ÔÇťormanl─▒k m─▒nt─▒kaÔÇŁdan bat─▒da Podolya b├Âlgesi ve do─čuda UrallarÔÇÖa kadar uzanan bu geni┼č bozk─▒rlarda ya┼čad─▒klar─▒ anla┼č─▒lan atl─▒ kavimler, avc─▒l─▒k ve hayvanc─▒l─▒k yaparak ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. G├Â├žebe-├žoban olarak nitelenen bu insanlar bir k─▒sm─▒ topra─ča ba─članm─▒┼čt─▒r. Bunun neticesinde grupla┼čmalar olmu┼č ve G├╝ney RusyaÔÇÖn─▒n tipik k├Ây k├╝lt├╝rleri olu┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ancak, bu merkezler, klasik deyimdeki ÔÇťyerle┼čikÔÇŁ k├╝lt├╝r isk├ónlar─▒ndan farkl─▒d─▒rlar.235

─░.├ľ. III. binde Ural-Altay y├Âresi ile G├╝ney Rusya bozk─▒rlar─▒ aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel ba─člant─▒ ilgin├žtir. Ural-AltayÔÇÖdaki ÔÇťAfanasyevo K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ bu ├ža─č─▒n temsilcisidir. Bozk─▒r ya┼čant─▒s─▒n─▒n karekteristik t├╝m elemanlar─▒ bu k├╝lt├╝rde g├Âr├╝lmektedir.236

ÔÇťKurganÔÇŁ ad─▒ verilen mezarlarda ele ge├žirilen tipik malzemelerin hemen hemen t├╝m├╝ bu g├Âm├╝lerde ÔÇť├Âl├╝ hediyesiÔÇŁ olarak bulunmu┼čtur.237

S├Âz konusu ÔÇťBasit ├çukur MezarÔÇŁ veya ÔÇťAl├žak KurganÔÇŁ, maden devrinin en eski mezar tipini te┼čkil etmektedir ve M. ├ľ. 2500ÔÇÖden ├Ânceye tarihlendirilmektedir.238M. ├ľ. II. Biny─▒l ba┼člar─▒nda ise, Karadeniz ve ├ževresi ├ódeta bir merkez niteli─čini ta┼č─▒makta ve b├╝y├╝k hareketlere sahne olmaktad─▒r. Bu devrede, G├╝ney RusyaÔÇÖn─▒n Bak─▒r ├ça─č K├╝lt├╝r├╝n├╝n tipik yerle┼čik temsilcisi olan ÔÇťTripolje K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ sona ermi┼čtir. Do─ču b├Âlgelerinde ise, Kazakistanda, Orta AsyaÔÇÖda ve Ural-Altay y├Âresinde M. ├ľ. 1750ÔÇÖden itibaren ÔÇťAndronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n birden bire ortaya ├ž─▒kmas─▒ ve yay─▒l─▒m g├Âstermesi, b├Âlgede olu┼čan deprasyon hareketinin do─ču-bat─▒ y├Ân├╝nde geli┼čti─čini ve do─čal olarak Karadeniz ├ževresini etkiledi─čini g├Âstermektedir.239

ÔÇťAndronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇť, bat─▒ y├Ân├╝nde geni┼člemesi ile ba─člant─▒l─▒ olarak, bu k├╝lt├╝r├╝n bat─▒s─▒nda yer alan KimmerlerÔÇÖi etkilemi┼čtir. Bunlar M. ├ľ. 1800 tarihlerinde do─čudan, Orta Asya y├Âresinden gelerek, Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyindeki bozk─▒rlardan, Donetz havzas─▒na kadar uzanan geni┼č sahada ya┼čam─▒┼člard─▒r. Kimmerlerin hareketleri b├Âlgede ayr─▒ca b├╝y├╝k bir hareketlenmeye neden olmu┼čtur.240

─░.├ľ. II. Biny─▒l─▒n ortalar─▒ndan son ├žeyre─čine kadarki d├Ânemde, Katakomb mezar k├╝lt├╝r├╝ temsilcisi kabilenin k├╝lt├╝rel ve tarihsel de─čerleri, Kuban steplerine do─čru yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt├╝r, di─čer kadim kurganalt─▒ mezar k├╝lt├╝r├╝ne sahip Kuzey Kafkasya kabileleri ile yak─▒n bir ili┼čkiye girmi┼č ve bu ili┼čki sonucu bu kabileler giderek nehrin kar┼č─▒ k─▒y─▒s─▒na do─čru s├╝z├╝lm├╝┼člerdir.241

Bu yer de─či┼čikli─či ile ilgili olarak bu b├Âlgelerdeki yabanc─▒ kabileler kendi ├Âl├╝ g├Âmme y├Ântemlerini de getirmi┼člerdir. ├ľl├╝ler, bozk─▒r hatt─▒ndaki gibi, kuyu mezarlara konduktan sonra ├╝zerleri kereste ile kapat─▒l─▒rd─▒. Bu mezarlar genellikle e┼čya bak─▒m─▒ndan ├ža─čda┼č─▒ olan di─čer mezarlara (├Ârne─čin Dolmenler gibi) g├Âre farkl─▒ olmalar─▒na kar┼č─▒n, ├Âl├╝n├╝n kimi zaman d├Ârt tekerlekli bir araba ile de g├Âm├╝ld├╝─č├╝ olurdu. Bu mezarlarda alt─▒n kad─▒n k├╝peleri d─▒┼č─▒nda metal e┼čyaya ├žok az rastlanm─▒┼čt─▒r.242

Do─čuda Volga, bat─▒da Dinyeper, g├╝neyde ise Azak Denizi ile s─▒n─▒rlanm─▒┼č geni┼č bozk─▒rlardaki katakomblarda yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalarda, Basit ├çukur Mezar veya al├žak kurganlardaki ÔÇťHokerÔÇŁ ├Âl├╝ g├Âmme adetlerine benzer gelene─čin bu mezarlarda da uyguland─▒─č─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu gelenek, Paleolitik d├Âneme kadar uzanmakta olup, g├Âr├╝len tipik bozk─▒r ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ yans─▒t─▒rlar. Bu arada yerel geli┼čmeler de g├Âr├╝l├╝r. Baz─▒ y├Ârelerde ├Âzellikle bat─▒ kesiminde ÔÇťTa┼č Sand─▒k MezarlarÔÇŁ dikkati ├žeker.243

Literat├╝rde, ÔÇťKadim Kuban K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ ya da ÔÇť├çukur K├╝lt├╝r Ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ÔÇŁ olarak bilinen Proto-T├╝rk g├Â├žebe ├žoban kavimler244, ana vatanlar─▒ olan AvrasyaÔÇÖdan ├ž─▒k─▒p KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyindeki d├╝zl├╝klere geldiklerinde, burada bug├╝nk├╝ Kafkas boylar─▒n─▒n cetleri olan Proto-Kafkaslar yar─▒ g├Â├žebe halde ya┼č─▒yorlard─▒. Kendilerine has bir k├╝lt├╝rleri (Kuban K├╝lt├╝r├╝) vard─▒. Zaman i├žerisinde her iki k├╝lt├╝r mensuplar─▒ birbiriyle yak─▒nla┼čt─▒lar, dilleri ve k├╝lt├╝rlerini harmanlad─▒lar.245

Kuban kurganlar─▒, KimmerlerÔÇÖin bu devrede Kafkasya b├Âlgesinde yay─▒lmaya ba┼člad─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Orta Asya y├Âresinde ba┼člayan ve Karadeniz ├ževresini etkileyen kavimler kayna┼čmas─▒ ile ba─č─▒nt─▒l─▒ olarak, M.├ľ.XIV. ve M.├ľ. XIII. y├╝zy─▒llarda ba┼člayan ve ─░ranÔÇÖ─▒ etkileyen g├Â├ž hereketlerinin etkisiyle yerlerini terkeden Kimmerler, Kafkasya, K─▒r─▒m ve Dinyeper havzas─▒ndaki sah├ól├óra kadar yay─▒lm─▒┼člard─▒r.246

Arkeolog M. Taner TarhanÔÇÖa g├Âre, Katakomb k├╝lt├╝r├╝ ile ├ža─čda┼č olan Kuban Havzas─▒ k├╝lt├╝r kompleksinin arkeolojik materyalinde, bat─▒ tesirlerinin g├Âr├╝lmesi b├Âlgede ─░ndo-GermenlerÔÇÖin kavimler hareketi ile ba─č─▒nt─▒l─▒ oldu─čunu yans─▒tmaktad─▒r. Ayr─▒ca, bu k├╝lt├╝r├╝n konusu ├ževre k├╝lt├╝rlerin ├╝zerindeki etkileri dikkat ├žekmektedir.247

─░skitlere ait ÔÇťSrubnaya K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n bir temsilcisi olarak Kafkasya b├Âlgesine yerle┼čen KimmerlerÔÇÖe ait ÔÇťAh┼čap MezarÔÇŁ yap─▒lar diye adland─▒r─▒lan kurganlarda ele ge├žen buluntular, daha sonraki devrede, yani M. ├ľ. VIII. Y├╝zy─▒ldaki ─░skit istilas─▒n─▒ takiben ortaya ├ž─▒kan ve bozk─▒r ├ódetlerini yans─▒tan karekteristik g├Âm├╝ler ile bir benzerlik arzetmektedir.

N. Grakov, ÔÇť─░skitlerÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťM. ├ľ. I. bin y─▒l ba┼člar─▒nda Kimmer k├╝lt├╝r├╝ ile ─░skit k├╝lt├╝r├╝ birbirinden ay─▒rt etme imkan─▒ sa─člayan e┼čyalar─▒ umumi e┼čyalardan ay─▒rmak m├╝mk├╝n de─čildi. Ancak VIII. Y├╝zy─▒l sonlar─▒ndan itibaren tamamiyle farkl─▒ bir k├╝lt├╝r kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ o tarihten sonra t├╝m bozk─▒rlarda de─či┼čik yerlerde ya┼čamalar─▒na ra─čmen k├╝lt├╝rel a├ž─▒dan zaman ve mekan itibariyle ancak ─░skit diyebilece─čimiz tek tip bir halka rastl─▒yoruzÔÇŁ demektedir.248

Taner Tarhan, ÔÇťKatakomb mezarlar─▒ k├╝lt├╝r├╝ ile, Kuban kurganlar─▒ birbiriyle organik olarak ba─č─▒nt─▒l─▒d─▒r. ├ľyle ki, her iki gruptan elde edilen arkeolojik materyali birbirinden ay─▒rmak hemen hemen imkans─▒zd─▒. Bu nedenle, bu iki k├╝lt├╝r grubu, Kuban-Katakomb kompleksi olarak da adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒rÔÇŁ249 diye belirtmektedir.

Otokton Kafkas kabilelerinin daha ├Ânceki d├Ânemlerde KurganMezar yapma adetleri yoktu. Kuban Kurganlar─▒, KimmerlerÔÇÖin bu devrede Kafkasya b├Âlgesinde yay─▒lmaya ba┼člad─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir.250

Kafkasya b├Âlgesinde, Bozk─▒r k├╝lt├╝r├╝n├╝n bir ├╝yesi olan Proto-T├╝rk kabilelerinin ya┼čad─▒─č─▒na dair en eski kan─▒t, M. ├ľ. IV. Biny─▒l─▒na ait Nal├ž─▒k nekropol├╝d├╝r. Bir Nekropol/Mezarl─▒k ÔÇťZati┼čyeÔÇŁ (Sessizlik) b├Âlgesinde yer al─▒yor. Ayn─▒ yerde ┼čimdiki Nal├ž─▒k ┼čehri bulunmaktad─▒r. Mezarl─▒kta tespit edilen bulgular, Proto-T├╝rklerÔÇÖin ├žok yak─▒n ┼čekilde birbirlerine ba─čl─▒ olduklar─▒n─▒ ortaya koymu┼čtur.251

Zaman ge├žtik├že bu ili┼čkilerin daha da geni┼čledi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. ┼×├Âyle ki; Nal├ž─▒k d─▒┼č─▒nda ├çe├žen-─░ngu┼č b├Âlgesindeki Mek├óns─▒ k├Ây├╝n├╝n yak─▒n─▒nda, Kabardey b├Âlgesinde Kelermeski, Novolabinski ve Zubouski k├Âyleri ile ├ťst Ce─čuta/ A┼ča─č─▒ C├Â─četey kentinin yak─▒n─▒nda da ├žok say─▒da Kurgan k├╝lt├╝r├╝ne ait arkeolojik an─▒tlara rastlanm─▒┼č olup, bunlar─▒n say─▒s─▒ 35ÔÇÖden fazlad─▒r.252

Arkeolog A. Semih G├╝neri bu konuda, ÔÇťM.├ľ.III. Ve II. Binli y─▒llarda AsyaÔÇÖl─▒ ve Hint-AvrupaÔÇÖl─▒ Enoloit (Kalkolitik) ve Tun├ž ├ça─č─▒ k├╝lt├╝r gruplar─▒n─▒n AnadoluÔÇÖnun do─čusu, g├╝neyi ve kuzeyine y├Ânelen g├Â├žlerinde kulland─▒klar─▒ yol ve/veya da─č─▒ndan hedeflenen noktalar─▒n Kafkasya topraklar─▒ oldu─čuna de─činerek, ├žok farkl─▒ (melez) k├╝lt├╝rlere mekan oldu─ču halde KafkasyaÔÇÖn─▒n, bu hengame i├žinde sanatsal ├Âz├╝n├╝ m├╝mk├╝n oldu─čunca muhafaza edebildi─čine; hatta bu y├Ân├╝yle ├ževre k├╝lt├╝rleri bile etkiledi─čine253 i┼čaret etmektedir.┬á

  1. 2. MAYKOP UYGARLI─×I

Maykop k├╝lt├╝r├╝, Tun├ž ├ça─č─▒n─▒n do─ču┼čuna rastlayan d├Ânemde, M.├ľ.III. binde, Kuban nehrinin g├╝neyinde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt├╝r, Belaya ─▒rma─č─▒ ├╝zerindeki Maykop kentinin bulundu─ču y├Ârede yo─čunluk kazanm─▒┼č, daha sonra kuzeybat─▒da Tamam Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda Azak Denizi k─▒y─▒s─▒ndan g├╝neydo─čudaki Da─č─▒stan b├Âlgesine kadar uzanan geni┼č Kafkasya topraklar─▒nda etkisini hissettiirmi┼čtir.

Kendine ├Âzg├╝ etno-k├╝lt├╝rel ├Âzellikleri olan bu kurgan k├╝lt├╝r├╝ daha sonra Da─č─▒stan b├Âlgesini de a┼čarak, Derbent ├╝zerinden Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝neyine n├╝fuz etmi┼čtir. Bu g├╝zergah─▒n do─črulu─čunu Da─č─▒stan b├Âlgesindeki Novotitarovski ve Utam─▒┼č k├Âylerin civar─▒nda bulunan bu t├╝r kurganlar do─črulamaktad─▒r. G├╝rcistan b├Âlgesinde yeralan Bedeni k├Ây├╝ civar─▒ndaki kurgan ile, Azerbaycan b├Âlgesindeki ├ť├žtepe kurgan─▒ ve di─čerlerinin buradaki kabileler i├žin yabanc─▒ bir k├╝lt├╝r oldu─ču arkeologlar taraf─▒ndan belirtiliyor.254

Bu k├╝lt├╝rde ├Âl├╝ler, ├žok zengin alt─▒n ve g├╝m├╝┼č e┼čyalarla dolu mezarlara g├Âm├╝lmektedir. Mezarlar─▒n ├╝zeri mezar tepeler olarak y├╝kselmektedir. Bu mezar tepeler i├žerisinde s├Âz konusu k├╝lt├╝re ad─▒n─▒ veren Maykop mezar tepesi her y├Ân├╝ ile di─čer mezar tepelerinden farkl─▒d─▒r.255

─░lk defa 1897 y─▒l─▒nda Rus arkeolo─ču H. I. Veselovski arac─▒l─▒─č─▒ ile ortaya ├ž─▒kar─▒lan ve ÔÇťBereketli KurganÔÇŁ olarak ├╝ne kavu┼čan Maykop Mezar Tepesi, 10, 6 mt. y├╝ksekli─činde ve 50 mt. ├žap─▒ndad─▒r. Bu tepe ta┼člarla ├ževrilmi┼čti. Tam ortas─▒nda derin kaz─▒lm─▒┼č b├╝y├╝k bir mezar odas─▒ bulundu. Mezar odas─▒n─▒n duvarlar─▒ ah┼čaptand─▒. Mezar odas─▒ tahta ile ├╝├že ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Biri b├╝y├╝k, di─čer ikisi ondan k├╝├ž├╝k ve birbirlerine e┼čittirler. B├╝y├╝k olan b├Âlme g├╝neye, di─čer ikisi ise kuzeye rastlamaktad─▒r. B├╝y├╝k b├Âlme krala aittir.256 (Tablo XXVII.ÔÇśye bak─▒n─▒z.)

Defin ┼čekli ise, bacaklar toplanm─▒┼č, yan yat─▒r─▒lm─▒┼č ve ├╝stlerine k─▒rm─▒z─▒ boya serpilmi┼čtir. Di─čer iki k├╝├ž├╝k b├Âlme, kral ile beraber g├Âm├╝len iki kad─▒na aittir. Kralla beraber olduk├ža b├╝y├╝k miktarda de─čerli e┼čya da g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. G├Âm├╝len e┼čyalar─▒n tarihi ve maddi de─čeri, sanatsal de─čeri a├ž─▒s─▒ndan AvrupaÔÇÖdaki herhangi bir ba┼čka mezar ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lamayacak kadar b├╝y├╝k bir ├Âneme sahiptir:68 adet kaplan semboll├╝ toka, 19 adet bo─ča semboll├╝ heykel, 38 adet alt─▒n y├╝z├╝k, de─čerli metal ve ta┼čtan yap─▒lma daha bir ├žok boncuk. B├╝t├╝n bu e┼čyalar burada yatan y├╝ce kral─▒n mezar─▒ndan ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľl├╝n├╝n kafas─▒nda uzun bir ┼čapka (ba┼čl─▒k) vard─▒. Duvarlar─▒n i├žinde 17 adet rit├╝el e┼čya da bulundu; bunlar─▒n ikisi alt─▒n, biri ta┼č, 14ÔÇÖ├╝ g├╝m├╝┼čt├╝.

Bu e┼čyalar aras─▒nda, ayr─▒ca iki adet g├╝m├╝┼č vazo, 1, 17 m. boyunda i├žleri bo┼č 8 adet g├╝m├╝┼č boru bulundu. ─░kisinin ba┼č k─▒sm─▒nda alt─▒ndan bo─ča sembol├╝ topuzlar vard─▒. Bunlar rit├╝el (├Âl├╝n├╝n ├╝zerine ├Ârt├╝len tente g├╝ne┼člik ayaklar─▒) olmal─▒d─▒r. Bak─▒r ok u├žlar─▒, baltalar ve kamalar da bulunmu┼čtur. Kad─▒n mezarlar─▒nda da alt─▒n ve de─čerli ta┼člarda bir ├žok e┼čya bulundu. Bunlar d─▒┼č─▒nda bak─▒r kazanlar, bardaklar ve ibrikler de bulunmu┼čtur. Bulunan e┼čyalar─▒n tamam─▒ 1523 adettir.257 (Tablo XXVIII. ÔÇÖe bak─▒n─▒z.)

Maykop mezar─▒ tepesi ile birlikte, Kuban havzas─▒n─▒n di─čer yerlerinde say─▒lar─▒ ├╝├žbin civar─▒nda tahmin edilen bu kurgan t├╝r├╝ mezar tepelerin bir k─▒sm─▒ 1898-1909 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rus arkeologlar─▒n olu┼čturdu─ču bir heyet marifetiyle ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Rus arkeologlar─▒n ara┼čt─▒rmalar─▒na g├Âre, Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda bulundu─čunu ama etkisinin ├ľn-Kafkasya ile birlikte kuzeydo─ču KafkasyaÔÇÖda da g├Âr├╝ld├╝─č├╝n├╝ saptam─▒┼člard─▒r.258

Bu titiz ara┼čt─▒rma, Kafkasya b├Âlgesinde ya┼čayan t├╝m halklar─▒n sosyal ve ekonomik tarihi geli┼čmesini ├Â─črenmede yeni bir a┼čamad─▒r. Bu medeniyete bulundu─ču yere nisbetle ÔÇťMaykop Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ ad─▒ verildi.

Bilim adamlar─▒ Maykop uygarl─▒─č─▒n─▒ iki d├Âneme ay─▒r─▒rlar. Bu uygarl─▒─č─▒n ilk d├Ânemini (M. ├ľ. 3000-2500), ad─▒n─▒ Maykop kentinin yak─▒n─▒nda bulunan Kurgan ad─▒ verilen mezar tepeler olu┼čturmaktad─▒r.

M─▒z─▒lan─▒ ─░smail, ÔÇťKara├žay-Malkar Halk─▒n─▒n Tarih├žesiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťMaykop arkeolojik k├╝lt├╝r├╝n ├Âzellikle kurgan k├╝lt├╝r├╝ oldu─čunu alt─▒n─▒ ├žizmemiz gerekir. Ama kurganc─▒l─▒k eskiden beri KafkasyaÔÇÖya ├Âzg├╝ bir tarz de─čildir. Esas ├ž─▒k─▒┼č─▒ bozk─▒rlara dayan─▒r. Maykop k├╝lt├╝r├╝ ba┼člang─▒├ž d├Ânemlerde bozk─▒r toplumlar─▒na ait ├Âzg├╝n defin t├Ârenini koruyordu. Yass─▒ a─ča├žlarla kaplanm─▒┼č toprak ├žukurda, a─ča├ž kovu─čundan, organik maddelerden veya saf sar─▒ madenden yatak/d├Â┼ček haz─▒rlanarak ├Âl├╝ g├Âm├╝l├╝yordu. Bu d├Ânemlerde kurganlarda hen├╝z ta┼č malzeme kullan─▒lm─▒yordu. ÔÇŁdiye s├Âz etmektedir.259

─░kinci d├Ânemi (M. ├ľ. 2400-2200) ise, yerel ├Âzellikler ta┼č─▒yan Novosvobodnaya (├çarskaya) k├Ây├╝ yak─▒n─▒ndaki mezar tepeler (kurganlar) olu┼čturmakrad─▒r.

M─▒z─▒lan─▒ ─░smail, bu d├Ânem ile ilgili olarak da ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťM. ├ľ. III. Biny─▒l sonlar─▒ndan itibaren Maykop k├╝lt├╝r├╝ne yerli defin ├Âzellikleri de eklenmeye ba┼člar. Bu ├Âzellikler, kurgan─▒n temelini ta┼čtan yapma, taban─▒na yass─▒ ta┼člardan yatak haz─▒rlama, toprak ├žukura k├╝├ž├╝k ta┼č kurganlar─▒ yerle┼čtirme vs.┬á gibi eklemelerdir. Buna kar┼č─▒l─▒k kurgan ┼čekli ve yap─▒lan t├Ârenlerde bir de─či┼čiklik olmam─▒┼čt─▒r. Kurganlar─▒n etkisi o kadar b├╝y├╝kt├╝ ki, ta┼č sand─▒k ve ta┼čtan mam├╝l e┼čyalar t├Âren s─▒ras─▒nda toprak kurgan─▒n alt─▒nda b─▒rak─▒l─▒yordu.ÔÇŁ260

JoussameÔÇÖnin verdi─či bilgilere g├Âre, baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar, k├Âkeninin tan─▒mlanmas─▒ ├žok zor olan Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n h├ól├ó bilinmeyen bir Neolitik ├╝zerine kurulmu┼č bir k├╝lt├╝r olabilece─čini ileri s├╝rerken, baz─▒lar─▒ bu k├╝lt├╝r├╝n yerel Mezolitik avc─▒lar─▒n Trans-Kafkasya grubu etkisi alt─▒nda geli┼čmi┼č olabilece─čini d├╝┼č├╝n├╝rler. ├çok zengin mezar buluntusu veren Maykop kurganlar─▒ndan ├ž─▒kan objelerin kayna─č─▒ Anadolu ve Suriye, ─░ran ve Hindistan olarak g├Âsterilmektedir. Maykop k├╝lt├╝r├╝ ile di─čer S├╝mer sanat─▒ ve Truva II. K├╝lt├╝rleri aras─▒nda yak─▒nla┼čmalar kurulmaktad─▒r. Hatta Truva II.ÔÇÖnin y─▒k─▒m─▒n─▒ Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n de─či┼čmesininin nedeni ve Novosvobodnaya olarak adlad─▒r─▒lan ikinci d├Âneme ge├ži┼č ile ili┼čkili olabilece─či ├Âne s├╝r├╝lmektedir.261

Avledin Duman─▒┼č, ÔÇť├çerkeslerin K├╝lt├╝r├╝ ├ťzerine Et├╝dÔÇŁ adl─▒ ara┼čt─▒rmas─▒nda, ÔÇťMaykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n ikinci d├Ânemi Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndan TamanÔÇÖdan ba┼člar, do─čuda ├çe├ženistan i├žlerine kadar gider. G├╝neyde Abhazya ve bug├╝nk├╝ G├╝rcistan (Kolhide)ÔÇÖa kadar, kuzeyde ise StavropolÔÇÖa kadar gider. Bu b├╝y├╝k alanda MaykopÔÇÖtakilere benzer bir├žok e┼čya bulundu. Maykop k├╝lt├╝r├╝ Kafkasya b├Âlgesinde do─čup geli┼čti, ancak AnadoluÔÇÖya ait bir├žok ├Âzellik de ta┼č─▒d─▒. Bu da Kafkasya ile Anadolu aras─▒ndaki ba─člant─▒n─▒n g├ÂstergesidirÔÇŁ diye yazmaktad─▒r.262

Maykop uygarl─▒─č─▒n ikinci b├Âl├╝m├╝ olarak nitelenen Novosvobodnaya Uygarl─▒─č─▒na ─░ranÔÇÖdaki Tepe Hisar III. Uygarl─▒─č─▒n─▒n etkileri oldu─čundan s├Âz eden ara┼čt─▒rmalar da bulunmaktad─▒r.263

Arkeolog A. Semih G├╝neri konu ile ilgili g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yor: ÔÇ×Y├╝ksek Maykop K├╝lt├╝r├╝, tamamen Orta Asya Tun├ž ├ça─č─▒ k├╝lt├╝rlerinin i├žeri─činde geli┼čen ve ├Âzg├╝n Kafkasya stilini a├ž─▒k bi├žimde yaratm─▒┼č bir yerli Kafkasya k├╝lt├╝r├╝d├╝r.ÔÇť264

Arkeolog Bakiye Y├╝kmen, ÔÇťAnadolu MegalitleriÔÇŁ adl─▒ eserinde, bu konuda ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťYap─▒lan ├žal─▒┼čmalar, Eneolitik d├Ânemlerde Kafkasya b├Âlgesinde iki k├╝lt├╝r├╝n ya┼čad─▒─č─▒ ve bu iki k├╝lt├╝r aras─▒nda ili┼čkiler oldu─ču ele ge├žen k├╝lt├╝r belgelerinden anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu k├╝lt├╝rlerden biri t├╝m Kafkas ├Âtesi (Trans-Kafkasya) Do─ču Anadolu, Da─č─▒stan, ├çe├žen-─░ngu┼č ve Kuzey OsetyaÔÇÖy─▒ i├žine almaktad─▒r.ÔÇŁ265

─░.├ľ. III. Biny─▒lda Kafkasya b├Âlgesinin sanayi ve ticaret merkezi durumuna gelen Maykop kentinde bak─▒r ve tun├ž i┼členiyor; ├╝retim biti┼čik b├Âlgelere, oradan da daha uzak diyarlara sevkediliyordu. ├ľrne─čin, G├╝ney Rusya bozk─▒rlar─▒na g├Ânderilen ├žok ├že┼čitli mallar, oradan da AvrupaÔÇÖya ihra├ž ediliyordu. Ticaret sayesinde ├žok zenginle┼čen Maykop ┼čehrinde parlak bir uygarl─▒k do─čmu┼čtur.

Ancak, M.├ľ.III. Biny─▒l─▒n sonlar─▒ndan itibaren otokton Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n sosyal ve ekonomik ya┼čant─▒lar─▒nda bir tak─▒m de─či┼čiklikler olmu┼čtur. ├ľnasya ve Mezopotamya ile olan ili┼čkileri olduk├ža gerilemi┼č, aralar─▒ndaki ileti┼čim ve al─▒┼čveri┼č azalm─▒┼čt─▒r.

M.├ľ.II. Biny─▒lda ise, ÔÇťKatakomb K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ sahibi topluluklar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ ile olu┼čan yeni ÔÇťKafkas K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝ yans─▒tan ta┼čtan, bronzdan ve seramikten ├╝retilmi┼č ├že┼čitli silah ve ara├ž gere├žler, Kuban ve Labe nehirleri k─▒y─▒lar─▒ndaki Yetakbio, Kam─▒l─▒kho, Zeyitho, ┼×ecen ve Sihakkho k├Âyleri ├žer├ževesinde yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.266

Bu d├Ânemde, ├Âl├╝ler ilk defa d├╝z olarak defnedilmeye ba┼čland─▒. Kafkasyal─▒lar b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k ba┼č hayvanc─▒l─▒k d─▒┼č─▒nda tar─▒mla ve metoloji ile u─čra┼č─▒yorlard─▒. Arpa, bu─čday gibi daneli tah─▒llar─▒ bi├žmek i├žin saf bronzdan yap─▒lm─▒┼č orak kullan─▒l─▒yordu. Denizcilik ise ├Ânemli bir meslekti. Madenden yap─▒lm─▒┼č ├že┼čitli ara├ž gere├žler, eskisi gibi Do─ču AvrupaÔÇÖya ihraca devam ediliyordu.267

Ayn─▒ d├Ânemde Maykop Uygarl─▒─č─▒ i├žerisinde, Kafkas toplumunun g├╝c├╝n├╝ sa─člayan sanayi kollar─▒ndan biri olan ├ž├Âmlek├žili─čin de geli┼čti─či, ayn─▒ eksene monte edilmi┼č ayakla ├ževrilen bir ÔÇťd├╝zen tekerÔÇŁ bi├žimindeki ├žarkl─▒ ├ž├Âmlek tezgah─▒n─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Kafkasyal─▒ ├ž├Âmlek ustalar─▒, killi topra─ča elleriyle istedi─či bi├žimi verdikten sonra (├žanak ├ž├Âmlekleri), f─▒r─▒nlarda pi┼čirirlerdi. ├çok g├╝zel ┼čekil verilmi┼č bu boyal─▒ eserler k─▒sa s├╝rede Yak─▒ndo─čuÔÇÖyu ve ├ževresini sarm─▒┼čt─▒r.

Uygarl─▒─č─▒n ├Âzellikleri, Yak─▒ndo─ču ve ├Âzellikle Mezopotamya Uygarl─▒─č─▒ havas─▒n─▒ vermektedir. Bu denli erken bir d├Ânemde ├ž├Âmlek├ži ├žark─▒n─▒n bulunmas─▒n─▒ Mezopotamya Uygarl─▒─č─▒n─▒n etkisi olarak nitelendiren ara┼čt─▒rmac─▒lar da bulunmaktad─▒r.268

Pierre Rousseau, ad─▒ ge├žen eserinde, o d├Ânemde ÔÇťM─▒s─▒rÔÇÖ─▒, Ege adalar─▒n─▒, MezopotamyaÔÇÖy─▒, BelucistanÔÇÖ─▒, ─░nd├╝s VadisiÔÇÖni ve hatta Sar─▒ IrmakÔÇÖ─▒ kapsayan geni┼č bir ticaretin varoldu─čunu d├╝┼č├╝nmemiz gerekir. ÔÇŁder ve ilave eder: ÔÇť─░nsanlar, gerek e┼ček, sonradan deve kervanlar─▒yla, gerekse akarsular─▒n ak─▒┼člar─▒na uyarak, deniz ky─▒lar─▒n─▒ izleyerek durmadan yolculuk ederlerdi. Y├╝kleri de ├Âzellikle seramik e┼čyayd─▒. Buna, tohum, parf├╝m, deri, kuma┼č, sanat e┼čyalar─▒, mermer, fildi┼či ve h─▒zla geli┼čmekte olan madencili─čin yaratt─▒─č─▒ yeni ihtiya├ž maddeleri de eklenirdi. ÔÇŁ269

Bu geni┼č ticaret a─č─▒ i├žerisinde, ├Ânemli bir konumda bulunan Kafkasya b├Âlgesi ├žok farkl─▒ k├╝lt├╝rlere mekan oldu─ču halde, sanatsal ├Âz├╝n├╝ m├╝mk├╝n oldu─čunca muhafaza edebildii─či gibi, ├ževre k├╝lt├╝rleri de etkilemi┼čtir.270

  1. 2. 2. TEKERLEK VE ARABANIN KE┼×F─░

Asl─▒nda, maden i┼člemecili─či (metalurji)ÔÇÖnin g├Âsterdi─či a┼čama, ├ž├Âmlek├ži ├žark─▒n─▒n bulunmas─▒ yan─▒nda bir ├žok de─či┼čik ├╝retim alan─▒nda da ger├žekle┼čmekteydi. ├ľrne─čin, tekerlek. Tekerlek, tekni─čin d├Ân├╝m noktas─▒d─▒r. Shepard B. ClougbÔÇÖun, ÔÇťUygarl─▒k TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde belirtti─čine g├Âre, tekerlek prensibinin icad─▒ ba┼čl─▒ ba┼č─▒na b├╝y├╝k bir ad─▒md─▒r. ├ç├╝nk├╝, kuvvet uygulamas─▒nda ve s├╝rt├╝nmenin azalt─▒lmas─▒nda ├žok ├Ânemli yer tutar.271

Ancak, ne gibi bir ihtiyac─▒n bu┬á icada yol a├žt─▒─č─▒ kesinlikle bilinmemekle birlikte, Gen. FrugierÔÇÖin ilgin├ž ve inand─▒r─▒c─▒ varsay─▒m─▒na g├Âre, Yontma Ta┼č ├ça─č─▒ÔÇÖndan ba┼člayarak insan, avlad─▒─č─▒ hayvan, kaya par├žalar─▒ gibi ┼čeyleri ta┼č─▒ma ihtiyac─▒n─▒ duymu┼čtur. Bu soruna ├žare ararken, kesilmi┼č bir a─čac─▒n yuvarland─▒─č─▒n─▒, b├Âylece ta┼č─▒may─▒ kolayla┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ farkeden insanlar y├╝klerini iki a─ča├ž k├╝t├╝─č├╝n├╝n ├╝zerine koymay─▒ ak─▒l ettiler. ─░ngiliz tarih├žisi MaccurdyÔÇÖye g├Âre, tekerle─čin atas─▒, tomar denilen silindir bi├žiminde d├╝r├╝lm├╝┼č ka─č─▒t ya da deridir.272 Bu geli┼čmeyi kaz─▒lar da do─črulamaktad─▒r.

Arnold Gehlen de, ad─▒ ge├žen eserine, ÔÇťTekerlek ilkesi, sabit bir mihver etraf─▒nda d├Ânme tabiatta yoktur. ─░nsan ┼č├╝phesiz uzun zaman y├╝klerini yuvarlanan a─ča├ž g├Âvdeleri ├╝zerinde ├žekmi┼čtir. Ama bu tecr├╝beyle yap─▒lan denemeleri sabit bir mihver etraf─▒nda d├Ânme ideÔÇÖsile tamallamak gerekti. Denemenin, sadece uyartt─▒─č─▒, ama yaratamad─▒─č─▒ zekaya dayanan bir hipotezi oldu─čunuÔÇŁ273 belirtmektedir.

Genel olarak M. ├ľ. III. Binli y─▒llarda kabul edilen tekerin ilk olarak Orta AsyaÔÇÖda Alpin tipi Brakisefal insanlar taraf─▒ndan kullan─▒ld─▒─č─▒ ve bundan g├Â├žlerle, Kafkasya ├╝zerinden Anadolu, Mezopotamya ve M─▒s─▒r, Avrasya ├╝zerinden AvrupaÔÇÖya ge├žti─či bilinmekteydi.

Amerikal─▒ arkeolog Speiser Gawrada, (M. ├ľ. 3000-2000) y─▒llar─▒ aras─▒ndaki d├Âneme ait kal─▒nt─▒larda tekerle─če rastlam─▒┼č, ─░ngiliz meslekta┼č─▒ Wooley de UrÔÇÖda yapm─▒┼č oldu─ču kaz─▒larda M. ├ľ. 2950 y─▒llar─▒ndan kalma mezardan bir tekerlek ├ž─▒kartm─▒┼čt─▒. Yap─▒lan kaz─▒larda S├╝mer ├╝lkesinde M. ├ľ. 3000ÔÇÖden kalma k─▒zaklar ve arabalar ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r.274

Shepard B. CloughÔÇÖun, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťTekerlekli arabalar─▒n, ├Ârne─čin MezopotamyaÔÇÖda M. ├ľ. 3000ÔÇÖde, HindistanÔÇÖda M. ├ľ. 2500ÔÇÖden ├Ânce, GiritÔÇÖte M. ├ľ. 2000 y─▒llar─▒nda, M─▒s─▒rÔÇÖda M. ├ľ. 1600ÔÇÖde ve ├çin ile ─░sve├žÔÇÖte M. ├ľ. 1000 y─▒llar─▒nda kullan─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ275belirrtmektedir.

Taner Tarhan, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťDinyeper ile A┼ča─č─▒ Volga aras─▒nda uzanan geni┼č bozk─▒rlardaki ├žukur mezarlar veya al├žak kurganlarda ele ge├žen araba kal─▒nt─▒lar─▒ ve modelleri bozk─▒r ya┼čant─▒s─▒n─▒ a├ž─▒k├ža belgelemekte ve g├Â├žebenin ayr─▒cal─▒kl─▒ bir unsuru olan at ve arabay─▒ g├Âstermektedir. Bilindi─či ├╝zere, at, ilk defa Orta AsyaÔÇÖda ve kuzey y├Ârelerinde alt paleolitik devirden itibaren ehlile┼čtirilmi┼č ve Ural-Altay k├Âkenli kavimler vas─▒tas─▒yla, sonraki devirlerde di─čer b├Âlgelere yay─▒lm─▒┼čt─▒r.276

Hasan Basri ├ľngel de, ÔÇťT├╝rk K├╝lt├╝r Tarihinde SporÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťAraba ve araba ├že┼čitleri, insanl─▒k tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├žok erken d├Ânemlerin arac─▒ de─čil, ait oldu─ču, icat edildi─či ve icat edilmesi gereken d├Ânemin arac─▒d─▒r. Bu d├Ânem bu T├╝rklerÔÇÖle (Proto-T├╝rklerÔÇÖle) ba┼člam─▒┼čt─▒rÔÇŁ diye s├Âz etmektedir.277

Bahaeddin ├ľgel ise, ÔÇťT├╝rk K├╝lt├╝r Tarihine Giri┼čÔÇŁ adl─▒ (9 ciltlik) eserinde, ÔÇťAraba, ├çinÔÇÖde ve Orta AsyaÔÇÖda ├žok eski ├ža─člardan beri bilinen bir ta┼č─▒ma ve nakliye vas─▒tas─▒ idi. Baz─▒lar─▒na g├Âre, ├çinliler, arabay─▒ Mezopotamya ile ├ľn-AsyaÔÇÖdan ├Â─črenmi┼čti. Ke┼čif, icat ve zeka, insano─člunun baz─▒ kesimlerine mahsus de─čildir. ─░nsano─čluna ├Ânem veren herkes nerede olursa olsunlar, insanlar─▒n kendi ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒l─▒yabilmek i├žin, do─ču┼čtan gelen bir┼čeyler yaratabilme kabiliyetlerini kabul etmek zorunda olduklar─▒ndanÔÇŁ278 s├Âz etmektedir.

Yap─▒lan son arkeolojik ara┼čt─▒rmalar ise, tekerle─čin ÔÇťKura-ArasÔÇŁ uygarl─▒─č─▒ndan ├Ânce M. ├ľ. 3500 y─▒llar─▒nda Kafkasya b├Âlgesinde kullan─▒ld─▒─č─▒ ve buradan ilk olarak ├çerkesya ile ├ľn-Asya ├╝zerinden MezopotamyaÔÇÖya ge├žti─čini ortaya koymu┼čtur. Cesetlerin araba ile birlikte mezara g├Âm├╝lmesi, araban─▒n ender ve sayg─▒ duyulan bir e┼čya olarak kabul edildi─čini g├Âstermektedir.279

1966 y─▒l─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda, Kafkasya b├Âlgesinin merkezinde ve kuzeyinde M. ├ľ. 3500-3000ÔÇÖli y─▒llarda yap─▒lm─▒┼č oldu─ču belirlenen 23/25 adet araba bulunmu┼čtur.280

Mezarlarda bulunmu┼č ger├žek ├Ârneklerinin par├žalar─▒nda, bu arabalar─▒n yap─▒lar─▒n─▒n ayr─▒nt─▒lar─▒ ├ž─▒kar─▒labilir: G. ChildeÔÇÖa g├Âre, ÔÇťTekerlekler birbirine s─▒k─▒ca birle┼čtirilmi┼č ve bak─▒r m─▒hlarla (├živilerle) tutturulmu┼č deriden bir tekerlek ├žember ile ba─članm─▒┼č ├╝├ž masif tahtadan meydana geliyordu. Tekerlekler tek par├ža halinde, araban─▒n kasas─▒na yaln─▒zca deri s─▒r─▒mlarla tutturulmu┼č olabilecek dingillerle birlikte d├Ân├╝yordu. ÔÇŁ281

Pierre Rousseau, bu konuda, ÔÇťTekerle─čin icad─▒n─▒ hemen araban─▒n izledi─či kesindir. Bir ├žift tekerle─či dingille birle┼čtirmek ve buna demirsiz bir saban oturtmak i┼čten bile de─čildir. Ger├žekten de, M. ├ľ. 3000 y─▒llar─▒n─▒n S├╝mer kal─▒nt─▒lar─▒nda rastlanan arabalar b├Âyledir. S├╝r├╝c├╝s├╝, iki tekerle─čin aras─▒na konmu┼č bir eyere, ata biner gibi otururdu. Bu taslak ├žabuk geli┼čerek d├Ârt tekerlekli bir ara├ž oldu. Fakat hen├╝z ├Ân tekerlekler sabittiÔÇŁ282 demektedir.

Bahaeddin ├ľgel, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťTekerlek ile ilgili olarak da ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťEski T├╝rklerÔÇÖde Tegre, etraf─▒ daire, ├ževreÔÇŁ demektir. Tekerlek, bir ┼čeyin halkas─▒ ve ├ževresi anlam─▒na gelirdi. Tekerlek ise, ayn─▒ k├Âkten gelme, yani bir t├╝remedir. ÔÇŁ283

─░lk tekerle─čin k─▒zaktan ilham al─▒narak yap─▒ld─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lerek, bir metrelik tekerlek i├žin 50-75 cmÔÇÖlik a─ča├žlar gerekti─či g├Âz ├Ân├╝ne al─▒n─▒r ve Mezopotamya ve Kafkasya b├Âlgesi kaynaklar─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒rsa, ilk tekerlek ve araban─▒n Kafkasya b├Âlgesinde yap─▒larak kullan─▒ld─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kar. Ayr─▒ca, b├Âlgede en eski araban─▒n karaa─ča├ž, me┼če ve ├žam a─ča├žlar─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu durum ise ilk araba ve tekerle─čin Kafkasya b├Âlgesinde ├╝retildi─či tezini do─črulamaktad─▒r.284

Maden i┼čletmecili─činin g├Âsterdi─či a┼čama sayesinde, tekerle─čin geli┼čtirildi─či ve a─č─▒r y├╝kler ta┼č─▒yabilecek arabalar─▒n yap─▒labildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Co─črafi ve fiziki y├Ânden de bu tez kuvvet arzetmektedir. Kafkasya b├Âlgesinde y├╝k nakli i├žin d├Ârt tekerlekli, insan nakli i├žinse iki tekerlekli arabalar kullan─▒ld─▒─č─▒ arkeolog Henri Blauqnot ÔÇśun 1965 y─▒l─▒nda b├Âlgede yapt─▒─č─▒ incelemede ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.285

Bug├╝nk├╝ Da─č─▒stan b├Âlgesinin Hazar Denizi k─▒y─▒lar─▒nda Brakey merkezinde yap─▒lan kaz─▒larda iki tekerlekli araba ve parmakl─▒ tekerlek resimleri bulunmu┼čtur. Bu gibi resimler enderdir. Bundan ba┼čka zahire saklamaya mahsus ├žukurlar, el de─čirmenleri, havan eli, ├žakmak ta┼č─▒ndan oraklar, ├Âl├╝lerle beraber g├Âm├╝lm├╝┼č hayvan kemikleri bulunmu┼čtur.286

─░nsan taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilen tekerlek ve benzeri bulu┼člar, zeka ve ruhla doludurlar, hi├žbir zaman sadece tabiat─▒n bir taklidinden ibaret de─čildirler. Bunlar tecr├╝be ile bulunmu┼č olan olaylar─▒n, hayalg├╝c├╝ ile tamamlanmalar─▒ndan meydana gelmi┼člerdir.

 

  1. 2. 2. DOKUMACILIK

 

Bu d├Ânemde, yaln─▒z yiyecekler de─čil, giyecekler de de─či┼čmi┼čti. Uzun s├╝reden beri insanlar art─▒k deri ve postlara b├╝r├╝nm├╝yorlard─▒. Tarlalarda rastlanan baz─▒ yabani bitkilerin (keten, pamuk gibi) liflerinden iplik b├╝kmenin m├╝mk├╝n oldu─čunu anlam─▒┼člar, b├Âylece kuma┼č dokuma y├Ântemlerini ke┼čfetmi┼člerdir.287

Daha ├Ânce de─činildi─či gibi, Neolitik d├Ânemlerden itibaren incelikli bir mekanizma olan dokuma tezgahlar─▒n─▒ kullanan Kafkas kad─▒nlar─▒, evcille┼čtirip a─č─▒llarda besledikleri hayvanlar─▒n k─▒llar─▒ndan ve ├ževrelerinde yeti┼čtirmeye ba┼člad─▒klar─▒ s├Âzkonusu bitkilerin liflerinden ├Ârekleriyle e─čirdikleri ipleri d├╝nyaca me┼čhur dokunmu┼č bezler (kuma┼člar) haline getirmi┼člerdir.

Kafkasya b├Âlgesinde, ├Âzellikle Kuban havzas─▒nda y├╝zy─▒llardan beri dokuma sanayinin var oldu─ču, Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezarlarda yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalarda kesinlik kazanm─▒┼čt─▒r.

Maykop d─▒┼č─▒nda, Me┼čoko ve Nal├ž─▒k mezarlar─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan giysiler keten ve y├╝ndendi.288

 

  1. 3. KEÇECİLİK

Bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒ ke├ženin tekstilin ilk ├╝r├╝n├╝ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde birle┼čirken, Bahaeddin ├ľgel, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťKe├že ve ke├žecili─čin┬á d├╝nyan─▒n her k├╝lt├╝r ├ževresinde g├Âr├╝len bir gelenek olmad─▒─č─▒n─▒, ke├žecili─čin do─čabilmesi i├žin o y├Ârede hayvanc─▒l─▒k ve koyunculu─čun geli┼čmi┼č olmas─▒ yan─▒nda, ke├žeden yap─▒lm─▒┼č ev e┼čyalar─▒ ile giyimlerin ├╝retimini gerektiren so─čuk bir iklim ve hava durumu gibi ├Ânemli hususlar─▒n olu┼čmas─▒ gerekti─čine i┼čaret etmektedir.289

M.├ľ. IV. III.┬á Binli y─▒llarda, Avrasya bozk─▒rlar─▒ndan kopan kadim kurgan k├╝lt├╝r ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ (Proto-T├╝rkler), ayn─▒ hususiyetleri havi Kafkasya b├Âlgesinin kuzeyinde uzanan geni┼č bozk─▒rlar─▒ yurt edinirken, beraberlerinde getirmi┼č olduklar─▒ ÔÇťTepme Ke├žecilikÔÇŁ sanat─▒n─▒n290, bu topraklarda ya┼čayan Proto-Kafkasyal─▒lar─▒n k├╝lt├╝r├╝n├╝ bir ┼čekilde etkiledi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Erol Y─▒ld─▒r, ÔÇťKafda─č─▒ÔÇŁ dergisinde yay─▒nlanan ÔÇťAnadoluÔÇÖda Ya┼čat─▒lan Kafkas Sanat─▒ G├Âksun Y├Âresi ├çe├žen ve Avar (Kafkas Avar─▒) Ke├želeriÔÇŁ adl─▒ makalesinde, ÔÇť ─░nsano─člu taraf─▒ndan ilk kez nerede ve nas─▒l yap─▒ld─▒─č─▒ bilinmeyen ke├že sanat─▒n─▒n g├Â├žebe toplumlarca ve k├╝├ž├╝kba┼č hayvan yeti┼čtiren yerle┼čik toplumlarca s─▒k├ža kullan─▒lmas─▒ ve fonksiyonel ├Âzellikleri (yal─▒t─▒m dahil) sebebiyle insanlar i├žin vazge├žilmez bir meta oldu─čunuÔÇŁ belirtmektedir.291

Ayn─▒ makalede, geleneksel Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├Âzg├╝n ├Âzellikleri ta┼č─▒yan Kafkas yayg─▒ ke├želerinde, di─čer kurgan k├╝lt├╝r ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ndan farkl─▒ olarak, enkr├╝ste tekni─či uygulanmakta olup, ├çe├žen halk─▒ taraf─▒ndan ÔÇťGorz ─░stingÔÇŁ, Kafkas Avar dilinde ise ÔÇťBurtinaÔÇŁ olarak adland─▒r─▒ld─▒─č─▒ndan s├Âz etmektedir.

Di─čer taraftan, Kurgan K├╝lt├╝r Ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒nda (Proto-T├╝rkler) ÔÇťKepenekÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan ve tepme ke├žeden yap─▒lm─▒┼č giysi ├žobanlar─▒ simgeleyen bir giyecek ├Âzelli─čini ta┼č─▒m─▒┼č, ara┼čt─▒rmac─▒ Cavidan Ba┼čar ErgenekonÔÇÖa g├Âre, ÔÇťKepene─či olan kimse ─▒slanmaz, gemli at ko┼čar─▒lamazÔÇŁ c├╝mlesi ile T├╝rk ata s├Âzleri aras─▒na girmi┼čtir.292

Kafkasyal─▒lar da ani hava de─či┼čikliklerinden korunmak, r├╝zgar─▒, ya─čmuru, tozu ├Ânlemek amac─▒yla bu giysiye (yam├ž─▒) gerek duyduklar─▒ gibi, kom┼ču uluslarda da aran─▒r hale gelmi┼čtir.

─░malat─▒nda iyi kalitede koyun y├╝n├╝ ve ke├ži k─▒l─▒ kullan─▒lan yam├ž─▒, Kafkasyal─▒lar─▒ tabiat ┼čartlar─▒ndan koruyan ├žok ├Ânemli bir giysidir.

Musa Ramazan, ÔÇťDa─č─▒stan ve LaklarÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťNerede iyi cins y├╝n veren koyun yeti┼čtiriliyorsa, yam├ž─▒ imalat─▒ orada yap─▒lmaktad─▒r. Yam├ž─▒ imalat─▒ ├žok zor bir ├žal─▒┼čmad─▒r, beceri, ustal─▒k ve g├╝├ž ister. ÔÇŁ293 diye s├Âz etmektedir. Yam├ž─▒, Kafkasya b├Âlgesinde d─▒┼č y├╝z├╝ koyun postu g├Âr├╝n├╝m├╝nde t├╝yl├╝ ve ke├že gibi t├╝ys├╝z olmak ├╝zere siyah renkte ve iki t├╝r ├╝retilmektedir. T├╝ys├╝z yani kepenek t├╝r├╝ yam├ž─▒lar daha ziyade bug├╝nk├╝ Krasnador ve Stravropol gibi hayvanc─▒l─▒─č─▒n yayg─▒n oldu─ču KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyindeki geni┼č bozk─▒rlarda kullan─▒lmaktad─▒r.

Ancak, kepene─čin aksine Ad─▒gelerÔÇÖde ÔÇť┼×akueÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan Kafkas yam├ž─▒s─▒ ├çe├ženlerÔÇÖde ÔÇťV├ÂrtÔÇŁ, Da─č─▒stan b├Âlgesinde Laklar taraf─▒ndan ÔÇťBurkaÔÇŁ diye adland─▒r─▒l─▒r. Do─ča ┼čartlar─▒ndan biniciyi oldu─ču kadar,bi├žimde bozk─▒r kavimlerinin uygulad─▒─č─▒ gibi, hayvan k─▒llar─▒ndan d├Âv├╝lerek yap─▒l─▒r. Genellikle siyah olur. Bunlar kepene─čin aksine, daha hafif ve sa─člam olurlar. D─▒┼č k─▒sm─▒nda, ya─čmurun giysiyi ┼či┼čirmesini ve ├Âzellikle ya─čmurun i├ž k─▒sm─▒na ge├žmesini engellemek amac─▒yla k─▒llar do─čal olarak b─▒rak─▒l─▒rken, i├ži ke├žele┼čtirilir. Boyun k─▒sm─▒nda ki┼činin sosyal durumuna ba─čl─▒ olarak ├že┼čitli tutturulmakl─▒larla iki yakas─▒ndan birbirine tutturulur. Yam├ž─▒, kepene─čin aksine biniciyi ve at─▒ ├žok koruyacak bi├žimde etek k─▒sm─▒ pelerin gibi ├žok geni┼č dikilir.

Kafkas insan─▒n vazge├žilmez giysisi olan yam├ž─▒ ÔÇťErke─čin ilk evi yam├ž─▒s─▒, ilk silah─▒ da kamas─▒d─▒rÔÇŁ c├╝mlesi ile Da─č─▒stan b├Âlgesi atas├Âzleri aras─▒na girmi┼čtir.294

Bahaeddin ├ľgel, ÔÇťad─▒ ge├žen eserindeÔÇŁ, Ke├že, eski T├╝rklerin g├╝nl├╝k hayatlar─▒n─▒n her y├Ân├╝ne girmi┼čtir. ├ľrne─čin, ke├žeden ├╝retilen ┼čapka veya k├╝lahlar da T├╝rk kavimlerinin yayg─▒n bir ba┼čl─▒k modas─▒ idiÔÇŁ diye belirtmektedir.295

Ayn─▒ t├╝r ba┼čl─▒─ča Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezarda yatan kral─▒n ba┼č─▒nda tesad├╝f edilmi┼čtir. Novosvobodnaya (├çarskaya) Mezarda g├Âm├╝l├╝ bulunan kral gibi, ba┼č─▒ndaki ba┼čl─▒k uzunca ve ke├žeden yap─▒lm─▒┼č, d├Ânemin modas─▒n─▒ aksettirmekle birlikte, Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├Âzelli─čini ta┼č─▒yan bu ba┼čl─▒k, ta├ž ┼čeklinde alt─▒n ve k─▒ymetli m├╝cevherlerle s├╝sl├╝ oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.296

Ayr─▒ca, Novosvobodnaya An─▒tsal Kraliyet Mezarl─▒─č─▒ndaki ikinci mezar i├žinde ise, g├╝m├╝┼č gerdanl─▒─č─▒yla birlikte bir ceset, t├╝yl├╝ y├╝z├╝ d─▒┼ča d├Ân├╝k ┼čekilde bir k├╝rk paltoya sar─▒l─▒ olarak bulunuyordu. Bu paltonun alt─▒nda siyah ├žizgili deve y├╝n├╝nden ├╝retilmi┼č bir yam├ž─▒s─▒ vard─▒. Bu yam├ž─▒n─▒n alt─▒nda kenarlar─▒ morumsu k─▒rm─▒z─▒ renk ile ├ževrelenmi┼č keten bezinden bir elbise par├žas─▒ bulunuyordu.297

Met ├çunatuko ─░zzet, ad─▒ ge├žen eserinde, ÔÇťMorganÔÇÖ─▒n ara┼čt─▒rma ve a├ž─▒klamalar─▒na g├Âre, s├Âz konusu dokuman─▒n hemen b├╝t├╝n├╝yle y├╝nden ├╝retildi─činiÔÇŁ belirtmektedir. Ayr─▒ca, ÔÇťKafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n ekonomi d├╝┼č├╝ncesinin varl─▒─č─▒na en b├╝y├╝k kan─▒t─▒n, her t├╝r ulusal gereksinimlerinin t├╝m├╝yle kendileri taraf─▒ndan yap─▒l─▒p haz─▒rlanmakta olmas─▒ ve ulusal sanayilerine daima ra─čbet etmelerinden kaynakland─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ298 belirtmektedir.

Neolitik d├Ânemden beri Maikop Kraliyet An─▒tsal Mezarlar─▒nda bulunan s├Âz konusu nadide kuma┼č ve ke├že par├žalar─▒n─▒ ├╝reten Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n kaybolmaya y├╝z tutmu┼č dokumac─▒l─▒k ve ke├žecilik ile k├╝rk├ž├╝l├╝k sanatlar─▒nda ne kadar ileri gitmi┼č ve ustala┼čm─▒┼č olduklar─▒n─▒ a├ž─▒kca ispatlamaktad─▒r.

Musa Ramazan, son y─▒llarda Amerika, ─░ngiltere, ─░svi├žre, Almanya ve hatta di─čer ├╝lkelerden ara┼čt─▒rmalar─▒n kaybolmaya y├╝z tutmu┼č olan bu eski sanatlar─▒ yerinde g├Ârmek ve incelemek i├žin KafkasyaÔÇÖya geldiklerinden s├Âz etmektedir.299

 

  1. 4. MADEN ─░┼×LEMEC─░L─░─×─░ (METALURJ─░)

Kuban vadisinde Maykop ve Novosvobodnaya Kraliyet An─▒tsal Mezarladaki kral ve kabile liderlerinin mezarlar─▒ndaki g├Âz kama┼čt─▒r─▒c─▒ g├╝zellikte fig├╝ratif hayvan motifleri ile s├╝slenmi┼č ├že┼čitli alt─▒n ve g├╝m├╝┼č e┼čyalar, g├╝m├╝┼č vazolar yan─▒nda alt─▒n, turkuaz ve akik ta┼č─▒ndan yap─▒lm─▒┼č ├že┼čitli boncuklar, g├╝m├╝┼č gerdanl─▒klar ve di─čer metaller ├╝zerindeki i┼člemeler, Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n dokumac─▒l─▒kta oldu─ču kadar metal i┼člemecili─či ve d├Âk├╝mc├╝l├╝─č├╝nde de ula┼čt─▒─č─▒ y├╝ksek d├╝zeyi ispatlayan sanat delilleri te┼čkil ederler.

Ekrem Akurgal, ÔÇťAnadoluÔÇÖya (M. ├ľ. 2200-2000) tarihleri aras─▒nda g├Â├ž eden ilk Hitit boylar─▒n─▒n, yerli Hattili sanat├ž─▒lara yapt─▒rd─▒klar─▒ alt─▒n ve g├╝m├╝┼č eserlerin Maykop eserleri ile olan benzerlikler g├Âstermesi, Hititlerin AnadoluÔÇÖya Kafkasya yoluyla geldikleri varsay─▒m─▒ ile g├╝zel bir uyum i├žinde oldu─čunu (Kafkas k├Âkenli) HattilerÔÇÖden ald─▒klar─▒ zengin k├╝lt├╝r miras─▒ ile d├╝nya tarihinin en ilgin├ž ve ├Âzg├╝n uygarl─▒klardan birini (Hitit Uygarl─▒─č─▒n─▒) yaratm─▒┼č olduklar─▒n─▒ belirtmektedir.ÔÇŁ300

Kuban vadisindeki Kraliyet An─▒tsal Mezarlar d─▒┼č─▒nda kalan di─čer a├ž─▒lm─▒┼č, ├Ârne─čin Strowys KastrovskayaÔÇÖda bulunan mezarda ├že┼čitli alt─▒n ve g├╝m├╝┼č e┼čyalar ve g├╝m├╝┼č bir kab─▒n i├žinde de─čerli boncuklar da ayn─▒ d├Âneme aittir.

Ekrem Akurgal, ÔÇťAnadolu K├╝lt├╝r TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde ┼č├Âyle s├Âyl├╝yor, ÔÇťHind-Avrupal─▒ bir uygarl─▒k olmas─▒ gereken (?) G├╝ney Rusyadaki Maykop Uygarl─▒─č─▒nda AnadoluÔÇÖda Horoztepe ve MahmatlarÔÇÖda g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kar─▒lan alemlerin yak─▒n benzerleri bulunmu┼čtur. S├Âz gelimi Alacah├Ây├╝kÔÇÖte ele ge├žen bir g├╝m├╝┼č kab─▒n kenar─▒nda y├╝r├╝r durumda tasvir edilmi┼č d├Ârt hayvan heykelci─či R. O. Ar─▒kÔÇÖ─▒n belirtti─čine g├Âre, Maykop Kaplan─▒ (g├╝m├╝┼č vazolar) ├╝st├╝ndeki y├╝r├╝yen hayvanlar─▒ and─▒rmaktad─▒r. Ayn─▒ y├╝r├╝yen hayvanc─▒klar motifi Horoztepe Sistrumlar─▒n─▒n kenarlar─▒nda da g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.ÔÇŁ301

─░smail Berkok ise, ad─▒ ge├žen eserinde, Maykop Kurgan─▒nda tesad├╝f edilen s├Âz konusu iki g├╝m├╝┼č kab─▒n yaln─▒z ilmi k─▒ymeti de─čil, ayn─▒ zamanda didaktik bir nitelik ta┼č─▒d─▒─č─▒ndan ├žok ├Ânemli oldu─čuna de─činmekte, ÔÇťas─▒l ├Ânemli olan hususun, KafkasyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒km─▒┼č ve KafkasyaÔÇÖya ait oldu─ču saptanm─▒┼č olan arkaik g├╝m├╝┼č kab─▒n ├╝zerinde adeta MezopotamyaÔÇÖn─▒n haritas─▒n─▒ and─▒ran resmin, ya Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n aslen g├╝neyden (MezopotamyaÔÇÖdan) geldikleri hat─▒ras─▒n─▒ ya┼čatmak veyahut Kafkasya ile Mezopotamya aras─▒ndaki etnik veya k├╝lt├╝rel herhangi s─▒k─▒ bir ili┼čkiyi temsil etmek maksad─▒yla M. ├ľ. 3000 y─▒llar─▒nda yap─▒lm─▒┼č oldu─čunu kabul etmek laz─▒md─▒r. Buna ba┼čka t├╝rl├╝ bir anlam vermek m├╝mk├╝n de─čildirÔÇŁ302 diye s├Âz etmektedir.

Asl─▒nda, Ekrem Akurgal ve ─░smail BerkokÔÇÖun Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezarda bulunan iki adet antik g├╝m├╝┼č kab─▒n ├╝zerinde g├Ârd├╝kleri ┼čekiller Kafkasya b├Âlgesinde kullan─▒lan en eski ÔÇťpiktografikÔÇŁ yani resim yaz─▒s─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildir.

Kalkolitik d├Ânemdeki geli┼čmeleri en sonunda yaz─▒n─▒n ke┼čfi izledi. Yaz─▒yla birlikte, kimi hammadelere olan gereksinimle ilgili olarak ticarete duyulan b├╝y├╝k ilgi, ├Ânceki d├Ânemlerin d─▒┼ča fazla a├ž─▒lamayan izole k├╝lt├╝r gelene─čine son verdi. ├ťlkelerin birbiriyle ili┼čkisini g├╝├žlendirdi. B├Âylelikle yeni d├Ânem ba┼člam─▒┼č oldu. Bu yeni d├Ânem daha iyi ├Ârg├╝tlenebilen toplumlar─▒n d├Ânemi oldu. 303

toplumsal s├╝re├žler olu┼čmu┼čtur. Bunlar─▒n en ├Ânemlisi KafkasyaÔÇÖn─▒n g├╝neyinde etkisini hissettiren ÔÇťKura-ArasÔÇŁ k├╝lt├╝r a─č─▒n─▒n ├ž├Âz├╝lmesi idi. Daha k├╝├ž├╝k boyutta olmak ├╝zere a├ž─▒kca tan─▒mlanm─▒┼č ve tolumsal olarak tabakalanm─▒┼č ve beylik t├╝r├╝ bir tak─▒m birimler geli┼čmi┼čtir.304

Maykop kurganlar─▒n─▒n g├Âm├╝ topluluklar─▒, geli┼čmi┼č bir toplumsal tabakala┼čmay─▒ ve artan bir merkezi otoritenin varl─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.305

├ľrne─čin Nal├ž─▒k kurganlar─▒n ├žok say─▒da mezarlar─▒ muazzam bir mezar tepesi alt─▒nda toplanm─▒┼č, her tarafta ayn─▒ derecede fakir olarak ve uzuvlar─▒ gruplar halinde a├ž─▒kca e┼čit seviyeden olan b├╝y├╝k bir klan toplulu─ču ├Ârne─či verirken, Kuban grubun d├Ârt mezar─▒, bir taraftan cesetlerin yanlar─▒ndaki e┼čyalar─▒n zenginli─či, di─čer taraftan insanlar─▒n da onlarla beraber g├Âm├╝lmesi asilzadeli─čin y├╝ksek derecede geli┼čmi┼č oldu─čunu g├Âstermektedir.306

Burada, sadece ├ľn Asya ticaretini, hayvan yeti┼čtiren ve ├žift s├╝ren kavimlerin hayat─▒nda ekonomi fakt├Âr├╝ olarak yeti┼čtirdi─či klan reisinin birdenbire y├╝kselen hakimiyeti g├Âr├╝lmektedir. ├ľn Asya ile ticaret il┼čkilerininin devam ettirilmesi, KafkasyaÔÇÖy─▒ AnadoluÔÇÖnun bak─▒r devirdeki ┼čehir prensli─čine ve ┼čehir krall─▒─č─▒na e┼čit bir geli┼čmeye do─čru g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r.307

Merkezi iktidar sayg─▒nl─▒─č─▒n─▒ Kraliyet An─▒tsal Mezarlar─▒n─▒n yap─▒m─▒ ve maddi iktidar simgelerini etkileyici bi├žimde biriktirmek yoluyla dayatma e─čilimindedir. Bu simgeler i├žinde ├Âzellikle Bat─▒ Asya ve ElamÔÇÖdan uzun mesafeli ticaret yoluyla elde edilmi┼č ├Ânemli sayg─▒nl─▒k mallar─▒ bulunmaktad─▒r.308

Hi├ž ┼č├╝phe yok ki, Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezar─▒ndaki Kral Lim= G├╝├žl├╝ Kral─▒n, Alim FarnakovskiÔÇÖnin dedi─či gibi, sa─čl─▒─č─▒nda kulland─▒─č─▒ bu eski A┼čvi haritas─▒ndaki yaz─▒ A┼čvi dilinde eski Kafkas yaz─▒s─▒d─▒r. Bu g├╝m├╝┼č kap Kral─▒n zati e┼čyalar─▒ndan biriydi. Bundan dolay─▒, ├Âld├╝kten sonra maddi iktidar simgeleri ve ├že┼čitli e┼čyalarla birlikte ona sunuldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Maykop k├╝lt├╝r├╝ topluluklar─▒n─▒n yerle┼čimlerine, mezarlar─▒na, inan├žlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒ zaman kendi i├žlerindeki toplumsal yap─▒lar─▒, arka planlar─▒ ve ge├žmi┼čleri g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kmaktad─▒r. Yerle┼čim yerleri genellikle ─▒rmak k─▒y─▒lar─▒ ve ayn─▒ zamanda korunakl─▒ b├Âlgelerdir. Baz─▒lar─▒ ise kale i├žlerinde ya┼čamakta idiler. S├Âz gelimi, Me┼čoko b├Âlgesi 150 mt. geni┼čli─činde 4 mt. kal─▒nl─▒─č─▒nda duvarlarla ├ževriliydi. Oturduklar─▒ evler ah┼čaptan ya da ├žittendi. 12 x 4 ebatlar─▒nda evler vard─▒. Ge├žim kaynaklarr─▒ hayvanc─▒l─▒kt─▒. At─▒ e─čerlemi┼člerdi ve binek hayvan olarak kullan─▒yorlard─▒. Hayvanc─▒l─▒k kadar olmas─▒na ra─čmen tar─▒m da geli┼čmi┼čti. Maykop k├╝lt├╝r├╝ insan─▒ ├žamurdan ara├ž gere├ž yapmakta olduk├ža ustala┼čm─▒┼čt─▒. Y├╝n ve kuma┼č i┼člemesi olduk├ža geli┼čmi┼čti. Me┼čoko ve Nal├ž─▒k mezarlar─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan giysiler ketenden ve y├╝ndendi. Metal ustal─▒─č─▒ ilerlemi┼čti. Maykop k├╝lt├╝r├╝ halk─▒ ├╝retti─čini Do─ču AvrupaÔÇÖya da satabiliyordu.309

Maykop k├╝lt├╝r├╝ insan─▒n─▒n inan├ž sistemine de yeni ├Âgeler girmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░nan├žlar─▒nda kozmik ├Âgeler de yer bulmu┼čtur. Mezarlar─▒n─▒, g├╝ne┼či sembolize edecek ┼čekilde daire ┼čeklinde ├ževreliyorlar, mezar duvarlarn─▒ ise yar─▒m ay ┼čeklinde yap─▒yorlard─▒. Bereket Tanr─▒├žas─▒n─▒ sembolize eden bir ├žok kad─▒n heykeline de rastlan─▒yor. Alt─▒ndan, g├╝m├╝┼čten, ├žamurdan yap─▒lan bo─ča heykelleri rit├╝elleri de kullan─▒l─▒yordu. Bereket getirdiklerine inan─▒l─▒yordu.

Maykop k├╝lt├╝r├╝ insanlar─▒ ataerkil bir toplum yap─▒s─▒na sahiptiler. Ataerkil d├Âneme, yani erkek egemen topluma ge├ži┼čle maden i┼č├žili─činin ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n ├Ânemli hale gelmesi sa─članm─▒┼čt─▒r. Toplumsal farkl─▒la┼čmalar ve s─▒n─▒fla┼čma ba┼člam─▒┼čt─▒r. ├ťretimi korumak i├žin Me┼čoko gibi etraf─▒ ├ževrili ┼čehirler kurulmu┼čtur.

Sahip olunan hayvanlar ve e┼čyalar zenginlik g├Âstergesiydi. Misost tepesindeki kral mezar─▒ndan 2500 alt─▒n ve g├╝m├╝┼č e┼čya ├ž─▒kar─▒ld─▒. Bunlardan ├žo─ču AnadoluÔÇÖdan gitmi┼čti.

Maykop k├╝lt├╝r├╝nde k├Âlelik ba┼člam─▒┼čt─▒r. K├Âleli─čin ba┼člamas─▒ AnadoluÔÇÖdaki toplumlarla ili┼čkinin sonu├žlar─▒ndan biridir.310

Arnold Gehlen, ad─▒ ge├žen eserinde, y├╝ksek k├╝lt├╝r├╝n ilkin kutuplarda yahut tropik b├Âlgeler yerine, m├╝tedil iklimlerde do─čmas─▒n─▒n, insan─▒n orta halli ┼čartlara g├Âre ayarlanm─▒┼č bir varl─▒k olmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒na de─činerek, ÔÇťy├╝ksek k├╝lt├╝r├╝n a┼ča─č─▒ yukar─▒ 5000 y─▒l ├Ânce M─▒s─▒rÔÇÖdan ba┼člay─▒p Suriye, T├╝rkiye ve Kafkaslar ├╝zerinden ge├žerek MezopotamyaÔÇÖya kadar uzanan M├╝mbit Hil├ól (Verimli Yar─▒may)ÔÇŁ i├žinde do─čdu─čunu ve b├╝t├╝n ├Âteki k├╝lt├╝rlerin ihtimal ki bu ilk k├╝lt├╝r├╝n devam─▒ olduklar─▒n─▒ belirtmektedir.311

 

  1. 3. ├çERKESYA B├ľLGES─░NDE KULLANILAN EN ESK─░ YAZI VE D─░L─░

D├╝┼č├╝ncenin bir tak─▒m i┼čaretlerle anlat─▒m─▒ demek olan yaz─▒, be┼čeriyetin (insanl─▒─č─▒n) en b├╝y├╝k bulu┼člar─▒ndan birisidir.

Yaz─▒, insanlar─▒n birbiriyle ileti┼čim kurmak i├žin kulland─▒klar─▒, dil denen sistemi belli i┼čaretlerle belirleyen ikinci bir sistemdir. Yani, yaz─▒ s├Âz├╝n resimlendirilmi┼č bi├žimidir. Buradaki resim s├Âzc├╝─č├╝ elbette bildi─čimiz resim anlam─▒nda de─čil, daha ├žok ÔÇť┼čekil-bi├žim-simgeÔÇŁ anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.312

Yaz─▒, alfabe denen ve seslerin yerini tutan i┼čaretlerden olu┼čur. ├ľrne─čin bir P, S ya da D harfi g├Ârd├╝─č├╝m├╝zde, her harfin belirli bir sesi vermek i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ biliriz. Bu harfleri bir s├Âzc├╝─č├╝n i├žinde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z zaman da o s├Âzc├╝─č├╝ s├Âyleyebilmek i├žin hangi sesleri ├ž─▒karmam─▒z gerekti─čini anlar─▒z.313

  1. 3. 1. YAZININ TAR─░H─░

Tarih, bundan be┼čbin y─▒l kadar ├Ânce yaz─▒n─▒n icad─▒ ile ba┼člat─▒l─▒r. Ondan ├Ânceki PrehistoryaÔÇÖd─▒r. Tarih ├Âncesinde insano─člu, fizyolojik evrimini tamamlam─▒┼č olarak binlerce y─▒l s├Âzl├╝ k├╝lt├╝rler i├žinde (konu┼čarak) ya┼čad─▒, ta┼čtan ve madenden kendine ara├žlar yapt─▒, avc─▒l─▒k ve toplay─▒c─▒l─▒kla beslenme gereksinimlerini kar┼č─▒lad─▒ vb.314

Dil, bir simgeler sistemidir. Bir tak─▒m sesler bir tak─▒m anlamlara gelir. Yaz─▒, bu simgeleri simgeleyen bir ├╝st sistemdir. Ba┼člang─▒├žta, hepsi resimyaz─▒ (Pictograph) niteli─čindeydi. Zamanla bu i┼čaretler soyutla┼čt─▒r─▒ld─▒. Bir kavram ya da d├╝┼č├╝nceyi temsil eder oldu (Lologlam). Eskiden beri ├çin yaz─▒s─▒na (Ideogram) denmesi de, bu anlama geliyor. Giderek, i┼čaretlerin ses de─čerleri kullan─▒lmaya ba┼čland─▒. Fonetik harfler (alfabe) sistemine ge├žilmeden ├Ânce, ses de─čerleri heceler halinde yaz─▒ld─▒. Bir s├╝re d├╝┼č├╝nce/resim ve ses i┼čaretleri birlikte kullan─▒ld─▒. Sonunda, her biri ayr─▒ bir sesi temsil eden harflerde karar k─▒l─▒nd─▒ 315.

  1. 3. 2. EN ESK─░ BELGE

D├╝nyaÔÇÖda, ┼čimdilik bilinen, eski yaz─▒l─▒ belgeler bug├╝nk├╝ IrakÔÇÖ─▒n g├╝neyindeki eski S├╝mer kenti UrukÔÇÖta (Modern Warka), S├╝merlerin a┼čk ve sava┼č tanr─▒s─▒ ─░nannaÔÇÖya adanm─▒┼č bir tap─▒naklar kompleksi olan Eanna k├╝lliyesinde bulunmu┼čtur. Yakla┼č─▒k olarak M. ├ľ. 3300ÔÇÖlere tarihlenen bu belgeler, ├╝st├╝nde resimsel i┼čaretler olan kil tabletlerdir.316

Kafkasya b├Âlgesinde, ┼čimdilik bilinen, en eski yaz─▒l─▒ belgeler Maykop An─▒tsal Kral Mezar─▒nda ortaya ├ž─▒kan ├že┼čitli eserler aras─▒nda yer alan ve M. ├ľ. III. Biny─▒l ortalar─▒na tarihlenen iki adet g├╝m├╝┼č kab─▒n ├╝zerindeki resimsel ┼čekiller olu┼čturmaktad─▒r.

 

  1. 3. 3. PICTOGRAFIQUE YAZI

─░lk yaz─▒, g├Âr├╝nen, bilinen, maddi ┼čeylerin resimleri yap─▒lmak suretiyle ba┼člam─▒┼č, yava┼č yava┼č maddi olmayan fikirlerin de ilgili bulundu─ču maddi ┼čeylerin resimlerle anlat─▒lmalar─▒ yolu tutulmu┼čtur. Yaz─▒n─▒n ilk ┼čekline p─▒ctograf─▒que yani resim yaz─▒s─▒ denilmektedir.317

Resim yaz─▒s─▒, ├çin yaz─▒s─▒nda oldu─ču gibi, kelimeleri, di─čeri S├╝mer yaz─▒s─▒ndaki gibi, heceleri ifade etmek ├╝zere iki ┼čekilde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

├çerkesyaÔÇÖda kullan─▒lan yaz─▒, m├╝teakip k─▒s─▒mda g├Âr├╝lece─či ├╝zere, men┼če itibariyle PictografyaÔÇÖdan yani fikirlerin resimsel olarak ┼čekillendirilmesi ve sembolik sahnelerle ifade etmekten ibaret olan iptidai bir sistemden ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

├çerkesyaÔÇÖda kullan─▒lan dil, iltisaki (biti┼čken) yani kelimeleri hecelerin birbiriyle birle┼čmelerinden meydana gelmi┼č olmak itibariyle, resimsel ┼čekillerden olu┼čan yaz─▒ usul├╝ne uygun bir dildir. Bu dilde kelimeler ekseriya tek heceli olmakla beraber, bazen bir ├žok heceden meydana gelebilirdi. Bu heceler ayr─▒ ayr─▒ okunduklar─▒ zamanlarda ekseriya maddi e┼čyaya ait isimleri ifade ediyorlard─▒.

 

  1. 3. 4. EN ESK─░ PICTOGRAFIQUE KAFKAS YAZISI

Rus Filolog G. F. Tur├žaninovÔÇÖun ke┼čfetti─či ve M. ├ľ. III. Biny─▒l ortalar─▒ndan M. S.┬á IV. Y├╝zy─▒l aras─▒ndaki d├Ânemde otokton Kafkasl─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒lan en eski resim yaz─▒s─▒n─▒, me┼čhur Maykop Kraliyet An─▒tsal Mezar─▒nda ortaya ├ž─▒kar─▒lan ├že┼čitli eserler aras─▒nda yer alan s├Âz konusu iki adet g├╝m├╝┼č kab─▒n ├╝zerindeki ┼čekiller olu┼čturmaktad─▒r.

  1. F. Tur├žaninovÔÇÖun SuriyeÔÇÖde bas─▒lan ÔÇťKafkasyaÔÇÖda bulunan antik eserlerin ke┼čfi ve yaz─▒lar─▒n─▒n ├ž├Âz├╝mlenmesiÔÇŁ adl─▒ de─čerli eserinde, iki g├╝m├╝┼č kap ├╝zerindeki ┼čekiller resimlendirilmi┼č s├Âzc├╝k dizisinden olu┼čan bir resim yaz─▒s─▒d─▒rÔÇŁ denilmektedir. Ayn─▒ yazar, ÔÇťBu yaz─▒, be┼č bin y─▒ldan daha fazla zamandan beri, bug├╝ne kadar bir ┼čekilde bilinegelen Kafkas A┼čvi dili ile yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ

ÔÇťBu yaz─▒lar─▒ yazanlar bug├╝n Kafkasya( ├çerkesya ) b├Âlgesinde otokton Kafkas dillerini konu┼čan Abaza,Adige ve Vub─▒hlar─▒n atalar─▒ olup, avc─▒, hayvan yeti┼čtirici, denizci ve ger├žekten da uygarla┼čm─▒┼č bir kavim (toplum) idilerÔÇŁ318 diye s├Âz etmektedir.

 

RES─░M YAZILARININ TERC├ťMES─░

Tablo XXIX. ÔÇÖda yer alan iki g├╝m├╝┼č vazodan, birinci kab─▒n ├╝zerindeki ┼čekillendirilmi┼č s├Âzc├╝k dizilerinden olu┼čan resim yaz─▒s─▒n─▒n yay─▒lm─▒┼č ┼čeklini g├Âsteren haritan─▒n de┼čifresinde, sanatk├ór─▒n A┼čvi insanlar─▒n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ ├╝lkenin dilini (A┼čvice) kullanarak kab─▒n,

Bo─čaz k─▒sm─▒na: ÔÇť┼×araa Zama (a) ┼×a Ga─▒ N─▒ÔÇŁ yani ÔÇťYaz─▒lar─▒ olan A┼čvilerin ├ťlkesiÔÇŁ.

G├Âvde k─▒sm─▒na: ÔÇťSaz─▒ha L─▒m ┼×─▒ Tsa JeÔÇŁ yani ÔÇťArslan Kral Sadz, g├╝├žl├╝ A├žba ailesindendir. ÔÇŁ

Alt (taban) k─▒sm─▒na: ÔÇťAb─▒ Ha Y─▒pa ─×a┼č Y─▒┼čay─▒tÔÇŁ yani ÔÇťBunu Ha o─člu Giyat┼č yapt─▒. ÔÇŁ

Anlamlar─▒na gelen c├╝mleleri resimlendirilmi┼č s├Âzc├╝k dizeleri halinde g├╝m├╝┼č kab─▒n ├╝zerine nak┼četmi┼čtir.3109 (XXX. Nolu tabloya bak─▒n─▒z.)

  1. F. Tur├žaninov, Kafkasya b├Âlgesinin adeta haritas─▒n─▒ g├Âsteren bu resmi de┼čifre ederken: Kafkas da─člar─▒ndan ├ž─▒kan nehirlerin Kuban ve Terek oldu─čunu, Alim FarmmakovskiÔÇÖnin g├Âr├╝┼člerini de dikkate alarak detayl─▒ bir ┼čekilde a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r.

─░kinci kab─▒n ├╝zerindeki ┼čekillendirilmi┼č s├Âzc├╝k dizilerinden olu┼čan resim yaz─▒s─▒n─▒n yay─▒lm─▒┼č ┼čekli ise, XXXI. no.lu tabloda g├Âsterilmi┼čtir.

├ťzerindeki ┼čekillendirilmi┼č s├Âzc├╝k dizilerinden olu┼čan resim yaz─▒s─▒n─▒n de┼čifresinde ise, sanatk├ór─▒n ayn─▒ dili kullanarak ÔÇťHa Psa B─čab. Psa Za─ča Y─▒b─čabÔÇŁ yani ÔÇťBurada Kral─▒n ruhu bulunuyor. Ruhu ├žalan kimse l├ónetlidir ÔÇŁ anlam─▒na gelen c├╝mleleri s├Âzc├╝k dizileri ┼čeklinde g├╝m├╝┼č kab─▒n ├╝zerine nak┼četmi┼čtir.320

  1. 3. 5. EN ESK─░ KAFKAS (A┼×V─░) HECE YAZISI

Yukar─▒da da de─činildi─či gibi, G. F. Tur├žaninovÔÇÖun ke┼čfetti─či ve M. ├ľ. III. Biny─▒l─▒ ortalar─▒ndan itibaren otokton Kafkasl─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒lan en eski P─▒ctograf─▒que (resim) yaz─▒s─▒ d─▒┼č─▒nda, ayr─▒ca KafkasyaÔÇÖda geli┼čtirilen kendilerine has damga ve hecelerden olu┼čan yaz─▒da da A┼čvi dili kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Tablo XXXII.ÔÇÖde yer alan ├╝├ž adet yaz─▒tta, ├╝lkelerinde kullan─▒lan kendilerine has yaz─▒dan da s├Âz edildi─či dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda, Kafkas dillerinin hepsinde yaz─▒, bilgi, ├Â─črenme ve okuma konular─▒ ile ilgili kelimeler mevcuttur. Yaz─▒s─▒ olmayan bir dilde ÔÇťYazmakÔÇŁ, ÔÇťOkumakÔÇŁ, ÔÇť├ľ─črenmekÔÇŁ kavramlar─▒n─▒n yerle┼čip ya┼čamas─▒ anlams─▒zd─▒r.

S├Âz konusu yaz─▒ ┼čekillerinin asl─▒, M. ├ľ. 7/6 binlerde AsyaÔÇÖdan gelen ÔÇť─░sub├ľgÔÇŁ damga yaz─▒ ┼čekillerinin Kafkasya b├Âlgesinde toplumun b├╝nyesine g├Âre zaman i├žerisinde geli┼čtirilmesi neticesinde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Eski A┼čvi yaz─▒ ┼čekilleri i├žin ek XXXIII.Nolu tabloya bak─▒n─▒z.

K├óz─▒m Mir┼čan, yaz─▒n─▒n Kafkasya b├Âlgesindeki ÔÇťIssub Ura BillÔÇŁ Federasyonu sayesinde MezopotamyaÔÇÖya kadar yayld─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir.321

Nitekim, George Poisson, ÔÇťAvrupaÔÇÖn─▒n ─░skan TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťKuzey Kafkasyal─▒larÔÇÖ─▒n AnsanÔÇÖa ve oradan da Mezopotamya yoluyla M─▒s─▒rÔÇÖa bir ├žok medeniyet unsuru ile birlikte yaz─▒y─▒ da g├Ât├╝rd├╝kleriniÔÇŁ yazar.322

  1. W. Ceram, ÔÇťTanr─▒lar, Mezarlar ve BilginlerÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇť├çivi yaz─▒s─▒n─▒ icat edenler Babilliler ve Asurlular olmazd─▒, aksine ba┼čka bir millet ├žok b├╝y├╝k bir ihtimalle Sami olmayan, do─čunun yaylalar─▒ndan gelen, fakat varl─▒klar─▒n─▒ o zaman kadar hi├žbir buluntunun ispat edemedi─či bir millet bu yaz─▒y─▒ bulmu┼čtur. ÔÇŁ323 der. Bu ifadenin biraz da Kuzey Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒ ima etti─čini Kafkasolog B. ├ľmer B├╝y├╝ka, ÔÇťKafkas Kaynaklar─▒na G├Âre ─░lk Yarat─▒l─▒┼člar-─░lk ─░nsanl─▒k Kafkasya Ger├žekleriÔÇŁ adl─▒ eserinde belirtmektedir.324

Rus Filolog Prof. G. F. Turt├žaninovÔÇÖun ke┼čfedip de┼čifre etti─či A┼čvi dili ve yaz─▒ ┼čekilleri aksi ispatlan─▒ncaya kadar Kafkasya tarihinde ilktir.

Kafkas A┼čvi dilinin b├╝y├╝k ├Ânemini belgeleyen bir husus uygarl─▒k tarihindeki i┼člevidir. ├ľrne─čin, Eski Trake (┼×erake)ler, Hitit (Hatti)ler gibi uygarl─▒k yaratan ve yayan otokton Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒ g├╝n├╝m├╝ze de─čin ya┼čatan dilleri, ├Âv├╝n├ž kayna─č─▒ olan tarihin bir b├Âl├╝m├╝n├╝ te┼člik etmektedir.

A┼čviler, Kafkasya b├Âlgesinde otokton ÔÇťKafkas DilleriÔÇŁ konu┼čan b├╝t├╝ninsanlar─▒n atalar─▒ olup, avc─▒, hayvan yeti┼čtirici, denizci ve ger├žekten de uygarla┼čm─▒┼č bir kavim (toplum) idiler.

Karadeniz ile Hazar Denizi aras─▒nda ya┼čayan b├╝t├╝n Kafkasya halklar─▒n─▒n dilbirli─či i├žinde bulunduklar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Dilbilim uzman─▒ J. C. CatfordÔÇÖun ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre, g├╝n├╝m├╝zden 10-15 bin y─▒l ├Ânce Ta┼č Devri y├╝zy─▒llar─▒nda bug├╝n tam olarak saptayamad─▒─č─▒m─▒z bir zaman dilimi i├žinde (A┼čvi dilini do─čuran) bir anadilin ya┼čam─▒┼č olmas─▒ gerekir.325

S├Âz konusu A┼čvi hece yaz─▒s─▒ d─▒┼č─▒nda M. ├ľ. V.- IV. Y├╝z y─▒llar aras─▒nda Sindiler (├çerkesler) aras─▒nda Yunan harflerinden yararlan─▒larak yap─▒lan bir ÔÇť├çerkes Yaz─▒s─▒ÔÇŁ kullan─▒l─▒yordu. Bunula ilgili detay bilgi,┬á (4. 2. 3. Meot kavmini olu┼čturan kabileler) ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒ndaki k─▒s─▒mda verilmi┼čtir.

 

 

 

 

 

  1. TUN├ç ├çA─×INDAK─░ GEL─░┼×MELER

 

Maykop ve Kura-Aras Uygarl─▒klar─▒n─▒n bir devam─▒ olan Tun├ž ├ça─č─▒, yerle┼čik hayat─▒n ├Ânceki bulu┼člar─▒na (Tar─▒m, ├ž├Âmlek├žilik, dokumac─▒l─▒k, maden i┼č├žili─či, geometrik sanat. . .), daha etkili silahlar─▒n yap─▒lmas─▒, ta┼č ve a─čac─▒n daha iyi kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan de─či┼čik ve ├že┼čitli aletlerin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ ve daha ince s├╝s e┼čyalar─▒ ve m├╝cevherler yap─▒lmas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lan bak─▒r ve kalay ala┼č─▒m─▒ eklendi.326

Tun├ž ala┼č─▒m─▒ ├žok eskiden beri do─čuda biliniyordu. ─░lk devirlerde tun├ž (bronz), bak─▒r ve kalay metallerinin kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒yla de─čil de do─črudan do─čruya bu iki metali yap─▒s─▒nda bulunduran cevherlerden elde edilmekteydi.

Georges Poisson, ÔÇťAvrupaÔÇÖn─▒n ─░skan TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, ÔÇťTuncun kullan─▒lmas─▒, bak─▒r yataklar─▒ndan da, ├žok daha nadir olan kalay yataklar─▒n─▒n bilinmesine ba─čl─▒d─▒r. Tun├ž ala┼č─▒m─▒n─▒n ke┼čfi, her iki maddenin birlikte bulunduklar─▒ b├Âlgelerde meydana gelmi┼č olmal─▒. Bu ┼čart ise ancak Kafkasya, Bohemya, ─░spanya ve CornovailleÔÇÖde ger├žekle┼čebilir. Yaln─▒z Kafkasya b├Âlgesi, do─ču imparatorluklar─▒nda tuncun ni├žin ├žok erken ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klayabilir327 diye s├Âz etmektedir.

Ger├žekten, Kafkasyal─▒ bak─▒r d├Âk├╝mc├╝leri, ├Ânceleri bu maddenin saf olmad─▒─č─▒, ├Âzellikle i├žinde arsenik bulundu─ču zaman daha dayan─▒kl─▒ oldu─čunu ke┼čfetmi┼člerdir. Daha sonra bak─▒r─▒ (%10) oran─▒nda kalay madeniyle kar─▒┼čt─▒rmak suretiyle tuncun ala┼č─▒m─▒n─▒ ke┼čfetmi┼člerdir. Bu da onlar─▒n karma┼č─▒k bir ├╝retim teknolojisinde ne kadar ileri d├╝zeyde uzmanla┼čt─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir.

Ger├ži Kafkasya b├Âlgesinde tun├ž yap─▒m─▒ i├žin gerekli ana hammade olan bak─▒r, kalay ve ├žinkodan yaln─▒zca bak─▒r madeni bol olarak bulunmas─▒na kar┼č─▒n, di─čerleri ve ├Âzellikle kalay bak─▒m─▒ndan ├žok k─▒t kaynaklara sahipti.328

Ancak, yap─▒lan analizler, Kafkasya b├Âlgesinde ilk ├Ânce bak─▒r─▒n kur┼čun, bizmut, arsenik, antimum gibi ├že┼čitli maden ve yar─▒maddelerle kar─▒┼čt─▒r─▒larak kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir. G. Poisson, ÔÇťBu maddelerin az miktarda kullan─▒ld─▒klar─▒ zaman curuf (pislik) mahiyetini ald─▒klar─▒n─▒, fakat bazen d├Âk├╝m tekni─čini bilen Kafkasyal─▒ d├Âk├╝m ustalar─▒n─▒n bunu bilerek kulland─▒klar─▒n─▒, kalay─▒n ise bu maddelerin aras─▒nda az ├Âl├ž├╝de olmak ├╝zere yava┼č yava┼č ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ329 belirtmektedir.

Bug├╝n, Kafkas s─▒ra da─člar─▒n─▒n b├╝t├╝n kuzey ve g├╝ney yama├žlar─▒, o d├Ânemden kalan maden ocaklar─▒n─▒n s├Âz konusu art─▒klarla dolu olmas─▒, bu hususu teyid etmektedir.

Kalay ve bak─▒r─▒n ala┼č─▒m─▒ndan olu┼čan hakiki tun├ž (├çince Tungdzu) Kafkasya b├Âlgesinde, ancak III. Biny─▒l sonlar─▒nda, ├ževre b├Âlgelerle olan mal takas─▒na dayanan ticari ili┼čkiler sonunda yeterli miktarda temin edilen kalay madeni ile ger├žekle┼čmi┼čtir.

KafkasyaÔÇÖda tun├ž (bronz) uygarl─▒─č─▒, kalkolitik d├Ânem sonunda, maden yataklar─▒na yak─▒n olan Nal├ž─▒k Petigorsk (Ps─▒khuabe), Kislovodosk ve UlsriiÔÇÖde ile Nal├ž─▒k yak─▒n─▒ndaki Solomenka, gibi yerle┼čim alanlar─▒ aras─▒nda olan Kuban havzas─▒nda M. ├ľ. 2200 y─▒l─▒nda geli┼čmeye ba┼člad─▒ ve ├žok k─▒sa bir d├╝re i├žinde t├╝m Kafkasya b├Âlgesine yay─▒ld─▒. Ancak, Tun├ž madeninin alet ve kap yap─▒m─▒nda kullan─▒lmas─▒ (M. ├ľ. 1800-1200) y─▒llar─▒na tesad├╝f etmekte olup, Kafkas Bronz Uygarl─▒─č─▒ bu y─▒llarda en parlak devrini ya┼čad─▒.330

  1. ├ľ. II. Biny─▒l─▒n sonunda, Bronz ├ça─č─▒n─▒n a├ž─▒kland─▒─č─▒ d├Ânemde, Kafkasya b├Âlgesi en geni┼č metal ├╝retim merkezlerin biriydi. Bronz par├žac─▒klar─▒ndan yap─▒lan g├Âz al─▒c─▒ sanat eserleriyle ├╝nl├╝ Kuban k├╝lt├╝r├╝n├╝n as─▒l ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒ Kafkas da─člar─▒n─▒n meyilli etekleri ve bu eteklerin kuzey b├Âl├╝mleridir.331

Baz─▒ bilim adamlar─▒, ─░lk Tun├ž ├ça─č─▒n─▒n ku┼čkusuz AsyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve buradan, tarih ├Âncesi zamanlarda ya┼čanm─▒┼č olan g├Â├žlerle Avrupa ve ├ľnasyaÔÇÖya ge├žti─či hemfikrindeler.332

  1. ┼×emseddin G├╝naltayÔÇÖa g├Âre, Buzul devrinin sonlar─▒nda, Orta AsyaÔÇÖdan (Ural-Altay b├Âlgesinden) hareketle bat─▒ AvrupaÔÇÖya g├Â├ž eden Tip Alpin brakisefal Altayl─▒lar, m├╝tecanis olan Paleolitik AvrupaÔÇÖs─▒na yeni bilgi ve g├Ârg├╝leri birlikte g├Ât├╝rm├╝┼člerdir. Bunlar AvrupaÔÇÖya geldiklerinde buran─▒n dolikosefal halk─▒, hen├╝z Paleolitik ve Mezolitik devrini ya┼č─▒yorlard─▒. AvrupaÔÇÖda Neolitik d├Ânem s├╝recinde g├Âr├╝len ÔÇťpalefit k├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ Orta Asyal─▒ brakisefal insanlar─▒n eseridir.333

Palefit k├╝lt├╝r├╝n├╝ yans─▒tan 40 bin kaz─▒k ├╝zerine kurulmu┼č beldeler bulundu. Kaz─▒klar─▒, a─ča├ž k├╝t├╝klerini kabata┼č baltalarla kesmek ve d├╝zeltmek i├žin ne kadar uzun ve sab─▒rl─▒ ├žal─▒┼čmak gerekti─či d├╝┼č├╝n├╝ls├╝n.334

Taylor, ÔÇťAryanlar─▒n OrijiniÔÇŁ adl─▒ eserinde, Neolitik devirde Bat─▒ AvrupaÔÇÖda ─░berler, Keltler, Skandinavlar ve Lig├╝rler olmak ├╝zere ba┼čl─▒ca d├Ârt tip insan bulundu─čundan s├Âz etmektedir.335

Amerikal─▒ arkeolog R. Pumpelly┬á taraf─▒ndan 1904 y─▒l─▒nda T├╝rkistanÔÇÖ─▒n A┼čkabad civar─▒ndaki Anov kurganlar─▒nda ortaya ├ž─▒kar─▒lan ve M. ├ľ. 9000ÔÇÖli y─▒llara dek uzanan Anov Medeniyetinde, hayvanlar─▒n ehlile┼čtirilmesi i┼či 8000ÔÇÖde, maden ├╝retimi ise 6000 y─▒l─▒na dek uzanmaktad─▒r. Horasan y├Âresindeki kalay madenlerinin zamanla i┼čletilmesi neticesinde ├╝retilen tun├ž madeni eserleri ve sanat─▒n AvrupaÔÇÖya, TaylorÔÇÖ─▒n de─čindi─či Lig├╝rler taraf─▒ndan sokuldu─čunu M. ┼×emseddin G├╝naltay, ad─▒ ge├žen eserinde belirtmektedir.336

Georges Poisson ise, AvrupaÔÇÖya Tuncu getiren do─ču ak─▒m─▒n─▒n bir toplulu─čun hareketi sonunda ger├žekle┼čmedi─čini, aksine, daha ├Ânce Truva ├╝zerinden t├╝ccarlar─▒n s├Âz konusu ticari ili┼čkilerinin devam─▒ndan ibaret oldu─čundan s├Âz etmektedir.337

Do─čudan gelen tun├ž, tesirini ├Âzellikle Tuna havzas─▒ ile Balkanlar─▒ ihtiva eden geni┼č bir alanda hissettirmi┼č ve bu suretle Bat─▒ AvrupaÔÇÖn─▒nkinden olduk├ža farkl─▒ bir medeniyet ├ževresi meydana getirmi┼čtir. Bu ├ževre i├žinde mahalli┬á tiplerin yan─▒nda, paralelleri Ege b├Âlgesinde, Truva ve Kafkasya b├Âlgesinde bilinen baz─▒ tipler mevcuttur. Orta ve Do─ču AvrupaÔÇÖda tuncun geli┼čmesine ba┼člang─▒├ž te┼čkil eden bu do─ču tesiri, M. ├ľ. ─░kinci Binin ba┼č─▒nda sava┼č neticesinde yak─▒lan, y─▒k─▒lan Truva ┼čehrinin harabesi ile birdenbire kesintiye u─čram─▒┼čt─▒r.338

  1. ├ľ. 1700 tarihinden itibaren Orta AsyaÔÇÖda g├Â├žebe ve sava┼č├ž─▒ bir kavime ait ÔÇťAndronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝n yava┼č yava┼č ├ževreye hakim olmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz.339 Hatta, bu k├╝lt├╝re mensup ├že┼čitli Proto-T├╝rk kavimleri ayn─▒ tarihlerden itibaren kuzey bozk─▒rlardan KafkasyaÔÇÖya girerek KafkasyaÔÇÖn─▒n sosyo-k├╝lt├╝rel ve ekonomik yap─▒s─▒nda etkili olmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.

Bu k├╝lt├╝r├╝n en ├Ânemli eserleri kaplard─▒. Geni┼č a─č─▒zl─▒, d├╝z tabanl─▒, kulpsuz, ├╝├ž k├Â┼čeli ve basma s├╝slerle s├╝slenmi┼č olan bu kaplar, g├╝neyde Tanr─▒ da─člar─▒na, bat─▒da ise Don nehri k─▒y─▒lar─▒na kadar yay─▒lm─▒┼čt─▒. ÔÇťAndronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝ ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č ka┼č─▒klar─▒, ok u├žlar─▒, kemik i─čneleri, yelpaze kapzal─▒ han├žerleri ve baltalar─▒, delikli ok u├žlar─▒ inci ve k├╝pe gibi s├╝s e┼čyalar─▒ ba┼čl─▒ca eserlerini olu┼čturmaktayd─▒.340

  1. ├ľ. 1700-1200 y─▒llar─▒, G├╝ney SibiryaÔÇÖn─▒n Minusinsk b├Âlgesindeki zengin Andronova kurganlar─▒, SibiryaÔÇÖn─▒n ÔÇťBronz DevrineÔÇŁ tekab├╝l etmektedir.341 Bu b├Âlgeye ÔÇťAndronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ yayan kavimlerin ba┼čta tun├ž olmak ├╝zere, geli┼čtirdikleri madencili─čin yan─▒ s─▒ra at, s─▒─č─▒r, koyun gibi ehli hayvanlar yan─▒nda deve de besledikleri bilinmektedir.342

Andronova insanı denen bu beyaz ve brakisefal ırk, Altaylılarla akraba idiler. Güney Rusya ile Çin arasındaki teması temin ediyorlardı.

Arkeolog A. Semih G├╝neri, Avrupa ve ├ľn┬á AsyaÔÇÖya Tun├ž ├ça─člar─▒n─▒n geli┼čmesinde ciddi boyutlarda rol oynam─▒┼č ÔÇťAltayl─▒ DemircilerÔÇŁ, ba┼čka bir ifadeyle ÔÇťAndronovaÔÇŁ ve ayn─▒ zamanda ÔÇťKarasukluÔÇŁ maden ustalar─▒, bat─▒da, Karpatlar─▒n sundu─ču ayn─▒ f─▒rsatlar─▒ de─čerlendiren ÔÇťHalstatl─▒ÔÇŁ, ÔÇťSrubnayal─▒ÔÇŁ, ÔÇťFatyanoval─▒ÔÇŁ ve di─čer Do─ču Avrupa Tun├ž ├ça─č─▒ kabilelerinin yaratt─▒klar─▒ madencilik sanat─▒na has ├Âzelliklerin neredeyse hepsinin, bir ┼čekilde Kafkasya b├Âlgesinde ├Âz├╝msendi─činden s├Âz etmektedir.343

Nabatcikov, Bronz ├ça─č─▒ Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒, olu┼čumu ve geli┼čiminde, ayr─▒ca Yak─▒ndo─čudan Trans Kuban bozk─▒rlar─▒ ve tepelerine kadar olan b├Âlgede ya┼čayan gruplar─▒n bu k├╝lt├╝r i├žine s─▒zmalar─▒yla yak─▒ndan ba─člant─▒l─▒ olduklar─▒n─▒ ve bu gruplar─▒n Kafkasya b├Âlgesine gelirken Yak─▒ndo─čuÔÇÖnun teknolojik geli┼čmelerini ve k├╝lt├╝r├╝n├╝ yanlar─▒nda getirdiklerinden s├Âz eder.344

Ger├žekten, yukar─▒da bahsedilen Asyal─▒ ve Hint Avrupal─▒ Ekeloit ve Tun├ž ├ça─č─▒ k├╝lt├╝r gruplar─▒, de─či┼čik ama├žlarla, M. ├ľ. 3000┬ş-2000ÔÇÖli y─▒llarda AnadoluÔÇÖnun, g├╝neyi ve kuzeyine, y├Ânelen g├Â├žlerinde daima Kafkasya topraklar─▒n─▒ kullanm─▒┼člard─▒r.

  1. Semih G├╝neriÔÇÖnin belirtti─či gibi, ├žok farkl─▒ k├╝lt├╝rlere mekan oldu─ču halde Kafkasya b├Âlgesi, bu hengame i├žinde sanatsal ├Âz├╝n├╝ m├╝mk├╝n oldu─čunca muhafaza edebildi─či gibi, Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n bu b├Âlgede, Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n ve yerel farkl─▒l─▒klar─▒ da kapsayan tek bir tarihin geli┼čimine temel olu┼čturmu┼čtur.

Nabatcikov, b├Âylesine b├╝y├╝k ├žapta kaydedilen geli┼čmenin, Kafkas bozk─▒rlar─▒ndaki b├╝y├╝kba┼č hayvan yeti┼čtirici kabilelerin, yer alt─▒ mezar ve kereste ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒n─▒n kitlesel yay─▒l─▒┼člar─▒yla yak─▒ndan al├ókal─▒ oldu─čundan s├Âz etmektedir.345

Metal ara├ž gere├ž ve silahlarda pek ├žok de─či┼čik yerel ├že┼čitlili─čin aras─▒nda, Kuban kabilelerinin Trans-Kafkasya ve Yak─▒ndo─ču ├╝lkeleriyle samimi k├╝lt├╝rel ve ekonomik temaslar─▒n─▒ kan─▒tlayan ÔÇťTrans-Kafkasya ve Yak─▒ndo─ču ModelleriÔÇŁ hi├ž zorluk ├žekilmeden ay─▒rt edilebilir. Bozk─▒r─▒n o uzun zorlu yollar─▒ boyunca Kafkasyal─▒ sanat├ž─▒lar─▒n ortaya koydu─ču i┼čler, Kafkas da─člar─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čarak uzaklara kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r(Tablo XXXIV.ÔÇÖe Bak─▒n─▒z.).346

Kaz─▒larda bu ├ža─ča ait ├že┼čitli eserler aras─▒nda, pi┼čmi┼č topraktan yap─▒lm─▒┼č ├╝zerleri oygu tekni─či ile bal─▒k k─▒l├ž─▒─č─▒ kesikli ├žizgiler ve di─čer geometrik ┼čekillerle s├╝slenmi┼č olan kap kacaklar, tun├ž baltalar, ├žeki├ž ba┼čl─▒ i─čneler, tokalar, kamalar vs.┬á en ├žok ele ge├ženlerdir. ├ťretim, hayvanc─▒l─▒─ča dayan─▒yordu. Tar─▒m, daha az yap─▒lan bir i┼čti.347

AnadoluÔÇÖnun ve MezopotamyaÔÇÖn─▒n M.├ľ.III. Biny─▒la ait baz─▒ madeni eserleri, KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyindeki kurganlarda bulunan madeni e┼čya ile kar┼č─▒lart─▒r─▒lm─▒┼č, aradaki benzerlik, metalurji alan─▒nda geli┼čmi┼č bir toplumun Mezopotamya, Anadolu ve Kafkasya b├Âlgesi aras─▒nda varl─▒k g├Âsterdi─čini ortaya koymu┼čtur.348

Frans─▒z arkeolog A. Bettrant, ÔÇťAvrupa Tun├ž k├╝lt├╝r├╝n├╝n do─ču┼čunda Kafkasya b├Âlgesinin ba┼čl─▒ca rol oynad─▒─č─▒n─▒ iddia ederkenÔÇŁ, Amerikal─▒ E. A. Speiser ise, ÔÇťeski metalurjinin Kafkasya b├Âlgesinde do─čup oradan g├╝neye yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve g├╝neyde eski Elam k├╝lt├╝r├╝n├╝ tesis etti─čindenÔÇŁ349, Prof. Meit de, ÔÇťD├╝nyan─▒n en istidatl─▒ insanlar─▒n─▒n yurdu olan Kafkasya, d├╝nyan─▒n en zengin madenlerini de i├žinde toplam─▒┼č bulunmaktad─▒r, ge├žmi┼č zamanlar─▒n alt─▒n avc─▒lar─▒ (Kolhide), tanr─▒lar─▒n hep bu b├Âlgeye ait oldu─čundanÔÇŁ350 s├Âz etmektedirler.

Kafkasya, Kuban havzas─▒nda sahip oldu─ču zengin bak─▒r kaynaklar─▒yla, onlar─▒ ak─▒l almaz zengin ┼čekillerde i┼čleyen demircisiyle, ├Âzellikle de Maykop, Kostromskaya, Gagri, Pitsunda, E┼čera gibi k├╝lt├╝r b├Âlgelerine ait madeni eserlerde g├Âr├╝lece─či gibi, demir d─▒┼č─▒nda madencilik sanat─▒nda ÔÇť├ľzg├╝n StiliniÔÇŁ yaratm─▒┼č bir gelene─če sahipti.351

Ayr─▒ca, Prehistorik Maykop k├╝lt├╝r├╝nden ba┼čka, genel anlamda Kafkasya b├Âlgesinin d├Ârt bir yan─▒nda, Kayakent Horoco Yer, Koban,┬á (Koban Kolhidili), Hocal─▒ Gedeben, Merkezi Trans-Kafkasya, Verkuyaya Rutha gibi zengin Tun├ž ├ça─č─▒ k├╝lt├╝rlerini yaratm─▒┼člard─▒r.352

─░lk defa 1924 y─▒l─▒nda Terek havzas─▒nda, Kabardey b├Âlgesinde Pyatigorsk civar─▒nda elde edilen Paleolitik ve Mezolitik eserler d─▒┼č─▒nda, KrasnadorÔÇÖa 40 km. mesafedeki ÔÇť─░LÔÇŁ yerle┼čim alan─▒nda (ki buras─▒ 10 km karelik bir aland─▒r) yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larda Bak─▒r ve Tun├ž Devrine ait ├Ânemli madeni eserler bulunmu┼čtur.353

 

  1. 1. KOBAN K├ťLT├ťR├ť

 

Koban k├╝lt├╝r├╝, Kuban ─▒rma─č─▒ kayna─č─▒ ├ževrelerinde Kuban k├╝lt├╝r├╝ ile beraber kayna┼čarak M. ├ľ. 1200-700 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. Bu itibarla, Koban k├╝lt├╝r├╝ne ait bulgular─▒n Kuban k├╝lt├╝r├╝nden ay─▒rt edilmesi olduk├ža zordur.354

─░lk defa 1924 y─▒l─▒nda Terek havzas─▒nda (Kuban b├Âlgesinde) Vladi- kafkasÔÇÖ─▒n355 g├╝neybat─▒s─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda ele ge├žen ├Ânemli ve ├žok miktardaki malzemeye istinaden buras─▒n─▒n adeta Bronz Madeni ─░┼čletme Merkezi oldu─čuna karar verilmi┼čtir. B├Âlgedeki arkaik malzemeler aras─▒nda zengin s├╝slemeler i├žeren emsalsiz g├╝zellikteki cilal─▒ta┼č ve bronz baltalar ve di─čer silahlar yan─▒nda, KafkasyaÔÇÖya ├Âzg├╝ baz─▒ alt─▒n, g├╝m├╝┼č ve bronz s├╝s e┼čyas─▒ da ele ge├žmi┼čtir. Emsalsiz g├╝zellikteki balta ve di─čer silahlar ile birlikte t├╝m ├╝r├╝nlerdeki detaylara bak─▒ld─▒─č─▒nda Kafkas sanat├ž─▒lar─▒n─▒n kendine ├Âzg├╝ ve ├Âzel sanat─▒ tarz─▒n─▒ ortaya koydu─ču a├ž─▒k├ža g├Âr├╝l├╝r.356

Koban k├╝lt├╝r├╝ halklar─▒ yerle┼čik bir karektere sahipti. Arkeolojik olarak Koban k├╝lt├╝r├╝ olduk├ža iyi incelenmi┼čtir. Bug├╝nk├╝ Kara├žay- ├çerkes, Kabardey-Balkar ve ├çe├žen-─░ngu┼č b├Âlgelerinde 400 kadar yerle┼čik yeri ve ele ge├žen e┼čya ├╝zerinde ara┼čt─▒rma yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemin di─čer bir ana karekteri de ÔÇťatÔÇŁ idi. At tak─▒mlar─▒nda bronz par├žalar vard─▒. Bu─čday, arpa ve dar─▒ ekilirdi. ÔÇťLherighÔÇŁ denilen ├ž├Âmlek i┼člemecili─či ile, seramik ├╝retimde kulland─▒klar─▒ ara├žlar vard─▒. Bir ├žok seramik f─▒r─▒n─▒ bulunmu┼čtur. Ev ara├ž gere├žlerinin ├╝retiminde olduk├ža ilerlemi┼člerdi. Y├╝n i┼člemesi ve y├╝nden elbiseler yapmaya ba┼člam─▒┼člard─▒. Ayakkab─▒ yap─▒m─▒ da olduk├ža ilerlemi┼čti. Bronz i┼člemesinde kullan─▒lan bir ├žok ta┼č kal─▒p yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Bronz e┼čyalar tahtadan, kemikten ve ├žamurdan nak─▒┼člarla s├╝slenmekteydi. Ukrayna, K─▒r─▒m ve Don-Volga k─▒y─▒lar─▒nda bile bu k├╝lt├╝r├╝n izlerine rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r.357

Bundan ba┼čka Koban b├Âlgesinde klasik ├Âl├╝ g├Âmme ┼čeklini g├Âsteren (k─▒vr─▒larak g├Âm├╝lme) mezarlar bulundu─ču gibi, ├Âl├╝lerin toplu olarak g├Âm├╝ld├╝─č├╝n├╝ g├Âsteren mezarlara da rastlanm─▒┼čt─▒r. Koban k├╝lt├╝r├╝n├╝n yay─▒ld─▒─č─▒ s├Âzkonusu b├Âlgelerde ya┼čayan ve ayr─▒ k├╝lt├╝r├╝ payla┼čan halklar farkl─▒ diller konu┼čuyorlard─▒.358

1936 y─▒l─▒nda ├çe├žen-─░ngu┼č b├Âlgesinin Terek ve Argun nehirleri havzalar─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda ise, bronz devrine ait yerle┼čim alanlar─▒nda s├╝sl├╝ seramikler ve bronz s├╝s e┼čyas─▒ bulundu. Seramik eserler tip bak─▒m─▒ndan Kabardey b├Âlgesinde bulunan eserlere benzerler. Hora├žay k├Ây├╝nde (VedenoÔÇÖnun hemen g├╝neyinde) dikkate ┼čeyan mezarlar bulundu. Bu mezarlar i├žinde ├Âl├╝lerin ta┼č tabutlarla g├Âm├╝ld├╝kleri g├Âr├╝ld├╝.359

1924-1926 y─▒llar─▒nda Yaksay b├Âlgesinde K├Âbek k├Ây├╝ndeki yerle┼čim alan─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda iki tabaka bulundu,

Daha ├Ânceden de─činildi─či ├╝zere, ikinci, yani en a┼ča─č─▒ tabakada ├žakmak ta┼č─▒ndan par├žalar, keza ├žakmak ta┼č─▒ndan temrenler, k─▒ska├žlar, ├žeki├žler bulundu─ču gibi, cilal─▒ ta┼č aletler de elde edilmi┼čtir. Bunlar aras─▒nda ortas─▒ delinmi┼č ta┼člarla, ├žeki├ž ve baltalar ├Ânemlidir. Bu eserler aras─▒nda ayn─▒ zamanda bronzdan yap─▒lm─▒┼č e┼čyaya da tesad├╝f edilmi┼čtir. ├ľzellikle y├╝ksek ayakl─▒ d├Âkme tabaklar nazar─▒ dikkati ├žekmektedir. Ayn─▒ zamanda bunlar daha Kalkolitik ├ža─č─▒nda maden d├Âkme sanat─▒n─▒n ya┼čand─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Elle yap─▒lan seramik bu devir i├žin tipiktir. Yuvarlak k├╝reye yak─▒n bir g├Âvde, yass─▒ dip, geni┼č bir bo─čaz.├╝zerindeki geometrik s├╝slemeler ├žok ilgi uyand─▒rmaktad─▒r.

Birinci tabaka ise, maden devrinin ba┼člang─▒c─▒n─▒ yans─▒tmaktad─▒r. Bak─▒rdan ve bronzdan yap─▒lan kaplar hep yerel ├Âzellikler ta┼č─▒maktad─▒r.360

Pierre Rousseau, ÔÇťad─▒ ge├žen eserindeÔÇŁ, bu d├Ânem ile ilgili olarak ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor, ÔÇťD├Âk├╝mc├╝ler, madeni kal─▒plamadan ├Ânce, kal─▒ba bir ÔÇť├žekirdekÔÇŁ koyarak delik meydana getirmeyi biliyorlard─▒. Delik sayesinde m─▒zrak, k─▒l─▒├ž ve balta gibi ara├žlara tahta saplar ge├žiriliyordu. Bu silahlar, tahtan─▒n madene per├žin ├živisiyle ├žak─▒lmas─▒yla da ├╝retilmekteydiÔÇŁ.361

ÔÇťHalk s─▒n─▒flar─▒ i├žin tun├žtan s├╝s e┼čyas─▒ da yap─▒l─▒yordu. ├ľyle ki, bu maden, kuyumculukta ├Ânemli bir yer tutmaktayd─▒. Tun├žtan k├╝pe, y├╝z├╝k, kolye, bilezik, ta├ž gibi e┼čyalar M─▒s─▒r ve MezopotamyaÔÇÖda ├Âzellikle z─▒rhlara, silahlara, atlar─▒n ├Âzengilerine ve gemlerine kadar yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.362

Bronz ├ça─č─▒ÔÇÖn─▒n M.├ľ.XII.-VII.y├╝zy─▒llar─▒n─▒ kapsayan Ge├ž Bronz D├ÂnemiÔÇÖnde metalurji en y├╝ksek seviyeye┬á ula┼čm─▒┼čt─▒. Eski Bronz ├ça─č─▒ eserlerinden biri de Dolmenlerdir.

 

  1. 2. DOLMEN K├ťLT├ťR├ť

 

Ara┼čt─▒rmalara g├Âre, Megalit366 ta┼č an─▒tlar i├žerisinde m├╝tal├óa edilen Kafkas Dolmenleri367, Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzey ve g├╝ney yama├žlar─▒ d─▒┼č─▒nda, Azerbeycan ve ErmenistanÔÇÖa kadar yay─▒ld─▒─č─▒ gibi, Kars ve Trakya dolmenlerini de bir ┼čekilde etkilemi┼č oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Arkeolog Bakiye Y├╝kmen, ÔÇťAnadolu MegalitleriÔÇŁ adl─▒ de─čerli eserinde, ÔÇťKafkasya b├Âlgesindeki ilk ara┼čt─▒rmalar P. S.┬á PallasÔÇÖ─▒n 1790ÔÇÖlarda Abhazya b├Âlgesindeki dolmenlerle, Kuban vadisindeki dolmenleri haber verdi─či ara┼čt─▒rmalard─▒r. JoussaumeÔÇÖa g├Âre Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n ya┼čad─▒─č─▒ bu topraklardaki en eski dolmenler yine bu k├╝lt├╝rle ├ža─čda┼č olarak M. ├ľ. 2400ÔÇÖlere aittirÔÇŁ368 diye s├Âz etmektedir.

Vladimir Ivanovi├ž Markovin, ÔÇťC├╝ce Evleri ─░spunlar(Kuzey Bat─▒ Kafkasya Dolmenleri)ÔÇŁ adl─▒ eserinde; Bat─▒ Kafkasya ve Abhazya dolmenleri ile ilgili olarak ilmi ara┼čt─▒rma yapan uzman ve bilim adamlar─▒n─▒ ┼č├Âyle s─▒ralar: Rus olan Pyotr Simon PallasÔÇÖ─▒n dolmenlerle ilgili gezi notlar─▒ 1803ÔÇÖte yay─▒nland─▒. Ard─▒ndan Frans─▒z seyyah─▒ Frederick Dubuae De Montpeire PallasÔÇÖ─▒n bahsetti─či mezarlar─▒ dola┼čt─▒. Bundan bir sure sonra 19.y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒na do─čru, ara┼čt─▒rmac─▒ Karl Karlovi├ž Gets de daha ├Ânceki ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n konu ile ilgili g├Âr├╝┼člerini ÔÇťArkeoloji A├ž─▒s─▒ndan Tamam Yar─▒madaas─▒n─▒n Topografyas─▒ÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda tekrarlam─▒┼čt─▒r. 1818ÔÇÖde P┼čada Irma─č─▒ vadisinde gezinti yapan De Marigni, g├Ârd├╝─č├╝ dolmenler hakk─▒nda detayl─▒ bilgi vermi┼čtir. Ayn─▒ dolmenleri James S.Bell de g├Ârm├╝┼čt├╝r.Bundan bir sure sonra, Rusla┼čm─▒┼č bir Alman Anthon B.A┼čik, dolmenleri daha ayr─▒nt─▒l─▒ ┼čekilde tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. 1865ÔÇÖte Gilev, Lazarevski civar─▒nda bir dolmenden s├Âz eder. 1865-1870ÔÇÖte Yahudi k├Âkenli Fridrikh Samuilovi├ž Bayern, dolmelerle ciddi bir ┼čekilde u─čra┼čm─▒┼čt─▒. P┼čada, Erivanskaya ve ┼×ap┼čugskaya stanitsalarÔÇÖ─▒n(k├Âylerin) yak─▒n─▒ndaki dolmenleri titizlikle incelemi┼čtir. Albay N.L.Kamenev, 1869-1870ÔÇÖde Abadzehskaya, Dahovskaya ve ├çarskaya(Novosvobodnaya) stanitsalar─▒ yak─▒n─▒nda bulunan dolmenlerde kaz─▒ yapm─▒┼čt─▒r.┬á A.Berje, V.─░.Sizov, A.S.Uvarov, D.Y.Samokvasov, Y.D.Felitsin(1848-1903), P.S.Uvarova, V.M.Sisoyev, N.─░.Veselovski, A.A.Spitsin, G.N.Sorohotin, A.Y.Kolosev, L.─░.Lavrov, V.─░.Strajev(1925), M.M.─░va┼čenko(1930), Y.V.Gotye, V.A.Gorodtsov,A.M.Tolgren, F.Gon├žar, B.A.Kuftin,A.V.┼×midt, A.─░essen, 1967ÔÇÖde P┼čimaf Ulagayevi├ž Autlev, Valentina Ivanovna Kozemkova, Vadim Viktorovi├ž Bjamya, A.A.Miller, G.Sorohtin, N.Anfimov,M.Te┼čev,A.─░. ┼×amotulski.369

  1. I. MarkovinÔÇÖe g├Âre, Kafkas dolmenleri, b├Âlgede bulunan arkeolojik malzeme ve dolmenlerde rastlanan g├Âmme t├Ârenlerindeki de─či┼čiklikler do─črultusunda tarihsel geli┼čimleri a├ž─▒s─▒ndan erken d├Ânem (M. ├ľ. II. Binin ilk yar─▒s─▒) ve ge├ž d├Ânem (M. ├ľ. II. Binin ikinci yar─▒s─▒) olmak ├╝zere ├╝├ž grupta toplanmaktad─▒r.370
  2. De Morgan da, dolmenlerin i├žlerinde bulunan arkeolojik malzemeye dayanarak bunlar─▒n Bronz D├Ânemi insanlar─▒nca da sonradan kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rmektedir.371

Georgi Ami├žba, RusyaÔÇÖda yay─▒nlanan ├çerkes D├╝nyas─▒ Dergisinde yer alan ÔÇťK├ÂklerdenÔÇŁ adl─▒ makalesinde, Dolmen k├╝lt├╝r├╝n├╝n geli┼čme zaman─▒n─▒n Kafkasya b├Âlgesindeki Erken Tun├ž ├ça─č─▒ ile Orta Tun├ž ├ça─č─▒ sonuna (M. ├ľ. III. Ve II. Binli y─▒llar) rastlad─▒─č─▒na de─činmektedir.372

Avledin Dumani┼čÔÇÖin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre, Dolmen k├╝lt├╝r├╝ Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda M. ├ľ. 2400 y─▒llar─▒nda ba┼člam─▒┼č ve M. ├ľ. 1400-1300ÔÇÖe kadar devam etmi┼čtir.373 D├Ânem insan─▒ b├╝y├╝kba┼č hayvan ve at yeti┼čtiricili─či yan─▒nda, eskiden oldu─ču gibi, avc─▒l─▒k ve bal─▒k├ž─▒l─▒k da yap─▒yordu. Dolmenlerde bu d├Ânem yerle┼čim alanlar─▒nda metal, kemik, ta┼č ve seramik e┼čyalar─▒n b├╝y├╝k ustal─▒kla i┼členmi┼č oldu─ču ve bunlar─▒n Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n mezar tepelerinde ├ž─▒kar─▒lan materyallere b├╝y├╝k oranda benze┼čti─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Tar─▒mda kulland─▒klar─▒ kazma a─č─▒zlar─▒ bronz ve sert ta┼člardan yap─▒lm─▒┼č oraklar ve bir ├žok ara├ž gere├ž bulunmu┼čtur.374

Ruslan Gua┼čev, ayn─▒ derginin┬á (1 no.lu) say─▒s─▒nda yay─▒nlanan ÔÇťKutsal a─ča├ž alt─▒nda g├╝nah ├ž─▒karmaÔÇŁ adl─▒ makalesinde, Dolmenlerin ├çerkeslerÔÇÖin atalar─▒ taraf─▒ndan be┼č bin y─▒l ├Ânce yap─▒lan, kayadan kul├╝be ┼čeklindeki an─▒tlar olup, (M─▒s─▒rÔÇÖdaki) piramidlerden bile eski olduklar─▒ndan s├Âz etmektedir.375

Karmeko Hamid ise, ÔÇťNartlarÔÇŁ adl─▒ eserinde, mezar evlerinin g├╝n├╝m├╝zden d├Ârt ile alt─▒ biny─▒l ├Ânce ÔÇťYispiÔÇŁ ad─▒ ile bilinen Nartlar d├Âneminde ya┼čayan c├╝ssece bizden k├╝├ž├╝k, ancak ak─▒lla, cesur efsane kahramanlar taraf─▒ndan planlanm─▒┼č ve devlere in┼ča ettirilmi┼č olabilece─činden s├Âz etmektedir.376

Melikset Bekof ile birlikte Osetya b├Âlgesindeki Kaluat k├Ây├╝ s─▒rtlar─▒nda ÔÇťEdisaÔÇŁlar─▒ ile an─▒lan devasa Megalit ta┼č an─▒tlar─▒ gezen ─░ngiliz J. F. Baddeley, s├Âz konusu mezar evlerine (dolmenlere) hayran kalm─▒┼čt─▒r.

Melitsel Bekof, bunlar─▒n Keltlerden kalma olabilece─čini, Baddeley ise bu g├Ârkemli ta┼č an─▒tlar─▒n Kafkas Nart mitolojisine dayanabilece─činin tasavvur edilebilece─čini ÔÇťRugged Flanks of the CaucasusÔÇŁ adl─▒ eserinde belirtmektedir.377

Arkeolog Bakiye Y├╝kmen; ad─▒ ge├žen eserinde; R. Joussaume, Karadeniz k─▒y─▒s─▒ boyunca K─▒r─▒mÔÇÖda Gaspra ve Alan├ža B├Âlgesi ve Baydar vadisindeki ├žok say─▒da an─▒t─▒n ├ževresinin genelde iri ta┼člar ile, daire bi├žimde ├ževrelenerek desteklendikten sonra topraktan bir t├╝m├╝l├╝s ile ├Ârt├╝lm├╝┼č oldu─čunu haber vererek Kafkas dolmenlerde t├╝m├╝l├╝s kavram─▒n─▒n varl─▒─č─▒na dikkat ├žekti─či ve ayr─▒ca, Maykop ile dolmen pop├╝lasyonu aras─▒ndaki ba─člar─▒n bu toplulu─čun yerle┼čim sitlerinin belirlenmesi ile kan─▒tlanabilece─činden s├Âz etmektedir.378

KafkasyaÔÇÖda Ad─▒gey ve Abhazya b├Âlgelerinde ortaya ├ž─▒kar─▒lan 2308 adet dolmen, Rus V. I. Markovin taraf─▒ndan incelemeye tabi tutulmu┼čtur. Dolmenler, geli┼čmi┼č bir mimari k├╝lt├╝r├╝n ├╝r├╝nleridir. Dolmenlerin g├╝n├╝m├╝z mimarisinin temeli ve ba┼člang─▒c─▒ oldu─čunu ifade edenler de vard─▒r.379 Yap─▒lan tipolojiye g├Âre, bu b├Âlgelerdeki dolmenler levha, b├╝t├╝n tekne ve yekpare ta┼č yap─▒lar olarak ayr─▒l─▒rlar.380┬á (XXXV. Nolu tabloya bak─▒n─▒z.)

Levha dolmenler ├Âzel kanallarla i┼členmi┼č be┼č levhadan olu┼čur. D├Ârt tanesi dikey olarak topra─ča tespit edilmekte, be┼činci ve en b├╝y├╝k blok par├ža tavan olarak bunlar─▒n ├╝zerine konmaktad─▒r. Kullan─▒lan bu ta┼člar sudan, s─▒caktan, so─čuktan, r├╝zgardan k─▒sacas─▒ fiziksel ve kimyasal olaylardan etkilenmeyecek yap─▒dayd─▒. En erken ├Ârnekler ├ž─▒k─▒nt─▒l─▒ dikd├Ârtgen odalara daha sonrakiler trapez ┼čekilli formlara sahiptir. Belirgin bir giri┼čleri vard─▒. B├╝y├╝k levha ve bloklarla birle┼čmesi ile ise b├╝t├╝n dolmenler olu┼čmu┼čtur.381

Tekne ┼čekilli dolmenler b├╝y├╝k kayalardan kesilmi┼č ve ayn─▒ levha ┼čeklinde birle┼čtirilmi┼čtir. Dikd├Ârtgen g├╝─č├╝m ┼čekillerine kadar de─či┼čen odalara sahiptirler. ├çat─▒ da dahil olmak ├╝zere b├╝t├╝n├╝yle kayaya oyulmu┼č olan dolmenlerde yekpare ta┼č dolmenlerdir.382

  1. ├ľ. II. Binin ilk yar─▒s─▒nda trapez planl─▒ levha dolmenler ve b├╝t├╝n dolmenler yayg─▒nl─▒k kazan─▒rken, b├╝y├╝k kayalar ├╝zerine s─▒k├ža, tekne ┼čekilli yap─▒lar da oyulmu┼č ve d├Ânemin sonuna do─čru levha dolmenlerin par├ža belirginli─čini kaybetmesi ile yap─▒lar aras─▒nda yalanc─▒ tonozlu yap─▒lar belirmi┼č, tekne ┼čekilli yap─▒lar─▒n odalar─▒, g├╝─č├╝m ┼čeklini kazanm─▒┼č ve giderek yekpare dolmenler ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.383

B├╝t├╝n tiplerde ├Ân k─▒s─▒mda (├žaplar─▒ 40 cm.) bir delik bulunmaktad─▒r. Karmeko HamidÔÇÖe g├Âre, ruh cesetten ayr─▒l─▒nca buradan g├Â─če y├╝kselmekte ve ├Âl├╝ yak─▒nlar─▒n─▒n mezarla irtibatlar─▒ bu pencereden yap─▒lmaktayd─▒. ├çok eski dolmenlerde ise bu delik yoktur. Dikd├Ârtgen ve yuvarlak delikler, oval ve ark ┼čekilli kap─▒ ve pencereleri olan dolmenlerden daha eskidirler. Dolmenlerdeki deliklere uygun ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č gerekti─činde a├žma, kapama yapabilen bir t─▒pa (t─▒ka├ž) da bulunmaktad─▒r.384

Arkeologlara g├Âre, ilk Yispi evleri (dolmenler) bug├╝nk├╝ Maykop havzas─▒nda in┼ča edildi. Karmeko Hamid, b├Âlgedeki Yispi evlerinden en ├Ânemli olanlar─▒n─▒n Afeyeth, Jor─▒c, M─▒vechur, Kalejtam, A┼če, Mesla, Ps─▒vusko, Ps─▒nekhue dolmenleri olarak belirtmektedir.385

Arkeoloojik haritalara bakt─▒─č─▒m─▒zda, dolmenlerin AbhazyaÔÇÖn─▒n Kodor vadisinden ba┼člayarak TamanÔÇÖa kadar ula┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Kuzeyde ise bu s─▒n─▒r Adige topraklar─▒nda ve Labah ─▒rma─č─▒n─▒n gerisinde son bulmaktad─▒r.

 

Kafkas dolmenleri, ├Âzellikle Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndan 3575 km. i├žerisindeki da─člar─▒n, nehirlerin veya su kaynaklar─▒n─▒n yak─▒nlar─▒nda, yeralt─▒ sular─▒n─▒n oldu─ču b├Âlgede, ├Ânemli yol kav┼čaklar─▒nda, tepe ba┼člar─▒nda, ormanlar─▒n alt─▒nda, da─člar─▒n kuzey ve g├╝neye bakan yama├žlar─▒nda, ┼čelalere yak─▒n yerlerde in┼ča edilmi┼člerdir. Dolmenlerin baz─▒lar─▒ aile mezarl─▒─č─▒ olarak yararlanabilecek ┼čekilde birbirine yak─▒n, genellikle iki┼čer, ├╝├žer adetlik gruplar halinde in┼ča edilmi┼člerdir.

S├Âz gelimi Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda Ba─č k├Ây├╝nde bir arada 564 adet dolmen bulunmaktad─▒r. Bu dolmenler belli bir cadde ve sokak nizam─▒ i├žinde bir kent gibi yay─▒lm─▒┼člard─▒r.393

XIX.y├╝zyl─▒n ortalar─▒nda yay─▒nlanan ara┼čt─▒rmalarda Bat─▒ KafkasyaÔÇÖdaki bu eski megalitik ta┼č an─▒tlar─▒n ismi art─▒k Dolmen olarak ge├žmeye ba┼čl─▒yor. Oysa yerli halk bunlara farkl─▒ adlar takm─▒┼čt─▒r ve bu adlar leh├želere gore bug├╝n bile de─či┼čmektedir. Adige ve Abhazlar bunlara ÔÇť─░spunÔÇŁ ve ÔÇťSpi─▒unÔÇŁ(Yispivune= Yispi evleri=c├╝ce evleri,─░nler), ÔÇťKennejÔÇŁ, ÔÇťKeynajuÔÇŁ ve ÔÇťAdamraÔÇŁ (eski mezar evleri) ya da ÔÇťHatgunÔÇŁ da derlerdi. Grek tarih├žisi Hekatay Milets eserinde ÔÇťYisepÔÇŁ, Adige tarih├žisi ┼×ora Negumuko ise ÔÇťSupunaÔÇŁ ifadesini kullanmaktad─▒r.394. Mengreller bunlara ÔÇťMdi┼čgudaÔÇŁ, ÔÇťAdzvaleÔÇŁ, SadzvaleÔÇŁ (devlerin evleri, kemik yeri) derler. B├Âlgedeki Rus Kazaklar─▒ ise bu yap─▒lara ÔÇťBogat─▒rskiye Khat─▒(pehlivan evleri)ÔÇŁ derler.395 Abhaz ve ┼×abs─▒─č dolmen ├Ârnekleri ekli XXXVI.Nolu tabloda g├Âsterilmi┼čtir.

V.─░.Markovin ise, dolmenlerin Abaza-Adige kavimlerinin atalar─▒ taraf─▒ndan yap─▒ld─▒ktan epey sonra bu g├╝nk├╝ G├╝rcistan b├Âlgesie Kartvel n├╝fusun geldi─čini ve var olan dolmenlere kendi cenazelerinin de g├Âm├╝ld├╝─č├╝n├╝ eserinde belirtmektedir.398

Ruslan Gva┼čev, dolmenlerin ├Âzelliklerini ┼č├Âyle s─▒ralamaktad─▒r:

ÔÇťDolmenlerin uydular─▒ olan kaya dikmeleri Mengirler g├╝ne┼če ve y─▒ld─▒zlara ayarl─▒yd─▒lar, ya da y─▒ld─▒zlar─▒n d├╝zenini tekrar ediyorlard─▒. Geometrik ├Âl├ž├╝leri ise negatif ─▒┼č─▒nlar─▒ pozitife ├ževirecek ┼čekilde toplanm─▒┼čt─▒. Dolmenler aras─▒ndaki yollar ise b├Âlgenin enerjik yap─▒s─▒na g├Âre d├╝zenlenmi┼čti. ÔÇŁ

ÔÇťDolmen k├╝lt├╝r├╝n├╝n di─čer elementlerinden k├╝├ž├╝k banyolar─▒ hat─▒rlatan k├╝├ž├╝k kuyular ve kafas─▒z insan r├Âlyefleri, meditasyon yoluyla kendi benli─čini sonsuzluk ile birle┼čtiren insan─▒n v├╝cudunun burada ama kendisinin her yerde oldu─čunu a├ž─▒klamaktad─▒r. ÔÇŁ

ÔÇťDolmenlerin di─čer bir ├Âzelli─či, ├╝zerinde saklad─▒─č─▒ 20 cm. ├žap─▒nda ve 1 cm. derinli─čindeki i┼čaretlerdir. Eski uygarl─▒k dolmenlere, sonsuzlu─čun s─▒n─▒r─▒n─▒ insanlara a├žabilme ├Âzelli─čini verdi. ─░nsanlar bu i┼čaretler yard─▒m─▒yla, enerji transferi ve enerji yayabiliyorlard─▒. Dolmenler, etraflar─▒nda 50 mt. ├žap─▒nda bir alana al─▒┼č─▒lmad─▒k bir enerji yay─▒yorlar.ÔÇŁ399

Arkeolog Madin Te┼čevÔÇÖe g├Âre, dolmenler, i┼člevlerini bug├╝n de yerine getiren rasathaneler olup, toprak alt─▒ndaki yer alt─▒ ge├žitleiyle birbirine ba─člant─▒lar─▒ bulunmaktad─▒r.400

Karmeko Hamid de dolmenlerin ├Âzelliklerinden s├Âz etmektedir.401 ÔÇťHer ta┼č mezarevi yap─▒m─▒na uygun olmad─▒─č─▒ gibi, her yerde mezar evi yap─▒lmaz. Enteresan olan bu ta┼člara sert bir cisimle vuruldu─ču zaman sesin on kilometreden daha uzak yerde duyulmas─▒. O g├╝n├╝n insanlar─▒ haberle┼čmeyi bu yolla sa─čl─▒yorlard─▒. Megalit ad─▒ verilen bu ta┼člara elle temas edildi─činde h─▒zl─▒ akan bir suya elinizi koydu─čunuz zaman hissetti─činiz duygunun ayn─▒s─▒n─▒ hissedersiniz.ÔÇŁ

ÔÇťBilim adamlar─▒n─▒n kaydetti─čine g├Âre, Yispi evlerin (dolmenlerin) yer alt─▒ kaynak sular─▒na, ┼čelalelere, su ve deniz kenarlar─▒na, ├Ânemli tepe ve yama├žlara in┼ča edilmesinin bir sebebi vard─▒. Mezarda kullan─▒lan ta┼člar sesleri kaydetme ├Âzelli─čine sahipti. MoskovaÔÇÖda yap─▒lan bilimsel bir ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒na g├Âre, Yispi evlerin yap─▒ld─▒─č─▒ yerler meteorolojik y├Ânden di─čer yerlerden farkl─▒yd─▒lar.ÔÇŁ

ÔÇťMoskoval─▒ bilim adam─▒ Yermakov StanislavÔÇÖa g├Âre, her ┼čeyden ├Ânce dolmenler insanlar─▒n tanr─▒ya yalvarma, yakarma yerleriydi. Dolmenler insanlar─▒n g├╝├ž yetiremedi─či tabiat olaylar─▒n─▒n meydana geldi─či yerlerde in┼ča edilmi┼čti ve insanlar─▒ adeta felaketlerden, afetlerden koruyordu. ÔÇŁ

ÔÇťKafkasyaÔÇÖda in┼ča edilen Yispi evlerin yap─▒l─▒┼č maksatlar─▒, plan ve yer se├žimi bak─▒m─▒ndan M─▒s─▒rÔÇÖdaki Piramitlerle, Mecusilerin tap─▒naklar─▒yla ayn─▒ temele dayanmaktad─▒r. ÔÇŁ

ÔÇťYispi evleri (Dolmen mezar evleri) herkes i├žin in┼ča edilmezdi. Onu hak edenlerin ├╝st├╝n ├Âzellikleri olmal─▒yd─▒. ÔÇŁ

ÔÇťTopra─ča g├Âm├╝l├╝ olarak bulunan Ps─▒nekue Yispi evi, di─čer evlerden farkl─▒yd─▒. O k─▒y─▒ boyu Adigelerin tanr─▒ya yalvarma ve yakarma yerleriydi. Tam olarak a├ž─▒klanamayan durumu neden ├╝st├╝ne bir tepe yap─▒ld─▒─č─▒. Ama ┼ču bir ger├žek ki, o sadece bir mezar de─čildi. Mezar evinin ├ževresi daire ┼čeklinde b├╝y├╝k ta┼č bloklarla ├žepe├ževre ├ževrilmi┼čti. Bilim adamlar─▒n─▒n a├ž─▒klamas─▒na g├Âre, o bir g├Âzlemevi (rasathane) g├Ârevi yap─▒yordu. G├╝n d├Ân├╝m├╝, mevsimlerin ba┼člang─▒c─▒, g├╝n├╝n uzamas─▒, k─▒salmas─▒, ay─▒n hareketleri gibi tabiat olaylar─▒ buradan izleniyordu. ÔÇŁ

Server Tanilli, ÔÇťY├╝zy─▒llar─▒n Ger├že─či ve Miras─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde dolmenlerle ilgili olarak, ÔÇťBu iri ta┼člar bazen bir ├Âl├╝ler k├╝lt├╝d├╝r, ama ├žo─čunda bug├╝n de ├ž─▒kartamad─▒─č─▒m─▒z bir anlam gizliÔÇŁ402 diye s├Âz etmektedir.

D├Ânem toplumunda, dolmenlerin ├╝zerine i┼členen bitki ve ─▒rmak sembollerinin, defnedilen ├Âl├╝lerin bereket getirece─či inanc─▒ vard─▒. Dolmenlerin i├žinde bir b├Âl├╝m├╝ oyulan suna─ča yiyecek konulmas─▒ gelene─či XIX. Y├╝zy─▒lda Adigeler taraf─▒ndan devam ettirilmekteydi.403

├ľzdemir ├ľzbay, ÔÇťNeolitikÔÇŁ oda mezarlar─▒ ya da kayalara oyulmu┼č bu mezarlar─▒n (dolmenlerin), Kuban havzas─▒nda nehrin sa─č yakas─▒nda yer alan bozk─▒r hatt─▒ndaki kuyumezar k├╝lt├╝r topluluklar─▒na ait mezar tepeler ile ya┼č─▒t oldu─čundan s├Âz etmektedir.404

Avledin Dumani├žÔÇÖin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre, bir k─▒s─▒m bilim adamlar─▒, Bask ve Adige-(Abaza) topluluklar─▒ aras─▒ndaki dil ve k├╝lt├╝r benzerli─činden hareketle her iki toplumun ortak bir k├Âkenden geldikleri sonucuna varm─▒┼člard─▒r. Dolay─▒s─▒yla ÔÇťDolmen K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ ortak k├Âkene sahip bu halklar taraf─▒ndan olu┼čturulmu┼č ve ilk dolmen ├Ârnekleri M. ├ľ. 4000ÔÇÖli y─▒llarda ─░berik yar─▒madas─▒nda Bask b├Âlgesinde PirenelerÔÇÖde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.405

Kafkas dolmenleri ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ndan L.─░.Lavrov, V.─░.Markovin ve A.D.RezepkinÔÇÖin birle┼čtikleri nokta ┼ču idi: KafkasyaÔÇÖda dolmenlerin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒, Kafkasyal─▒lar─▒n deniz yolculuklar─▒na ba─člam─▒┼člard─▒r. Bu yolculuklarda megalitik yap─▒y─▒ taklit etmi┼čler ve k├╝ltsel defin ├Âzelli─či fikrini benimsemi┼čler, yurtlar─▒nda dab u deniz a┼č─▒r─▒ kaz─▒n─▒mlar─▒n─▒ hayata ge├žirmi┼člerdir.406

N.G.Lovpa├že ise, 1997ÔÇÖde yay─▒nlanan ÔÇťBat─▒ ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Etnik TarihiÔÇŁ adl─▒ monografisinde, Bat─▒ KafkasyaÔÇÖdaki dolmenlerin Abhaz(Abaza)-Adige halklar─▒ taraf─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve sekiz a┼čamadan sonra bug├╝n g├Âr├╝nen tiplerin olu┼čtu─čunu detayl─▒ bir ┼čekilde a├ž─▒klamaktad─▒r.407

Frans─▒z Jacques Alliens de, ÔÇťBasklarÔÇŁ adl─▒ eserinde bu konuda ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor, ÔÇťTun├ž ├ça─č─▒n─▒n (M. ├ľ. 1900) ba┼člamas─▒ndan ├Ânce ve muhtemelen do─čudan ve g├╝neyden gelen halklar─▒n cenaze gelenekleriyle yay─▒lan ÔÇťMegalitik D├╝┼č├╝nnceÔÇŁ Bask ├╝lkesine ula┼č─▒nca ortaya klasik koridorlu mezarlar ve ├╝st├╝ kapal─▒ b├╝y├╝k ge├žitler ┼čeklinde ├╝├ž ├Âzg├╝n ak─▒m ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.408┬á

Arkeolojik bulgular Kafkas ve Pirene uygarl─▒klar─▒ aras─▒nda baz─▒ benzerlikler saptam─▒┼čt─▒r, ve kantipbilim (ya da hemotipoloji) de konuya bu t├╝rden bir akrabal─▒─č─▒ olabildi─čince destekler y├Ânde kan─▒tlar bulmu┼čtur. ─░spanya ─░berleriyle Basklar aras─▒nda uzak bir akrabal─▒k ili┼čkisinin var gibi g├Âz├╝kmesinin yan─▒ s─▒ra, eski yazarlar (Valerius Flaccus) KafkasyaÔÇÖn─▒n bug├╝nk├╝ G├╝rcistan b├Âlgesine ise ─░beria diyorlard─▒. ÔÇť─░bearikÔÇŁ s─▒fat─▒ g├╝n├╝m├╝zde G├╝rc├╝ din edebiyat─▒ i├žin kullan─▒lmaktad─▒r.409

Pavel Dolukhanov, ad─▒ ge├žen eserinde, dil konusunda ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor, ÔÇťNormal olarak kabul edilmi┼č kar┼č─▒la┼čt─▒rma kural─▒yla, Bask├žan─▒n ikna edici ┼čekilde kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒labilece─či yegane dil grubu, Kafkas dilleridir.ÔÇŁ ÔÇťBu diller aras─▒ndaki genetik yak─▒nl─▒klar ├Ânemli say─▒da dilbilimci, Schuchard, Trombetti, Winder, Uhlenbeck, Dumesil, Bando, Lafon ve Marr taraf─▒ndan ileri s├╝r├╝lm├╝┼č ve savunulmu┼čtur.410

Kafkas dillerinin ├Ânde gelen uzmanlar─▒ndan biri olan Yu. V. Zytsar ise, daha dikkatli bir yakla┼č─▒mla ÔÇťBask-Kafkas ili┼čkisinin m├╝mk├╝n oldu─čunu, bunun varl─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlaman─▒n g├╝├ž, ama reddetmenin ├žok daha g├╝├ž oldu─čunu ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r.411

Bu ara┼čt─▒rmac─▒, MarrÔÇÖ─▒n savlar─▒n─▒ izleyerek, Bask-Kafkas ailesinin oldu─čunu, tarihsel bir evrim ge├žirdi─čini ve ├žok uzak bir ge├žmi┼čte ayr─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ belirlemektedir.

KafkasyaÔÇÖdan Bat─▒ AvrupaÔÇÖya ya da tek y├Âne do─čru insanlar─▒n yer de─či┼čtirdi─čine ili┼čkin hi├žbir arkeolojik kan─▒t yoktur. Baz─▒ ara┼čt─▒rmalarda dolmenler ve magalitler bu t├╝rden g├Â├žlerin kan─▒t─▒ olarak sunulmu┼čtur. Bask b├Âlgesinde, Kuzey Navarra, Aragon, Kuzey Alana, hatta kuzeyindeki k─▒y─▒ b├Âlgesi ve Frans─▒z Pirenelerinin g├╝neyinde, bunlar─▒n varl─▒─č─▒ bilinmektedir.

KafkasyaÔÇÖda da Bask olgusunu an─▒msatan arkeolojik veriler ve eski dilbilimsel (linguistik) katmanlara rastlanm─▒┼čt─▒r. Ancak, L. Cavalli Sforza, J. Bertrampetit gibi biologlar, T. V. Gamkrelidze, A. V. V. Ivanov gibi dilbilimciler, C. Rentrew, M. G├╝nbuats gibi arkeologlar, Bask kavminin ve dilinin Akdeniz Avrasya ├žer├ževesindeki do─čru yerini saptama yolundaki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ halen s├╝rd├╝rmektedir.412

  1. 3. DRU─░D─░ZM ─░NANCI

Belle Agrba, Samir Khotko ile kaleme ald─▒klar─▒ ÔÇťAda Medeniyeti ├çerkesyaÔÇŁ adl─▒ eserde, Kafkas dolmenleri ile Druidizm inanc─▒ aras─▒nda bariz bir ba─člant─▒n─▒n varl─▒─č─▒na i┼čaret etmekte ve Abaza-Adige toplumunun Druidizm inanc─▒ ile Bask-Kelt Druidizminin analizinde de ayn─▒ ┼čeyin ge├žerli oldu─čundan s├Âz etmektedir.413

Abaza-Adige toplumunun Druidizm inanc─▒na girmeden ├╝zerinde durulmas─▒ gereken ba┼čka mevzuular vard─▒r. Mesela: Druidizm inanc─▒ nedir?┬á┬á Nereden kaynaklanm─▒┼čt─▒r?

Druidizm ile ilgili a┼ča─č─▒da sunulan bilgiler, Erhan AltunayÔÇÖ─▒n internette yay─▒nlanan ve geni┼č bir bibliyografyaya dayanan ÔÇťDruidlerÔÇŁ adl─▒ yaz─▒s─▒ndan yararlan─▒larak ├Âzet halinde aktar─▒lm─▒┼čt─▒r.414

ÔÇťDruidizm bir ├že┼čit a─ča├ž k├╝lt├╝r├╝d├╝r. Sembolik olarak a─ča├ž yeralt─▒ d├╝nyas─▒n─▒ ve yer ve g├Âk aras─▒nda bir ba─člant─▒y─▒ temsil etmektedir. Kelt sembolizminde ise me┼če g├╝ce; elma a─čac─▒ ├Âl├╝ms├╝zl├╝─če i┼čaret eder. A─čac─▒n bir ba┼čka ├Ânemi de ├╝zerinde tanr─▒lar─▒n habercisi olan ku┼člar─▒ bar─▒nd─▒rmas─▒ndand─▒r. K├Âkleri de ge├žmi┼če, yeralt─▒na do─čru gider,┬á bu y├╝zden efsanelerde ├Âl├╝lerin ruhlar─▒ dallar aras─▒nda ya da a─ča├žlar─▒n g├Âvdelerinde bulunur.

Kutsal korular, Druidler i├žin kutsal mesaj─▒ ald─▒klar─▒ ve erginlemenin oldu─ču yerlerdir. Druidler buralarda, nemeton denilen kutsal yerlerde, a├ž─▒k havada rit├╝elleri ger├žekle┼čtirilerdi. Bu y├╝zden de Druidlerden g├╝n├╝m├╝ze tap─▒nak binalar─▒ kalmam─▒┼čt─▒r.

Druidler, ellerinde bir a─čac─▒n k├╝├ž├╝k bir sembol├╝ olan de─čnekler ta┼č─▒rlard─▒. Bu de─čnekler Druidin g├╝c├╝n├╝n belirtisiydi┬á ve bunlarda sihir g├╝c├╝ de oldu─čuna inan─▒l─▒rd─▒. Ayr─▒ca bu de─čnekler,┬á yap─▒ld─▒─č─▒ maddeyi ve a─ča├ž ta┼č─▒yan─▒n toplum i├žindeki yerini belirtti─činden b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒makta idi.

Druidler k─▒saca Kelt rahipleri olarak tan─▒mlan─▒rlar.┬á Druidlerin Kelt toplumu i├žindeki yerleri ├žok ├Ânemlidir. Toplumsal bir ├žok olayda rol oynad─▒klar─▒ gibi┬á da─č─▒n─▒k olan Kelt kabileleri aras─▒nda da birle┼čtirici olarak yer al─▒yorlard─▒.

Druidler din i┼čleri ile u─čra┼č─▒r, resm├« ve ├Âzel kurban t├Âreni yapar, ayinlere ili┼čkin meseleleri yorumlarlard─▒. Bir ├žok gen├ž ders i├žin onlar─▒n etraf─▒na toplan─▒r ve onlara son derece sayg─▒ g├Âsterirlerdi. ├ç├╝nk├╝ genel ya da ├Âzel b├╝t├╝n anla┼čmazl─▒klarda karar─▒ da bu adamlar verirdi.

Druidler ├Â─čretilerinin s├Âzl├╝ olarak yay─▒lmas─▒n─▒ istiyorlar ve kesinlikle yaz─▒l─▒ hale getirmiyorlard─▒. Bunun nedenleri aras─▒nda ├Â─čretilerinin ezoterik olmas─▒┬á ve yaz─▒l─▒ olan ├Â─čretinin anlat─▒m─▒nda de─či┼čiklerin olmas─▒ vard─▒r.

Druidlerin ├Â─čretilerini s├Âzl├╝ olarak aktarmalar─▒ onlar─▒n yaz─▒y─▒ bilmedikleri ya da k├╝├ž├╝msedikleri anlam─▒na gelmemelidir. Tam tersi yaz─▒ya ├žok b├╝y├╝k sayg─▒ g├Âstermi┼čler┬á ve onu dikkatli kullanm─▒┼člard─▒r. Ogam denilen baz─▒ i┼čaretleri de─čneklerin┬á veya kutsal kayalar─▒n ├╝zerine kaz─▒m─▒┼člard─▒r. Bu i┼čaretler Keltlere ├Âzg├╝d├╝r┬á ve bir t├╝r ┼čifreli yaz─▒d─▒r. Asl─▒nda ogamlar─▒n yaz─▒dan da ├Âte bir sembolizmi vard─▒. Her bir i┼čaret ayn─▒ zamanda bir a─čaca ya da bir hayvana da kar┼č─▒l─▒k gelebiliyordu.┬á Bunun tam tersi olarak da belli ┼čekilde┬á ve d├╝zende dizilen a─ča├žlar da bir anlam verebiliyordu. ÔÇŁ

Druidler ilk toplant─▒lar─▒n─▒ me┼če a─čac─▒n─▒n alt─▒nda yapm─▒┼člar,┬á zamanla me┼če a─čac─▒na tap─▒nma olan Totemizm gelene─čini s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir.

Eski kavimlerde oldu─ču gibi, otokton Kafkasl─▒larda da me┼če a─čac─▒ kutsal say─▒l─▒r, a─čac─▒n tanr─▒sal bir ruh ta┼č─▒d─▒─č─▒na inan─▒l─▒rd─▒. Eski M─▒s─▒rl─▒lar da me┼če a─čac─▒na taparlard─▒.┬á ├çerkes┬á thamadeleri (ihtiyarlar) adaletin tecellisi i├žin me┼če a─čac─▒n─▒n alt─▒nda toplan─▒p sava┼č ve bar─▒┼č i┼člerini g├Âr├╝┼č├╝rlerdi. Sava┼čtan ├Ânce bu kutsal a─čac─▒n alt─▒nda toplan─▒r ve dua ederlerdi. Adalet tanr─▒s─▒ olarak bilenen Kutij (Kotij)ÔÇÖe baz─▒ ├çerkes kabileleri taraf─▒ndan ÔÇťKodsÔÇŁ da denirdi.415

Ferruh Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n Ha┼čim Efendi isimli k├ótibinin ├çerkesler (Adigeler) hakk─▒ndaki hat─▒ralar─▒ dikkate de─čer ve tarih y├Ân├╝nden ├žok k─▒ymetlidir.

Ha┼čim EfendiÔÇÖye g├Âre, ÔÇťKodo┼č, bir ├žok a─ča├žlar─▒n biti┼čmesinden olu┼čan b├╝y├╝k ve tuhaf bir me┼če a─čac─▒ (korulu─ču)d─▒r. ÔÇŁ Kodo┼č, ├çerkesce (Adigece) yortu anlam─▒na gelen ÔÇťKot─▒jÔÇŁ kelimesinin galat─▒d─▒r, herhalde a─ča├ž yahut ayin icras─▒na mahsus a─ča├ž demektir. ├çerkesler y─▒l─▒n belirli g├╝n├╝nde bir bo─ča kurban etmektedir, bu bo─čan─▒n sahibine ax─▒n (ah─▒n) demektedirler.

XIX. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda (1820-1860) ├çerkesyaÔÇÖda, Rus h├╝k├╝metinde g├Ârev yapan Frans─▒z as─▒ll─▒ Leonti Yakovlevi├ž LyulyeÔÇÖnin kaleme ald─▒─č─▒ bir makalede kendi g├Ârd├╝─č├╝ ┼čekilde veya t├Âren g├╝nlerinde din adam─▒ g├Ârevi yapan ya┼čl─▒lardan ├Â─črendi─či ┼čekliyle din├« t├Ârenlerden ve onuruna bu t├Ârenlerin d├╝zenlendi─či tanr─▒lardan s├Âz etmektedir.

Ayr─▒ca tanr─▒lar aras─▒nda yer alan Ahin ile ilgili olarak ┼čunlar─▒ belirtiyor: ÔÇťAhin b├╝y├╝kba┼č hayvanlar─▒n koruyucu kabul edilir. Tgahuaho (Tanr─▒ÔÇÖn─▒n ├žoban─▒) ad─▒ndaki aile belli zamanlarda bir ine─či kutsal korulu─ča (me┼če korulu─čuna) g├Ât├╝r├╝r ve orada boynuzlar─▒na bir par├ža ekmek ve bir par├ža peynir ba─člar. ├çevrede oturan halk kalabal─▒k h├ólinde ine─čin korulu─ča g├Ât├╝r├╝lmesine e┼člik eder ve ine─či orada keserler. Bu ine─če AhinÔÇÖin ine─či, ÔÇťAhin yi ├žewe tlerekuoÔÇŁ denir. Derisini y├╝zmek ve par├žalara ay─▒rmak i├žin ine─čin g├Âvdesini ba┼čka bir yere ta┼č─▒rlar, sonra haz─▒rlanan kazanlarda pi┼čirmek i├žin yine ba┼čka bir yere ve pi┼čirildikten sonra da ┼č├Âlen yerine ta┼č─▒rlar. B├Âyle her ta┼č─▒ma s─▒ras─▒nda orada bulunanlar ┼čapkalar─▒n─▒ ├ž─▒kar─▒r┬á el ele tutu┼čarak bu t├Ârene ├Âzg├╝ bir ┼čark─▒ e┼čli─činde halka ┼čeklinde dans ederler (Wuc yaparlar).416

WucÔÇÖler toplu olarak yap─▒lan danslard─▒r. Bu danslar, daha ├žok ayinsel bir atmosferde ve tanr─▒lara yakar─▒rken┬á topluca e─členmenin ve ├žo┼čkunun bir rit├╝eli olarak icra edilirdi. Wuc, temelde kozmik bir olgudur. Topokozmik d├Âng├╝ye uygun bir olu┼čum i├žindedir. Bu, olu┼čtan kopmam─▒┼čl─▒kta wuc, bir rit├╝el uygulamad─▒r. Genelde, topluca, bay bayan birlikte icra edilir. Toplu kat─▒l─▒m genel bir nitelik olsa da kozmik niteli─čin olmas─▒ halinde bireysel (tek) uygulan─▒┼č ├Ârneklerine de rastlanmaktad─▒r.417

├çerkesler (Adigeler) aras─▒ndaki inanca g├Âre eskiden┬á Ahin bayram─▒ yakla┼čt─▒─č─▒nda T─čahuaho ailesinin s├╝r├╝s├╝ndeki ineklerden biri b├Â─č├╝r├╝p ba┼čka alametler de g├Âstererek kurban edilmek i├žin se├žildi─čine i┼čaret eder┬á ve kendisi kutsal koruya gidermi┼č. Tlerekuo, yani ÔÇťaya─č─▒yla gidenÔÇŁ ad─▒ da buradan geliyor. ÔÇŁ 418

Asl─▒nda┬á Ax─▒n ineklerin tanr─▒s─▒d─▒r. Mitolojide┬á elinde b├╝y├╝k bir ├žoban asas─▒ ta┼č─▒yan, ├žok iri erkek olarak tasvir edilirdi. Ax─▒n insanlara b├╝y├╝kba┼č hayvan yeti┼čtiricili─či ile ilgili bilgiler verir ve beraberinde siyah inekler ile Ther├ęxhueÔÇÖyi (Tanr─▒ÔÇÖn─▒n ├žoban─▒n─▒) g├Ânderirdi .419

Abaza┬á dilinde Kodo┼č a─čac─▒na Tacqa ad─▒ verilmektedir. Ak─▒na ve korsanl─▒─ča gidilmeden ├Ânce, kalpaklar─▒n─▒ ellerine al─▒p a├ž─▒k ba┼čla ba┼čar─▒lar─▒ i├žin dua eder,┬á nezrederlerdi. ─░yi sonu├žlar al─▒nd─▒─č─▒nda┬á nezredilen e┼čyalar─▒ a─čac─▒n dallar─▒na asarlard─▒. Bu nedenle Kodo┼č a─čac─▒n─▒n ├╝zerinde bu gibi e┼čyalar as─▒l─▒ kal─▒r. L├ókin kimse almaz. San─▒lana g├Âre, bunlardan birini ├žalan kimse hel├ók olmaktan kurtulamazm─▒┼č.420

M.├çunatuko ─░zzetÔÇÖin a├ž─▒klamas─▒na g├Âre:┬á ÔÇťKhuedo┼č (Kutij) ad─▒,┬á g├╝ya KafkasyaÔÇÖda ─×uape denilen bir yerde bulunan Khuer de┼č┼č haykh? ad─▒nda yakla┼č─▒k 100 haneli bir ┼×aps─▒─č k├Ây├╝nde bulunan en b├╝y├╝k a─čac─▒n, ad─▒ ge├žen k├Âye izafe edilerek, s├Âyleni┼činin bozulmu┼č bi├žimi imi┼č. Ger├ži KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒s─▒nda ger├žekten hayret verici derecede baz─▒ b├╝y├╝k a─ča├žlar bulunur.┬á Uygun mevsimlerde genellikle toplant─▒lar ve g├Âr├╝┼čmeler bu a─ča├žlar─▒n alt─▒nda yap─▒l─▒rd─▒ ve o a─ča├žlar kutsal bilinirdiÔÇŁ.421

Leonti Lyulye, yukar─▒da ad─▒ ge├žen makalesinde ÔÇťKuti┼čÔÇŁ ile ilgili olarak ┼čunlar─▒ belirtiyor:┬á ÔÇťKuti┼č, genellikle erken ilkbaharda kutlanan H─▒ristiyanlarda ─░saÔÇÖn─▒n dirili┼čiyle ilgili olan ÔÇťSt. PaskaÔÇŁ bayram─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r. Bayramdan ├Ânce iki hafta yumurta yenmez, bayramda ise yumurta sofran─▒n de─či┼čmez yiyece─či olurÔÇŁ. 422

Yahya Kanbolat ise,┬á ÔÇť├çerkeslerÔÇÖin en eski dini Animizm idi. Araplar buna Mecusilik ad─▒n─▒ vermi┼člerdi. Orta AsyaÔÇÖda ┼×amanizm ad─▒n─▒ al─▒r. Onun i├žin animist dinler do─ča g├╝├žlerine inan─▒┼č bak─▒m─▒ndan temelde bir olmalar─▒na┬á kar┼č─▒n ayr─▒nt─▒larda birbirinden farkl─▒l─▒k g├Âsterirler. Mabedleri┬á ve ruhban s─▒n─▒flar─▒ yoktu,┬á do─čadaki baz─▒ g├╝├žlerin ola─čan├╝st├╝ etkinli─čine inan─▒rlard─▒ÔÇŁ diye belirtmektedir.423

Oysa do─čadaki a─ča├ž veya hayvanlardan birini se├žerek, onun ata soyunu simgeledi─čini kabul edip ona tap─▒nmak Totemizm demektir. Ama ├çerkes┬á kabileleri asla totemci olmam─▒┼člard─▒r. E─čer belirli bir a─čaca (me┼če a─čac─▒) sayg─▒ duyuyorlarsa bu onlar─▒n a─čac─▒ kutsad─▒klar─▒n─▒ g├Âsterir, a─čaca tap─▒nd─▒klar─▒n─▒ de─čil. Tap─▒nmayla, kutsama ayn─▒ ┼čey de─čildir.424

Hatti toplumunda tanr─▒lar i├žin yap─▒lan kurban, yakar─▒/dua t├Ârenlerinin uygulay─▒c─▒s─▒/y├Âneticisine ÔÇťHatiyakueÔÇŁ denirdi. ÔÇťHatiyakueÔÇŁler, Hatti kavminin rahipleri idiler. T─▒pk─▒ Kelt toplumunda oldu─ču gibi kutsal addedilen yerlerde, a├ž─▒k havada rit├╝elleri ger├žekle┼čtirirlerdi. Toplum i├žindeki yerleri ├žok ├Ânemliydi. Toplumda bir├žok olayda rol oynad─▒klar─▒ gibi, da─č─▒n─▒k olan Hatti kabileleri aras─▒nda birlet┼čiricilik g├Ârevini ├╝stlenirlerdi.

Sonraki d├Ânemlerde HatiyakueÔÇÖler Kafkas toplum i├žinde s├Âz ve g├Âsteri sanat├ž─▒s─▒ olan ÔÇťCequakueÔÇŁ gruplar─▒nda y├Ânetici konumuna gelmi┼člerdir.Ekli XXXVII.Nolu tabloda g├Âr├╝lece─či ├╝zere, HatiyakueÔÇÖler t─▒pk─▒ druidler gibi ellerinde bir a─čac─▒n┬á sembol├╝ olan de─čnekler ta┼č─▒rlard─▒.Bu de─čnekler, ta┼č─▒yan─▒n toplum i├žindeki yerini de belirtti─činden b├╝y├╝k ├Ânem i├žermekte idi.

CequakueÔÇÖler┬á P┼č─▒llar─▒n himayesinde veya ba─č─▒ms─▒z olarak da varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. Davet ├╝zerine gittikleri d├╝─č├╝n├╝n b├╝t├╝n e─člencelerini ├╝stlenirler, d├╝─č├╝n├╝ organize ederlerdi. Bu i┼čin kar┼č─▒l─▒─č─▒ kendilerine hediye edilen eyerler, ko┼čum tak─▒mlar─▒, koyun vs.┬á olurduÔÇŽ

D├╝─č├╝n ba┼člamadan evvel d├╝─č├╝n├╝ idare ve intizam─▒ temin i├žin bir ÔÇÖtamataÔÇÖ (ihtiyar) ile bunun emrinde ÔÇÖyasaollarÔÇÖ┬á (emri uygulayanlar) se├žilir. Halk─▒n ne┼česini ka├ž─▒racak herhangi bir vakan─▒n ├ž─▒kmas─▒na meydan vermemek bunlar─▒n g├Ârevidir. ÔÇŁ

Asl─▒nda Druidizm klanlar─▒n dini olup┬á hi├ž kimsenin bask─▒s─▒n─▒ kabul etmezdi. ├çerkes inanc─▒nda din,┬á Xabze kavram─▒n─▒n i├žinde yer almaktad─▒r. O nedenle Xabze, hem gelenekleri, hem dinsel inan├žlar─▒ i├žine alan geni┼č bir kavramd─▒r. Xabze, di─čer dinleri d─▒┼člamaz olumlu ve ge├žerli yanlar─▒yla onlar─▒ da kapsar. Bu nedenle b├╝t├╝n dinlere ve inan├žlara ho┼čg├Âr├╝yle bakar. Eski ├çerkeslerin┬á din sava┼č─▒ yapt─▒klar─▒ g├Âr├╝lmemi┼čtir. 426

KafkasyaÔÇÖda Druidizmin tesiri beylerin oldu─ču Abhazya, Kabardey ve ├çemirguey gibi b├Âlgelerde azd─▒ veya yok gibiydi. Druidizm KafkasyaÔÇÖda XVIII. y├╝zy─▒la kadar ya┼čad─▒. Eski Kafkasl─▒lar─▒n ana vatandan s├╝r├╝ld├╝kleri 1864 tarihine kadar tam bir h─▒ristiyan ve tam bir m├╝sl├╝man olamamalar─▒n─▒n nedeni Druidizm inanc─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. 42

8,040 total views, 1 views today

Mahmut B─░

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒