Cumhuriyet ekonomisi ba┼člarken

Cumhuriyet ekonomisi ba┼člarken

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda yap─▒lan ekonomik at─▒l─▒mlar─▒ yazmak i├žin bu ba┼čl─▒─č─▒ se├žtim. G├╝n├╝m├╝zde ge├žmi┼čte cumhuriyet kurucular─▒n─▒n ├ža─čda┼č bir ├╝lke olmak i├žin yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmalar ve g├Âsterdikleri ├žaba k├╝├ž├╝mseniyor.

1922’de ─░zmir’de toplanan “1. ─░zmir ─░ktisat Kongresi”nden sonra, T├╝rkiye’de liberal ekonomi sistemi uygulanmaya ba┼čland─▒. ├ľzel sekt├Âr├╝ te┼čvik i├žin bir “Te┼čvik-i Sanayi” kanunu ├ž─▒kar─▒ld─▒. Bu liberal sistem1922-1933 y─▒llar─▒ aras─▒nda tam 10 y─▒l s├╝rd├╝. Bu s├╝re sonunda ortaya ┼č├Âyle bir durum ├ž─▒kt─▒:

┼×eker ├╝retimi on y─▒lda %7 oran─▒nda d├╝┼čt├╝,
Y├╝nl├╝ dokuma ├╝retimi on y─▒lda %26 d├╝┼čt├╝,
─░hracat on y─▒lda %43 oran─▒nda d├╝┼čt├╝

├ťlkenin belli ba┼čl─▒ sanayi ├╝r├╝nleri 1923-1933 y─▒llar─▒ aras─▒nda bir y├╝kselme kaydetmedi─či gibi, 1930-1931 y─▒llar─▒ aras─▒nda bir y├╝kselme kaydetmedi─či gibi, 1930-1931 y─▒llar─▒ aras─▒nda sanayi ├╝r├╝nleri ├╝retimi geriledi. 1929-30 y─▒llar─▒nda ├Ânce ABDÔÇÖde ba┼člayan d├╝nya ekonomik krizi ├╝lke ekonomisini geriletti. ├ľzellikle Ege B├ÂlgesiÔÇÖnde yurt d─▒┼č─▒na ihra├ž i├žin ├╝retim yapan ├žift├žiler iflas etti.

├ťlkemizdeki ├žok partili rejime ge├žme deneyinin, Serbest F─▒rkaÔÇÖn─▒n bu krize tesad├╝f etmesinin ├╝lkemiz i├žin b├╝y├╝k bir talihsizlik oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum.

Bu tabloya bakan Atat├╝rk, ├╝lkenin b├Âyle daha fazla dayanamayaca─č─▒n─▒ anlad─▒ ve yeni bir at─▒l─▒m yapmaya karar verdi. Liberal ekonomik d├╝zen ve ├Âzel sekt├Âr te┼čvikleri T├╝rkiye’yi ileriye g├Ât├╝recek at─▒l─▒m─▒ yapamam─▒┼čt─▒.

Sonunda Sovyetlerle ili┼čkiler daha da geli┼čtirildi ve devlet ekonomiye girip ├╝lkenin gerek duydu─ču her ┼čeyi kendisi yapma yoluna gitti. ─░┼čte bu ama├žla, 1933 y─▒l─▒nda, ilk “Be┼č Y─▒ll─▒k Plan 1933-1937” haz─▒rland─▒ ve bu plana g├Âre ilk ┼ču K─░T’ler kuruldu:

  • Bak─▒rk├Ây Pamuklu Fabrikas─▒,
    ÔÇó Kayseri Pamuklu Fabrikas─▒,
    ÔÇó Ere─čli Pamuklu Fabrikas─▒,
    ÔÇó I─čd─▒r ─░plik Fabrikas─▒.
    ÔÇó Karab├╝k demir-├želik Fabrikas─▒
    ÔÇó ─░zmit Ka─č─▒t Fabrikas─▒,
    ÔÇó Bursa Merinos Kamgam ─░plik ve Dokuma Fabrikas─▒,
    ÔÇó Toprak Sanayi (K├╝tahya Seramik, Pa┼čabah├že ┼či┼če ve Cam)
    ÔÇó Ke├žiborlu K├╝k├╝rt Sanayi,
    ÔÇó Gemlik Suni ─░pek Fabrikas─▒,
    ÔÇó ─░zmit S├╝peorfosfat Fabrikas─▒,
    ÔÇó Isparta G├╝l Ya─č─▒ Fabrikas─▒

Daha sonraki y─▒llarda:

  • T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ a├ž─▒lm─▒┼č ve b├Âylece ulusal bankac─▒l─▒─č─▒n ilk ad─▒m─▒ at─▒lm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó U┼čak’ta ┼čeker fabrikas─▒ kurulmu┼čtur.
    ÔÇó Kayseri’de u├žak fabrikas─▒ kurulmu┼čtur.
    ÔÇó B├╝nyan Dokuma Fabrikas─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Ere─čli Bez Fabrikas─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Nazilli Bez Fabrikas─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó A┼čar vergisi kald─▒r─▒lm─▒┼č ve T├╝rk k├Âyl├╝s├╝ a─č─▒r bir y├╝kten kurtar─▒lm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Anadolu Demiryollar─▒ sat─▒n al─▒narak Ulusal demiryolu a─č─▒ kuruldu.
    ÔÇó Ulusal Ekonomi ve Ara┼čt─▒rma Kurumu kurulmu┼čtur.
    ÔÇó T├╝rkiye Cumhuriyeti Merkez Bankas─▒ kurulmu┼čtur.
    ÔÇó Ticaret ve Sanayi Odalar─▒ kurulmu┼č, daha sonra da T├╝rkiye Ticaret ve Sanayi Odalar─▒ Kongresi toplanm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Turhal T├╝t├╝n Fabrikas─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Ere─čli K├Âm├╝r ┼×irketi, Sirkeci – Edirne Demiryolu ┼×irketi devlet├že sat─▒n al─▒nm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó T.C. Ziraat Bankas─▒ yeniden kurulmu┼čtur.
    ÔÇó ─░statistik Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝ kurulmu┼čtur.
    ÔÇó H├╝k├╝mete iktisadi konularda fikir vermek amac─▒yla ├že┼čitli meslek kurulu┼člar─▒n─▒n temsilcilerinden olu┼čan Ali ─░ktisat Meclisi kurulmu┼čtur.

A┼ča─č─▒daki tabloda da g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi;

  • Ulusal gelirin y─▒ll─▒k b├╝y├╝me h─▒z─▒, Cumhuriyet tarihinde en y├╝ksek d├╝zeye, Atat├╝rk d├Âneminde ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Sanayide b├╝y├╝me oran─▒ en y├╝ksek d├╝zeye, Atat├╝rk d├Âneminde ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Tar─▒mda b├╝y├╝me oran─▒ en y├╝ksek d├╝zeye, Atat├╝rk d├Âneminde ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Cumhuriyet tarihinde enflasyonun en d├╝┼č├╝k oldu─ču d├Ânem Atat├╝rk d├Ânemidir. Asl─▒nda bu d├Ânemde enflasyon olmam─▒┼č tam tersine fiyatlarda %2 d├╝┼č├╝┼č ya┼čanm─▒┼čt─▒r.
    ÔÇó Dolara kar┼č─▒ T├╝rk liras─▒n─▒n en g├╝├žl├╝ oldu─ču d├Ânem, Atat├╝rk d├Ânemidir. Bu d├Ânemde T├╝rk liras─▒, dolara kar┼č─▒ %1,8 oran─▒nda de─čer kazanm─▒┼čt─▒r.

(Prof. Dr. Ekrem Pakdemirli, 1923’ten g├╝n├╝m├╝ze Ekonomimizin say─▒sal g├Âr├╝n├╝m├╝, Milliyet Yay─▒nlar─▒)

Osmanl─▒ d├Âneminde Karadeniz ve Do─ču Anadolu b├Âlgesine demiryolu d├Â┼čemek Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n iznine tabiydi. Cumhuriyet d├Âneminde onca yoksullu─ča ra─čmen her y─▒l 200 kilometre demir yolu yap─▒olarak Kayseri, Sivas, Erzurum ve KarsÔÇÖa tren yoluyla ula┼č─▒m sa─čland─▒.

Anadolu Frengi, s─▒tma, trahom ve veremden k─▒r─▒l─▒yordu. Sa─čl─▒k alan─▒nda b├╝y├╝k bir at─▒l─▒m yap─▒ld─▒. D├╝┼č├╝n├╝n 192ÔÇÖde sa─čl─▒k bakan─▒ frengili n├╝fusun %5ÔÇÖe indi─čini m├╝jdeliyordu. Batakl─▒klar kurutuldu, ila├ž sanayinin temeli at─▒ld─▒.

Sanayinin temelinde yeti┼čmi┼č bir i┼čg├╝c├╝ yatar. B├╝y├╝k bir e─čitim hamlesi ve okuma yazma seferberli─či ba┼člat─▒ld─▒. Cumhuriyetin kurulu┼č y─▒llar─▒nda %5-7 aras─▒nda de─či┼čen okuma yazma oran─▒ vard─▒. Bu oran gayrim├╝slimler aras─▒nda ├žok y├╝ksekti. Kad─▒nlar─▒n okuma yazma oran─▒ s─▒f─▒ra yak─▒nd─▒.

Bu ama├žla okuma-yazma seferberli─či ba┼člat─▒ld─▒. ┬áÔÇťSabitÔÇŁ, ÔÇťSeyyarÔÇŁ (Gezici), ÔÇť├ľzelÔÇŁ olmak ├╝zere ├╝├ž t├╝r Millet Mektebi kuruldu. Bunlara daha sonra ÔÇťK├Ây Yat─▒ MektepleriÔÇŁ ile ÔÇťHalk Okuma Odalar─▒ÔÇŁ eklendi.

Sabit Millet Mektepleri i├žin e─čitim vermek i├žin okul, kahvehane, cami, k├Ây odas─▒ gibi yerlerde kuruldu. G├╝nd├╝z ├žocuklar, ak┼čam yeti┼čkinler ders g├Âr├╝rd├╝. Gezici Millet Mektepleri ise okulu olmayan k├Âylerde yaln─▒zca bir d├Ânem i├žin a├ž─▒l─▒rd─▒. K─▒┼č d├Âneminde kas─▒m ay─▒ndan ┼čubat sonuna kadar ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rd├╝. K─▒┼č─▒n dershane a├ž─▒lmayanlar b├Âlgelere yaz dershaneleri a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

Millet Mektepleri, hapishaneler, bankalar gibi baz─▒ devlet kurumlar─▒ ile b├╝y├╝k ├žiftlik ve fabrikalarda a├ž─▒larak ├žal─▒┼čanlar─▒n okuryazar hale getirilmesi ama├žlanm─▒┼čt─▒r.

1930ÔÇÖdan itibaren ÔÇťHalk Okuma Odalar─▒ÔÇŁ a├ž─▒ld─▒. Halka okuma yazmay─▒ sevdirmek, unutmamalar─▒n─▒ sa─člamak ve pratik bilgiler almalar─▒na yard─▒mc─▒ olmak ├╝zere. 1933 y─▒l─▒nda say─▒s─▒ 778ÔÇÖe ula┼čt─▒.

1936 y─▒l─▒nda bu okullardan 2.5 milyon insan mezun oldu. ├ťlke n├╝fusunun 17 milyon oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde uygulaman─▒n ├žok ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.

Millet MektepleriÔÇÖnin farkl─▒ bir versiyonu askeri birliklerde uyguland─▒. ├éli Mektep ad─▒ verilen kurslarda okuma yazma bilmeyen erata okuma yazma e─čitimi verildi. Okulla┼čman─▒n artt─▒─č─▒ yetmi┼člerin ba┼č─▒nda bu uygulama sona erdi.

***

Ayr─▒ca Osmanl─▒’dan kalan bor├žlar vard─▒r. Osmanl─▒’n─▒n, bor├ž toplam─▒ 163,1 milyon lira’d─▒r. Bu konu Lozan’da g├Âr├╝┼č├╝lm├╝┼č ve 15 ├╝lkenin ├Âdemesine karar k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒r:

T├╝rkiye: 84 ,597,495
Suriye-L├╝bnan: 11,108,858
Yunanistan: 11,054,534
Irak; 6,772,142
Yugoslavya: 5,435,597
Filistin: 3,284,597
Bulgaristan: 1,776,354
Arnavutluk: 1,633,233
Hicaz (S. Arabistan:) 1,499,518
Yemen: 1,182,104
├ťrd├╝n: 733,610
Necit (S. Arabistan): 129,150
Maan (G├╝ney ├ťrd├╝n:) 128,728
Asir (S.Arabistan:) 26,138

Baz─▒ devletler ├╝st├╝ne d├╝┼čeni ├Âdememi┼čtir. Yunanistan, Suudi Arabistan, (Hicaz, Necit, Asir) Arnavutluk ve Yemen hi├žbir bor├ž ├Âdemesinde bulunmam─▒┼čt─▒r. (Prof. Dr. Emre Kongar, Tarihimizle Y├╝zle┼čmek, 8. Bas─▒m, Remzi Kitabevi, s.75)

Borcumuzun ilk taksitini ├Âdemeye ba┼člad─▒─č─▒m─▒z tarih Cumhuriyet’in 10. y─▒l─▒ olan 1933 y─▒l─▒d─▒r.

513 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒