Quantcast
Devlet Ana ve Ahilik Gelene─či – Belgesel Tarih

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
Devlet Ana ve Ahilik Gelene─či
  • 25 Nisan 2024 Per┼čembe
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Loading

G─░R─░┼×[1]

Kemal Tahir Osmanl─▒ ve Cumhuriyet d├Ânemi ile ilgili yazm─▒┼č oldu─ču eserlerde T├╝rk toplumunu kendi tarihiyle bulu┼čturmak istemi┼č ve bu konuda elinden geldi─či kadar bilimsel kaynaklara ula┼čmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemin bilgi birikimi ├žer├ževesinde buldu─ču ve okuyabildi─či kaynak eserlerden romanlar─▒n─▒n temalar─▒n─▒ in┼ča etmi┼čtir. ÔÇťDevlet Ana ise T├╝rk edebiyat─▒nda hakk─▒nda en ├žok tart─▒┼čma yap─▒lan ve de─čerlendirmeler yaz─▒lan romanlardan biridir. 1967 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan eser, T├╝rk ayd─▒n─▒n─▒n ufkunu dolduran temel inan├žlardan baz─▒lar─▒na ├žok ciddi ele┼čtiriler getirmi┼čtir. Bu sebeple edebi ele┼čtiriden ziyade, sosyal ve siyasal y├Ân├╝ a─č─▒r basan ele┼čtirilere tabi tutulmu┼čtur. Yazar─▒n d├╝┼č├╝ncelerini ├Âz halinde bar─▒nd─▒ran en iddial─▒ roman─▒ olarak kaydedilebilecek eser, sergilenen duygusal ele┼čtirilerden dolay─▒, ├žok farkl─▒ yorumlamalara maruz kalm─▒┼čt─▒rÔÇŁ[2] Fakat ├Âncelikli olmas─▒ gereken Kemal TahirÔÇÖin d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝n do─ču ve bat─▒ de─čerlendirmesi a├ž─▒s─▒ndan bu roman─▒nda ├žok ├Ânemli yer tutmas─▒d─▒r. Erem Sar─▒kocaÔÇÖn─▒n de─čerlendirmesi ile ÔÇťKemal Tahir’e g├Âre toplumlar─▒ farkl─▒la┼čt─▒ran ├╝retim ve m├╝lkiyet bi├žimleridir. Bu a├ž─▒dan Kemal TahirÔÇÖin g├Âr├╝┼čleri Marks’a benzerlik g├Âsterir. Ama o, Marks’─▒n evrim ┼čemas─▒n─▒ farkl─▒la┼čt─▒rmaktan da ka├ž─▒nmaz. Kemal Tahir’e g├Âre Bat─▒ toplumlar─▒ ilkel e┼čitlik├ži ├╝retim bi├žiminden k├Âle ├žal─▒┼čt─▒rma ├╝retim bi├žimine ge├žerek ├╝retim alan─▒nda ├Ânemli bir at─▒l─▒m yapm─▒┼člard─▒r. Ancak bu ├╝retim bi├žimi beraberinde getirdi─či baz─▒ faydalara kar┼č─▒n Bat─▒ toplumlar─▒nda devaml─▒ i├ž ├želi┼čkiler yaratacak olan insanlar aras─▒ e┼čitsizli─čin kurumsalla┼čmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Bu geli┼čim t├╝m a┼čamalar─▒nda Bat─▒ s├Âm├╝r├╝ye dayanan bir d├╝zenin temsilcisi olmaktan kurtulamam─▒┼čt─▒r. Bat─▒ tarihi bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda bir s─▒n─▒f ├žat─▒┼čmas─▒ tarihidirÔÇŁ.[3] ÔÇťDo─ču toplumlar─▒nda ise co─črafyan─▒n bask─▒s─▒ sonucu ├╝retimin bireyselle┼čememesi y├╝z├╝nden temel ├╝retim arac─▒ olan toprak ├Âzel m├╝lkiyetin eline ge├žmemi┼č, bu sayede kamu m├╝lkiyeti anlay─▒┼č─▒ ve merkez├« devlet sistemi geli┼čmi┼čtir.[4] Bu ara┼čt─▒rman─▒n amac─▒ ise T├╝rkiye topraklar─▒nda Anadolu Sel├žuklu Devletinden sonra yeniden in┼ča edilen Osmanl─▒-T├╝rk Devletinin temellerinden ├Âzellikle T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne ├Âzg├╝ ├╝retim ili┼čkileri ├žer├ževesinde toplumda sosyal adaleti sa─člayan ÔÇťAhilik gelene─čininÔÇŁ Kemal TahirÔÇÖin Devlet Ana roman─▒ndaki de─čerlendirmeleri ve tasvirlerini tespit etmeye ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

DEVLET ANA

Kemal Tahir Anadolu Sel├žuklu Devletinden sonra kurulacak olan Osmanl─▒ Devletinin do─ču┼č sanc─▒lar─▒n─▒ Devlet Ana roman─▒nda ├že┼čitli boyutlar─▒ ile i┼člemektedir. Roman─▒n ba┼člang─▒├ž safhalar─▒nda BizansÔÇÖla burun buruna bir u├ž beyli─či olarak Osmanl─▒ S├Â─č├╝t ve civar─▒ mevkiinde tutunmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Romandaki olaylar co─črafya olarak Anadolu Sel├žuklu DevletiÔÇÖnin bir ucu olan S├Â─č├╝t, Karacahisar ve Eski┼čehir, y├Âresinde ba┼člamaktad─▒r. Sel├žuklu sars─▒lmaya ba┼člam─▒┼č yerine ge├žecek varisi hen├╝z ortaya ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r. Dervi┼čler AnadoluÔÇÖyu, Acem diyar─▒n─▒ (O d├Ânemde Mo─čol H├╝k├╝mranl─▒─č─▒ndad─▒r) dola┼čmaktad─▒r. Ahiler toplumu ayakta tutmaya ├žal─▒┼čmakta fakat onlarda eski geleneklerinden uzakla┼čmaktad─▒r. Bu arada Yunus Emre gibi gezgin dervi┼čler toplumun maneviyat─▒n─▒ y├╝kseltmek i├žin beylerden toplumun her kesimine kadar insanlarla g├Âr├╝┼čmekte d├╝┼č├╝nce ve duygular─▒n─▒ onlara aktarmaktad─▒r. Roman─▒n ba┼člar─▒nda Yunus Emre Frenk ┼×├Âvalyesi Not├╝s Glady├╝sÔÇÖle Iss─▒zhanÔÇÖda kar┼č─▒la┼čmas─▒ ve aralar─▒ndaki konu┼čmalar aktar─▒l─▒r. Yunus Emre, Not├╝s Glady├╝s ile konu┼čuyor m├╝sl├╝man esir Levent y├╝zba┼č─▒s─▒ Kurt Ali BeyÔÇÖde onlar─▒ dinlemektedir. Sel├žuklu, Karamano─čullar─▒ ve Eski┼čehir S├Â─č├╝t civar─▒ hakk─▒nda d├╝┼č├╝ncelerini anlat─▒r. Iss─▒zhan Mavro ve ablas─▒ LiyaÔÇÖya babalar─▒ndan kalm─▒┼čt─▒r. Fakat daha sonra Frenk ┼×├Âvalyesi Not├╝s Glady├╝s ve yard─▒mc─▒s─▒ T├╝rkopol y├╝zba┼č─▒ UranhanÔÇÖ─▒n gelmesi ile hayatlar─▒ de─či┼čecektir. Frenk ┼×├Âvalyesi Not├╝s Glady├╝s adeta bat─▒-hristiyan ba─čnazl─▒─č─▒n temsilcisi kanl─▒ bir katildir. Onun yard─▒mc─▒s─▒ T├╝rkopol y├╝zba┼č─▒ Uranha ise Not├╝s Glady├╝sÔÇÖ├╝n s├Âylediklerini yerine getiren kimli─čini kaybetmi┼č bir T├╝rkÔÇÖt├╝r. Lidya Anadolu Bac─▒lar─▒ÔÇÖn─▒n S├Â─č├╝t lideri Bac─▒beyÔÇÖin b├╝y├╝k o─člu Osman Beyin ÔÇťyi─čitlerindenÔÇŁ DemircanÔÇÖ─▒n sevgilisidir. Not├╝s Glady├╝s Bizans tekfurluklar─▒ndan birine hakim olmak i├žin casus Ke┼či┼č BenitoÔÇÖyu bulacakt─▒r. Not├╝s Glady├╝s, Lidya DemircanÔÇÖ─▒n yan─▒nda iken ikisini de ├Âld├╝r├╝r. Roman ┼×├Âvalye ve yard─▒mc─▒s─▒ Uranha ve onlara yard─▒m edenlerin bulunmas─▒ ├žabalar─▒ ile devam eder. Bu arada Osman Bey, S├Â─č├╝t ve ├ževresindeki Karacabey gibi tekfurluklar─▒n fethi ve Sel├žukluÔÇÖnun yetersizli─či, Anadolu d├╝zensizli─činin tasvirleri g├Âr├╝l├╝r. Mavro T├╝rkmenlere s─▒─č─▒nacakt─▒r. Orhan Bey ve Kerim Can gibi arkada┼člar─▒ ile ├žocuk ya┼člar─▒na ra─čmen ├žok ├Ânemli i┼čler ba┼čaracaklard─▒r. Demircan’─▒n karde┼či Kerimcan annesi Bac─▒beyÔÇÖin iste─či ile a─čabeyinin intikam─▒n─▒ alana kadar sava┼č├ž─▒ olacak daha sonra ise ilim ├Â─črenmeye ba┼člayacakt─▒r. Roman Kerim ├çelebiÔÇÖnin Kabusn├óme ve Siyasetn├óme okumas─▒yla bitmektedir. ÔÇťDevlet AnaÔÇÖda AnaÔÇÖn─▒n insan hayat─▒ndaki yerine paralel olarak Osmanl─▒da devletin ÔÇť┼čefkat ├Âzelli─či ├Âne ├ž─▒karÔÇŁ. ÔÇťRahman DevletÔÇŁ, ki┼čilere sa─č┬şlad─▒─č─▒ imkanlar─▒n yan─▒nda, bir s─▒─č─▒nak olarak da yer al─▒r. T├╝rk tarihinde gerek ─░slamiyet ├Âncesinde gerekse ─░slamiyet sonras─▒nda devletin metafizik bir hassasiyetle takdis edildi─či, y├╝ce bir konum atfedildi─či bilinir. Kemal Tahir ise burada devleti ÔÇťanaÔÇŁ’ imaj─▒ etraf─▒nda dile getirir. Yazar, ÔÇťBac─▒yan-─▒ RumÔÇÖuÔÇŁ temsil eden Bac─▒beyÔÇÖi roman─▒n ├╝├ž yerinde ÔÇťDevlet anaÔÇŁ olarak kaydederÔÇŁ[5]. T├╝rk k├╝lt├╝r├╝nde kad─▒na verilen ├Ânem kad─▒n─▒n d├╝nyaya insan─▒ getirmesindeki kutsiyeti ile de g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Kemal Tahir Bac─▒beyÔÇÖin ki┼čili─činde roman─▒n─▒n ismini kurgulamas─▒ da T├╝rk Toplumunun k├╝lt├╝r ve irfan kodlar─▒na da hayli hakim oldu─čunu g├Âstermektedir.

─░lber Ortayl─▒ÔÇÖda Devlet Ana hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini ┼ču ┼čekilde ├Âzetlemektedir: G├╝├žl├╝ ruhsal analizler, ak─▒c─▒ bir dille anlat─▒lan olaylar zinciri, bir devletin do─ču┼čunda yatan temel nedenleri ne kadar a├ž─▒k, ba┼čar─▒l─▒ ve realist├že veriyor… Yazar her ┼čeyden ├Ânce, o devrin dilini iyi biliyor, ama bu dili tutucu bir kalemle, oldu─ču gibi 20. y├╝zy─▒l okuyucusuna aktarm─▒yor, ona modern bir bi├žim veriyor. Bu y├╝zden c├╝mle kurulu┼člar─▒, deyimler orijinal nite┬şli─čini saklayabilmi┼č ve roman─▒n dili ki┼čilik kazanm─▒┼č. Devrin vakayinamelerini okuyan yazar, o dilin orijinal ve do─čal yan─▒┬şn─▒ bug├╝n├╝n ve d├╝n├╝n ortak bi├žimiyle, okuyucuyu s─▒kmadan aktarabiliyor. Onun T├╝rk roman─▒na Devlet Ana ile getirdi─či yeniliklerin ba┼č─▒nda bu gelir. Sel├žuklu DevletiÔÇÖnin son devirlerinde, kervan yollar─▒ ├Ânemini yitirmi┼č, g├╝venlik bozulmu┼č, Anadolu fakirle┼čmeye ba┼člam─▒┼č┬şt─▒r. Bizans Roma hukuku sistemi, devlet d├╝zeniyle, eski Do─čuÔÇÖnun toplum d├╝zenini birle┼čtirmi┼č, bu topraklarda yerle┼čen herkesin zorunlu oldu─ču, kendine ├Âzge bir d├╝zen kazanm─▒┼čt─▒r. Bat─▒ Roma kal─▒nt─▒┬şs─▒ feodal Avrupa toplumu, Ha├žl─▒ sava┼člar─▒ndan beri bu d├╝zeni y─▒kmak, toprak serfli─čini getirmek ve merkezi otoriteyi par├žala┬şmak ├žabas─▒ndad─▒r. Bunun i├žin ├╝lkede, Bat─▒l─▒ tarikat ┼č├Âvalyeleri ve ke┼či┼čler be┼činci kol g├Ârevi g├Ârmektedir. Bu durum Ke┼či┼č BenitoÔÇÖnun, Not├╝s Glady├╝s adl─▒ Sen-Jan ┼č├Âvalyesinin ki┼čiliklerin┬şde etrafl─▒ca belirtilmi┼čtir[6]. Bat─▒ÔÇÖda merkez, otoriteyi feodal seny├Ârlere devrederek tutunabilmi┼č, bizde ise merkezi otorite, ahi ├Ârg├╝┬şt├╝ ile el ele vermi┼čtir. Ahilik ├Ârg├╝t├╝ merkezin otoritesini onun ad─▒na kullanm─▒┼č, yollar─▒n ve ┼čehirlerin g├╝venli─čini sa─člam─▒┼čt─▒r. Bu ├Ârg├╝t├╝n toplum ya┼čant─▒s─▒ndaki ├Ânemli yeri, romanda ayn─▒ ├Ânemle ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Ahiler ├Ârg├╝t ve geleneklerinin s├╝rmesi i├žin devletin g├╝├žlenme gere─čini anlad─▒klar─▒ gibi, beylik ba┼č─▒n┬şdakiler de g├╝├žlenmeleri i├žin bu sosyal ├Ârg├╝te dayanmalar─▒ ge┬şrekti─čini biliyorlard─▒. Osmanl─▒ Beyli─či kurulu┼čta buna ├Ânem vermi┼č, ilk d├╝zenli ordunun askeri, ahi ke├že k├╝lah─▒ giymi┼čtir. Osman BeyÔÇÖle ┼×eyh EdebaliÔÇÖnin yak─▒nl─▒─č─▒. Osman BeyÔÇÖin d├╝┬ş┼č├╝nce ve eylemiyle duyurmadan bu dinsel ve informel lideri etki alt─▒na almaya ba┼člay─▒┼č─▒ ve n├╝fuzundan faydalan─▒┼č─▒, ro┬şmanda bunun i├žin i┼členmi┼čtir[7]. RomanÔÇÖda Yunus EmreÔÇÖnin ┼×eyh Edebali dergah─▒nda g├Ârd├╝─č├╝ r├╝ya Osmanl─▒ Beyli─činin kurulu┼čuna bir kut vermektedir. Yunus Emre: ÔÇť┼×eyh Edeb├óli EfendiÔÇÖmizin m├╝barek kucaklar─▒ndan bir ay do─čdu, par─▒lt─▒s─▒ karanl─▒─č─▒ ├žalkad─▒ ├ž─▒kt─▒, y├╝kseldi, orak bi├žimindeyken dola dola sini de─čirmisine d├Ând├╝. D├╝nyay─▒ nura bo─čdu.┬á ├ľyle ki, g├Âzler kama┼č─▒p bakmaya g├╝├ž yetesi kalmad─▒. Bakt─▒m ki, sizin Osman Bey’iniz de iki dizi ├╝st├╝nde sa─č yan─▒ndad─▒r ve de tespihe girmi┼čtir. G├Âkleri bezeyen ay, inip geldi, g├Â─čs├╝ne yasland─▒, g├Âvdesine kar─▒┼čt─▒. ÔÇťAman nedir, ne hikmettir?ÔÇŁ dememize kalmad─▒, ay─▒n g├Âm├╝ld├╝─č├╝ yerde bir fidan belirdi, ye┼čerip b├╝y├╝d├╝, g├Âklere dal budak sald─▒. Topra─č─▒n, denizlerin y├╝z├╝n├╝ kaplad─▒. Kaf da─člar─▒n─▒n ve de Toros da─člar─▒n─▒n ve de Atlas da─člar─▒n─▒n ve Hosma da─člar─▒n─▒n doruklar─▒n─▒ g├Âlgesine ald─▒. F─▒rat ─▒rma─č─▒n─▒, Dicle’yi, m├╝barek NilÔÇÖi, Frenk i├žindeki co┼čkun Tuna’y─▒ kavrad─▒. U├žsuz bucaks─▒z ├ž├Âller, bozk─▒rlar, ├žay─▒rl─▒ ├žemenli ovalar, sahralar, yedi denizler ve de a─ča├ž denizinden ni┼čan verir derin ormanlar, uzaklar─▒n parlak g├╝m├╝┼č kubbeli, g├Â─če ba┼č ├žekmi┼č kuleli, Firavun ├ža─č─▒ndan kalma nice nice an─▒tl─▒ nice kentler geldi, hep bu a─čac─▒n alt─▒na sokulduÔÇŁ[8]. Bir Ahi ┼čeyhinin dergah─▒nda g├Âr├╝len bu r├╝ya ger├že─če d├Ân├╝┼čecek Yunus EmreÔÇÖyi veya bunu nakledenleri as─▒rlarca hakl─▒ ├ž─▒karacakt─▒r.

DEVLET ANA ve AH─░L─░K GELENE─×─░

Fuat K├Âpr├╝l├╝ T├╝rklerin M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ kabul etmelerinden ba┼člayarak, Sel├žuklular devrinde ve Osmanl─▒ Devleti’nin kurulu┼ču s─▒ras─▒ndaki dini durumu izah ederken ahilerin oynad─▒─č─▒ ├Ânemli rollerden bahsetmektedir. Onun nakletti─čine g├Âre F. Giese ÔÇťOsman Bey’in kay─▒nbabas─▒ ┼×eyh Edebali ve bir├žok silah arkada┼člar─▒ hatta Orhan Bey’in karde┼či Al├ó-al-din Pa┼ča Ahi te┼čkilat─▒na mensupturlar. ─░lk h├╝k├╝mdarlar Osmanl─▒ Devleti’ni kurmak i├žin bu kuvvetli dini z├╝mreyi b├╝y├╝k bir yard─▒mc─▒ olarak kullanm─▒┼člar ilk askeri te┼čkilat olan yaya te┼čkilat─▒nda ahilerin ├╝niformalar─▒n─▒ taklit etmi┼člerdir[9]ÔÇŁ. Kemal Tahir Osmanl─▒l─▒─č─▒n do─čdu─ču ├ževreyi tan─▒mlarken ┼ču sat─▒rlar─▒ not etmi┼čtir: ÔÇťAhilik: Merkezi iktidar g├╝├žs├╝z kal─▒nca, esnaf─▒n ├žar┼č─▒y─▒, kasabay─▒, belki ├ževreyi silahlat─▒p korumaya kalk─▒┼č─▒, ge├žici olarak eski f├╝t├╝vvet ├Ârg├╝t├╝n├╝ g├╝├žlendiri┼čidir. Ahilikte ve esnafl─▒kta din ve mezhep fark─▒ aranmamaktad─▒rÔÇŁ[10]. Devlet Ana roman─▒ Ahilik gelene─čini Osmanl─▒ kurulu┼č y─▒llar─▒ a├ž─▒s─▒ndan ger├žek├ži bir yakla┼č─▒mla de─čerlendirmektedir.

Devlet AnaÔÇÖda Bat─▒ feodal temsilcisi ┼×├Âvalye Not├╝s Glady├╝s ve Bizans Tekfurlar─▒ÔÇÖn─▒n kar┼č─▒s─▒nda Ahi Birlikleri, S├Â─č├╝tte d├╝r├╝st, yi─čit Kara Osman Bey, Yunus Emre gibi gezgin dervi┼čler bulunmaktad─▒r. Ahilik Kemal TahirÔÇÖin hem Notlar[11]─▒nda hem de eserde vurgulad─▒─č─▒ ├Ânemli bir konudur. Romanda ├žocuk ya┼čtaki gen├žlerin Ahilik Oyunu bunu ortaya sermektedir. LiyaÔÇÖn─▒n ve onun sevgilisi Bac─▒beyÔÇÖin b├╝y├╝k o─člu DemircanÔÇÖ─▒n ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ esnada S├Â─č├╝t ├žocuklar─▒ ahilik oyunu oynamaktad─▒r. Anadolu co─črafyas─▒nda Ahilik kurumu/gelene─či o kadar ├Ânemli ve yayg─▒nd─▒r ki ├žocuk ya┼čtan itibaren gen├žler kendi aralar─▒nda ahili─čin e─čitimini bilmekte ve birbirine ├Â─čretmektedir. Romanda ┼×eyh Edebali ba┼čta olmak ├╝zere ─░n├Ân├╝, Eski┼čehir, Ankara, Konya gibi Anadolu ahileri ile ilgili bir├žok temas noktalar─▒ olmas─▒na ra─čmen Kerim ├çelebi(Can) ve Orhan Beyin arkada┼člar─▒ ile oynad─▒─č─▒ oyun, gen├žlerin ahilik kurallar─▒na h├ókimiyeti a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža ├žarp─▒c─▒d─▒r:

ÔÇťKerim ├çelebi’nin anas─▒, Bitinye ucunun Rum bac─▒lar─▒ ba┼čkan─▒ Bac─▒bey’in avlusunda sakal b─▒y─▒k takm─▒┼č S├Â─č├╝t ├žocuklar─▒ Ahi oyunu i├žin k─▒l─▒k de─či┼čtirmi┼člerdi: Kerim ├çelebi, me┼čin kapl─▒ eski c├Âng├╝ ku┼ča─č─▒ndan ├ž─▒kard─▒, ├╝├ž kez ├Âpt├╝, ba┼č─▒na g├Ât├╝rd├╝. Yapraklar─▒n─▒, sayg─▒l─▒, biraz da kas─▒nt─▒l─▒, a├žarak okuyaca─č─▒ yeri se├žti. Sakal─▒ndan ge├žirdi─či sol elini belindeki Ahi palas─▒n─▒n sap─▒na dayay─▒p ├Âks├╝rerek bo─čaz─▒n─▒ haz─▒rlad─▒, sesini kal─▒nla┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čarak okudu:┬á -┼×├Âyledir bilin ey ihvanlar, ey dostlar ve de ey mert yolda┼člar! Ahilik ├žok ulu katt─▒r ve de sayg─▒l─▒ basamakt─▒r. Ama onu g├Ârd├╝m ki, b├Âl├╝klerimize ┼čeytan u─čram─▒┼č, yi─čitlerin g├Ân├╝l g├Âzlerini ba─člam─▒┼č. ÔÇťBundan b├Âyle, hi├žbir yolsuzluk bize eri┼čebilemez, diye kibirlenmi┼čler, ├žizgiden ├ž─▒km─▒┼člar, do─črulu─ču ┼čuraya koyup e─čriye sapm─▒┼člar. Sohbetler, y├órenler bozulmu┼č, sofralara haram girmi┼č, nefisler kuduz canavar gibi azg─▒nla┼č─▒p gem almaktan ├ž─▒km─▒┼č. Alpl─▒─č─▒n yerini yavuzluk, utanman─▒n yerini y├╝zs├╝zl├╝k kapm─▒┼č. Bilmekli─čin uyan─▒k ─▒┼č─▒─č─▒ s├Ân├╝p bilmezli─čin uykulu karanl─▒─č─▒ yerin y├╝z├╝n├╝ sarm─▒┼č. Ahiler, pir kap─▒lar─▒n─▒ bo┼člay─▒p beyler kap─▒s─▒na birikmi┼č… Oysa, bu d├╝nyada, her bir nesneye bozuntu elverir, ahili─če eri┼čebilemez!ÔÇŁ┬á ┬á┬áSedirin ortas─▒ndaki Ahi Baba, sa─č dizini indirip sol dizini kald─▒rarak oturum de─či┼čtirdi. Halifeler, sonra nakipler, daha sonra ya┼č s─▒ras─▒yla oturan, ahi yi─čitleri de ayak de─či┼čtirerek Baba’ya uydular. Kerim ├çelebi, kald─▒─č─▒ yerden okudu:┬á ┬á┬á-ÔÇťOnu g├Ârd├╝m ki, Ahilerden kiminin kitab─▒ hi├ž yok. Kitap olmay─▒nca aktan kara, e─čriden do─čru ayr─▒lmaz. Kiminin kitab─▒ var, yazan k─▒sa yazm─▒┼č, ÔÇťAz olsun ├Âz olsunÔÇŁ derken anla┼č─▒lmaza d├╝┼čm├╝┼č. Diledim ki, Ahilik t├Âresi derlensin. Rum ├╝lkesinde, ├ódemo─člu, T├╝rk├že s├Âyleyip bili┼čir. T├╝rk diliyle yaz─▒ls─▒n ki, k├Âyl├╝ kentli okuyup okutup anlas─▒n. ÔÇťDuymad─▒m bilmemÔÇŁ demeye ├Âzr├╝ kalmas─▒n. Erbab─▒ ku┼ča─č─▒na sokup gezdire Ey ihvanlar, ey yolda┼člar, ey dostlar, yi─čitlik y├Ânelmektir, Ahilik ba┼člamakt─▒r ve de Ahi Babal─▒k ger├že─če ula┼čmakt─▒r. Asl─▒nda ├╝├ž├╝ birdir, ayr─▒l─▒k gayr─▒l─▒k yok! ┼×├Âyle biline ki, Ahilikte miras y├╝r├╝mez, baban─▒n kazand─▒─č─▒ o─čula ge├žmez ve de herkesin kendi kazanmas─▒ kanundur. Ama kazanmak kolay, tutmak ├žetin… Y├╝z y─▒l ├žabalad─▒n, kazand─▒n, bir g├╝n ┼ča┼čt─▒n, yaramaz─▒ i┼čledin, gitti gider. Ahi Baba, erk├ón toplant─▒lar─▒n─▒n ba┼č─▒nda, gelenek olan bu okumay─▒ yeterli bularak, ├žavu┼člara i┼čmar etti. Sa─č ├žavu┼č testiyi, sol ├žavu┼č s├╝p├╝rgeyi al─▒p ortaya geldi. Biri su d├Âker, ├Âteki s├╝p├╝r├╝r gibi yaparak okuman─▒n yeterli─či bildirildi.┬á ┬á┬áKerim ├çelebi c├Ânk├╝ ku┼ča─č─▒na sokunca, toplant─▒y─▒ y├Ânetecek nakip kalkt─▒, arkas─▒n─▒┬áAhi Baba’ya d├Ânmeden avlu kap─▒s─▒na kadar┬á geriledi. Sa─č ├žavu┼č su doldurdu─ču bak─▒r tas─▒, sol ├žavu┼č tuz kutusunu ko┼čturdu. Nakip suya biraz tuz at─▒p tas─▒ iki eliyle ba┼č─▒ hizas─▒nda tutarak ba─č─▒rd─▒: ┬á┬á–┬áSelam olsun sizlere, ey do─čru yolumuza girmi┼čler! Selam olsun ey Ahilik ku┼ča─č─▒ ku┼čanm─▒┼člar!┬á Ahi Baba erk├ón ad─▒na, kar┼č─▒lad─▒: -Selam olsun!┬á-Gelmekli─čimiz yol i├žin… Durmakl─▒─č─▒m─▒z yol i├žin… S├Âylemekli─čimiz yol i├žin… Gelmi┼č ge├žmi┼č, gelip ge├žecek pirler, erenler, dervi┼č sava┼č├ž─▒lar, Rum gazileri, Rum abdallar─▒, Rum alpleri, Rum bac─▒lar─▒ ruhuna huuuu!┬á Erk├ón bir a─č─▒zdan g├╝rledi:┬á –┬á┬á┬á┬á┬áHuuuuuu!.┬á Ahi Baba yere bakarak sordu:┬á -Darg─▒nlar─▒m─▒z bar─▒┼čt─▒ m─▒?┬á -Bar─▒┼čt─▒.┬á -Helallik al─▒n─▒p verildi mi?┬á -Verildi.

Nakip, Ahi Baba’dan ba┼člayarak tas─▒ dola┼čt─▒rd─▒. Herkes iki eliyle tutarak dudaklar─▒n─▒┬á─▒slatt─▒. Nakip de ├Âyle yap─▒p geriledi, tas─▒ sa─č ├žavu┼ča verdikten sonra ortaya geldi:┬á -Bir ahbab─▒m─▒z yola girmek ister.┬á -Kimdir? -Kara Osman Bey o─člu Melik Bey’dir.┬á -Uygun! Kimdir yol atas─▒?┬á -Bac─▒bey o─člu Kerim ├çelebi’dir.┬á -Uygun! Ya kimdir yol karde┼čleri?┬á -Savc─▒ Bey o─člu Ahi Bayhoca, Aykut Alp o─člu Kara Ali’dir.┬á -Uygun! Als─▒nlar gelsinler!┬á ┬á┬áYol atas─▒ Kerim ├çelebi ├Ânde, iki yol karde┼či arkada, avlu kap─▒s─▒ndan ├ž─▒kt─▒lar.┬á ┬á┬á├çavu┼člar, Ahi Baba’n─▒n ├Ân├╝ne iki seccade serdi. Nakip, bunlardan birine, Melik Bey’in ku┼čanaca─č─▒ Ahi ku┼ča─č─▒n─▒, beline sokulacak Ahi palas─▒n─▒, sayg─▒yla koyup oturdu.┬á ├çavu┼člar kap─▒n─▒n yan─▒ndaki yerlerine ge├žmi┼člerdi. Kap─▒, ├╝├ž kez vuruldu. Ahi Baba duymazdan geldi. ├ť├ž kez daha vurulunca seslendi:┬á –┬á┬á┬á┬á┬áDestuuuur!┬á Kap─▒y─▒ ├žavu┼člar yava┼č yava┼č a├žt─▒lar.┬á ┬á┬á├ľnde Yol Atas─▒ Kerim ├çelebi, arkada Melik Bey i├žeri girdi. Yol karde┼čleri, iki yandan saltas─▒n─▒n (yakas─▒z, iliksiz ve kollar─▒ bolca bir t├╝r k─▒sa ceket) eteklerini tutmu┼člard─▒.┬á ┬á┬áYol Atas─▒ Kerim ├çelebi, Melik Bey’i seccadelerin ├Ân├╝ne getirdi, sa─č elini sol omzuna, sol elini sa─č omzuna koydu, e─čildi, sa─č aya─č─▒n─▒n ba┼čparma─č─▒n─▒, sol aya─č─▒n─▒n ba┼čparma─č─▒na bast─▒rd─▒. Erk├ón─▒ selamlad─▒:┬á ┬á-─░┼čbu karda┼č─▒m─▒z Melik Bey, siz yol erlerinin aya─č─▒na girip bu insaf e┼či─činde durmaktan murad─▒, aram─▒za girip kervan─▒m─▒za kat─▒l─▒p erk├ón g├Âr├╝p yol tutup Ahi BabaÔÇÖm─▒za boynu ba─čl─▒ kul olmakt─▒r ve de u─čra┼č erleri b├Âl├╝─č├╝nde beli k─▒l─▒├žl─▒ yolda┼čl─▒─ča ko┼čulmakt─▒r. Bu ├ó┼č─▒k i├žin nedir buyurdu─čunuz?┬á -S─▒nava ├žekilsin yol t├Âresince…┬á -Hayhay…┬á ┬á┬áKerim ├çelebi bo┼č seccadeye diz ├ž├Âkt├╝. Yol karde┼čleri Melik Bey’i getirip kar┼č─▒s─▒na oturttular, kendileri de tuttuklar─▒ ete─či b─▒rakmadan iki yan─▒na ├ž├Âkt├╝ler. Kerim ├çelebi, okurken kulland─▒─č─▒ kal─▒n sesle, b├╝y├╝k soruyu sordu:┬á ┬á–┬á┬áEy can, kula─č─▒n─▒ a├ž! Yola girmek dile─čindesin. ┼×├Âyle bil ki,┬á ahilik ince yoldur ve de ├žetin yoldur ve de gayet sarp yoldur. Y├╝re─čine, bile─čine g├╝venmeyen girmemek gerekir. ├ç├╝nk├╝ y├╝celeyim derken bata─ča batmak vard─▒r. Yolumuz anlamakl─▒k yoludur ve de inanmakl─▒k yoludur ve de tutmakl─▒k yoludur. T├Âreleri tutmaya g├╝c├╝n yeter mi? Y├╝re─čin ne demekte?┬á -Beliii…┬á -S─▒navlanmaya da beli mi?┬á -Beliii…┬á ┬á┬áÔÇôBeli (evet) dedin, g├╝nah gitti bizden… Yallah bismillah! De bakal─▒m, Ahili─čin a├ž─▒─č─▒ ka├žt─▒r?┬á -D├Ârtt├╝r.┬á -Say gelsin!┬á -Eli, y├╝z├╝, g├Ânl├╝, sofras─▒…┬á -Kapal─▒s─▒ ka├žt─▒r?┬á -├ť├žt├╝r.┬á -Say gelsin!┬á -G├Âz├╝, beli, dili…┬á -G├Âz├╝ kapal─▒l─▒ktan murat nedir?┬á -Kimsenin su├žunu, ay─▒b─▒n─▒ g├Ârmemektir. ┬á-Ekmek yemekte ka├ž edep vard─▒r?┬á -On iki…┬á -Say gelsin!┬á ┬á┬á-Oturdukta sa─č dizi dikip sol dizi alt─▒na ala… Lokmay─▒ ├Ânce sa─č avurduyla ├ži─čneye… K├╝├ž├╝k lokma a─č─▒zlaya… ─░ki elini ya─člatmaya. A─čz─▒ndan ak─▒tmaya…┬á ┬á┬á-Ahi aday─▒ biraz duraklay─▒nca Kerim ├çelebi f─▒s─▒ldad─▒: ÔÇťYere d├Âkmeye…ÔÇŁ Bunu herkes gibi Ahi Baba da i┼čitmi┼čti. Ay─▒playarak tersledi: -Kerim ├çelebiiii… ├çelebilik b├Âyle de─čil!.. Melik Bey at─▒ld─▒:┬á –┬á┬á┬á┬áYere d├Âkmeye, a─čz─▒ dolu iken konu┼čmaya…┬á Kerim ├çelebi parmaklar─▒yla gizlice saymay─▒ b─▒rakt─▒:┬á -Yedi…┬á -Kimsenin lokmas─▒na bakmaya…┬á -Sekiz…┬á -Ba┼č─▒n─▒ ka┼č─▒maya…┬á -Dokuz…┬á -S├Âz├╝ k─▒sa s├Âyleye ve de hi├ž g├╝lmeye…┬á -On…┬á -Yeme─čin iyisini konu─ča b─▒raka…┬á -On bir… -Yemekten sonra elini y─▒kaya…┬á -Tamam! Ya s├Âz s├Âylemekte ka├ž edep vard─▒r?┬á -D├Ârt edep vard─▒r.┬á -Say gelsin!┬á ┬á-Sert s├Âylemeye ki a─čz─▒ndan t├╝k├╝r├╝k sa├žmaya… Bir ki┼čiyle s├Âyle┼čirken ba┼čka yere bakmaya… ÔÇťsenbenÔÇŁ demeye, ÔÇťsizbizÔÇŁ diye… Elini, kolunu sallamaya…┬á -Peki, yol gitmekte ka├ž edep var?┬á -Sekiz.┬á -Say gelsin!┬á ┬á-Kat─▒ kat─▒ kas─▒larak y├╝r├╝meye… Canavarc─▒klar─▒ ezmeye… D├Ârt yan─▒na bakmaya… Ta┼čtan ta┼ča hoplamaya… Yoldan ayr─▒lmaya… Kimsenin ardmdan g├Âzlemeye… B├╝y├╝─č├╝n ├Ân├╝ne ge├žmeye… Biriyle giderken bekletecek i┼č tutmaya…┬á -Ya nesne sat─▒n almakta ka├ž edep vard─▒r?┬á ┬á-├ť├ž… Yumu┼čak s├Âyleye… Tad─▒na azla baka… Ald─▒─č─▒n─▒ geri vermeye…┬á -Gelelim, beyler Kat─▒na varman─▒n ka├ž edebi var?┬á -Be┼č…┬á -Say gelsin.┬á ┬á-Vakitsiz gitmeye… B├╝y├╝klerin hepsine ayr─▒ca ayr─▒ca selam vere… Uzak otura… ├çok s├Âylemeye… ├ľ─č├╝t vermeye…┬á Kerim ├çelebi, Ahi Baba’ya d├Ând├╝:┬á -Ne dersiniz? Daha s─▒nayal─▒m m─▒ biraz? Ahi Baba yarg─▒y─▒ erkana b─▒rakt─▒.┬á -Uygun…┬á -Elverir…┬á -Yontulmu┼č yeterince…┬á –┬á┬á┬á┬áAk etti yol atas─▒n─▒n y├╝z├╝n├╝, aferiiiin!┬á Kerim ├çelebi, Melik Bey’in eline bir ya─čl─▒k ├Ârtt├╝. Yol karde┼čleri, ellerini bunun ├╝st├╝ne koydular.┬á Kerim ├çelebi son ├Â─č├╝tlerini verdi:┬á ┬á–┬á┬áEy o─čul! Sayg─▒l─▒ ol ki sayg─▒ g├Âresin!.. S├Âz├╝n dolusunu s├Âyle┬á ki dinletebilesin! Bundan b├Âyle sana ┼čarap i├žmek, kemik ataraktan kumar oynamak yoktur. Gammazl─▒k, kas─▒nt─▒, karalamak yoktur. K─▒skanmayacaks─▒n, kin tutmayacaks─▒n, zulmetmeyeceksin!..┬á Yalan s├Âylemek, s├Âzden d├Ânmek, namusa k├Ât├╝ bakmak gayet┬á ay─▒pt─▒r ve de yoktur. Ellerin g├╝nah─▒n─▒ g├Ârmezden geleceksin! Pintilik yoktur, hele h─▒rs─▒zl─▒─č─▒ akla getirmek bile yoktur. Ku┼čanaca─č─▒n┬á ku┼ča─č─▒n onurunu bil! K─▒l─▒├ž erli─čine soyunmaktas─▒n. ÔÇťAli’den ├╝st├╝n┬á yi─čit ve de Z├╝lfik├ór’dan ├╝st├╝n k─▒l─▒├ž olmazÔÇŁ denilmi┼čtir. –┬á┬áEy yolda┼člar! G├╝lbank ├žekelim, ├╝├žler, yediler, k─▒rklar a┼čk─▒na! Bir a─č─▒zdan ba┼člad─▒lar. Allah Allah illallah… Ba┼č a├ž─▒k, g├Â─č├╝s┬á kalkan! U─čra┼čta k─▒l─▒├ž alkan, eyvallah! Bu meydan er meydan─▒, d├╝┼čenleri sormak olmaz. Yolumuz hak yoludur, geri durmak olmaz, eyvallah! D├╝┼čman kara karga, Ahi yi─čitleri sahan! Can ba┼č Ahi BabaÔÇÖm─▒za kurban, eyvallah! Tanr─▒ birli─čiy├ž├╝n, yol dirli─čiy├ž├╝n, meydan erli─čiy├ž├╝n ├Âlenimiz ┼čehittir, cennetlik; kalan─▒m─▒z gazidir muhabbetlik, eyvallah!.. Yolumuza girdi Ahi Melik Bey, ├žabalamas─▒ yerini bula!┬á -Amiiiin!┬á -Murad─▒ amac─▒na vara!┬á -Amiiiin!┬á -Pirler, hak erenler arkac─▒s─▒ ola!┬á -Amiiiin!┬á -Baht─▒ a├ž─▒la y├╝r├╝ye…┬á -Y├╝r├╝yeeee…┬á -├ťn├╝ yay─▒la y├╝r├╝ye…┬á -Y├╝r├╝yeeee…┬á -─░nlesin yerg├Âk, ├žekelim hu!┬á -Huuuuuuu!┬á -Ger├žekler demine huu!┬á -Huuuuuuu! -Dervanma huu!┬á –┬á┬á┬á┬á┬áHuuuuuuu!┬á ┬á┬áKerim ├çelebi ÔÇťMuhammedÔÇÖe salavatÔÇŁ┬áderken sustuÔÇŽ[12]. Tam o anda Kerim ├çelebiÔÇÖnin a─čabeyi DemircanÔÇÖ─▒n k├Âpe─či ÔÇťAla┼č’─▒n g├Âvdesi boynundan kuyru─čuna kadar kan i├žindeÔÇŁ ko┼čarak avluya girer ve ├žocuklar─▒n Ahi oyunu burada bitmektedir.

Demircan ile onun sevgilisi LiyaÔÇÖn─▒n hen├╝z ├Âld├╝r├╝ld├╝klerinden ├žocuklar─▒n haberleri yoktur. AnadoluÔÇÖda sadece S├Â─č├╝tÔÇÖte de─čil ├žok yerde can g├╝venli─či kalmam─▒┼čt─▒r. Genel olarak romanda ÔÇťHalk Sel├žukluÔÇÖyu su├žlamaktad─▒r. Romanda fukara bir T├╝rkmen o─član─▒ iken, yakas─▒n─▒ Karamano─člu’na kapt─▒r─▒p ÔÇťSel├žuklu ┼čehzadesiyimÔÇŁ diye Konya taht─▒ davas─▒na kalk─▒┼čan, ele ge├žirip hoplay─▒p ├╝st├╝ne oturan, ├žok kanlar d├Âken, sonunda dirice derisi y├╝z├╝l├╝p karg─▒ ucunda gezinen derbeder ÔÇťCimriÔÇŁ de anlat─▒lmaktad─▒r.┬á ÔÇťCimri olay─▒ndan sonra, Karaman O─čullar─▒ndan da umut kesilmi┼čtir. Ankara Ahileri, Konya Ahileri, Amasya, Sivas, Kayseri, k─▒sacas─▒, ├╝lkenin b├╝t├╝n Ahileri, Konya taht─▒na Kay─▒’dan bey g├ÂzlemektedirÔÇŁ. ┼×eyh EdebaliÔÇÖnin k─▒z─▒n─▒ isteyen Osman Bey ilk seferinde olumsuz cevap alm─▒┼čt─▒r. Fakat ahilerin, dervi┼člerin Anadolu birli─činde g├Âzleri S├Â─č├╝tte Osman Beydedir.┬á Yunus EmreÔÇÖde bu dervi┼člerdendir. Toplumun bozulan d├╝zeninin sa─članmas─▒nda Ahiler ├Ânemli roller oynar. Romanda Yunus Emre Ahi olmamas─▒na┬á ve Ertu─črul gaziye darg─▒n oldu─ču s├Âylenmesine ra─čmen gezgin bir dervi┼č olarak Osman Bey i├žin ├žal─▒┼č─▒r. Onun kuraca─č─▒ T├╝rk Devletini destekler. ┬áYunus Emre ├žal─▒┼čmay─▒ g├╝nah sayan cavlak dervi┼čleri ele┼čtirir. Cavlaklar ÔÇťAhili─či, “Esnafl─▒kt─▒rÔÇŁ diye k├╝├ž├╝mser. S├Âvmedikleri, korkudand─▒r. Ahiler ├žar┼č─▒lar─▒n─▒ k─▒l─▒├ž elde savunmasa, ossaat bas─▒p da─č─▒t─▒p y├╝klenip savu┼čurlar[13]ÔÇŁ. T├╝rkistanÔÇÖdan gelen gezgin dervi┼čler ise Ahilerle birlikte AnadoluÔÇÖnun ─░slamla┼čmas─▒n─▒ g├╝├žlendirmektedir. Bir u├ž beyli─či olan Osmanl─▒ AnadoluÔÇÖdaki devlet bo┼člu─čunu her ge├žen g├╝n doldurmaktad─▒r.

TARTI┼×MA VE SONU├ç

Roman─▒n olu┼čumunda dilin ├Âneminden de a─č─▒rl─▒kl─▒ ola┬şrak bahsetmektedir. Ba┼čka metinlerinde de yazd─▒─č─▒ gibi ulusal dil gelene─činden ve halk hik├óyelerinden yararlanman─▒n yo─čun ├Ânemi Kemal TahirÔÇÖin temel zihniyetini olu┼čturmaktad─▒r. Devlet AnaÔÇÖda da g├Âr├╝lebilece─či gibi Dede KorkutÔÇÖtan ├Ânemli ├Âl├ž├╝┬şde yararlanmaktad─▒r. Zaman zaman da s├Âyledi─či gibi Dede Korkut dilinin yan─▒nda, ba┼čka deyi┼č ├Âzelliklerinden de yararlanmakta, ├╝st kesitlerin s├Âyleyi┼č ├Âzellikleri a├ž─▒s─▒n┬şdan da, Naima TarihiÔÇÖnin ├Ânemli bir dayanak olu┼čturabilece─čini d├╝┼č├╝nmektedir[14]. Kemal Tahir romanc─▒ ile bilim adam─▒n─▒n ayn─▒ amac─▒ payla┼čt─▒─č─▒ ya da payla┼čmas─▒ gerekti─či kan─▒s─▒ndad─▒r. Hi├ž de─čilse T├╝rkiye’de. ├ç├╝nk├╝ T├╝rk toplumunun yap─▒s─▒, olu┼č yasalar─▒, ├Âzellikleri do─čru d├╝r├╝st incelenmi┼č de─čildir. Romanc─▒ bu konuda okuru ayd─▒nlatmakla g├Ârevlidir. Romanc─▒ bilimin bulduklar─▒yla vard─▒─č─▒ noktayla da yetinmemeli ├ž├╝nk├╝ bu bilineni tekrar olur. Bilimsel olarak tespit edilmi┼č bir konu bir bulu┼č tek ba┼č─▒na bir edebiyat eserine temel olamaz. Edebiyat├ž─▒ bilimin vard─▒─č─▒ yerden sonras─▒n─▒ zorlamak zorundad─▒r[15]. Ba┼čka bir deyi┼čle romanc─▒ bilim adam─▒n─▒n hen├╝z s├Âylemedi─či bir ger├že─či bulursa s├Âyleyece─či yeni bir ┼čeyi yazmaya de─čer bir konusu olacakt─▒r. Romanc─▒ ile bilim adam─▒ aras─▒ndaki fark Kemal Tahir’e g├Âre ┼čudur: ÔÇťBir sosyolog, tarihe bilimsel a├ž─▒dan yakla┼čaca─č─▒ i├žin sadece akl─▒n─▒ kullan─▒r;┬á fakat bir romanc─▒ tarihe bakarken ve onu kendi harc─▒na katarken hem akl─▒n─▒ hem sezgilerini kullan─▒rÔÇŁ[16].

Devlet AnaÔÇÖn─▒n anla┼č─▒lmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemli olan hususlardan biri de belki annesi Bac─▒beyÔÇÖin zoruyla Kerim CanÔÇÖa d├Ân├╝┼čen Kerim ├çelebiÔÇÖnin tekrar Kerim ├çelebiÔÇÖye d├Ân├╝┼čmesidir: ÔÇťK─▒l─▒c─▒n─▒ tuttu, kabzas─▒n─▒ sayg─▒yla ├Âperek aln─▒na g├Ât├╝rd├╝. Acele indi. ├ç─▒k─▒n─▒ tela┼čla ├ž├Âzd├╝. ─░├žindekiler Benito Ke┼či┼č’in ma─čaras─▒nda g├Ârd├╝─č├╝ kitaplard─▒. Birer birer ald─▒, ok┼čar gibi evirip ├ževirdi. G├╝l├╝msemesindeki utanga├ž keder siliniyor, y├╝z├╝ rahatl─▒yordu. T├╝rk├želeri ay─▒rd─▒. Kelile ve Dimne’yi geli┼čig├╝zel a├žt─▒, ├Ânce ayakta g├Âz gezdirdi, sonra ne yapt─▒─č─▒n─▒ pek bilmeden sedire yava┼č├ža oturdu. ÔÇťPadi┼čah dahi, kullukcular─▒na iyili─či ve nimeti endazeyle vermek gerek kim, korku ile umut aras─▒nda ya┼čayalar… Ne yoksulluk y├╝z├╝nden ka├ž─▒p d├╝┼čmana varalar ve ne bayl─▒k ve matt─▒k y├╝z├╝nden azalar ve padi┼čaha asi olalar…ÔÇŁ ├çevirdi. ÔÇťBenim, kendime ├Â─č├╝t├ž├╝… Kendi nefsimden daha do─čru kim ola… Bu ara, ├Â─č├╝t yeridir e─čer makbul d├╝┼čerse ve mesel vaktidir e─čer ak─▒l g├╝c├╝yle dinlenirse…ÔÇŁ ├çevirdi. ÔÇťFesat ve zalim ki┼činin s─▒rr─▒n─▒ gizlemek ol k├Ât├╝ i┼čte onunla ortakl─▒k g├Âstermek olur,” Kelile ve Dimne’yi b─▒rak─▒p Kabusn├óme’yi ald─▒, kar─▒┼čt─▒rd─▒. “S├Âz ├ódemde gizli de─čil, ill├ó ├ódem s├Âzde gizlidir… Zira ki, s├Âz ├ódeme perdedir, imdi bilmi┼č ol ey o─čul, s├Âz ulu nesnedir, sen dahi s├Âz├╝ ulu bil ki, g├Âkten gelmi┼č nesnedir…ÔÇŁ Biraz d├╝┼č├╝n├╝p, bir ba┼čka sayfaya ge├žti. ÔÇťDokuzuncu Bab: Bir ki┼či duvarl─▒ evce─čizi i├žinde bir padi┼čaha benzer… ─░├žki meclisinden ┼č├Âyle kalk ki, daha iki ├╝├ž kadeh i├žmeye g├╝c├╝n ola, pes, sak─▒n, tokluk lokmas─▒ndan ve sarho┼čluk kadehinden…ÔÇŁ Sayfalarda durarak okudu: ÔÇťKonuktan ├Âz├╝r dileme ki, ├Âz├╝r dilemek pazar halk─▒n─▒n i┼čidir… A┼čk yi─čitlerin oyunudur. Pirler ├ó┼č─▒k olursa hi├ž ├Âz├╝r├╝ yoktur.ÔÇŁ Dal─▒p d├╝┼č├╝nd├╝, el yordam─▒yla Felekn├óme’yi ald─▒: ÔÇťKendisinden ├ž├╝n de─čildir ay nuru Ayd─▒n─▒ kamu g├╝ne┼čtendir var─▒ ├ž├╝n g├╝ne┼čten nur al─▒r. ayÔÇŽÔÇŽÔÇŽÔÇŽ..-ÔÇŽÔÇŽÔÇŽÔÇŽ ikisi aras─▒na yer g├Âlgesi ÔÇôD├╝┼čecekÔÇŽÔÇŽÔÇŽ..-Ay tutulur nurunu vermez olur- Zira ol dem g├╝ne┼či g├Ârmez olurÔÇŁ… ÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.Vezir Nizam├╝lm├╝lk’├╝n Siyasetn├óme’sini sayg─▒yla a├žt─▒. Yer yer duraklayarak kar─▒┼čt─▒rmaya ba┼člad─▒ÔÇŁ[17].

Devlet AnaÔÇÖdaki bu ÔÇťde─či┼čik g├Ândermeler Osmanl─▒ toplumunun anla┼č─▒l─▒┼č bi├žimi konusunda fikir vermektedir. Osmanl─▒ya sadece bir asker├« toplum ola┬şrak, askeri boyutuyla bakmamaktad─▒r. Osmanl─▒ toplumu ve devleti b├╝t├╝n├╝yle de sos┬şyal ve k├╝lt├╝rel yap─▒s─▒yla g├╝ndeme getirilmemektedir. Tabi├« bu sosyal, ekonomik ve k├╝lt├╝rel ├Âzellikler bir ├Âl├ž├╝de ├Ârt├╝k olarak fonda kalmaktad─▒r. Devlet Ana geni┼č an┬şlamda T├╝rk insan─▒n─▒ anlatmaktad─▒r. Devlet Ana sa─čl─▒-sollu Bat─▒ya bak─▒┼č bi├žimimizin de─či┼čti─či bir d├Ânemde ├╝zerinde yeni ba┼čtan d├╝┼č├╝n├╝lmesi gereken ├Ânemli bir metindir. T├╝rk modernle┼čmesinin her dem g├╝ndemde olmas─▒ Bat─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ k├╝lt├╝rel direncimizin ana eksenlerinden biri olan Devlet AnaÔÇÖn─▒n tekrar tekrar okunmas─▒n─▒ ve yeniden tart─▒┼č─▒l┬şmas─▒n─▒ gerektirmektedir. ─░nsan ├╝zerine odakla┼čan metin dayan─▒lacak ├Ânemli potansiyelin Kemal TahirÔÇÖin deyimiyle Anadolu T├╝rk insan─▒ oldu─čuna i┼čaret etmektedir. Devlet Ana kurulu┼č d├Â┬şnemindeki bir devletin ortam─▒na, insan─▒na olumlu bakmaktad─▒r. O d├Ânem ortam─▒n─▒n iyimser oldu─čunu ifade etmi┼čtirÔÇŁ[18].

Burada Mustafa Necati Sepet├žio─čluÔÇÖnun tarihi romanlar─▒ ile Devlet AnaÔÇÖy─▒ bir k─▒yaslama yapmak m├╝mk├╝n olsa da bu yaz─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čaca─č─▒ i├žin ba┼čka bir incelemeye/incelemelere b─▒rakmak isabetli olacakt─▒r. KilitÔÇÖle ba┼člayan nehir romanlar─▒nda Sepet├žio─čluÔÇÖnun tan─▒tt─▒─č─▒ tarih├« kurum ve ┼čahsiyetler Kemal TahirÔÇÖden farkl─▒l─▒k arz eder. Bu iki ayr─▒ T├╝rk ayd─▒n─▒n─▒n kendi irade, d├╝┼č├╝nce, d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ve tercihlerini okuyucu ile bulu┼čturma ├žabas─▒d─▒r. Nurullah ├çetin Edebiyat ve Bilin├ž[19] eserinde Yunus EmreÔÇÖye romanda ┼čarap i├žirtilmesini ele┼čtirir. ├ç├╝nk├╝ Kemal TahirÔÇÖin Yunus Emre’ye ┼čarap i├žirme sahnesi romanc─▒ a├ž─▒s─▒ndan mazur g├Âr├╝lse de T├╝rk Tasavvuf Gelene─či a├ž─▒s─▒ndan asla kabul g├Ârmemi┼čtir. ├ťstelik T├╝rk halk─▒n─▒n g├Ânl├╝nde yer etmi┼č Yunus Emre’nin hayat tarz─▒ ve eserleri bilinmektedir. Devlet Ana roman─▒n─▒n T├╝rk edebiyat─▒nda ├žok ├Ânemli bir yeri olmas─▒na ra─čmen bu ve baz─▒ benzeri nedenlerden tenkit de edilmi┼čtir.┬á Bununla beraber ÔÇťKemal Tahir ve EserleriÔÇŁnin T├╝rk gen├žli─či taraf─▒ndan bilinmesi/okunmas─▒ ve T├╝rk ayd─▒nlar─▒n─▒n onun romanlar─▒ ├╝zerine de─čerlendirmeler yapmas─▒ gerekmektedir. Bu ├žal─▒┼čmalar Kemal TahirÔÇÖin Devlet Ana ve di─čer eserlerinin ┬áÔÇťT├╝rk Edebiyat─▒n─▒n Ortak K├╝lt├╝r Miras─▒ÔÇŁ oldu─čunu da unutturmayacakt─▒r.

  • Prof. Dr. Hilmi ├ľzen

D─░PNOTLAR

[1] (Bizim K├╝lliye, ├ť├ž ayl─▒k k├╝lt├╝r ve sanat dergisi, 99. say─▒, Mart-Nisan-May─▒s 2024, s. 88-94)

[2] Sezai Co┼čkun, Esir ┼×ehrin H├╝r ─░nsan─▒ Kemal Tahir, ─░nsan, Eser, Fikir, Dergah Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2012., s. 351.

[3] Erem Sar─▒koca, Kemal Tahir ve Bizans, Kemal Tahir 100 Ya┼č─▒nda, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2010., s. 276. Kemal Tahir, Notlar/13/Osmanl─▒l─▒k/Bizans, Yay. Haz. Cengiz Yazo─člu, Ba─člam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1992. s. 303-304.

[4] Erem Sar─▒koca, a. g. e., s.276., Kemal Tahir, Notlar/13/Osmanl─▒l─▒k/Bizans, Yay. Haz. Cengiz Yazo─člu, Ba─člam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1992., s. 304-306.

[5] Sezai Co┼čkun, 2012: 353.

[6] İlber Ortaylı, a. g. e.,  s.126.

[7] ─░lber Ortayl─▒, a. g. e., s.127.

[8] Kemal Tahir, Devlet Ana, Ketebe yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2022, s. 228-229.

[9] Fuad K├Âpr├╝l├╝, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Kurulu┼ču, T├╝rk Tarih Kurumu Bas─▒mevi, Ankara,1991, 13.

[10] Kemal Tahir, Notlar: Osmanl─▒l─▒k/Bizans, Ba─člam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1992., s.92

[11] Kemal Tahir, a.g.e., s.89.

[12] Kemal Tahir, a. g. e., s. 97-105.

[13] Kemal Tahir, a. g. e., s. 61.

[14] Kurtulu┼č Kayal─▒, a. g. m. s.700.

[15] Berna Moran, T├╝rk Roman─▒na Ele┼čtirel Bir Bak─▒┼č-Sabahattin AliÔÇÖden Yusuf At─▒lganÔÇÖa, C. II, ─░leti┼čim Yay., ─░stanbul, 2012, s. 185. Kemal Tahir, Notlar I, Ba─člam Yay─▒nlar─▒, 1989, s. 198.

[16] Berna Moran, a. g. e., s. 185. ─░smet Bozda─č, Kemal Tahir’in Sohbetleri, Bilgi Yay─▒nevi, 1980, s.141.

[17] Kemal Tahir, a.g. e., s. 645-646.

[18] Kurtulu┼č Kayal─▒, a. g. m. s. 704.

[19] Nurullah ├çetin, Edebiyat ve Bilin├ž, ├ľnc├╝ Kitap, 2010, Ankara, s. 70.

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░