Do─ču Anadolu’da Kurulan ┼×uralar

Do─ču Anadolu’da Kurulan ┼×uralar

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Elviye-i Sel├óse; Osmanl─▒ d├Âneminde Kars, Ardahan ve Batum Sancaklar─▒na verilen isimdir. 1828 y─▒l─▒nda ba┼člayan Rus-T├╝rk sava┼č─▒nda Poti, Anapa, Ah─▒ska ve Ah─▒lkelek Osmanl─▒ devletinin elinden ├ž─▒kt─▒. ┬á1826 y─▒l─▒nda sadece ─░stanbulÔÇÖdaki de─čil, Rumeli ve AnadoluÔÇÖdaki yeni├žeri yok eden ve do─čru d├╝r├╝st bir sava┼č deneyimi olmayan bir orduyla sava┼ča giren Osmanl─▒ Devleti b├╝y├╝k bir yenilgi ald─▒. Bat─▒da EdirneÔÇÖye, Do─čuÔÇÖda ErzurumÔÇÖa Rus ordular─▒ girdi. Osmanl─▒ Devleti a─č─▒r bir antla┼čma yapt─▒.

K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒’ndan sonra imzalanm─▒┼č ┼čartlar─▒ en a─č─▒r antla┼čmalardan biri olan Edirne Antla┼čmas─▒ ile Osmanl─▒ Devleti, Yunanistan Devleti’nin kurulmas─▒n─▒ kabul etti. Antla┼čman─▒n baz─▒ ├Ânemli ┼čartlar─▒ ┼čunlard─▒:

  1. Osmanl─▒ devleti 22 Mart 1829 tarihli Londra Protokol├╝n├╝ kabul ederek, kendisine vergi ├Âdeyecek ancak di─čer t├╝m konularda ba─č─▒ms─▒z Yunanistan devletinin kurulmas─▒n─▒ kabul etti.
  2. Eflak, Bo─čdan ve S─▒rbistan’a ├Âzerklik-otonomi tan─▒nd─▒.
  3. Ruslar i┼čgal ettikleri yerlerin ├žo─čunu geri verdiler.
  4. Rus ticaret gemilerine bo─čazlarda ge├ži┼č hakk─▒ tan─▒nd─▒.
  5. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, Rus ─░mparatorlu─ču’na sava┼č tazminat─▒ ├Âdemeyi kabul etti.
  6. Osmanl─▒ Devleti, ├çerkesya ├╝zerindeki t├╝m haklar─▒n─▒ bu arada Kuban Irma─č─▒ ile Bz─▒b Irma─č─▒ aras─▒ndaki Karadeniz k─▒y─▒ kontrol├╝n├╝ Rusya’ya devretti. ├çerkesya’daki Anapa ve Sucuk-Kale (┼čimdiki Novorossiysk) limanlar/kaleler d─▒┼č─▒nda, Poti liman─▒, Ah─▒ska ve Ahilkelek de Rusya’ya b─▒rak─▒ld─▒.
  7. Prut Nehri Osmanl─▒ Devleti ile Rusya aras─▒nda s─▒n─▒r olacakt─▒. Balkanlar’da Rusya taraf─▒ndan ilhak edilen tek toprak par├žas─▒ Tuna deltas─▒yd─▒.

Ticaret tazminat─▒ 1.5 milyon, sava┼č tazminat─▒ da 10 milyon Hollanda d├╝kas─▒ olarak belirlendi. Tazminat ├Âdeninceye kadar Prenslikler ve Silistre i┼čgal alt─▒nda tutulacakt─▒. Bu i┼čgal, Rusya’ya, Prensliklerin y├Ânetim sistemini kendi istekleri do─črultusunda reforme etme konusunda tam bir serbeslik tan─▒nd─▒

├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ bundan sonra b├Âlgedeki yerli T├╝rklere kar┼č─▒ bask─▒c─▒ bir siyaset uygulan─▒p, T├╝rklerin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├že mecbur edildi. Ah─▒ska civar─▒ neredeyse T├╝rklerden temizlendi. ┬áDo─ču Bayaz─▒tÔÇÖtan getirilmi┼č Ermeniler yerle┼čtirilerek Ermenile┼čtirilmesine ba┼čland─▒. ─░lk zamanlar 30 bin, 1828-29ÔÇÖlu y─▒llarda ise 100 binden ├žok Ermeni Ah─▒skaÔÇÖya yerle┼čtirildi.

Tarihe 93 harbi olarak ge├žen 1877-78 sava┼č─▒ Osmanl─▒ Devleti i├žin tam bir felaket oldu. Bir ayl─▒k ku┼čatmadan sonra Kars, daha sonra Erzurum Rus ordular─▒ taraf─▒ndan i┼čgal edildi. Rus ordular─▒ Ye┼čilk├ÂyÔÇÖe geldiler. Bu b├╝y├╝k kayb─▒n ard─▒ndan Osmanl─▒ a─č─▒r ┼čartlar─▒ olan Ye┼čilk├Ây Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒n─▒ imzalamak zorunda kald─▒.

31 Mart 1878ÔÇÖde imzalanm─▒┼č bu antla┼čman─▒n 13. maddesine g├Âre Osmanl─▒ Devleti; 1 milyon 410 bin ruble olan askeri tazminat─▒n bir k─▒sm─▒ yerine Ardahan, Kars, Batum ve Bayaz─▒t vilayetleri ile DobrucaÔÇÖy─▒ RusyaÔÇÖya vermeyi kabul etti.

├çar y├Ânetimi ÔÇťRus arazi nizamnamesiÔÇŁni bahane ederek toprak m├╝lkiyet kanununu kald─▒rd─▒. Halka ait topraklar devlet m├╝lkiyeti ilan edildi. Yerli ahalinin Osmanl─▒ Devletine g├Â├ž etmesini sa─člayan Ruslar, KarsÔÇÖa ve etraf b├Âlgelere Hohol, Duhobor, Molokan icmalar─▒n─▒, Alman, Eston, Yunan, Ermeni, Yezidi K├╝rtler, Asuri gibi gayri-m├╝sl├╝m halklar─▒ yerle┼čtirmeye ba┼člad─▒lar.

1905ÔÇÖde Ruslar─▒n Japonlara yenilmesinden sonra bu b├Âlgede milli uyan─▒┼č ba┼člad─▒. Azerbaycan ve K─▒r─▒mÔÇÖda yay─▒mlanan gazete ve dergiler bu b├Âlgelerde de yay─▒lmaya ba┼člad─▒. Guneybat─▒ KafkasyaÔÇÖda milli uyan─▒┼č ba┼člad─▒. 1906ÔÇÖda KarsÔÇÖta Difai Partisinin, 1909ÔÇÖda ise ─░slam Ne┼čr-i Maarif vak─▒flar─▒n─▒n b├Âl├╝mleri a├ž─▒ld─▒.

1914ÔÇÖde 1. Cihan Harbi, o y─▒l─▒n Kas─▒m ay─▒nda ise Rusya ile Osmanl─▒ aras─▒nda ilk ├žat─▒┼čmalar ba┼člad─▒. 1915 y─▒l─▒n─▒n Ocak ay─▒nda ArdahanÔÇÖ─▒ i┼čgal eden Rus ordusu, Ardahan ve ├ževresinde ├╝├ž ay i├žinde 40 binden fazla M├╝sl├╝manÔÇÖ─▒ katlettiler. T├╝m bu olup bitenlere g├Âz yummayan Bak├╝ÔÇÖdeki ÔÇť─░slam Cemiyet-i HayriyyesiÔÇŁ ├çarÔÇÖdan resmi izin alarak Nisan ay─▒nda b├Âlgeye geldi. 1917ÔÇÖye kadar b├Âlgede kalan bu yard─▒m kurulu┼ču, 22 bin kadar T├╝rk├╝ ├Âl├╝m├╝n e┼či─činden kurtard─▒.

7 Kas─▒m 1917ÔÇÖ de RusyaÔÇÖda y├Ânetimi Bol┼čevikler ele ge├žirdiler. 1918 y─▒l─▒n─▒n mart ay─▒nda Bol┼čeviklerin imzalad─▒─č─▒ Brest-Litovsk antla┼čmas─▒na g├Âre Ruslar ÔÇťElviye-yi SelaseÔÇŁ (├╝├ž sancak) gibi tan─▒nan Kars, Ardahan ve Batum b├Âlgeleri yeniden Osmanl─▒ devletine verildi. Bu antla┼čmay─▒ tan─▒mayan Ta┼čnaklar; Kars- Ah─▒ska- ┼×├Âre─čel b├Âlgesinde, Erzincan ve ErzurumÔÇÖda katliama ba┼člad─▒lar.

T├╝rk askeri kuvvetleri bu kadar mezalime seyirci kalamad─▒ ve 1918ÔÇÖde do─ču cephesi a├ž─▒ld─▒. Mart-nisan aylar─▒nda Erzurum, Sar─▒kam─▒┼č ve Kars T├╝rk Silahl─▒ Kuvvetlerinin korumas─▒ alt─▒na al─▒nd─▒.

Brest-Litovsk antla┼čmas─▒na g├Âre milletlerin kendi kaderlerini belirlemesi amac─▒yla 1918ÔÇÖin 14 Temmuzunda Kars, Ardahan ve BatumÔÇÖda referandum gidildi. Referanduma kat─▒lan 87.048 ki┼činin 85. 129ÔÇÖu T├╝rkiye ile birle┼čmenin lehine, 1. 693 ki┼či ise aleyhine oy verdi.

Sovyet h├╝k├╝meti ve Ermeniler bu referandumu keskin ┼čekilde ele┼čtirdiler, kabul etmediler. Ermenilerin yapt─▒─č─▒ soyk─▒r─▒m g├Âr├╝lmemi┼č ├Âl├ž├╝lere ula┼čt─▒, bir ucu da Bak├╝ÔÇÖy├╝, Karaba─čÔÇÖ─▒, ┼×amah─▒ÔÇÖy─▒, GubaÔÇÖy─▒ sard─▒. Nuri Pa┼ča komutas─▒ndaki Kafkas ─░slam Ordusu, bu soyk─▒r─▒m─▒ ├Ânlemek i├žin h─▒zl─▒ bir ┼čekilde ilerleyerek 1918ÔÇÖin 15 Eyl├╝l├╝nde Bak├╝ÔÇÖye girdi ve M├╝sl├╝man ahaliyi toplu katliamdan kurtard─▒. (Dedem Ahmet Peker bu harek├ótta top├žu olarak g├Ârev yapt─▒. Ekrem Hayri Peker)

Bat─▒ cephesindeki ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar T├╝rkiyeÔÇÖyi 10 Ekim 1918ÔÇÖde Mondros antla┼čmas─▒n─▒ imzalamaya mecbur etti. Antla┼čman─▒n ┼čartlar─▒na g├Âre T├╝rk ordusu KafkasyaÔÇÖdan 1914 y─▒l─▒nda i├žinde bulundu─ču s─▒n─▒rlara geri ├žekilecek ve Ardahan, Kars, Batum, Ah─▒ska, Ah─▒lkelek, Akbaba, ┼×├Âre─čel ve Nah├ž─▒vanÔÇÖ─▒ bo┼čaltacakt─▒.

Bol┼čevik Ruslarla 3 Mart 1918ÔÇÖde imzalanan Brest-Litovsk Antla┼čmas─▒ gere─čince belirlenen hudut haricinde kalan Ah─▒ska ve Ah─▒lkelekÔÇÖde de Yakup ┼×evki Pa┼čaÔÇÖn─▒n vermi┼č oldu─ču cesaretle te┼čkilatlanma faaliyetleri ba┼člam─▒┼čt─▒. ├ľncelikle Yakup ┼×evki Pa┼čaÔÇÖya m├╝racaat ederek, can ve mallar─▒n─▒n emniyeti i├žin; Ya Ah─▒lkelekÔÇÖin tahliye edilmemesini, ya da bir m├╝frezenin burada b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ istemi┼člerdi. Bunlar m├╝mk├╝n olmazsa, ─░tilaf Devletleri nezdinde te┼čebb├╝sler yap─▒larak hayatlar─▒n─▒n teminat alt─▒na al─▒nmas─▒n─▒ istemi┼člerdi. Bunun m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒n─▒ anlay─▒nca, kendi h├╝k├╝metlerini kurmaktan ba┼čka ├žareleri kalmam─▒┼čt─▒.

*

Ah─▒ska ve Ah─▒lkelek ├ževresinde, Ah─▒ska merkez olmak ├╝zere 29 Ekim 1918ÔÇÖde ├ľmer Faik Bey ba┼čkanl─▒─č─▒nda ÔÇťAh─▒ska H├╝k├╝met-i Muvakkatas─▒ÔÇŁ, kuruldu. H├╝k├╝metin kurulu┼ču ayn─▒ g├╝n Yakup ┼×evki Pa┼čaÔÇÖya bir ┼čifre telgrafla bildirildi. Aras H├╝k├╝metinde oldu─ču gibi Ah─▒ska H├╝k├╝metiÔÇÖnin kurulu┼čunda da Ermeni temsilcileri g├Ârev alm─▒┼čt─▒. Ermenilerin amac─▒ Ah─▒ska ve Ah─▒lkelekÔÇÖin G├╝rcistanÔÇÖa de─čil ErmenistanÔÇÖa ilhak─▒n─▒ temin edebilmekti.

B├Âlgede bulunan 9. Ordu Kumandan─▒ Yakup ┼×evki Pa┼ča ise, b├Âlgenin tahliyesini, b├Âlge ahalisine gayr-i resm├« de olsa yard─▒mlarda bulunmak kast─▒yla geciktiriyordu.

Yeni h├╝k├╝met, G├╝rc├╝ tearuzlar─▒na kar┼č─▒ b├╝t├╝nl├╝k ve ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ koruyamayaca─č─▒ gerek├žesiyle Yakup ┼×evki Pa┼čaÔÇÖdan yard─▒m talep etti. Yakup ┼×evki Pa┼ča, bu talebi yerine getiremedi.

Yakup ┼×evki Pa┼ča III. T├╝men Kumandan─▒ Halit Bey vas─▒tas─▒yla Ah─▒ska h├╝k├╝metine verdi─či cevapta; ÔÇťOsmanl─▒ DevletiÔÇÖnin i├žinde bulundu─ču durumun bu t├╝r hareketlere m├╝sait olmad─▒─č─▒ÔÇŁ ifade ederek,

Ah─▒ska H├╝k├╝meti ahalisinin hi├žbir ┼čeyden korkmayarak, emniyetleri i├žin l├╝zumlu tertibatlar─▒ almalar─▒ ├Â─č├╝tl├╝yordu.

Bununla birlikte ayn─▒ telgraftan anla┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, Yakup ┼×evki Pa┼ča da art─▒k gelecek g├╝nlerde endi┼če duymaya ba┼člam─▒┼čt─▒.

ÔÇť ÔÇŽ Siyaset-i umumiye her g├╝n yeni bir k─▒l─▒─ča girmektedir. Bir m├╝ddet sonra neler zuhur edece─či ┼čimdiden kestirmez.ÔÇŁ Demi┼čti.

Yakup ┼×evki Pa┼ča bu d├╝┼č├╝ncelerini ve tavsiyelerini kendisini ziyarete gelen temsilcilere de ifade etmi┼čti. Bir taraftan G├╝rc├╝lerin sald─▒r─▒ tehdidi, di─čer taraftan ─░ngilizlerin bask─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda g├Âr├╝n├╝┼čte yard─▒mda bulunamayaca─č─▒n─▒ bildirerek, halk─▒n s├╝k├╗net i├žinde olmas─▒n─▒ ├Â─č├╝tleyen Yakup ┼×evki Pa┼ča, ger├žekte gizlice yard─▒mlara devam etmi┼čti. III. T├╝men Kumandan─▒ Halit Bey, Pa┼čan─▒n bilgisi d├óhilinde 500 kadar asker ve yeterli miktarda subay─▒ terhis ederek bir milis alay─▒n─▒n kurulmas─▒na yard─▒mc─▒ olmu┼čtu. M├╝hendis Osman Server BeyÔÇÖin (Atabek) kumandas─▒ndaki milis alay─▒na daha sonra da yeterli miktarda top, cephane, makineli t├╝fek ve t├╝fek yard─▒m─▒ yap─▒ld─▒.

Bu ama├žla 29 Ekim 1918ÔÇÖde Ah─▒ska H├╝k├╝met-i Muvakkatiyesi, 3 Kas─▒mÔÇśda Aras T├╝rk h├╝k├╝meti ve 5 Kas─▒ÔÇÖda Kars ─░slam ┼×uras─▒ ge├žici h├╝k├╝metleri kuruldu.

Kas─▒mÔÇÖ─▒n 30ÔÇÖda Kars ─░slam ┼×uras─▒ÔÇÖn─▒n ├ža─čr─▒s─▒ ile Ordubad, Nah├ž─▒van, Kamerli, S├╝rmeli, Akbaba, ┼×├Âre─čel, ├ç─▒ld─▒r, Ah─▒lkelek b├Âlgelerini temsil eden 60 ki┼či, ikinci ├ža─č─▒r─▒┼čla ├že┼čitli b├Âlgelerden daha 10 ki┼či milletvekili stat├╝s├╝ ile Kars Kongresine topland─▒. Kongre,┬á Ah─▒ska H├╝k├╝met-i Muvakkatiyesi, Aras T├╝rk h├╝k├╝meti ve Kars ─░slam ┼×uras─▒ ad─▒ndan bildiri yay─▒nlad─▒: ÔÇťBatumÔÇÖdan OrdubadÔÇÖa, A─čr─▒ Da─č─▒ÔÇÖndan AzgurÔÇÖa kadar ahalinin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču T├╝rk ve M├╝sl├╝man olan yerlerden Osmanl─▒ ordusu ├žekildi─či zaman idare ve yurt korunmas─▒ i┼čleri i├žin merkezi Kars olmak kayd─▒yla Milli ┼×ura h├╝k├╝metinin kurulmas─▒ÔÇŁ ┬áoy birli─či ile karara al─▒nd─▒.

Milli ┼×ura H├╝k├╝metiÔÇÖnin ilk askeri s─▒nav─▒ BatumÔÇÖda ger├žekle┼čecektir. G├╝rc├╝ler 7 Aral─▒kÔÇÖda BatumÔÇÖa sald─▒r─▒r ancak T├╝rk askerinin savunmas─▒ onlar─▒ geri p├╝sk├╝rt├╝r

Aral─▒k 1918ÔÇÖde, T├╝rk ordusu Ah─▒ska ve Ah─▒lkelekÔÇÖden ├žekildi. Aral─▒─č─▒n 4-5ÔÇÖde G├╝rc├╝ler Ah─▒skaÔÇÖy─▒, Ermeniler Ah─▒lkeleÔÇÖyi, Aral─▒─č─▒n 8ÔÇÖinde ise ─░ngilizler BatumÔÇÖu i┼čgal ettiler.

Milli ┼×ura h├╝k├╝metinin ├ža─č─▒r─▒┼č─▒yla 1919ÔÇÖun Ocak ay─▒n─▒n 3ÔÇÖ├╝nden 5ÔÇÖine kadar II. Ardahan kongresi topland─▒, durumu analiz ederek kongre k─▒sa s├╝rede yeni bir kongrenin toplanmas─▒, ├Ârg├╝tlenmek ve silahlanmak hakk─▒nda kararlar ald─▒.

Ardahan kongresi 20 b├Âlgenin temsilcileri ile 7-9 Ocakta yeniden topland─▒ ve yeni kararlar ald─▒. 17-18 Ocakta KarsÔÇÖta yeni toplant─▒s─▒n─▒ yapan kongre Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyetinin kuruldu─čunu ilan etti. Kongrede 18 maddelik anayasa kabul olundu, Cahangiro─člu ─░brahim Bey yeniden h├╝k├╝met ba┼čkan─▒, ├ç─▒ld─▒rl─▒ Esad Bey ise parlamento ba┼čkan─▒ se├žildi. 9 bakan, 4 devlet kurulu ba┼čkan─▒ tayin olundu. Anayasa T├╝rk dilini resmi devlet dili ilan etti ve ├╝zerinde beyaz, ye┼čil, siyah zemin ├╝zerinde ay-y─▒ld─▒z olan devlet bayra─č─▒n─▒ tasdik etti. BatumÔÇÖda ├ž─▒kan ÔÇťSeda-yi milletÔÇŁ gazetesi ise devletin resmi gazetesi oldu.

T├╝rk ordusu 25 Ocak 1919ÔÇÖda KarsÔÇÖtan ├žekildi. Kendini Milli ┼×ura h├╝k├╝metinin varisi ilan etmi┼č Cenub-i Garb-i Kafkas h├╝k├╝meti k─▒sa s├╝rede T├╝rk ordusundan g├Ân├╝ll├╝ olarak kalm─▒┼č asker ve subaylar ve ayn─▒ zamanda yerli gen├žler hesab─▒na 8.000 ki┼čilik ordu kurdu.

─░ngiliz askeri valisi Templey, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ve T├╝rkiye, Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyetini resmen tan─▒d─▒lar. Lakin t├╝m bu olanlara ra─čmen, Ermenistan ve G├╝rc├╝stan askeri tecav├╝zlerini daha da s─▒kla┼čt─▒rd─▒. Ordu k├Ât├╝ silahlanm─▒┼č olsa da ahaliyi koruma g├╝c├╝ne sahipti. Bu zor ┼čartlar alt─▒nda BatumÔÇÖdan OrdubadÔÇÖa 40.000 km2 arazisi ve 1 milyon 700 binden fazla ahalisi olan, 34 vilayet ve kazadan olu┼čan bu T├╝rk Cumhuriyeti yakla┼č─▒k 6 ay ya┼čad─▒.

12 Nisan 1919ÔÇÖda ─░ngilizler KarsÔÇÖ─▒ i┼čgal ettiler. ─░ngiliz komutan─▒ General TomsonÔÇÖun manifestosu ile parlamento ve h├╝k├╝met la─čvedildi, h├╝k├╝metin b├╝t├╝n ├╝yeleri haps olundu. Cahangiro─člu ─░brahim Bey Malta adas─▒na k├╝rek cezas─▒na g├Ânderildi. Cenub-i Garb-i Kafkas Cumhuriyeti ve h├╝k├╝meti da─č─▒t─▒ld─▒.

─░ngilizler KarsÔÇÖ─▒n y├Ânetimini Ermeni kuvvetlerine devrettiler. Ardahan ve Posof ise G├╝rc├╝ i┼čgaline girdi.

*

Cenub-i Garb-i Kafkas h├╝kumeti devrildikten sonra BatumÔÇÖdan Nah├ž─▒vanÔÇÖa kadar olan arazilerde ya┼čayan M├╝sl├╝man ahali mahalli Milli ┼×uralar (konsey) ┼čeklinde ├Ârg├╝tlenerek m├╝cadeleyi devam ettirdiler. Toplam 12 Milli ┼×ura, ayn─▒ zamanda Akbaba ve ├ç─▒ld─▒r Milli ┼×uralar─▒ kuruldu.

Kurulu┼čundan k─▒sa bir s├╝re sonra 30 Kas─▒m 1918ÔÇÖde KarsÔÇÖta toplanan b├╝y├╝k kongrede bu ├╝├ž h├╝k├╝met, ÔÇťKars Mill├« ─░sl├óm ┼×├╗ras─▒ H├╝k├╝metiÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda birle┼čerek, Ermenilere ve G├╝rc├╝lere kar┼č─▒ cidd├« bir mukavemet unsuru olu┼čturdu ve G├╝rc├╝leri uzunca bir s├╝re topraklar─▒na sokmamay─▒ ba┼čard─▒lar.

ÔÇťKars Mill├« ─░sl├óm ┼×├╗ras─▒ H├╝k├╝metiÔÇŁ ba┼čkanl─▒─č─▒na da Cihangiro─člu ─░brahim Bey se├žilmi┼čti. H├╝k├╝metin idaresi alt─▒nda bulunan topraklar aras─▒nda Elviye-i Sel├óseÔÇÖden ba┼čka Acara, Ah─▒lkelek, Ah─▒ska ve Nah├ž─▒van da bulunmaktayd─▒. Cen├╗b-i Garb├« Kafkas ya da denilen bu b├Âlgeye MondrosÔÇÖun hemen akabinde Ermeni ve G├╝rc├╝ sald─▒r─▒lar─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒. H├╝k├╝met, memleketlerini savunmakta olduk├ža ba┼čar─▒l─▒ oldu.

B├Âlgeyi, Ermeni ve G├╝rc├╝ler aras─▒nda payla┼čt─▒ran ─░ngilizler, 1920 sonlar─▒nda da b├Âlgeyi tahliye ederek ├žekildiler. Fakat b├Âlgede bulunan T├╝rkler, Ermeni ve G├╝rc├╝lere teslim olmamak i├žin mill├« direni┼člerini s├╝rd├╝rd├╝ler.

*

Bu arada 19 May─▒s 1919ÔÇÖda SamsunÔÇÖa ayak basan Mustafa Kemal Pa┼ča, b├╝t├╝n T├╝rk milletinin mukadderat─▒na el koymu┼č, 21/22 Haziran 1919 tarihinde AmasyaÔÇÖda yay─▒nlad─▒─č─▒ tarih├« tamimle de b├╝t├╝n T├╝rk milletini ÔÇť─░stikl├ól M├╝cadelesine davet ederek ÔÇťMilli M├╝cadeleÔÇŁyi ba┼člatm─▒┼čt─▒. Mustafa Kemal Pa┼ča, sadece Anadolu ile de─čil Trakya ve Kafkasya ile de yak─▒ndan ilgileniyordu. Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n bu ilgisini, ─░stanbulÔÇÖa, Harbiye NezaretiÔÇÖne g├Ânderdi─či telgraf ve raporlarda m├╝┼čahede etmek m├╝mk├╝nd├╝r.

Resm├« vazifesinden ayr─▒lan Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya ilk olarak, XV. Kolordu Kumandan─▒ K├óz─▒m Karabekir Pa┼ča; ÔÇťBen ve Kolordum, hepimiz emrindeyiz Pa┼čamÔÇŁ demek suretiyle en b├╝y├╝k madd├« ve manev├« deste─či sa─člam─▒┼čt─▒r. Bundan sonra Mustafa Kemal Pa┼ča Vil├óy├ót-─▒ ┼×arkiyye M├╝dafaa-i Huk├╗k-─▒ Milliye CemiyetiÔÇÖnin ba┼č─▒na ge├žti. Erzurum Kongresi toplanmadan ├Ânce, Elviye-i Sel├óse temsilcilerinden m├╝te┼čekkil bir heyet, Kongre Ba┼čkanl─▒─č─▒na, yani Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya m├╝racaat ederek Elviye-i Sel├óseÔÇÖyi temsilen KongreÔÇÖye kat─▒lmak istediklerini bildirirler. 19 Temmuz 1919 tarihli m├╝racaat dilek├želeri ┼č├Âyledir:

Vilâyât-ı Seniyye Kongresi Riyâset-i Huzur-ı Âlîsine Reis Efendi Hazretleri;

Elviye-i Sel├óse Vil├óy├ót-─▒ SeniyeÔÇÖnin ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ olmu┼čtur. Bu tel├ókkiyi necib├óneden do─čan kanaatle biz karde┼čleriniz de sevgili T├╝rkiyeÔÇÖnin ├Âz ve necip evl├ótlar─▒yla m├╝c├óhede de yan yana oturmay─▒ istiyoruz. Gelecek fel├óket bize, size de─čil hepimizedir. ─░cap etti─či g├╝n siz karde┼člerimizle ayn─▒ saf-─▒ harp ├╝zerinde can vermek i├žin karar vermi┼čiz. Ve bu hissimizden fedak├órl─▒k yapmak niyetinde de─čiliz.

AvrupaÔÇÖn─▒n, ├Âzellikle ─░ngilizlerin bizim i├žin reva g├Ârd├╝kleri m├╝teass─▒b hareketler y├╝z├╝nden zayi edilen hukukumuz hen├╝z tel├ófi kabul etmez bir h├ólde de─čildir.

─░┼čte biz karde┼čleriniz bu hukukumuzun, inikad edecek b├╝y├╝k kongrede m├╝dafaas─▒ i├žin Cen├╗b-─▒ Garb─▒ Kafkas H├╝k├╝meti sab─▒k Hariciye N├óz─▒n Fahreddin BeyÔÇÖle Ardahan e┼čraf─▒ndan ve Milli ┼×├╗ra azas─▒ndan Rasim BeyÔÇÖi sel├óhiyyet-i l├óz─▒meyi haiz murahhas s─▒fat─▒yla kongrede isb├ót-─▒ v├╝c├╗t etmek ├╝zere se├žtik. Bu itimadnamenin k├ófi bir vesika olarak kabul buyurulmas─▒n─▒, ihtiram├ót─▒m─▒z─▒ il├óveten rica ederiz. (19 Temmuz 1919)

─░mzalarÔÇŽ

 

Kongre, 23 Temmuz/7 A─čustos tarihleri aras─▒nda toplanm─▒┼čt─▒r. Kongre sonunda bir Temsil Heyeti te┼čekk├╝l ettirilmi┼č, Mustafa Kemal Pa┼ča da bu heyetin ba┼čkanl─▒─č─▒na getirilmi┼čtir. KongreÔÇÖde al─▒nan kararlar; ÔÇťkay─▒ts─▒z, ┼čarts─▒z istikl├ól ve mill├« h├ókimiyet esas─▒na dayan─▒yordu. KongreÔÇÖde; vatan─▒n bir b├╝t├╝n oldu─ču ve par├žalanamayaca─č─▒ belirtilmekte, emperyalist devletlere de T├╝rkÔÇÖ├╝n esir, vatan─▒n i┼čgal edilemeyece─či il├ón edilmekteydi. Bu durum tabi├« olarak Elviye-i Sel├óseÔÇÖyi de ilgilendirmekteydi. ÔÇťVatan─▒n bir b├╝t├╝n oldu─ču ve birbirinden ayr─▒lamayaca─č─▒ÔÇŁ ve ÔÇťKuva-y─▒ MilliyeÔÇÖyi tek kuvvet tan─▒mak ve mill├« iradeyi h├ókim k─▒lmak temel prensiptirÔÇŁ maddeleri, Elviye-i Sel├óse ahalisinin moralini y├╝kseltmi┼čti.

Mustafa Kemal Pa┼ča da ÔÇťSizin m├╝cadeleniz bizim m├╝cadelemizdirÔÇŁ diyerek onlar─▒ desteklemi┼čtir. Ayr─▒ca KongreÔÇÖnin bitiminden bir ka├ž g├╝n sonra Heyet-i TemsiliyeÔÇÖden onlara, Albayrak Gazetesi sahibi S├╝leyman Necati Bey vas─▒tas─▒ ile b├╝y├╝k bir m├╝jde vermi┼čtir. S├╝leyman Necati BeyÔÇÖe verilen yaz─▒ aynen ┼č├Âyleydi:

ÔÇť12 A─čustos 1919

Hususî:

Necati Efendi Biraderimize

Elviye-i Sel├óseÔÇÖdeki isl├óm CemiyetiÔÇÖnin nezdinizdehi itimatnamesi dikkatimizi ├žekti. Hakk-─▒ ├él├«nizde ibraz edilmi┼č bulunan itimatta ne kadar isabet vard─▒r. Z├ót-─▒ ├ól├«niz ┼×ark├« AnadoluÔÇÖnun ErzurumÔÇÖda akdeyledi─či KongreÔÇÖde murahhas olarak haz─▒r bulunmu┼č oldu─čunuzdan KongreÔÇÖnin tespit etti─či esaslara ve dah├«li esaslara ve niz├ómn├ómeye ve bilhassa Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin topraklar─▒ndan olan Elviye-i Sel├óseÔÇÖdeki karde┼člerimiz hakk─▒nda kongre heyetinin ne kadar ├žok heyecanlanm─▒┼č olduklar─▒na yak├«nen ┼čahit oldunuz.

Bug├╝n mevcut olan baz─▒ sebepler ve b├Âlgedeki siyas├« durumun ├žok yak─▒nda son bulaca─č─▒ hakk─▒ndaki kanaate mal├╗m oldunuz.

B├╝t├╝n bu nokta├« nazar─▒ Elviye-i Sel├óseÔÇÖdeki isl├óm karde┼člerimize anlat─▒p ve ona g├Âre icap eden ┼čartlara haz─▒r olmalar─▒n─▒ s├Âyleyiniz ve ilerde m├╝sait ┼čartlar─▒n, emniyet ve nizam─▒n sa─članmas─▒n─▒n beklendi─či ve bunun da hay─▒rl─▒ i┼člere vesile olaca─č─▒ i┼č bu varaka ile teyit olunur.

R├óif(Hoca)┬á┬á┬á┬á┬á H├╝seyin Rauf┬á┬á┬á┬á Mustafa KemalÔÇŁ

B├Âylece Elviye-i Sel├óseÔÇÖnin Ermeni ve G├╝rc├╝ i┼čgalinden kurtar─▒lmas─▒ meselesi, Erzurum KongresiÔÇÖne mal olmu┼č ve benimsenmi┼čtir. Yani Elviye-i Sel├óse ile T├╝rkiyeÔÇÖnin mukadderat─▒ s├Âzde kalmam─▒┼č, bu Mill├« KongreÔÇÖde kabul edilmi┼č ve birle┼čtirilmi┼čtir.

Daha sonra 4-11 Eyl├╝l 1919 tarihleri aras─▒nda toplanan Sivas KongresiÔÇÖnde vatan kavram─▒na daha da a├ž─▒kl─▒k getirilmi┼čtir. Erzurum KongresiÔÇÖnde;

ÔÇťVatan─▒n mill├« s─▒n─▒rlar i├žinde bir b├╝t├╝n oldu─ču ve birbirinden ayr─▒lmayaca─č─▒ÔÇŁ vurgulanm─▒┼čt─▒. Bu kongrede ise ÔÇťOsmanl─▒larla ─░til├óf Devletleri aras─▒nda kabul edilen Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnin imzaland─▒─č─▒ 30 Ekim 1918 tarihindeki s─▒n─▒rlar─▒m─▒z i├žinde kalan topraklar, birbirinden asla ayr─▒l─▒k kabul etmez bir b├╝t├╝nd├╝r. Bu ├╝lkede ya┼čayan b├╝t├╝n ─░sl├óm unsurlar─▒, birbirlerine, kar┼č─▒l─▒kl─▒ sayg─▒ ve fedak├órl─▒k duygular─▒yla ba─čl─▒ ve birbirlerinin mill├«, sosyal ve ananev├« haklar─▒na anlay─▒┼č g├Âsteren ├Âz karde┼čleridirÔÇŁ denilmekteydi.

Acara-Batum:

Mondros M├╝tarekesiÔÇÖyle (30 Ekim 1918)ordumuz BatumÔÇÖu bo┼čaltmak zorunda kald─▒. 24 Aral─▒kÔÇÖta ─░ngilizler taraf─▒ndan ┼čehir i┼čgal edildi. Acaral─▒lar, KarsÔÇÖta kurulan Mill├« ─░sl├óm ┼×├╗ras─▒ÔÇÖna kat─▒larak mahall├« y├Ânetimlerini kurdular. BatumÔÇÖda ├ž─▒kan Sadayi Millet gazetesi, Kars Mill├« ─░sl├óm ┼×├╗ras─▒ÔÇÖn─▒n yay─▒n organ─▒ idi.

Acara halk─▒, 1919 Aral─▒k ay─▒nda 5 milletvekili se├žerek, son Osmanl─▒ Meclisine g├Ânderdiler. Do─čuda zay─▒flayan ─░ngilizler, Batum ve ├ževresini terk etme karar─▒ ald─▒lar ve ┼čehri 1 Temmuz 1920ÔÇÖde G├╝rc├╝lere teslim ettiler.

Acara halk─▒ bu teslimiyeti kabul etmeyerek, A┼ča─č─▒ ve Yukar─▒ AcaraÔÇÖda kurduklar─▒ ÔÇťAcara ─░sl├óm CemiyetiÔÇŁ etraf─▒nda toplanarak m├╝cadeleye ba┼člad─▒lar. Bu arada G├╝rcistanÔÇÖda i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar ba┼č g├Âsterdi. ─░ktidardaki milliyet├ži h├╝k├╝met sars─▒l─▒yordu. Sonu├žta 25 ┼×ubat 1921 tarihinde Tiflis, Bol┼čevik kuvvetler taraf─▒ndan i┼čgal edildi ve G├╝rcistan Sovyetler Birli─čiÔÇÖne kat─▒ld─▒.

T├╝rk askeri, 11 Mart 1921 tarihinde alk─▒┼člar aras─▒nda BatumÔÇÖa girdi. 16 MartÔÇÖta MoskovaÔÇÖda T├╝rkiye-Rusya aras─▒nda imzalanan ÔÇťDostluk Antla┼čmas─▒ÔÇŁ ile Acaristan, bir muhtar cumhuriyet ┼čeklinde Sovyet G├╝rcistanÔÇÖ─▒na b─▒rak─▒ld─▒.

K├óz─▒m KarabekirÔÇÖin K─▒z─▒lordu komutan─▒yla yaz─▒┼čmalar─▒na bak─▒l─▒rsa; Moskova Antla┼čmas─▒ÔÇÖna imza atan T├╝rk delege heyetinin bu tasarrufundan Ankara h├╝k├╗metinin haberi yoktur. Nitekim TBMMÔÇÖde bulunan Batum milletvekilleri, bu antla┼čmay─▒ ÔÇťMuz─▒r ve ├óm├ól-i milliyeye ayk─▒r─▒ÔÇŁ bularak kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar.

Kars ─░slam ┼×uras─▒:

Bu ┼č├╗ralar─▒n en kudretlisidir. 5 Kas─▒m 1918ÔÇÖde Bor├žal─▒l─▒ Emin A─ča, Sar─▒kam─▒┼čl─▒ Piro─člu Fahrettin Bey (Erdo─čan), Karsl─▒ Sar─▒ Halilo─člu Muhlis Bey, Cihangiro─člu ─░brahim Bey (Ayd─▒n), Mamilo─člu Tevhiddin Bey, Ka─č─▒zmanl─▒ Ali R─▒za Bey (Ataman) 9.Ordu Komutan─▒ Yakup ┼×evki Pa┼ča ve Kars Mutasarr─▒f─▒ Hilmi Uran Bey taraf─▒ndan kuruldu.

Bu ┼č├╗ra, KarsÔÇÖtaki ├žo─čunlu─čun haklar─▒n─▒ savunacakt─▒r. 14 Kas─▒mÔÇÖda d├╝zenlenen kongrede, ÔÇťKars Mill├« ─░sl├óm ┼×├╗ras─▒ Merkezi UmumisiÔÇŁ ad─▒nda mahall├« bir h├╝k├╝mete d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝. Bunu Nah├ž─▒van ve Kamerlide kurulan ÔÇť┼×├╗ra H├╝k├╝metleriÔÇŁ izledi.

Ordu birlikleri, bir plan ve program d├óhilinde bulunduklar─▒ yerleri terk ederek Erzurum istikametine ├žekilirken, biz de KarsÔÇÖ─▒n idaresini ÔÇťKars Mill├« ┼×├╗ras─▒ÔÇŁ ad─▒yla kurulan te┼čkil├óta devrederek KarsÔÇÖ─▒ terk ettik. Bu Mill├« ┼×├╗ran─▒n yapt─▒─č─▒ ilk toplant─▒da ┼ču kararlar─▒ ald─▒:

1-─░ngilizlerin teslim almakta oldu─ču, T├╝rk OrdusuÔÇÖnun elindeki silah ve cephane t├╝rl├╝ yollardan ele ge├žirilerek, Mill├« ┼×├╗ra Ordusu kurulacak.

2-Galip devletlerin tutumu ne olursa olsun, Osmanl─▒ Devleti ile ─░sl├óm Halifeli─čiÔÇÖne g├Ân├╝lden ba─čl─▒ kal─▒nacak.

3-T├╝rk Bayra─č─▒ kullan─▒lacak. T├╝rkiye kanunlar─▒na g├Âre adalet ve idari i┼čler y├╝r├╝t├╝lecek.

4-─░til├óf devletleri g├╝├žleriyle, Ermeni ve G├╝rc├╝ler kesin olarak b├Âlgeye sokulmayacak ve bunu sa─člayacak asker├« te┼čkilatlanma biran ├Ânce yarat─▒lacak.

┼×├╗ra H├╝k├╝meti kurulur kurulmaz ilk i┼či ordu kurmak i├žin ├žal─▒┼čmak oldu. Bu arada d─▒┼č devletler nezdinde tan─▒nmak i├žin giri┼čimlere ba┼čland─▒. ─░stanbulÔÇÖdaki yabanc─▒ devletlerin b├╝y├╝kel├žileriyle g├Âr├╝┼čmek ├╝zere, Atba┼č─▒zade Asaf ve Halil Beyzade Ali Bey birer g├╝ven mektubu ile g├Ânderildi.

*

Y├Ârede devletle┼čme hareketleri, birlik i├žinde y├╝r├╝tmek maksad─▒yla ÔÇťG├╝ney Bat─▒ Kafkas Ge├žici H├╝k├╝metiÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda birle┼čerek, daha geni┼č ve kapsaml─▒ bir te┼čkilat─▒n─▒n ilk ad─▒m─▒ att─▒lar.

Piro─člu Fahrettin BeyÔÇÖin ba┼čkanl─▒─č─▒nda 14 Kas─▒m 1918ÔÇÖde yap─▒lan I. Kars KongresiÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda yap─▒lan toplant─▒da y├╝r├╝tme kurulu ba┼čkanl─▒─č─▒na Kepenek├ži Emin A─ča se├žildi ve te┼čkilatlanma yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n h─▒zland─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člad─▒lar.

30 Kas─▒m 1918ÔÇÖde ÔÇťII. Kars KongresiÔÇŁ y├Ârede 60 temsilcinin kat─▒l─▒m─▒ ile ger├žekle┼čtirildi. Vatan topraklar─▒n─▒n ve milletin kurtar─▒lmas─▒ yolunda ├Ânemli kararlar─▒n al─▒nd─▒─č─▒ kongrede, devlet ba┼čkanl─▒─č─▒na Cihangiro─člu ─░brahim Bey getirildi. ├ť├ž renkli, Ay y─▒ld─▒zl─▒ T├╝rk bayra─č─▒ alt─▒nda 18 maddeden olu┼čan Anayasas─▒yla, ileride Anavatan ile birle┼čmek gayesi ile AnadoluÔÇÖda kurulan bu ilk cumhuriyet h├╝k├╝meti (G├╝neybat─▒ Kafkas Ge├žici Cumhuriyeti) 17 Nisan 1919ÔÇÖda ─░ngilizler taraf─▒ndan yap─▒lan bask─▒n sonucu da─č─▒t─▒ld─▒. AnadoluÔÇÖdaki ulusal ├Ârg├╝tlerin g├Âzlerini korkutmak amac─▒yla yap─▒lan bask─▒nda, tutuklanan G├╝neybat─▒ Kafkas Ge├žici Cumhuriyeti meclis ├╝yeleri, daha sonra ─░ngilizler taraf─▒ndan tutuklanan di─čer T├╝rk ayd─▒n ve devlet adamlar─▒yla birlikte MaltaÔÇÖya s├╝rg├╝ne g├Ânderildiler.

17-18 OcakÔÇÖta Kars Vali kona─č─▒nda sancak ve kazalardan gelen 131 temsilci B├╝y├╝k Kars Kongresi i├žin toplanad─▒. Kongre, hararetli konu┼čmalarla iki g├╝n s├╝rd├╝. Sonu├žta, ÔÇťCenub-u Garb├« Kafkas H├╝k├╝meti Muvakkate-├« MilliyesiÔÇŁ kuruldu. Bakanlar ve ├Ânemli b├╝rokratlar se├žildi ve 18 maddelik anayasa kabul edildi.

G├ťNEYBATI KAFKAS H├ťK├ťMET─░ (17/18 Ocak 1919- 12 Nisan 1919)

H├╝k├╝metin Bayra─č─▒

KarsÔÇÖta kurulan bu cumhuriyet h├╝k├╝metinin anayasas─▒ 18 maddeden ibaretti. Bu anayasada, her 10 bin n├╝fus bir milletvekili se├žiyor. Oy kullanma ya┼č─▒ 18, se├žilme ya┼č─▒ 25ÔÇÖdir. Vali ve komutanlar meclis taraf─▒ndan tayin ediliyor. Beyaz, ye┼čil ve siyah dilimler ├╝zerine ay y─▒ld─▒zl─▒ bayrak belirlenmi┼čtir. Devletin resmi dili T├╝rk├žedir.

H├╝k├╝met ba┼čkanl─▒─č─▒na se├žilen Cihangir zade ─░brahim Bey, toplant─▒dan sonra gerekli tayinleri yapm─▒┼č, se├žim haz─▒rl─▒klar─▒na ba┼člam─▒┼čt─▒r. Se├žimler g├╝n├╝n ula┼č─▒m ve haberle┼čme zorluklar─▒na ra─čmen h─▒zla yap─▒lm─▒┼č, se├žilmi┼č parlamento 1 Mart 1919 g├╝n├╝ ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu arada Yakup ┼×evki Pa┼ča 25 OcakÔÇÖta ordular─▒n─▒ KarsÔÇÖtan ErzurumÔÇÖa ├žekmi┼č, ─░ngiliz askeri valisi Temperley de bu yeni h├╝k├╝meti tan─▒m─▒┼čt─▒r.

─░lk cumhuriyet, ├Ârg├╝tlenmesini h─▒zla yapm─▒┼č, ordusu 8 binlere ula┼čm─▒┼čt─▒r. Silah s─▒k─▒nt─▒s─▒ bulunan ordunun elinde Yakup ┼×evki Pa┼čan─▒n b─▒rakt─▒─č─▒ eski Rus ordusundan kalma 90 bin berdanga t├╝fe─či ve cephanesi bulunuyordu. 300 metre menzili olan bu t├╝feklerle ciddi bir ordu kurulamazd─▒. Harbiye Naz─▒r─▒, Osmanl─▒ h├╝k├╝metine ba┼čvurarak 6 batarya sahra topu, 30 bin sand─▒k cephane, 20 doktor, ila├ž, bir kurmay subay, 30 bin kat elbise, ├žama┼č─▒r ve potin istemi┼čti.

BatumÔÇÖda ÔÇťSeda-i Millet GazetesiÔÇŁ ├ž─▒kar─▒ld─▒. G├╝neybat─▒ Kafkas H├╝k├╝meti, Azerbaycan H├╝k├╝meti taraf─▒ndan tan─▒nd─▒. ├çal─▒┼čmalar i├žte ve d─▒┼čta h─▒zla s├╝rd├╝r├╝l├╝yordu. Bu arada ─░ngilizlerle h├╝k├╝met aras─▒ gerginle┼čmi┼čti. H├╝k├╝met, bu durum ├╝zerine bir bildiri yay─▒nlayarak halk─▒ uyan─▒k olma─ča ├ža─č─▒rm─▒┼čt─▒.

1919 Ocak ay─▒nda 32 milletin kat─▒l─▒m─▒yla ParisÔÇÖte bir bar─▒┼č konferans─▒ topland─▒. Ermeni Cumhuriyeti delegasyonunun ba┼č─▒nda Aharonian, Milli Ermeni delegasyonun(b├╝t├╝n Ermenileri temsilen) ba┼č─▒nda ise Bogos Nubar Pa┼ča vard─▒. Osmanl─▒ delegasyonuna ise Damat Ferit Pa┼ča ba┼čkanl─▒k ediyordu. Konferansa, G├╝ney Bat─▒ Kafkas Ahalisinin Haklar─▒n─▒ Koruma Merkez Komitesi taraf─▒ndan al─▒nan bir karar; 1900ÔÇÖlerde KarsÔÇÖta kurulmu┼č olan Hil├ól-i Ahmer (K─▒z─▒lay) kanal─▒yla g├Ânderilmi┼čti.

Konferansta; Ermeniler, verdikleri muht─▒rada Kafkas Ermeni Cumhuriyeti arazisiyle birlikte ├çukurova ve 7 ilden olu┼čan bir ba─č─▒ms─▒z Ermenistan kurulmas─▒n─▒ istediler. Yo─čun m├╝zakerelerden sonra, ErivanÔÇÖda kurulmu┼č olan cumhuriyet, ─░tilaf Devletleri taraf─▒ndan onayland─▒. S─▒n─▒r d├╝zenlemesinin m├╝zakeresi ve Ermenilerden yeni cumhuriyete g├Â├ž etmek isteyenlere her t├╝rl├╝ kolayl─▒─č─▒n g├Âsterilmesi maddesi kabul edildi. ÔÇŁ

G├╝neybat─▒ Kafkas T├╝rk H├╝k├╝metiÔÇÖnin Anayasas─▒ (18 Ocak 1919)

Kongrede, Adliye Naz─▒rl─▒─č─▒na se├žilen H├ókim A─čabababeyo─člu ve Tahrirat M├╝d├╝r├╝ Sami Bey taraf─▒ndan haz─▒rlanan ve kabul edilen 18 maddelik Anayasa aynen ┼č├Âyledir:

1-H├╝k├╝met, ÔÇťCenub-├« Garb├« KafkasÔÇŁ ad─▒n─▒ ta┼č─▒yacakt─▒r.

2-Cenub-├« Garb├« Kafkas H├╝k├╝meti s─▒n─▒r─▒, BatumÔÇÖdan Nah├ž─▒vanÔÇÖa kadar ├žizilmi┼č olup korunmas─▒n─▒ bar─▒┼č─▒n sonuna kadar kendisi y├╝k├╝mlenmi┼čtir.

3-H├╝k├╝metin merkezi Kars, resmi bayra─č─▒ ├╝├ž renk olup, T├╝rk Devletinin ay-y─▒ld─▒zl─▒ bayra─č─▒ kabul edilmi┼čtir.

4-Cenub-├« Garb├« Kafkas s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde resmi dil T├╝rk├žedir; resmi i┼člemler ve resmi ve resmi olmayan t├╝m ├Â─čretim ve haberle┼čme T├╝rk├že olacakt─▒r.

5-Meclis-i Mebusan se├žimi: On bin erkek n├╝fustan bir mebus se├žilecek, on sekiz ya┼č─▒n─▒ bitiren her erkek vatanda┼č se├žime kat─▒lacakt─▒r.

6-Her il (Kars, Batum, Nah├ž─▒van) ve kazalarda ┼×├╗ray-─▒ Mill├« ┼čubeleri a├ž─▒lacak ve bunlar ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žin her t├╝rl├╝ yard─▒m─▒ g├Ârecektir.

7-T├╝rkÔÇÖe ve T├╝rkiyeÔÇÖye dokunacak her t├╝rl├╝ hal ve i┼člemden kesinlikle ka├ž─▒n─▒lacakt─▒r.

8-Umum Askeri ┼×ube ve kurulu┼člarla T├╝rkiye Devletinin ili┼čkisini sa─člamak i├žin daimi bir heyet, T├╝rkiyeÔÇÖde (7 Aral─▒k 1918ÔÇÖde g├Ânderilen ─░stanbulÔÇÖdaki iki murahhas gibi) bulunacakt─▒r.

9-M├╝lkiye kurulu┼člar─▒ b├Âl├╝m├╝nde 8ÔÇÖnci maddedeki s├Âz edilen y├Ântem aynen kabul edilecektir.

10-Kom┼ču h├╝k├╝metlerle daimi dostluk ve iyi ge├žinmeyi Cenub-├« Garb├« Kafkas H├╝k├╝meti temel alacak, meclisi mebusan se├žiminden sonra bu hukuk hakk─▒nda bir yasa ├ž─▒kar─▒lacakt─▒r.

11-E─čer Avrupa H├╝k├╝metleri (Sivas, Erzurum, Van, Bitlis, Mamuret-├╝l aziz ve Diyarbak─▒rÔÇÖdan ibaret) vilayet-i sitteyi T├╝rkiyeÔÇÖden al─▒p ba┼čka bir h├╝k├╝mete verirlerse h├╝k├╝metimiz T├╝rkiyeÔÇÖden ayr─▒lmamay─▒ kesinlikle kabul etmi┼čtir.

12-Az─▒nl─▒klar─▒n (Rum, Malakan, Hakhol, Asuri/Nesturi) gibi ├žarl─▒─č─▒n yerle┼čtirdi─či g├Â├žmenler ile Ah─▒skaÔÇÖdaki Frenk/Katolik g├╝rc├╝ ve Musevi k├Âyl├╝lerin haklar─▒ korunacakt─▒r.

13-M├╝sl├╝manlar aras─▒ndaki dini ibadetlere h├╝rmet edilecek ve dini t├Ârenlerin birle┼čtirilmesi i├žin ├žal─▒┼č─▒lacakt─▒r.

14-Se├žimlerin demokratik esaslar i├žinde ve tarafs─▒z T├╝rkÔÇÖ├╝n ┼čan ve ┼čerefine yak─▒┼čacak bir surette yap─▒lmas─▒na son derece dikkat edilecektir.

15-Valiler ve komutanlar─▒n atanma ve azilleri meclisin karar─▒ ile olacakt─▒r.

16-Mill├« ┼č├╗ra H├╝k├╝meti, Meclis-i Mebusan se├žiminden sonra baz─▒ yasa maddelerinin tadiline selahiyetdar olacakt─▒r. (Yani Osmanl─▒ yasalar─▒nda ihtiyaca g├Âre de─či┼čiklikler yapabilecektir)

17-Mebuslar─▒n ya┼člar─▒ 25ÔÇÖten k├╝├ž├╝k olmayacakt─▒r.

18-Bu yasan─▒n y├╝r├╝t├╝lmesinden Mill├« ┼×├╗ra H├╝k├╝met M├╝messilleri ile H├╝k├╝met Ba┼čkan─▒ sorumludur.

Kabinede iki Rum bakan vard─▒, Pablo Camus ve Stefani Vafiades.

18 maddelik Anayasa ilk sivil anayasa niteli─čindeydi. 1921ÔÇÖdeki anayasam─▒z─▒n temelini olu┼čturan yasada T├╝rkiye kelimesi ilk kez kullan─▒ld─▒ ve T├╝rk├že resmi dil olarak kabul edildi.

G├╝n├╝m├╝z ┼čartlar─▒ de─čerlendirildi─činde ├Âne ├ž─▒kan en ├Ânemli madde ise, 18 ya┼č─▒n─▒ tamamlam─▒┼č kad─▒n ve erkeklerin oy kullanma hakk─▒na sahip olmas─▒yd─▒.

─░ngilizler, Kars y├Âresindeki te┼čkilatlanman─▒n ilk g├╝nlerinde y├Âre halk─▒n─▒n siyasi y├Ânl├╝ ├žal─▒┼čmalar─▒na bir ├Âl├ž├╝de g├Âz yummu┼čtu. G├╝rc├╝ ve Ermeni bask─▒nlar─▒n─▒ g├Â─č├╝slemede kolayl─▒klar sa─člam─▒┼čt─▒. Kars Milli ┼×uras─▒ kurucular─▒ndan Fahrettin Bey (Erdo─čan), ─░ngilizlerin bu davran─▒┼člar─▒n─▒n hayra alamet olmad─▒─č─▒n─▒ sezmi┼č ve ÔÇťBiz art─▒k tamam─▒ ile kanaat getirdik ki, ─░ngilizler ne yap─▒p edip, bizleri buradan da─č─▒tacaklar ve Ermenileri haks─▒z olarak aziz illerimize yerle┼čtireceklerÔÇŁ demi┼čtir.

Nitekim 6 Mart 1919ÔÇÖda KarsÔÇÖa gelen ─░ngiliz Temsilcisi Pate, yerli y├Ânetimi tan─▒mayacaklar─▒n─▒ bildirmi┼č ve Arpa├žay do─čusundaki Ermenilerin KarsÔÇÖa yerle┼čtirilmesini istemi┼čti. ─░ngilizlerin bu tutumlar─▒nda ortaya ├ž─▒kan de─či┼čiklik G├╝rc├╝leri de y├╝reklendirmi┼č, Mart 1919 ba┼člar─▒nda kuzeyden sald─▒r─▒ya ge├žen G├╝rc├╝ birlikleri, Azgur ve Ah─▒skaÔÇÖy─▒, ard─▒ndan da PosofÔÇÖu i┼čgal etmi┼člerdi.

10 Mart 1919ÔÇÖda Bak├╝ÔÇÖden KafkasyaÔÇÖya tayin edilen General Thomson geli┼čiyle birlikte, ortaya ├ž─▒kan geli┼čmeler Cenub-├« Garb├« Kafkas H├╝k├╝metinin aleyhine cereyan etme─če ba┼člad─▒. Kars, Erivan, Ah─▒lkelek, Nah├ž─▒van ve di─čer ─░ngiliz ileri karakollar─▒ ve askeri temsilcilerinden raporlar al─▒n─▒yordu. ÔÇťBu b├Âlgeleri ├╝st├╝n Osmanl─▒ ba─č─▒n─▒n, ─░tilaf DevletleriÔÇÖne kar┼č─▒, M├╝sl├╝man T├╝rk halk─▒n─▒ daha s─▒k─▒ mukavemet edecek duruma getirdi─čiÔÇŁ yolundaki raporlar, General ThomsonÔÇÖu Cenub-├« Garb├« Kafkas H├╝k├╝meti topraklar─▒n─▒n Ermeni ve G├╝rc├╝ler aras─▒nda payla┼č─▒lmas─▒ gerekti─či konusunda inand─▒rmaya yetmi┼čti.

Cihangiro─člu ─░brahim Bey

Bu arada KarsÔÇÖta ─░ngiliz General Davie ve Yarbay Peterson, ┼čehirdeki karakollar─▒n─▒n say─▒s─▒n─▒ art─▒rm─▒┼č, Gurkalardan, olu┼čan kuvvetlerini ┼čehre h├ókim yerlere yerle┼čtirmi┼č, Kars Kafkas H├╝k├╝mete kesin darbeyi vurma haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlam─▒┼člard─▒. ─░ngiliz komutan ├Âncede ald─▒─č─▒ Meclis toplant─▒lar─▒n─▒ ÔÇťtakip etmeÔÇŁ iznine dayanarak g├Ârevlendirilen iki kurmay subayla ÔÇťh├╝k├╝metin planlar─▒n─▒ ├Â─črenmek amac─▒yla Meclisin 10 Nisan 1919ÔÇÖdaki toplant─▒s─▒ izlettirmi┼čtirÔÇŁ.

Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümeti Sınırları

Yarbay Preston, daha sonra h├╝k├╝mete, ÔÇťBir tak─▒m hayati bilgi vermek amac─▒yla 12 Nisan Cumartesi g├╝n├╝ meclis toplant─▒s─▒nda haz─▒r bulunaca─č─▒n─▒ÔÇŁ bildiren bir mesaj iletmi┼čti. Bunun ├╝zerine ─░├ži┼čleri Bakan─▒ Ali R─▒za Bey, h├╝k├╝met ├╝yelerini acele KarsÔÇÖa ├ža─č─▒rm─▒┼č ve yap─▒lan toplant─▒da durum de─čerlendirilmi┼č, ÔÇť─░ngilizlerin iyimser olduklar─▒ fikrinde g├Âr├╝┼č birli─čine var─▒larakÔÇŁ Meclisin bas─▒laca─č─▒n─▒ ak─▒llar─▒na bile getirmemi┼člerdir.

Preston, 12 Nisan 1919 Cumartesi g├╝n├╝ ├Â─čleden sonra saat d├Ârt s─▒ralar─▒nda yan─▒nda iki zabiti oldu─ču halde, Meclis-├« Mill├« binas─▒na gelir. ├ľnce kendisiyle tan─▒┼čan Cumhurba┼čkan─▒ Cihangiro─člu ─░brahim Bey, terc├╝man─▒ Ahmet Robenson vas─▒tas─▒yla h├╝k├╝met ├╝yelerini PrestoÔÇÖna tan─▒┼čt─▒r─▒r. Bu s─▒rada d─▒┼čar─▒dan t├╝fek sesleri gelmeye ba┼člar. H├╝k├╝metin Maliye Bakan─▒ Hudadbe─čo─člu Mehmed Bey, Preston; ÔÇťNi├žin t├╝fek at─▒ld─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ sorar. Preston, h├╝k├╝met ├╝yeleri ile birlikte d─▒┼čar─▒ ├ž─▒karlar ve Meclisin etraf─▒n─▒n ─░ngiliz z─▒rhl─▒ birlikleri taraf─▒ndan sar─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âren h├╝k├╝met ├╝yeleri durumu anlad─▒lar.

Malta Adas─▒ÔÇÖna s├╝r├╝lenler
Ba┼čta Cumhurba┼čkan─▒ Cihangir o─člu ─░brahim Bey olmak ├╝zere, baz─▒ h├╝k├╝met ├╝yeleri, milletvekilleri ile g├Ârevliler tutuklanarak ayn─▒ g├╝n├╝n ak┼čam─▒ saat 18.30ÔÇÖda trenle G├╝mr├╝ÔÇÖye oradan da TiflisÔÇÖe sevk edilmi┼člerdi. TiflisÔÇÖten de Batum ├╝zerinden ─░stanbulÔÇÖa g├Ât├╝r├╝len ve Sirkecide Arabiyan HanÔÇÖda 45 g├╝n tutuklu kald─▒ktan sonra aralar─▒na Ziya G├ÂkalpÔÇÖ─▒n da bulundu─ču di─čer ayd─▒nlarla birlikte 28 May─▒s 1919ÔÇÖda Galata R─▒ht─▒m─▒ndan kalkan Princas Eno adl─▒ gemi ile MaltaÔÇÖya g├Ât├╝r├╝len G├╝ney Bat─▒ Kafkas H├╝k├╝meti ├╝yeleri ┼čunlard─▒:

─░sim┬á / G├Ârevi
Cihangiro─člu ─░brahim Bey (Ayd─▒n): Cumhurba┼čkan─▒
Cihangir o─člu Hasan Han Bey (Ayd─▒n): Savunma Bakan─▒
Hasanbeyo─člu Mehmet Bey : Adliye Naz─▒r─▒
Cihangiro─člu Aziz Bey (Ayd─▒n) : Adliye Bakan─▒ M├╝┼čaviri
Akbabal─▒ Ahmet (Kara├žanta) : ─░a┼če Naz─▒r─▒
G├╝mr├╝l├╝ Hac─▒o─člu Yusuf Bey (Arpa├žay): G─▒da Bakan─▒
Ka─č─▒zmanl─▒ Ali R─▒za Bey (Ataman) : D├óhiliye Naz─▒r─▒
Orenburglu Teviddin Mamilov : Emniyet Umum M├╝d├╝r├╝
Digorlu Salaho─člu Musa Bey : Polis M├╝d├╝r├╝
Karsl─▒ Ataman o─člu Muhlis Bey : PTT M├╝d├╝r├╝
Rus-Polonez Simon Ra├žinski : ┼×ura ├ťyesi
Rum Pavlo Camusev : ┼×ura ├ťyesi
Revanl─▒ Mehmet Bey, : Cen├╗b-i Garb├« Kafkas H├╝k├╝meti I─čd─▒r ve Kars Valisi
Tal─▒nl─▒ H├╝seyin Han ÔÇťHan EmiÔÇŁ lakapl─▒: ┬á┬á ┼×ura ├╝yesi
A─čabababeyo─člu Abbasali Bey┬á : ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┼×ura ├╝yesi

Bunlardan D├óhiliye Naz─▒r─▒ Ali R─▒za Bey (Ataman), BatumÔÇÖda sorgusu yap─▒l─▒rken bir yolunu bularak ka├žarak Erzurum ├╝zerinden Ka─č─▒zmanÔÇÖa gelerek Orta Kale Mill├« ┼×├╗ras─▒ÔÇÖn─▒n kurarak Ermenilerle kurtulu┼ča kadar m├╝cadele etmi┼čti.

Yunanl─▒lar─▒n ─░n├Ân├╝ÔÇÖde durdurulmas─▒ ─░ngiliz politikalar─▒n─▒ de─či┼čtirdi. 14 Aral─▒k 1920 g├╝n├╝ T├╝rklerden iki ki┼či ka├žt─▒. 2. ─░n├Ân├╝ Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra 37 s├╝rg├╝n 29 Nisan 1921 g├╝n├╝ MaltaÔÇÖdan ─░talyaÔÇÖya g├Ânderildi. Sakarya Meydan Sava┼č─▒ s├╝rerken bir ka├žak├ž─▒yla anla┼čan 16 s├╝rg├╝n ─░talyaÔÇÖya ka├žt─▒lar. Ka├žanlar─▒n i├žinde Ali ─░hsan Pa┼ča da bulunuyordu. Sakarya ZaferiÔÇÖnden sonra ─░stanbulÔÇÖda yap─▒lan anla┼čmayla adada kalan 59 s├╝rg├╝n ─░neboluÔÇÖda Ankara H├╝k├╝metine teslim edildi.┬á Serbest kalan subaylar Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda g├Ârev ald─▒lar. S├╝rg├╝nlerden 11 ki┼či ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝. Tarihimizde ac─▒ bir sayfa daha kapand─▒.

Kurtulu┼č:

Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n emir ve direktifleriyle haz─▒rlanan ve son Osmanl─▒ Meclisi taraf─▒ndan 28 Ocak 1920ÔÇÖde kabul edilip, 17 ┼×ubat 1920 tarihinde il├ón edilen M├«sak-─▒ Mill├« metninin 2. maddesinde, Elviye-i Sel├óse ile ilgili ┼ču h├╝k├╝m yer almaktad─▒r. ÔÇťMadde-2- ─░lk serbest kald─▒klar─▒ zaman, halk─▒n umum├« reyi ile anavatana kat─▒lm─▒┼č olan Elviye-i Sel├óse (Kars, Ardahan ve Batum) i├žin gerekirse yeniden plebisit yap─▒lmas─▒n─▒ kabul ederiz.ÔÇŁ

─░ngilizler olmak ├╝zere ─░til├óf Devletleri, son Osmanl─▒ MeclisiÔÇÖnden b├Âyle bir karar─▒n ├ž─▒kmas─▒n─▒ beklemiyorlard─▒.

23 Nisan 1920ÔÇÖde AnkaraÔÇÖda TBMM a├ž─▒l─▒p Mill├« H├╝k├╝met kurulunca Oltu Mill├« ┼×├╗ra H├╝k├╝meti 17 May─▒s 1920ÔÇÖde Ankara ile birle┼čir. Daha sonra da Batum mebuslar─▒ AnkaraÔÇÖya gelerek TBMM.ÔÇÖne kat─▒lm─▒┼člard─▒r.

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Ermenistan h├╝k├╝metine katliam─▒ durdurmak i├žin nota g├Ânderdi. Notan─▒n bir kopyas─▒ da ─░ngiltere, Fransa ve ─░talya misyonlar─▒na g├Ânderildi. Bundan ba┼čka, ayn─▒ nota BatumÔÇÖda bas─▒lan ÔÇť─░slam G├╝rc├╝stanÔÇŁ gazetesinin 4 Mart 1920 say─▒s─▒nda yay─▒nland─▒. T├╝rk ordusu kumandan─▒ Kaz─▒m Karabekir Pa┼ča da 22 Mart 1920ÔÇÖde Ermeni askeri kumandanl─▒─č─▒na katliamlara son verilmesi talebi ile nota g├Ânderdi.

Ermeniler Do─ču AnadoluÔÇÖyu ele ge├žirmek i├žin askeri tecav├╝z├╝ geni┼čleterek 12 A─čustosta OltuÔÇÖnun baz─▒ k├Âylerini zaptettiler. ─░┼či daha da ilerleterek 13 A─čustosta Do─ču Bayaz─▒tÔÇÖtaki T├╝rk kuvvetlerine sald─▒rd─▒lar. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda T├╝rk ordusu harekete ge├žti. Kaz─▒m Karabekir Pa┼čan─▒n Komutas─▒nda Do─ču ordusu 29 Eyl├╝lde Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖ─▒, 30 Eyl├╝lde G├ÂleÔÇÖyi, 30 Ekimde KarsÔÇÖ─▒, 7 Kas─▒mda G├╝mr├╝ÔÇÖy├╝ ele ge├žirdi.

Bu arada 15. Kolordu Kumandanl─▒─č─▒, ┼×ark Cephesi Kumandanl─▒─č─▒ÔÇÖna ├ževrilerek, komutanl─▒─č─▒na yine K├óz─▒m Karabekir Pa┼ča getirilir. K├óz─▒m Karabekir Pa┼ča, yakla┼č─▒k bir bu├žuk y─▒ld─▒r Ermeni ve G├╝rc├╝lerle m├╝cadeleye devam eden ve AnadoluÔÇÖya do─čudan b├╝y├╝k bir nefes ald─▒ran bu b├Âlge ├╝zerine 24 Eyl├╝l 1920 tarihinde harek├óta ba┼člar. Bu harek├ót aral─▒kl─▒ olarak 7 Kas─▒m 1920ÔÇÖye kadar devam etmi┼č, Kars, Sar─▒kam─▒┼č, G├Âle ve Ardahan gibi Ermeni i┼čgali alt─▒nda bulunan k─▒sm─▒ i┼čgalden kurtar─▒lm─▒┼čt─▒r.

2-3 Aral─▒k tarihinde imzalanan G├╝mr├╝ ve daha sonra 1921 ┼×ubat─▒nda G├╝rc├╝lerle AnkaraÔÇÖda imzalanan antla┼čmalar gere─čince de ba┼čta Ardahan ve Artvin ve daha sonra da Batum d├╝┼čman i┼čgalinden kurtar─▒lm─▒┼čt─▒r. Bil├óhare b├Âlgeye tamamen h├ókim olan Sovyet Rusya ile imzalanan 16 Mart 1920 tarihli Moskova Antla┼čmas─▒ ile Elviye-i Sel├óseÔÇÖnin Batum haricindeki k─▒sm─▒ T├╝rkiyeÔÇÖde kal─▒r. Bu antla┼čmaya g├Âre Batum, Ah─▒ska, Ah─▒lkelek ve Acaristan b├Âlgeleri RusyaÔÇÖya b─▒rak─▒ld─▒, Nah├ž─▒vanÔÇÖa Azerbaycan d├óhilinde ├Âzerklik stat├╝s├╝ verildi,

9 Ekim 1921 y─▒l─▒nda imzalanan Kars Antla┼čmas─▒ ile Moskova antla┼čmas─▒ resmile┼čtirildi.

KAYNAKÇA

-Akif, Cemil, I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-1977

-Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966,

-Arif Bey, Ba┼č─▒m─▒za Gelenler, ─░stanbul-1973

-Aralov, S.─░,Bir Sovyet Diplomat─▒n An─▒lar─▒, ─░stanbul-

-Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-1975

-Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Suyu Arayan Adam, ─░stanbul-1976

-Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Tek Adam, ─░stanbul-1991

-Bilge, M.Sad─▒k, Osmanl─▒ Devleti ve Kafkasya, ─░stanbul-2005, Eren Yay─▒nlar─▒

-Birinci Do─ču Halklar─▒ Kurultay─▒, Bak├╝ 1920 (Belgeler), ─░stanbul-1999

-Bozkurt, Abdurrahman, ─░tilaf Devletlerinin ─░stanbulÔÇÖda ─░┼čgal Y├Ânetimi, Ankara-2014

-Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995

-Hafifbilek, Celal, Ankara 1920, ─░stanbul-1998

-Hala├žo─člu, Yusuf, Ermeni Tehciri, ─░stanbul-2010

-Kandemir, Feridun, Rauf Orbay, ─░stanbul-1965

-Karabekir, Kaz─▒m, Erzincan ve ErzurumÔÇÖun Kurtulu┼ču, Ankara-2001

-Karak├Âse, Nejdet, Nuri Pa┼ča, ─░stanbul-2012

-Kaymakam ┼×erif Bey, Sar─▒kam─▒┼č-─░stanbul

-Kutay, Cemal, Rauf Orbay, Hayat ve Hat─▒rat─▒m, ─░stanbul-1997

-Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995

-Mutbay, Mustafa, Kafkasya Hat─▒ralar─▒, Ankara-2007

-Peker, Ekrem Hayri, Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖdan Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami, ─░stanbul-2011

-Sel├žuk, ─░lhan, Y├╝zba┼č─▒ SelehattinÔÇÖin Roman─▒, ─░stanbul-2010

-Sorgun, Taylan, Halil Pa┼ča, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden Cumhuriyete Bitmeyen Sava┼č, ─░stanbul

-Sorgun, Taylan, M├╝tareke D├Ânemi, ─░stanbul-2007

-┼×im┼čir. B.N, Osmanl─▒ Ermenileri, Ankara-2011

– ┼×im┼čir. B.N,Malta s├╝rg├╝nleri, Ankara-1985

-┼×irokorad, A.B,Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒. ─░stanbul-2013

-┼×irac─▒yan, Ar┼čavir, Bir Ermeni Komitac─▒n─▒n ─░tiraflar─▒-1997

-T├╝rkgeldi, Ali Fuat, G├Âr├╝p ─░┼čittiklerim, Ankara-2010

-Ulubelen, Erol, ─░ngiliz Gizli Belgelerinde T├╝rkiye, ─░stanbul-1967

-Yal├ž─▒n, K├╝├ž├╝k, S─▒rlar, ─░stanbul-2006

-Yal├ž─▒n, K├╝├ž├╝k, Gizli Tarih, ─░stanbul-2006

-Yerasimos, Stefanos, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda T├╝rk-Sovyet ─░li┼čkileri

-Yel, Selma, Yakup ┼×evki Pa┼ča ve Askeri Faaliyetleri, Ankara-2002

1,020 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒