Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ger├žekle┼čmeyen hayali: ResneÔÇÖye d├Ân├╝┼č

Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ger├žekle┼čmeyen hayali: ResneÔÇÖye d├Ân├╝┼č

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun s─▒n─▒rlar─▒n─▒ b├╝y├╝tmek ve ─░slam halklar─▒n─▒ Osmanl─▒ ├žat─▒s─▒ alt─▒na toplamak isteyen Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ResneÔÇÖye d├Ân├╝┼č hayali ger├žekle┼čmedi.

Her ┼čey 1908 y─▒l─▒nda ba┼člad─▒. RavelÔÇÖde Rus ├çar─▒ ve ─░ngiliz Kral─▒ bulu┼čup, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun ak─▒betine karar verdiler. Payla┼č─▒mda F─▒rat nehrinin g├╝neyi, Irak, ─░ran, K─▒br─▒s ve M─▒s─▒r ─░ngiliz kontrol├╝nde olacakt─▒. ─░ngilizler bu b├Âlgeleri Hint ─░mparatorlu─čunun ├Ân s─▒n─▒r─▒ olarak g├Âr├╝yorlard─▒.1877-1878 (Halk aras─▒nda 93 harbi) olarak bilinen sava┼č, Osmanl─▒ imparatorlu─čunun sonu olmu┼čtu.

Geli┼čmeleri takip edemeyen, g├╝├žl├╝ bir haber alma te┼čkilat─▒na sahip olamayan imparatorluk y├Ânetimi yeni bir K─▒r─▒m Sava┼č─▒ umuyordu. Oysa BulgaristanÔÇÖda yap─▒lan baz─▒ katliamlar Osmanl─▒n─▒n geleneksel destekleyicisi ─░ngiltere y├Âneticilerini tarafs─▒z konuma itmi┼čti. Osmanl─▒ kara ordusunun durumunu Arif Bey ÔÇťBa┼č─▒m─▒za GelenlerÔÇÖÔÇÖ kitab─▒nda anlatm─▒┼čt─▒. Do─ču cephesindeki s├╝variler ├žok azd─▒. Ayr─▒ca b├Âlgenin d├╝zg├╝n haritalar─▒ yoktu. Bunlar yetmezmi┼č gibi e─čitimsiz, insiyatif kullanamayan komutanlar orduyu y├Ânetiyordu.

Sultan Abd├╝lazizÔÇÖi tahttan indiren me┼črutiyet├ži y├Âneticiler, sultan MuratÔÇÖ─▒n rahats─▒zlanmas─▒ ├╝zerine sultan olarak Abd├╝lhamitÔÇÖi tahta ├ž─▒kard─▒lar. ─░stanbulÔÇÖda toplanan Tersane Konferans─▒ sonu├žsuz kald─▒. Tersane Konferans─▒na alelacele yeti┼čtirilen bir anayasa ve me┼črutiyetin ilan─▒. ─░dealist, romantik me┼črutiyet├žiler, me┼čruti y├Ânetim; toplanacak meclisin, anayasal idarenin ├ž├Âz├╝m oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒. Belki ├ž├Âz├╝m olabilirdi ama Osmanl─▒ Devleti g├╝├žl├╝ bir ordunun yan─▒ s─▒ra g├╝├žl├╝ bir maliyeye sahip olabilseydi.

Sultan ikinci Abd├╝lazizÔÇÖin yeni saraylar ve donanma kurmak i├žin yapt─▒─č─▒ harcamalar i├žin al─▒nan bor├žlar─▒m─▒z ├Âdenemez hale gelmi┼čti. Siyasi kriz ├╝zerine d─▒┼č bor├žlar─▒n ├Âdenemeyece─čini ilan eden Osmanl─▒ imparatorlu─ču, K─▒r─▒m sava┼č─▒nda ilk defa bor├žlanm─▒┼čt─▒.

Daha sonra, Mahmut Nedim Pa┼čaÔÇÖn─▒n Sadrazaml─▒─č─▒ s├╝rerken ilan edilen moratoryum deyim yerindeyse geli┼čmelere t├╝y dikmi┼čtir. Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonra bu i┼čin mimar─▒ say─▒lan sadrazam Mithat Pa┼čaÔÇÖn─▒n azli ve s├╝r├╝lmesi gidi┼čat─▒ olumsuz etkilemi┼čti.

93 harbi, imparatorluk i├žin felaket oldu. Rus ordular─▒ yaka, y─▒ka; katliamlar yaparak, Ye┼čilk├ÂyÔÇÖe kadar geldiler. ─░ngilizler ─░stanbulÔÇÖu korumak i├žin bir sava┼č filosunu ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderdiler. ─░ngiltere, Fransa ve AlmanyaÔÇÖn─▒n araya girmesiyle; Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Rus ├çarl─▒─č─▒ ile ve b├╝y├╝k BulgaristanÔÇÖ─▒n kuruldu─ču bar─▒┼č antla┼čmas─▒ BerlinÔÇÖde yenilendi. Bulgaristan Prensli─či tekrar Osmanl─▒ imparatorlu─čuna ba─čland─▒. Romanya, S─▒rbistan ba─č─▒ms─▒z oldu. YunanistanÔÇÖa toprak verildi.

Hint imparatorlu─ču Osmanl─▒lar─▒n korumas─▒ndan ├╝midi kesen ─░ngiltere, M─▒s─▒r ve K─▒br─▒sÔÇÖa el koydu. Do─ču AnadoluÔÇÖda Kars, Batum ve Ardahan Rus ├çarl─▒─č─▒na b─▒rak─▒ld─▒. Bu sava┼čta Osmanl─▒ donanmas─▒ etkin kullan─▒lamad─▒. Tarih├žilerimizin bu konuyu ara┼čt─▒rmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum.

─░mparatorlu─čun ├ž├Âz├╝l├╝┼č├╝ devam etti. Tunus 1881 y─▒l─▒nda Frans─▒zlar taraf─▒ndan ilhak edildi. Sultan Abd├╝lhamit Meclisi feshederek, anayasay─▒ rafa kald─▒rd─▒. Daha sonra anayasac─▒ y├Âneticiler tasfiye edildi. 93 harbinin ba┼čar─▒l─▒ komutanlar─▒ Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča,┬á Gazi Osman Pa┼ča, ┼×─▒pka Kahraman─▒ S├╝leyman Pa┼ča pasif g├Ârevlere tayin edildiler. Sultan Abd├╝lazizÔÇÖin milyarlarca alt─▒n harcayarak meydana getirdi─či donanma Hali├žÔÇÖte ├ž├╝r├╝meye terk edildi. JaponyaÔÇÖya iyi niyet el├žisi olarak g├Ânderilen Ertu─črul F─▒rkateyniÔÇÖnin batmas─▒ dahi padi┼čah i├žin uyar─▒c─▒ olmad─▒. Donanman─▒n yoklu─čunun nelere mal oldu─čunu Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda g├Âr├╝ld├╝. Yunanl─▒lar Averof Z─▒rhl─▒s─▒ sayesinde Ege DeniziÔÇÖndeki adalar─▒ i┼čgal ettiler. Rauf Orbay komutas─▒ndaki H├ómidiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n efsanevi ak─▒nlar─▒ bu ac─▒ sonucu engelleyemedi.

Bulgar Prensli─či, Do─ču RumeliÔÇÖyi ilhak etti─činde ─░ngiltereÔÇÖnin ÔÇśÔÇÖAskeri n├╝mayi┼čÔÇÖÔÇÖ yap─▒n ├Ânerisi bile uygulanamad─▒. 1897 y─▒l─▒nda Yunanl─▒lar─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na sald─▒rd─▒lar ve b├╝y├╝k bir ma─člubiyete u─črad─▒lar. Buna ra─čmen toprak verildi. S├╝re├žte Girit elimizden ├ž─▒kt─▒, Osmanl─▒ya ┼čeklen ba─čl─▒ ├Âzerk bir vilayet oldu.

1878-1908 y─▒llar─▒ aras─▒nda Osmanl─▒n─▒n modernle┼čme ├žabalar─▒ s├╝rd├╝. ─░mparatorlu─čun her taraf─▒nda ├ža─čda┼č okullar kuruldu. Medrese ├Â─črenimi fiilen ├ž├Âkt├╝. ─░mparatorluk telgraf hatlar─▒yla donat─▒ld─▒, demiryollar─▒ yayg─▒nla┼čt─▒. ─░mparatorluk kendi imk├ónlar─▒yla HicazÔÇÖa gidecek bir demiryolu yap─▒lmaya ba┼čland─▒. Bu demiryolunun in┼čas─▒ i├žin t├╝m ─░slam d├╝nyas─▒ndan para topland─▒.

Sultan Abd├╝lhamit, ├Âzg├╝rl├╝kleri bask─▒ alt─▒nda tutarken, i├žte modernle┼čmeyi s├╝rd├╝rd├╝. D─▒┼čtaysa b├╝y├╝k devletleraras─▒nda denge politikalar─▒ s├╝rd├╝rerek imparatorlu─ču ya┼čatmaya ├žal─▒┼čt─▒. Yabanc─▒ devletlerin isteklerini kar┼č─▒layarak, sava┼čtan ka├ž─▒nma politika izledi. Mecbur kald─▒─č─▒ i├žin YunanistanÔÇÖla sava┼čt─▒. Sava┼čtan galip ├ž─▒kmam─▒za ra─čmen YunanistanÔÇÖa toprak verildi. GiritÔÇÖin elimizden ├ž─▒kmas─▒na g├Âz yumuldu.

─░mparatorlu─čun batmakta oldu─čunu g├Âren Ermeniler ayaklan─▒p, Do─ču AnadoluÔÇÖda ayr─▒ bir devlet kurmak i├žin faaliyete ba┼člad─▒lar. Kendi topraklar─▒ndaki Ermenileri ezen, kiliselerinin mallar─▒na el koyan, ba─č─▒ms─▒z kataligos se├žmelerine m├╝saade etmeyen ├žarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ bu ayr─▒l─▒k├ž─▒ faaliyetleri destekliyordu.

Balkanlarda i─čneli f─▒├ž─▒ya d├Ânm├╝┼čt├╝. 1878 y─▒l─▒nda ge├žici olarak Bosna Hersek eyaletini ve sancak b├Âlgesini i┼čgal eden Avusturya- Macaristan imparatorlu─ču, sald─▒rgan bir siyaset izleyen S─▒rbistan ve Karada─čÔÇÖla rekabet i├žindeydi. Osmanl─▒ imparatorlu─čunun Balkanlardaki tek dayana─č─▒ olan Arnavutlar─▒, ya┼čad─▒─č─▒ topraklar─▒n ba┼čka devletlerin ellerine ge├žece─či korkusu sarm─▒┼č ve milliyet├žilik ak─▒mlar─▒ yay─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒.

Makedonya ise, b├╝t├╝n Balkan devletlerinin g├Âz├╝n├╝ dikti─či bir b├Âlgeydi. S─▒rp, Bulgar, Makedon, Bulgar ├žeteleri kol geziyordu. Bu ├žeteler bir yanda Osmanl─▒ zaptiyesi ile bir yandan da kendi aralar─▒nda ├žat─▒┼č─▒yorlard─▒.

Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖe kar┼č─▒ ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesi veren J├Ân-T├╝rkler, k├╝├ž├╝k gruplar halinde Avrupa ve M─▒s─▒ra da─č─▒lm─▒┼člard─▒. ├ç─▒kard─▒klar─▒ dergilerle etkili olmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. ├ço─čunlu─ču, ├╝mitlerini sultana yap─▒lacak bir suikasta ba─člam─▒┼člard─▒.

Balkanlar─▒n ticaret ve k├╝lt├╝r merkezi olan Selanik yurt i├žindeki muhalefetin merkezi olmu┼čtu. E┼čk─▒ya pe┼činde ko┼čan okullu subaylar imparatorun mevcut y├Ânetim tarz─▒yla varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝remeyece─čini g├Âr├╝yorlard─▒. ─░├ž muhalefetin en etkilisi ÔÇśÔÇÖ─░ttihat ve Terakki ÔÇÖÔÇÖ cemiyetiydi.

Do─čal olarak istibdat y├Ânetimine kar┼č─▒ muhalefetin imparatorlu─ču korumak i├žin, subay yeti┼čtiren okullara ba┼člamas─▒ do─čal bir sonu├žtu.┬á K─▒saca cemiyet olarak tan─▒nan ittihat ve terakki 3 Haziran 1889 ÔÇś da Mektep-i T─▒bbiye-i ┼×ahane, yani askeri t─▒bbiye ├Â─črencilerinden ─░sh├ók Suk├╝ti, ─░brahim Temo, Abdullah Cevdet, Mehmet Re┼čit ve Konyal─▒ Mehmet emin adl─▒ be┼č ├Â─črenci taraf─▒ndan ─░ttihad-─▒ OsmanÔÇÖ─▒ cemiyeti ad─▒yla kuruldu. 1894 y─▒l─▒nda etkinliklerini yaymak i├žin ParisÔÇÖte bulunan Ahmet R─▒za BeyÔÇÖle ili┼čkiye ge├žildi. 1898de ad─▒n─▒ Osmanl─▒ ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti olarak de─či┼čtirmi┼č, yurti├ži ve d─▒┼č─▒ndaki faaliyetleri artm─▒┼čt─▒.1896 ve 1897 y─▒llar─▒nda ba┼čar─▒s─▒z iki darbe giri┼čiminde bulundular. Ba┼čar─▒s─▒z giri┼čimin sonucunda ├╝yelerinin bir k─▒sm─▒ tutukland─▒, bir k─▒sm─▒ yurtd─▒┼č─▒na ka├žt─▒. Cemiyet, ├že┼čitli i├ž ├žat─▒┼čmalardan sonra Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin ba┼čkanl─▒─č─▒nda faaliyetlerini s├╝rd├╝rd├╝. Bu d├Ânemde Doktor Bahattin ┼×akir ve Doktor Naz─▒m Bey faaliyetleriyle ├Âne ├ž─▒kt─▒lar. Cemiyet 1907 y─▒l─▒nda, bir y─▒l ├Ânce SelanikÔÇÖte kurulmu┼č ve ├╝yeleri aras─▒nda subaylar─▒n a─č─▒rl─▒kta olan Osmanl─▒ H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖyle birle┼čerek g├╝├ž kazand─▒.

Ravel M├╝lakat─▒n─▒n duyulmas─▒yla Enver, Niyazi Beyler ÔÇśÔÇÖMilli TaburÔÇÖÔÇÖ ad─▒ verdikleri birliklerle da─ča ├ž─▒kt─▒lar ve anayasan─▒n tekrar y├╝r├╝rl├╝─če konmas─▒n─▒ istediler. Sultan─▒n isyan─▒ bast─▒rmak i├žin g├Ânderdi─či ┼×emsi Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Âld├╝r├╝lmesi, izinden gelen taburlar─▒n Doktor Naz─▒mÔÇÖ─▒n ├žabalar─▒ sonucu isyan─▒ bast─▒rmay─▒ reddetmeleri, ArnavutlukÔÇÖun Flovik ┼×ehrinde AvusturyaÔÇÖn─▒n b├Âlgeye protesto i├žin toplanan 20 bin ArnavutÔÇÖun protestolar─▒n─▒ kanun-i esasi talebine ├ževirmeleri, b├Âlgeden saraya anayasa ile ilgili telgraflar ├žekmeleri saray─▒ etkiledi. 23 Temmuzda ─░ttihat ve Terakki manast─▒rda h├╝rriyeti ilan etti bu geli┼čmeler ├╝zerine sultan Abd├╝lhamit 24 Temmuz 1908 tarihinde Kanun-i Esasiyi tekrar ilan etti.

Sonraki s├╝reci biliyoruz. 1908 se├žimlerini ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti kazand─▒. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun bulundu─ču krizden faydalanan Bulgaristan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etti. Venizelos, GiritÔÇÖi YunanistanÔÇÖa ilhak etti.

Se├žimleri kazanan cemiyet iktidardan uzak tutuldu. H├╝k├╝metleri Sait Pa┼ča, K├ómil Pa┼ča gibi Abd├╝lhamitÔÇÖin vezirleri kurdular. Emekliye sevk edilen alayl─▒ subaylar─▒n─▒n da etkisiyle devrimi korumak i├žin SelanikÔÇÖten getirilen ÔÇťAvc─▒ Taburlar─▒ÔÇÖÔÇÖ isyan etti. 31 Mart olay─▒ndan sonra ─░stanbulÔÇÖa gelen Hareket Ordusu duruma el koydu. K─▒sa bir s├╝re sonra Halaskar zabitan hareketi sonras─▒ cemiyet tekrar iktidardan uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒. Sonras─▒, Balkan Sava┼č─▒d─▒r. Birliklerini kaybetmi┼č Ahmet Pa┼čan─▒n y├Ânetti─či ve Bulgar askerlerine ─░stanbul yolunu a├žan ÔÇśÔÇÖL├╝leburgaz Sava┼č─▒ÔÇÖÔÇÖ kaybedilir. Frans─▒z gazeteci Lausen bu ac─▒kl─▒ durumu eserinde ┼č├Âyle anlat─▒r; L├╝leburgazÔÇÖda Bulgarlarla 28- 29- 30 ve 31 Ekimde ┼čiddetli ├žarp─▒┼čmalar meydana geldi. Abuk Pa┼ča u─črad─▒klar─▒ sald─▒r─▒lar─▒ ┼č├Âyle anlat─▒rlar. Bulgarlar ak┼čam├╝st├╝ karanl─▒k ├ž├Âkt├╝─č├╝ bir s─▒rada ├žat─▒┼čmay─▒ tamamen tatil etti ve yorulmu┼č gibi g├Âsterdi. Etraf─▒m─▒z biraz dinlemek istedi ve siperlerde uykuya dald─▒. Gece 23.00 s─▒ralar─▒nda Bulgarlar ├Ânce b├╝t├╝n mevzilere gayet iyi ni┼čan alm─▒┼člard─▒. ─░leri karakollar─▒m─▒za yak─▒n bir yere geldiler. Sonra 300 metre mesafeye gelir gelmez asetilen ─▒┼č─▒─č─▒yla ├že┼čitli projekt├Ârler y├Ânelttiler. Etraf─▒ g├Ârmek, ni┼čan almak, kendini savunmak imk├óns─▒z hale geldi. Direnemeyecek bir durumda bizi bask─▒na u─čratt─▒lar. Bulgar sa─č kanad─▒, T├╝rk sol kanad─▒na yapt─▒─č─▒ taarruzu artt─▒rmaya ba┼člad─▒. ├ç├╝nk├╝ 24 saatten beri T├╝rk sol kanad─▒ndaki bataryalarda tek bir g├╝lle kalmam─▒┼čt─▒.

Sava┼č─▒n s├╝rd├╝─č├╝ d├Ârt g├╝n zarf─▒nda T├╝rk ordusu Ba┼čkumandan─▒ Abdullah Pa┼ča genel kararg├óh─▒n bulundu─ču Sak─▒z K├Ây├╝ÔÇÖnde k├╝├ž├╝k bir evde kapan─▒p kalm─▒┼čt─▒. 29 Ekim ak┼čam─▒ Daily Telegraph gazetesinin ba┼čar─▒l─▒ muhabiri A. Barthold b├╝y├╝k bir rastlant─▒ sonucu pa┼čay─▒ o evde ziyaret etmi┼čti. Ba┼čkomutan adeta a├žl─▒ktan ├Âl├╝yordu. A. Barthold beraberinde getirdi─či birka├ž konserveyi verdi, ├╝├ž g├╝n pa┼čay─▒ o beslediÔÇŽ Osmanl─▒ ordusunun pa┼čas─▒ yiyecek bulamad─▒─č─▒ gibi, haber alam─▒yor denilebilirdi. Sava┼č─▒n s├╝rd├╝─č├╝ d├Ârt g├╝n zarf─▒nda ne olup bitti─činden hi├žbir haber alamam─▒┼čt─▒.

L├╝leburgazÔÇÖda ordunun harek├ót─▒ ba┼čkumandanca b├╝sb├╝t├╝n me├žhul kalm─▒┼č ve orduya emirlerini duyurma, iletme imk├ón─▒ bulamam─▒┼čt─▒. Fakat geli┼čmelerden habersiz kalan sadece ba┼čkumandan de─čildi. K─▒talar da birbirlerini tan─▒m─▒yordu. 31 Ekimde, yani meydan sava┼č─▒n─▒n d├Ârd├╝nc├╝ g├╝n├╝ vizedeki Osmanl─▒ sa─č kanad─▒ yaln─▒z di─čer kolordular─▒n ne yapt─▒─č─▒n─▒ de─čil, kolordular─▒ olu┼čturan ├╝├ž t├╝menin biri bile yan─▒ndakinin nerede oldu─čunu ne gibi bir ama├ž izledi─čini bilmiyordu. ├ľrne─čin Abuk Pa┼čan─▒n kolordusu d├Ârt g├╝n yaln─▒z yiyecek de─čil, cephane de alamam─▒┼čt─▒.

─░stanbulÔÇÖdaki alman el├žisi Baron Von Wangenhan bir salonda y├╝ksek sesle ┼č├Âyle dedi; e─čer T├╝rk askerinin ekme─či olsayd─▒, bu saatte SofyaÔÇÖda bulunurlard─▒. ┼×├╝phesiz baron ┼čunu unutuyordu. Askerin ekmeksiz kalmas─▒n─▒ levaz─▒m dairesinin d├╝zensizli─činde aramak gerekirdi. Levaz─▒m dairesi gayri muntazamsa, su├žun Osmanl─▒ Ordusunu d├╝zenlemekle y├╝k├╝ml├╝ olanlara, yani Almanlara ait olmas─▒ gerekirdi.

Haz─▒rl─▒ks─▒z, e─čitimsiz, n├Âbet yerlerini s├╝rekli terk eden rediflerin, harita okumas─▒n─▒ bilmeyen subaylar─▒n ├žo─čunlukta oldu─ču Osmanl─▒ Ordular─▒ artarda yenildi. ├ť├ž ayda Balkanlar elden ├ž─▒kar. Cemiyetin kalesi Selanik tek bir mermi at─▒lmadan Yunanl─▒lara teslim edildi.

Cemiyet 23 Ocak 1912ÔÇÖde B├ób-─▒ ├óli bask─▒n─▒ ile iktidar─▒ ele ge├žirdi. Daha ├Ânce Harbiye Naz─▒rl─▒─č─▒ndan cemiyetin bask─▒s─▒yla uzakla┼čt─▒r─▒lan Mahmut ┼×evket Pa┼ča sadrazaml─▒─ča getirildi. 19 Haziran 1913ÔÇÖde Mahmut ┼×evket Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Âld├╝r├╝lmesiyle nispi ├Âzg├╝rl├╝k havas─▒ sona erdi. Cemiyete olan muhalefet bast─▒r─▒ld─▒.

Hareket ordusunda g├Ârev alana kadar ├Âne ├ž─▒kmayan Enver Pa┼ča, cemiyetin ├╝st y├Âneticileri aras─▒na girdi. EdirneÔÇÖnin kurtar─▒lmas─▒ ve Bat─▒ Trakya CumhuriyetiÔÇÖnin kurulmas─▒ s├╝reci Enver Pa┼čaÔÇÖy─▒ ├Âne ├ž─▒kard─▒. K─▒saca imparatorlu─čun kaderi ├╝├ž ki┼činin eline ge├žti. Talat Pa┼ča, Enver Pa┼ča ve Cemal Pa┼ča y├Ânetimi eline ald─▒.┬á Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n Naciye SultanÔÇÖla evlili─či, Enver Pa┼čaÔÇÖy─▒ ÔÇÖÔÇÖHalifenin Damad─▒ÔÇÖÔÇÖ olarak ─░slam d├╝nyas─▒na tan─▒tt─▒.

Bu kadar k─▒sa bir s├╝rede Balkanlar─▒n kayb─▒ sadece imparatorluk i├žin de─čil, cemiyet y├Ânetimi i├žinde bir ┼čok olmu┼čtu. Enver Pa┼čaÔÇÖya ba─čl─▒ g├Ân├╝ll├╝ler EdirneÔÇÖyi kurtarm─▒┼člard─▒. Daha sonra harek├óta devam eden g├Ân├╝ll├╝ler bat─▒ TrakyaÔÇÖn─▒n Bulgarlara b─▒rak─▒lan k─▒sm─▒n─▒ da i┼čgal edip, 49 g├╝n s├╝ren bat─▒ Trakya Cumhuriyetini ilan ettiler. Fransa, Yunanistan taraf─▒ndan tan─▒nan bu cumhuriyet d─▒┼č bask─▒lardan korkan y├Âneticiler ve Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n bask─▒s─▒yla y─▒k─▒ld─▒.

Ancak Enver Pa┼ča zaman─▒nda ├žetecileri, komitecileri kovalad─▒─č─▒ MakedonyaÔÇÖy─▒, SelanikÔÇÖi unutmam─▒┼čt─▒.

Bat─▒ Trakya cumhuriyetini kuran kadro Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n Te┼čkilat─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n y├Âneticileri oldu. Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref ve karde┼či Hac─▒ (Selim) Sami Bey, S├╝leyman Askeri, Yakup Cemil, Re┼čit Bey, daha sonra bu kadroya Fuat Balkan, Tevfik Bey, ├çolak ─░brahim, Mehmet Akif Ersoy, H├╝samettin Ert├╝rk, ┼×eyh el Sunusi gibi isimlerde kat─▒ld─▒.

Harbiye Naz─▒r─▒ ve Osmanl─▒ Ordusu Ba┼čkomutan vekili Enver Pa┼ča gayri resmi olarak olu┼čturdu─ču bu te┼čkilat─▒ 5 a─čustos 1913 de resmen kuruldu. ─░mparatorlu─ču y├Âneten ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, sadrazam Sait Halim Pa┼čaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒nda bulunan h├╝k├╝met yakla┼čan sava┼č─▒ g├Âr├╝p, ─░ngiliz-Frans─▒z ittifak─▒na yana┼čmaya ├žal─▒┼čt─▒. Ayr─▒ca Rus ├çarl─▒─č─▒ ile bu konuda g├Âr├╝┼čmeler yap─▒ld─▒. Ancak bir netice alamad─▒lar. Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda Osmanl─▒ OrdusuÔÇÖnun g├Âsterdi─či zafiyet, m├╝ttefik bulma ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ olumsuz etkilemi┼čti. K─▒sacas─▒ askeri a├ž─▒dan g├╝├žs├╝z bir ├╝lke olarak g├Âr├╝l├╝yordu. Osmanl─▒ y├Âneticileri ─░ngiltereÔÇÖde yapt─▒rd─▒─č─▒ sava┼č gemilerini vaat ederek AlmanyaÔÇÖn─▒n m├╝ttefiki oldu.

Osmanl─▒ Y├Âneticileri AlmanyaÔÇÖn─▒n yan─▒nda sava┼ča girme karar─▒ ald─▒. ─░mparatorlu─čun ba┼čka t├╝rl├╝ ya┼čayamayaca─č─▒na inan─▒yorlard─▒.┬á Yavuz ve Midilli ad─▒ verilen sava┼č gemilerinin kat─▒lmas─▒yla g├╝├žlenen Osmanl─▒ donanmas─▒, KaradenizÔÇÖdeki ├žarl─▒k donanmas─▒n─▒ yok etmek i├žin denize a├ž─▒ld─▒lar. ├çarl─▒k donanmas─▒n─▒n ├╝ss├╝ OdessaÔÇÖya sald─▒r─▒ d├╝zenlediler. Ancak, Rus Donanmas─▒ ├╝ste olmad─▒─č─▒ i├žin bu sald─▒r─▒ ba┼čar─▒ya ula┼čmad─▒. Birka├ž gemi bat─▒rabildiler. Rusya bize sava┼č ilan etti. Rus donanmas─▒ Sinop ┼čehrini bombalad─▒. Osmanl─▒ devleti bu sald─▒r─▒yla fiilen sava┼ča girmi┼č oldu.

Sava┼ča ba┼člamadan ├Ânce, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖe b─▒rakt─▒─č─▒ ─░slam ├╝lkelerine uzanan haber alma te┼čkilat─▒n─▒n ├╝zerine, Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖy─▒ kurdu.┬á┬á Harbiye naz─▒r─▒ g├Ârevini ├╝stlendikten sonra ordudaki alayl─▒ subaylar─▒n yakla┼č─▒k yedi binini emekliye sevk etti. Haks─▒z yere terfi eden subaylar─▒n r├╝tbeleri indirildi. Enver pa┼čaÔÇÖn─▒n en ┼čiddetli kar┼č─▒tlar─▒ndan olan kaymakam ┼×erif BeyÔÇÖin ifadeleriyle; Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n yapt─▒klar─▒ndan sonra orduya bir canl─▒l─▒k, bir disiplin geldi. Subay subayl─▒─č─▒n─▒,asker askerli─čini bildi. ┬á┬áOsmanl─▒ ordusunun Alman etkisiyle yanl─▒┼č mevsimde yapt─▒─č─▒ Sar─▒kam─▒┼č Taarruzu d─▒┼č─▒nda 1917 y─▒l─▒ sonuna kadar ba┼čar─▒yla sava┼čmas─▒, zaferler kazanmas─▒ tes├ód├╝fi olmay─▒p Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n reformlar─▒ sonucudur. Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ufku b├╝y├╝kt├╝r. Hayalinde tekrar Balkanlara ├ž─▒kmak, imparatorlu─čun kaybetti─či topraklar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ tekrar geri almak vard─▒r. BalkanlarÔÇÖdan ├çin s─▒n─▒r─▒na kadar uzanan co─črafyay─▒ ve ─░ran ve Arap Yar─▒madas─▒ d├óhil t├╝m Kuzey AfrikaÔÇÖy─▒ emperyalizmin pen├žesinden kurtarmak ve yeni bir T├╝rk-─░slam imparatorlu─ču kurmakt─▒r. Bu ama├ž do─črultusunda ├╝├ž Osmanl─▒ Kolordusu Bulgarlara yard─▒m etmek pahas─▒na Balkanlarda ve Gali├žyaÔÇÖda ─░tilaf Devletleriyle ├žarp─▒┼čt─▒lar.

Gali├žya d─▒┼č─▒nda Balkanlardaki ilk cephemiz DobrucaÔÇÖda, RomenÔÇÖle kar┼č─▒yd─▒. Romanya sekiz y├╝z bin ki┼čilik bir orduya sahipti. ├ľnce tarafs─▒z kalan Romanya 27 A─čustos 1916 y─▒l─▒nda ─░tilaf devletlerinin yan─▒nda sava┼ča girdi. Romenler Transilvanya ve BulgaristanÔÇÖa sald─▒rd─▒lar. General Sarrail komutas─▒ndaki Frans─▒z-Yunan kuvvetleri Selanik taraf─▒ndan BulgaristanÔÇÖa sald─▒racaklard─▒. ─░tilaf devletlerinin sonraki plan─▒, Bulgaristan sava┼č d─▒┼č─▒ kald─▒ktan sonra ─░stanbulÔÇÖa y├╝r├╝mekti.

─░tilaf devletlerinin taarruzu gecikince Tuna b├Âlgesindeki Alman Mare┼čali Mackensen, kar┼č─▒ taarruza ge├žmek istedi. Almanlar Enver Pa┼čaÔÇÖdan taarruz i├žin bir kolordu istediler. Enver Pa┼ča 6. T├╝rk kolordusunun taarruz i├žin haz─▒rlanmas─▒n─▒ istedi. Kolordu iki t├╝menden olu┼čacakt─▒. 5. OrduÔÇÖnun serbest kalan iki t├╝meni,15. ve 25 t├╝menleri kolordunun emrine verildi. Enver Pa┼ča bu kolordunun se├žme asker ve techizatla donat─▒lmas─▒n─▒ istiyordu. T├╝men komutan─▒ M. Hilmi Pa┼čaÔÇÖyd─▒. Alman-Bulgar ve Osmanl─▒ Ordular─▒n─▒n harek├ót─▒yla Dobruca b├Âlgesi ele ge├žirildikten sonra Romenler her cephede geri ├žekildiler. Romen unsuru tehdit olmaktan ├ž─▒k─▒nca birliklerimizin geri ├žekilmesi g├╝ndeme geldi. ├ľnce 26 t├╝men cepheden ├žekildi. 1 Nisan 1917ÔÇÖden itibaren birlikler trenle ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderildiler. Sonbaharda geri ├žekilmeye ba┼člayan t├╝men kademeli olarak ├žekilmeye ba┼člad─▒. Rus ├žarl─▒─č─▒ ├╝lkede ├ž─▒kan isyanlardan sonra sava┼čtan ├žekilmeye karar verdi. Rusya ve itilaf devletleri aras─▒nda 15 Aral─▒k 1917 tarihinde Brestlitovsk anla┼čmas─▒ imzaland─▒.┬á┬á┬á Bu geli┼čmelerden sonra, 6. Kolordu kararg├óh─▒ ve t├╝men K├Âstence liman─▒ndan BatumÔÇÖa hareket ettiler. 1918 Haziran ay─▒ sonunda birlikler BatumÔÇÖa ula┼čt─▒. Buradaki birliklerimiz daha sonra AzerbeycanÔÇÖ─▒ kurtard─▒lar.

Gali├žyada ba┼čar─▒yla sava┼čan ve Rus sald─▒r─▒lar─▒n─▒ ba┼čar─▒yla p├╝sk├╝rten askerlerimizin kahramanl─▒klar─▒ gazete ve dergilerde yaz─▒ld─▒, ├žizildi. Halk aras─▒nda anlat─▒ld─▒. ├çocuklu─čumu ya┼čad─▒─č─▒m ─░neg├ÂlÔÇÖde Gali├žya gazileri vard─▒.┬á┬á Ama Dobruca ve Makedonya cephelerindeki askerlerimizi, Bulgarlarla beraber DobrucaÔÇÖda roman ve Makedonya ve Bat─▒ TrakyaÔÇÖda Frans─▒z-─░ngiliz askerleriyle ├žarp─▒┼čt─▒lar.┬á┬á ├çanakkale sava┼č─▒ bittikten sonra bu cephede sava┼čan T├╝rk kuvvetlerinden iki t├╝menlik bir kolordu Gali├žya CephesiÔÇÖne g├Ânderildi. Kurmay Albay Yakup ┼čevki beyin komutas─▒ndaki 18. Kolordu 3-4 t├╝menlik kolordulardan daha g├╝├žl├╝yd├╝. Kolordunun mevcudu yakla┼č─▒k 33 bin ki┼čiydi. Enver pa┼ča bu kolordunun silah, donan─▒m ve personel bak─▒m─▒ndan en iyi ┼čekilde haz─▒rlanmas─▒ i├žin ├Âzel ├žaba g├Âstermi┼čtir.┬á┬á 18. kolordu T├╝rk askeri tarihinde ilk defa yurtd─▒┼č─▒nda, dost devletlerin komutas─▒ alt─▒nda sava┼č g├Ârevi yapan birlik ├Âzelli─či ta┼č─▒r.

AvrupaÔÇÖya hareket etme emrini 1916y─▒l─▒ temmuz ay─▒nda alan kolordu 6 hafta gibi k─▒sa bir s├╝re i├žinde haz─▒rlan─▒p cepheye ula┼čt─▒. Birlikler b├Âlgedeki Alman ordusunun emrine girdi. Birliklerden eksilen kuvvetler s├╝rekli takviye edildi. Gali├žya cephesinde sava┼č─▒n siper sava┼č─▒na d├Ânmesi, T├╝rk Cephelerin tehlikeye girmesi ├╝zerine Enver Pa┼ča birliklerin g├Ânderilmesi i├žin bask─▒ yapt─▒. ├ľnce 19. T├╝men savundu─ču b├Âlgeyi Alman Ordusuna devrederek 11 Hazirandan itibaren cepheden ayr─▒lmaya ba┼člad─▒.7 Temmuzda birliklerin tamam─▒ trenle ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝.┬á┬á Kolordunun 20. T├╝meninin bir m├╝ddet daha cephede kalmas─▒ Almanlar taraf─▒ndan istendi. Kolordu kararg├óh─▒ 18 Temmuzda cepheden ayr─▒ld─▒. 20. T├╝men 1917 Eyl├╝l ay─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝.

TANKLAR

T├╝rk askerinin Ruslarla yapt─▒klar─▒ sava┼člarda ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒ ├╝zerine Alman Ordusu komutanlar─▒ yeni birlikler istedi. Enver pa┼ča bu teklifi kabul etmi┼čse de, T├╝rk cephelerindeki geli┼čmeleri izleyen m├╝ttefik kuvvetleri ┼čimdilik sadece bir t├╝menin Mare┼čal MackensenÔÇÖin emrine g├Ânderilmesini istedi. T├╝rk Ba┼č Komutanl─▒─č─▒ 26. T├╝mene, cepheye hareket i├žin emir verdi. 26. T├╝men demir yollar─▒n─▒n yo─čunlu─ču y├╝z├╝nden 9 Kas─▒mdan itibaren cepheye g├Ânderilmeye ba┼čland─▒. Askerlerin sevkiyat─▒ 18 g├╝nde tamamland─▒. B├Âylece Romanya cephesine g├Ânderilen T├╝rk askerlerinin say─▒s─▒ 39.000 e y├╝kseldi.┬á┬á Alman Mera┼čel MackensenÔÇÖin komutas─▒ndaki Tuna ordusu, TunaÔÇÖy─▒ a┼čarak Roman-Rus kuvvetlerine kar┼č─▒ taarruz ettiler. Draganesti ve Balonya sava┼člar─▒ndan sonra Romen Ordusu da─č─▒ld─▒. Tuna ordusu B├╝kre┼č ├Ânlerine geldi. Romenler ┼čehri bo┼čaltm─▒┼čt─▒. Mare┼čal Mackensen 6 Aral─▒k g├╝n├╝ B├╝kre┼čÔÇÖe girdi. T├╝rk Kuvvetlerinin Draganesti ve Balonya sava┼člar─▒nda g├Âsterdikleri kahramanl─▒klar Romen Ordusunun ezilmesini, B├╝kre┼čÔÇÖin ele ge├žirilmesini sa─člam─▒┼čt─▒r.┬á┬á Bu sava┼člarda kolordumuz ├žok b├╝y├╝k kay─▒p vermi┼čtir. Kolordunun toplam zaiyat─▒ 17 bini bulmu┼čtur. Romanya Cephelerindeki kuvvetlerimizin g├Ârev s├╝resi iki t├╝men i├žin bir bu├žuk y─▒l, 26. T├╝men i├žin 2 y─▒l olmu┼čtur.┬á┬á┬á Enver Pa┼ča bu kadar kuvveti AvrupaÔÇÖya g├Ânderdi─či i├žin pi┼čman olmu┼čtu. Zira ,Irak ve Sina cepheleri zora d├╝┼čm├╝┼čt├╝.. Bu cephelere takviye g├Ândermek gerekiyordu. T├╝menlerin geri g├Ânderilmesi i├žin ─▒srarl─▒ taleplere alman ba┼čkomutanl─▒─č─▒ kay─▒ts─▒z kal─▒yordu. DobrucaÔÇÖda ki ba┼čar─▒l─▒ taarruzdan sonra ve RusyaÔÇÖn─▒n sava┼čta ├žekilme niyetinin belli olmas─▒ndan sonra,┬á 15. Ve 28.t├╝menlerin Romen cephesinde tutulmas─▒n─▒n zarar─▒ Osmanl─▒ ordusuna olmu┼čtur. Sina ve Irak cephelerinin acil takviye ihtiyac─▒ kar┼č─▒lanamam─▒┼čt─▒r.

Birinci d├╝nya sava┼č─▒nda Osmanl─▒ ordusunun kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ en b├╝y├╝k problem, askerlerin ordudan ka├žmas─▒yd─▒. Cephedeki zorluklar─▒n yan─▒ s─▒ra bak─▒ms─▒zl─▒k, techizat yetersizli─či ve hastal─▒klar bu firarlar─▒n ba┼č nedeniydi.┬á┬á Genelde silah, te├žhizat, s├╝vari ve atlar─▒yla ka├žan bu askerler i├žerde de b├╝y├╝k problem oluyordu. Kimi bireysel, kimi ├žete kurarak e┼čk─▒yal─▒k yap─▒yordu. Gerek firarileri aramak gerekse ├žetelerin pe┼činde ko┼čmak i├žin asker ay─▒rmak gerekiyordu. Oysa elimizde yeterince asker yoktu. Bu konuda Bursa da neferlikten merkez komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna y├╝kselmi┼č gazeteci Ziya ┼×akirÔÇÖin an─▒lar─▒ ├Â─čreticidir.

Osmanl─▒ ordusunun silah ve cephane y├Ân├╝nden ├žok eksi─či vard─▒. AlmanyaÔÇÖdan istenen askeri malzemeler i├žin S─▒rbistan ve Bulgaristan engel te┼čkil ediyordu. Yavuz Z─▒rhl─▒s─▒ÔÇÖn─▒n toplar─▒ Rus Donanmas─▒ndaki gemilerin toplar─▒ndan ├╝st├╝nd├╝. ─░ngilizler, Rus Donanmas─▒ i├žin yeni gemi toplar─▒ g├Ânderdiler. Bu toplar YunanistanÔÇÖ─▒n Selanik liman─▒na gelmi┼čti.┬á┬á Yunan Kral─▒ AlmanyaÔÇÖn─▒n yan─▒nda sava┼ča girmek istiyordu. Venizelos ise ─░ngilizlerin yan─▒ndayd─▒. Toplar─▒n S─▒rbistan ├╝zerinden RusyaÔÇÖya gidece─či istihbarat─▒n─▒ alan Te┼čkilat─▒ Mahsusa, Bulgaristan ├╝zerinden MakedonyaÔÇÖya s─▒zd─▒. B├Âlgedeki T├╝rk k├Âylerinde ya┼čayanlar─▒ ├Ârg├╝tleyen ├çolak ─░brahim Bey, ├žok ├Ânemli bir demiryolu k├Âpr├╝s├╝n├╝ havaya u├žurdu. Bunun ├╝zerine S─▒rplar b├Âlgede ter├Âr estirdi. Binlerce M├╝sl├╝man ve Bulgar, BulgaristanÔÇÖa ka├žt─▒. Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n bu eyleme tepkisi Bulgar limanlar─▒n─▒ bombalamak oldu. Bulgaristan bu olaylardan sonra m├╝ttefiklere/mihver devletlerine kat─▒ld─▒. S─▒ra S─▒rbistanÔÇÖ─▒n ├ž├Âkertilmesine gelmi┼čti. Avusturya-Macaristan imparatorlu─ču S─▒rplarla sava┼ča ba┼člam─▒┼čt─▒. Mihver kuvvetleri 1918 y─▒l─▒ ekim ay─▒ ba┼č─▒nda S─▒rbistanÔÇÖa sald─▒rd─▒. Mare┼čal Mackensen emrindeki Bulgar, Alman, Avusturya ve Macaristan ordular─▒ y─▒lsonuna kadar S─▒rbistanÔÇÖ─▒ i┼čgal etti. Adriyatik k─▒y─▒lar─▒na ka├žabilen S─▒rp kuvvetleri ─░ngiliz gemileriyle YunanistanÔÇÖa ka├ž─▒r─▒ld─▒. Osmanl─▒ ve Almanya aras─▒nda demiryolu ba─člant─▒s─▒ kurulmu┼čtu. Alman askeri malzemesi ve Alman askerleri Osmanl─▒ topraklar─▒na gelmeye ba┼člad─▒. Mihver ordular─▒n─▒n S─▒rbistanÔÇÖa sald─▒raca─č─▒n─▒ ├Â─črenen itilaf Ba┼čkomutanl─▒─č─▒, iki t├╝meni acele Selanik b├Âlgesine g├Ânderdi. Tarafs─▒z kalmak isteyen Yunanistan H├╝k├╝meti protesto notas─▒ vermekten ba┼čka bir ┼čey yapamad─▒. Bu d├Ânemde mihver kuvvetleri Yunanistan s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čamad─▒lar.┬á┬á┬á M├╝ttefik ordular─▒n─▒n S─▒rbistanÔÇÖ─▒ i┼čgal ederken, ─░ngiliz ve Frans─▒zlar, Frans─▒z generali Sarpail emrindeki 4 t├╝menle SelanikÔÇÖten kuzeye, S─▒rbistanÔÇÖa yard─▒m i├žin harek├óta kalkt─▒lar. Ancak, S─▒rbistanÔÇÖ─▒n teslimi ├╝zerine bu hareket durdu. Yunan h├╝k├╝metinin itilaf cephesine kat─▒lmas─▒ndan ve kendisine sald─▒raca─č─▒ndan ku┼čkulanan Bulgaristan harekete ge├žerek 26 May─▒s 1916da Kavala ┼čehrinin kuzeyindeki stratejik Rupel Ge├židiÔÇÖni ele ge├žirdi. Buradaki Yunan birlikleri yar─▒ld─▒. 4. Yunan Kolordusu teslim oldu. Teslim olan Yunan askerleri AlmanyaÔÇÖya g├Ânderildi. Yunan kolordusunun teslim olmas─▒nda Te┼čkilat─▒ Mahsusan─▒n olu┼čturdu─ču ├žetelerin b├╝y├╝k etkisi olmu┼čtur. Bulgar Ordusu Manast─▒r y├Âresindeki Florina ┼čehrini ele ge├žirmi┼čti. B├Âylece Makedonya cephesi olu┼čtu. 1916 Ekim ay─▒nda ─░ngiliz-Frans─▒z-S─▒rp-Yunan kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda mevzilenen Alman-Bulgar kuvvetlerine T├╝rk Birlikleri de kat─▒ld─▒. Do─ču cephesine gitmek i├žin yola ├ž─▒km─▒┼č olan 50. T├╝men komutan─▒ Yarbay ┼×├╝kr├╝ Nail Bey Pozant─▒ÔÇÖdayd─▒. T├╝men 18 Eyl├╝lde ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝. 50 t├╝men AvrupaÔÇÖya daha ├Ânce g├Ânderilmi┼č di─čer birlikler gibi se├žkin personel ve silahlarla donat─▒lm─▒┼čt─▒. 12 bin ki┼čilik t├╝men 2 Ekim 1916 tarihine kadar DramaÔÇÖya ta┼č─▒nd─▒ ve buradaki Bulgar komutanl─▒─č─▒n─▒n emrine girdi. T├╝menin kuvvetleri Struma Nehri ve Tahnos G├Âl├╝ ve denize uzanan hatta yerle┼čti. Bu birliklere takviye olarak 16. Depo alay─▒ g├Ânderildi.

Birliklerimiz gelir gelmez mevzilerini tahkim ettiler. ─░ngilizler Struma nehrinin denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ Orfone k├Ârfezindeki gemilerinin say─▒s─▒n─▒ artt─▒r─▒p, top at─▒┼člar─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼člard─▒. ─░ngiliz birlikleri 31 Ekim 1916 sabah─▒ taarruz ettiler. Kara Bay─▒r sava┼č─▒ diye an─▒lan bu sava┼čta ─░ngilizler yenilip geri ├žekildiler. ─░tilaf devletlerinin sald─▒r─▒lar─▒ kas─▒m ay─▒nda da s├╝rd├╝. ─░tilaf askerlerinin manast─▒r ┼čehrine girmesi S─▒rbistanÔÇÖ─▒n haritadan silinmesinden sonra itilaf devletleri a├ž─▒s─▒ndan b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒ gibi tan─▒t─▒ld─▒.┬á┬á Almanlar─▒n iste─či ├╝zerine Struma cephesindeki birliklerimiz kolordu seviyesine ├ž─▒kar─▒ld─▒. Bu ama├žla 20 kolordu te┼čkil edildi. Kolordu komutanl─▒─č─▒na Mirliva Abd├╝lkerim pa┼ča atand─▒. ─░stanbulÔÇÖda Albay Mahmut Beli─č komutas─▒nda 46.t├╝men haz─▒rland─▒. T├╝men mevcudu yakla┼č─▒k 13 bin ki┼čiydi. Bir tugay b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki T├╝rk Rumeli m├╝frezesiyle bu say─▒ 17 bine y├╝kseliyordu. Daha ├Ânce g├Ânderilen 50. T├╝menle beraber cephedeki T├╝rk askerleri say─▒s─▒ 30 bine ula┼č─▒yordu. G├Ânderilen takviye aral─▒k ay─▒n─▒n ilk haftas─▒nda DramaÔÇÖya ula┼čt─▒. 1917 Ocak ay─▒nda Rumeli m├╝frezesi manast─▒ra ula┼čt─▒.┬á┬á┬á Bat─▒ Avrupa cephesindeki alman taarruzlar─▒n─▒n sonu├žsuz kalmas─▒; ─░tilaf devletlerinin kaz─▒ taarruzlar─▒n─▒n ba┼čar─▒l─▒ ge├žmesi ├╝zerine almanlar 12 Aral─▒k 1916 da bir ate┼čkes ve bar─▒┼č denemesi yapt─▒lar. Ancak itilaf devletlerinin Almanlara, ┬ái┼čgal ettikleri topraklardan ├žekilmelerini ilk ┼čart olarak ├Âne s├╝rmeleri bu giri┼čimin neticesiz kalmas─▒na yol a├žt─▒.┬á┬á 1917 y─▒l─▒nda bu cephede kayda de─čer bir ├žat─▒┼čma olmad─▒─č─▒ halde, o y─▒l boyunca 30 bin askerlik se├žme bir kolordu cephede tutulmu┼č oldu.┬á┬á┬á Oysa do─ču AnadoluÔÇÖnun b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ Rus ordusunun i┼čgali alt─▒ndayd─▒. Irak cephesindeki zay─▒flat─▒lm─▒┼č 18. Kolordumuz Ba─čdatÔÇÖa do─čru ├žekiliyordu. Sina cephesindeyse ─░ngilizler El Ari┼čÔÇÖi a┼čm─▒┼č, Kud├╝sÔÇÖ├╝ ele ge├žirmeyi hedeflemi┼člerdi. Bu cephelerin acil takviyeye ihtiyac─▒ vard─▒. Bu s─▒rada bir kolordumuz da ─░ran i├žlerindeydi.┬á┬á┬á Enver pa┼ča AvrupaÔÇÖya g├Ânderdi─či birlikleri geri istiyordu. Amac─▒ bu birlikleri zor durumda oldu─ču cephelere g├Ândermekti. Ancak almanlar bu konuda a─č─▒r davran─▒yorlard─▒. Enver pa┼ča MakedonyaÔÇÖdaki birlikleri geri almak i├žin bizzat ba┼čkomutanl─▒─č─▒ ile birka├ž kez g├Âr├╝┼čm├╝┼čt├╝. Nihayet t├╝menlerin birisi i├žin izin ├ž─▒kt─▒. Kolordu kararg├óh─▒ 46. T├╝menle beraber ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝.┬á┬á Cephede kalan 80. T├╝mende 1917 y─▒l─▒ Nisan ay─▒ ortalar─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝. Oysa bu birliklere ihtiya├ž duyan Ba─čdat cephesi ├ž├Âkt├╝. Ba─čdat ─░ngilizlerin eline ge├žti.

Tugay seviyesindeki bir Osmanl─▒ m├╝frezesi Manast─▒r cephesinde g├Ârev yapm─▒┼čt─▒. G├Ârev i├žin Manast─▒r b├Âlgesinin se├žilmi┼č olmas─▒n─▒n b├╝y├╝k bir anlam─▒ vard─▒. Enver Pa┼ča, Resneli Niyazi Bey bu b├Âlgede sava┼čm─▒┼č ve burada da─ča ├ž─▒km─▒┼člard─▒. Bu karar, sadece duygusal nedenlerle al─▒nmam─▒┼čt─▒. Manast─▒r, Osmanl─▒ MakedonyaÔÇÖs─▒n─▒n en ├Ânemli kentlerinden biriydi. Buradaki askeri lisede Osmanl─▒ ve T├╝rk ordular─▒nda g├Ârev yapm─▒┼č ├žok say─▒da subay yeti┼čmi┼čti.

Bir tugay b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki bu m├╝frezenin kurulu┼čunda Enver pa┼ča ├Âzel bir ilgi g├Âsterdi. M├╝freze Komutanl─▒─č─▒na gen├ž bir kurmay subay olan Tophaneli Niyazi Bey atand─▒. M├╝frezeye 117. Alay, bir top├žu bataryas─▒, bir a─č─▒r makineli t├╝fek b├Âl├╝─č├╝, birer istihk├óm ve muharebe tak─▒m─▒, bir s├╝vari k─▒tas─▒ verilerek m├╝frezenin kendine yeterli olmas─▒ sa─članm─▒┼čt─▒. M├╝frezenin mevcudu 3600 ki┼čiydi. Yeni kurulan piyade alay─▒na yap─▒lan sancak t├Ârenine Enver pa┼ča bizzat kat─▒lm─▒┼č, m├╝frezeden zafer m├╝jdeleri bekledi─čini ifade etmi┼čti.

M├╝frezenin cepheye gidi┼či, Bulgarlar─▒n ├Âzellikle i┼či yava┼č almas─▒ndan dolay─▒ gecikti. Bulgarlar T├╝rklerin ve M├╝sl├╝manlar─▒n yo─čun oldu─ču bu b├Âlgeye asker g├Ândermemizden memnun olmam─▒┼člard─▒. Bunu sezen almanlar bu m├╝frezenin 11. Alman ordu komutanl─▒─č─▒ emrine girece─čini s├Âylemi┼člerdi. M├╝freze ├ťsk├╝pÔÇÖ├╝n g├╝neyindeki K├Âpr├╝l├╝ ┼čehrine topland─▒. Buras─▒n─▒n ├Âzel bir ├Ânemi vard─▒. Kurmay Binba┼č─▒ Enver Bey 10 Temmuz 1908 g├╝n├╝ burada Osmanl─▒ padi┼čah─▒na ba┼č kald─▒rarak me┼črutiyeti ilan eden yaz─▒y─▒ h├╝k├╝met kona─č─▒n─▒n ├Ân├╝nde okumu┼čtu. M├╝freze komutan─▒,┬á g├Ân├╝ll├╝ yaz─▒lmak isteyenlerin askere al─▒naca─č─▒n─▒ halkÔÇÖa duyurunca binlerce ki┼či ba┼čvurmu┼čtu. Ba┼čvuru say─▒s─▒n─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ m├╝freze komutan─▒n─▒ ┼ča┼č─▒rtm─▒┼č ve durumu ─░stanbulÔÇÖa bildirmi┼čti. M├╝freze ─░tilaf sava┼č u├žaklar─▒n─▒n taarruzuna ra─čmen Manast─▒r yak─▒nlar─▒ndaki PirlepeÔÇÖye ula┼čt─▒. M├╝freze Alman ordu komutanl─▒─č─▒n─▒n iste─či ├╝zerine, Ohri ve Prespa g├Âlleri aras─▒ndaki Frans─▒z taarruzuna kar┼č─▒ takviye olarak cepheye geldi. M├╝frezenin mevcudu kat─▒lan g├Ân├╝ll├╝lerle 4300 ki┼čiyi bulmu┼čtu. Sava┼č b├Âlgesinin yak─▒nlar─▒nda Enver pa┼ča gibi da─ča ├ž─▒kan Niyazi beyin do─čdu─ču Resne ┼čehri de bu b├Âlgeydi.

T├╝rklerin yo─čun oldu─ču bu b├Âlgeye bu b├╝y├╝kl├╝kte bir kuvvetin g├Ânderilmesinin ├Âzel bir ├Ânemi vard─▒. ─░ttihat ve terakki i├žinde Enver pa┼čan─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či bir grup balkan sava┼č─▒nda kaybedilen bu b├Âlgeyi unutmam─▒┼člard─▒. Bulgaristan sava┼ča girmedi─či i├žin, DimetokaÔÇÖy─▒ BulgaristanÔÇÖa b─▒raksak ta Almanlarla yap─▒lan gizli g├Âr├╝┼čmelerde, Bulgarlara S─▒rbistanÔÇÖdan, YunanistanÔÇÖdan toprak verilecek ve bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒nda da Bat─▒ Trakya Osmanl─▒ imparatorlu─čuna kat─▒lacakt─▒. Enver pa┼čan─▒n hayalleri sadece bu kadarla da kalm─▒yordu. Enver pa┼ča ─░ran d├óhil, ArnavutlukÔÇÖtan ├çin s─▒n─▒r─▒na, oradan kuzey AfrikaÔÇÖya, orta do─ču ve t├╝m Arap yar─▒m adas─▒n─▒ ─░ngiliz ve Frans─▒z emperyalizminden kurtar─▒p bir ─░slam ─░mparatorlu─ču kurmak istiyordu. Bu b├Âlgedeki yerel devlet├žikler de varl─▒klar─▒n─▒ koruyabilecekti. Enver pa┼ča bu ama├žla Te┼čkilat─▒ MahsusaÔÇÖy─▒ kurmu┼čtu. Te┼čkilat─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n m├╝frezeleri bu ama├žla balkanlar Arap yar─▒madas─▒, Kafkasya, ─░ran ve T├╝rkistanÔÇÖda faaliyet g├Âsteriyorlard─▒. Bu b├Âlgelerde ya┼čayanlar halklar i├žin, Osmanl─▒ bir umuttu. Enver Pa┼ča bildi─čimiz gibi, bu u─čurda m├╝cadeleyi ├Âlene kadar s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝. Sava┼čtan sonra Bol┼čeviklerle anla┼č─▒p ─░ttihad─▒ ─░slam Te┼čkilat─▒ÔÇÖn─▒ kurmu┼čtu.

M├╝frezemize d├Ânersek bu b├Âlgede b├╝y├╝k yararl─▒l─▒k g├Âsterdi. Alman ve Avusturya kuvvetleri Frans─▒z taarruzu kar┼č─▒s─▒nda da─č─▒lm─▒┼čken, yeti┼čen m├╝frezemiz kar┼č─▒ taarruzla Frans─▒z kuvvetlerini p├╝sk├╝rtm├╝┼čt├╝. Frans─▒z kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda farkl─▒ askerlerin bulundu─čunu ge├ž anlam─▒┼čt─▒. M├╝freze askerlerimizin ├╝niformalar─▒, alman ├╝niformalar─▒yd─▒. Giydikleri kalpaklardan ay─▒rt ediliyorlard─▒. Frans─▒zlar, bunlar T├╝rk diyerek, geri ├žekildiler. Sonraki g├╝nlerde Frans─▒zlar─▒n yapt─▒klar─▒ taarruzlarda netice vermemi┼čti.┬á┬á ─░lk saflarda s├╝rekli ├žarp─▒┼čan T├╝rk m├╝frezesi mevcudun ├╝├žte birini kaybetmi┼čti. Nisan ortalar─▒nda taarruzlar h─▒z─▒n─▒ kesip, mevzi sava┼č─▒na d├Ân├╝┼č├╝nce T├╝rk birliklerinin dinlendirilmesi i├žin ─▒srar etti. M├╝freze komutan─▒ Binba┼č─▒ Naz─▒m ba┼čvurusuna olumlu cevap alamay─▒nca bir telgrafla Enver Pa┼čaÔÇÖya ba┼čvurdu. Bunun ├╝zerine Enver Pa┼ča Alman Ba┼čkomutanl─▒─č─▒na ba┼čvurdu. Ancak b├╝t├╝n bu ba┼čvurular sonu├ž vermedi. Cephe ko┼čullar─▒ndan bunalan asker firar ederek ├ževredeki T├╝rk k├Âylerine ka├žmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Binba┼č─▒ Naz─▒m Bey g├Ârevinden ayr─▒ld─▒. Yerine Yarbay Ali (├çetinkaya) Bey tayin edildi. Ali Bey Enver Pa┼čaÔÇÖya g├Ânderdi─či raporda Naz─▒m BeyÔÇÖin hakl─▒ oldu─čunu bildirmi┼čti. Buna ra─čmen birli─čin geri ├žekilme iste─či g├Ârmezden gelindi. 23 Kas─▒m 1917de alman kara kuvvetleri LudendorfÔÇÖdan gelen bir telgrafla, birlik cephe gerisine al─▒nd─▒. Birlik yakla┼č─▒k iki bu├žuk ay dinlendirildi. Eksilen kadrosu takviye edildi. Birlik daha sonra tekrar cepheye s├╝r├╝ld├╝. Ancak cephede herhangi bir hareketlilik yoktu. Birli─čin komutanl─▒─č─▒na Sad─▒k Bey getirildi. May─▒s ay─▒ ba┼č─▒nda m├╝frezenin Romanya ├╝zerinden yurda d├Ânmesine karar verildi. Birlik 18. T├╝menin ard─▒ndan BatumÔÇÖa g├Ânderilecekti.

T├╝rk birli─činin b├Âlgeden ayr─▒lmas─▒ b├Âlgedeki T├╝rk M├╝sl├╝manlar aras─▒nda b├╝y├╝k ├╝z├╝nt├╝ yaratt─▒. Birliklerimiz i├žin Resne ve PirlepeÔÇÖde ├Âzel t├Ârenler yap─▒ld─▒. Birliklerimiz dua ve g├Âzya┼člar─▒ ile KafkasyaÔÇÖy─▒ kurtarmak i├žin BatumÔÇÖa gitti.

Birinci d├╝nya sava┼č─▒, ma─člubiyetimizle sona erdi. O g├╝nden bu g├╝ne, ge├žen y├╝z y─▒lda Balkanlardaki T├╝rk ve M├╝sl├╝man varl─▒─č─▒ eskiye oranla ├žok azald─▒. ─░kinci d├╝nya sava┼č─▒ ve sonras─▒nda ya┼čananlar, bask─▒lar, mecburi g├Â├žlere zorlanmas─▒ M├╝sl├╝man n├╝fusu iyice azaltt─▒. Balkanlar, T├╝rk askerini b├Âlgede yakla┼č─▒k 80-90 y─▒l sonra g├Ârd├╝. ┬áAma YugoslavyaÔÇÖn─▒n par├žalanma s├╝recinde ├ž─▒kan i├ž sava┼člarda bar─▒┼č g├╝c├╝ olarak.

1,064 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒