Ermeni Gailesi ve Tarihin ┼×ahitli─či

Ermeni Gailesi ve Tarihin ┼×ahitli─či

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r.
E-Posta: hilmiozden@gmail.com
Hilmi ├ľZDEN

ÔÇťERMEN─░ S├ťRG├ťN├ťN YAPILDI─×I 1915ÔÇÖTE DO─×U ANADOLU Rus i┼čgali alt─▒nda idi. 1917ÔÇÖde Rus ordular─▒ Bol┼čevik ihtilali nedeniyle ├žekilmek zorunda kald─▒lar. RUS ORDUSUYLA B─░RL─░KTE 1 M─░LYON ERMEN─░ KUZEYE ├çEK─░LD─░.ÔÇŁ ErmenilerÔÇÖin o d├Ânemde ─░stanbul d├óhil n├╝fuslar─▒ 1,5 milyon bile de─čildi.ÔÇŁ Prof. Dr. Kemal H. KARPAT (ABD Visconsin University Osmanl─▒ Tarihi B├Âl├╝m├╝ Kurucusu

 

G─░R─░┼×

ÔÇťBu yaz─▒ d├╝n de ve bug├╝n de T├╝rk Devletine ve T├╝rk Milletine g├Ân├╝lden ba─čl─▒, Ermeni vatanda┼člar─▒m─▒z─▒ tenzih ederÔÇŁ

├ťmit ├ľzda─č ve ├ľzcan Yeni├žeri, ÔÇťErmeni Psikolojik Sava┼č─▒ÔÇŁ isimli eserlerine ┼ču ithafla ba┼člarlar:
ÔÇť─░stiklal Harbi s─▒ras─▒nda ─░stanbul’da T├╝rk ─░stihbarat─▒ i├žin ├žal─▒┼čan ve Anadolu’ya adam ka├ž─▒ran PAND─░KYAN EFEND─░’ye, Anadolu’ya silah al─▒nmas─▒ i├žin Kuvva-i Milliyecilere kredi veren Osmanl─▒ Bankas─▒ M├╝d├╝r├╝ KERESTEC─░YAN EFEND─░’ye, T├╝rk ─░stihbarat─▒n─▒n vefakar bir par├žas─▒ olan BENL─░YAN EFEND─░’ye ve 10 A─čustos 1982’de Taksim Meydan─▒’nda ASALA ter├Âr├╝n├╝ protesto etmek i├žin kendisini yakan b├╝y├╝k T├╝rk Ermenisi ART─░N PEN─░K’in aziz an─▒lar─▒na ithaf olunur…ÔÇŁ
Ta┼čnak Partisi Genel Ba┼čkan─▒ Ovanes Ka├žaznuniÔÇÖnin ┼ču s├Âzleri de tarihe d├╝┼č├╝len ├Ânemli bir nottur:
ÔÇťK├Ât├╝l├╝klerden ┼čik├óyet etmek ve felaketlerimizin sebebini kendi d─▒┼č─▒m─▒zda aramak ac─▒kl─▒ bir durumdur; bu durum bizim mill├« karakteristik bir ├Âzelli─čimizdirÔÇŁ [2]

 

T├ťRK TAR─░H─░NDE ERMEN─░ GA─░LES─░

Eskiler, “Ermeni gailesi” diyorlard─▒. “Gaile” dert, s─▒k─▒nt─▒, keder, ├╝z├╝nt├╝, insan─▒ u─čra┼čt─▒ran, bezdiren s─▒k─▒nt─▒l─▒ i┼č demektir. Bir bak─▒ma “ba┼č a─čr─▒s─▒” hatta “ba┼č belas─▒”. Bu gailenin ge├žmi┼činde, Ermenilerin Osmanl─▒ Devleti’ne ihaneti var; d├╝┼čmana hizmeti var; Mehmet├ži─či arkadan han├žerlemesi var; masum M├╝sl├╝man k├Âyl├╝leri k─▒l─▒├žtan ge├žirmesi var ve de emperyalizmin b├╝t├╝n ├žirkin oyunlar─▒ var.[3]

“Ermeni sorunu, temeli 1774 K├╝├ž├╝k Kaynarca Anla┼čmas─▒’na kadar dayanan bir siyasal s├╝re├ž olarak g├Âr├╝lmez, Osmanl─▒’n─▒n Bat─▒ taraf─▒ndan payla┼č─▒lma sorunu ile ili┼čkisi kurulmaz, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒’ndaki Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒’ndan ba─č─▒ms─▒z ve Sevr Antla┼čmas─▒ ile Kurtulu┼č Sava┼č─▒ d─▒┼č─▒nda d├╝┼č├╝n├╝l├╝r (ise) …tabii ortal─▒kta ‘soyk─▒r─▒m’ iddialar─▒ndan ge├žilmez”[4]

21 Temmuz 1774 tarihli K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒’n─▒n VII. maddesi ┼č├Âyle ba┼čl─▒yordu: “Devlet-i Aliyemiz teahh├╝d ider ki H─▒ristiyan diyanetinin hakk─▒na ve kinisalar─▒na siyanet ide…” Bu madde Rusya’y─▒ T├╝rkiye’deki H─▒ristiyanlar─▒n koruyucusu durumuna getirdi. Rusya, ayr─▒ca, Beyo─člu’nda bir Ortodoks kilise yapma, eski bir kiliseyi onarma, bunlar─▒ kullanma, b├╝t├╝n bu konularda Osmanl─▒ H├╝k├╝meti kat─▒nda giri┼čimlerde bulunma hakk─▒ da elde etti. Bundan sonra Rus ├çarl─▒─č─▒, Kaynarca Antla┼čmas─▒’na dayanarak, Osmanl─▒ H─▒ristiyanlar─▒n─▒n “koruyucusu” rol├╝n├╝ ├╝stlendi ve Osmanl─▒ Devleti’nin i├ži┼člerine kar─▒┼čmaya ba┼člad─▒. Rusya i├žin bu antla┼čma, Osmanl─▒ Devleti’ni i├žerden de kar─▒┼čt─▒r─▒p par├žalaman─▒n ahdi dayana─č─▒ oldu. Bundan sonra Osmanl─▒ tebaas─▒ H─▒ristiyanlar, bu arada Ermeniler, kendilerini Rus ├çar─▒n─▒n tebaas─▒ gibi g├Ârmeye ba┼člad─▒lar. Daha 19. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda, gerek ─░stanbul’da, gerek Do─ču Anadolu’da bir├žok Osmanl─▒ Ermenisi, cebinde Rus pasaportu ta┼č─▒yordu. Gizli veya a├ž─▒k olarak Rus pasaportu elde etmi┼č olan Osmanl─▒ Ermenilerin say─▒s─▒ y─▒ldan y─▒la artt─▒. Bu Ermeniler, Rus emperyalizminin be┼činci kolu durumundayd─▒ ve her Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒nda Ruslara hizmet etme yoluna sapm─▒┼člard─▒r.[5]

Osmanl─▒ devletinin bat─▒l─▒ Hristiyan devletlerinin ha├žl─▒ zihniyetiyle ittifaklar─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒nda ad─▒m ad─▒m gerilemesi sonucu Rum, S─▒rp, Karada─č, Bulgar ve Romenler bat─▒dan estirilen milliyet ve Hristiyanl─▒k d├╝┼č├╝nceleriyle te┼čkilatlanmaya ba┼člad─▒lar. ─░lk olarak 1244 (1829) T├╝rk-Rus sava┼č─▒n─▒n sonunda Rumlar Yunan devletini kurdular. Ermeniler de bat─▒dan gelen milliyet d├╝┼č├╝ncelerinin esintisi, ha├žl─▒ zihniyetinin canlanmas─▒ ve Yunan ├Ârne─činin tesiriyle T├╝rk’├╝n bin y─▒ll─▒k ana yurdu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurma hayaline kap─▒ld─▒lar. Halbuki Ermeniler Anadolu’nun her yerine da─č─▒lm─▒┼č k├╝├ž├╝k az─▒nl─▒klar durumunda olmalar─▒na ra─čmen bu b├ót─▒l d├╝┼č├╝ncenin arkas─▒ndan y─▒llarca ko┼čtular ve h├ól├ó ko┼čmaktad─▒rlar.

(…Ermeniler ilk defa 1244 (1829) T├╝rk-Rus sava┼č─▒n─▒n do─ču cephesinde Ruslara k─▒lavuzluk ettiler. 1293 (1877-1878) T├╝rk-Rus sava┼č─▒nda Rus ordusu Erzurum’u ku┼čatt─▒─č─▒ bir s─▒rada, bir ka├ž bin Ermeni, halk─▒n ve ordunun manevi g├╝c├╝n├╝ k─▒rmak, bozgun ve panik ├ž─▒karmak i├žin harekete ge├žtiler.

Bu sava┼č Osmanl─▒ devletinin korkun├ž yenilgisiyle sonu├žlanm─▒┼č, Rus ordusu ─░stanbul’un yan─▒ ba┼č─▒ndaki AyastafonosÔÇÖ(Ye┼čilk├Ây)a kadar gelmi┼čti. Edirne’de bar─▒┼č g├Âr├╝┼čmeleri ba┼člam─▒┼čt─▒.

─░┼čte Ermeni meselesi bu g├Âr├╝┼čmeler s─▒ras─▒nda. Ermeni Patriki NersesÔÇśin idaresinde Edirne’deki Ermeni papazlar─▒n─▒n Rus ordusu Ba┼čkomutan─▒n─▒ g├Ârmeleri sonunda ortaya ├ž─▒kt─▒. Ermeniler, Ermeni meselesini Islahat yutturmacas─▒yla Ayastafonos Antla┼čmas─▒ÔÇÖna 16 nci madde olarak koydurdular. Daha sonra toplanan Berlin Kongresi de Ermeni meselesini Berlin antla┼čmas─▒n─▒n 61 inci maddesine ÔÇťIslahatÔÇŁ ad─▒yla koyarak kabul etti.

Bu 61 inci madde ile b├╝t├╝n Avrupa’n─▒n Hristiyan devletleri hep bir a─č─▒zdan Islahat bahanesiyle do─čuda ba─č─▒ms─▒z bir Ermeni devleti kurmak i├žin Osmanl─▒ devletini zorlamaya ba┼člad─▒lar. Berlin Antla┼čmas─▒ Ermenileri umutland─▒rd─▒. Hayal ettikleri Ermenistan beyli─čini daha do─črusu ba─č─▒ms─▒z ErmenistanÔÇÖ─▒ Anadolu’nun alt─▒ vilayeti: [Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbak─▒r, El├óziz ve Sivas ki; bug├╝nk├╝ idareye g├Âre: Erzurum, Erzincan, Sivas, Tokat, Malatya, Tunceli, Elaziz, Ad─▒yaman, Bing├Âl, Diyarbak─▒r, Siirt, Bitlis. Mu┼č, A─čr─▒, Van ve Hakk├óri vilayetleriyle Bayburt kazas─▒n─▒ i├žine alan Anadolu’nun yar─▒s─▒na yak─▒n demek olan on alt─▒ vilayet ile bir kaza demek] ile Kilikya (─░├žel, Adana, Kahraman Mara┼č, Gazi Antep, Urfa ve Mardin) ├╝zerinde kurmaya ├žal─▒┼čt─▒lar. 1878 den ikinci me┼črutiyetin ilan─▒na (1908) kadar yani Sultan II. Abd├╝lhamit Han─▒n saltanat─▒ Anadolu ve ─░stanbul’da bir├žok kanl─▒ ayaklanmalar ├ž─▒kard─▒lar. Ne yaz─▒k ki; bu ayaklanmalar─▒n eleba┼č─▒lar─▒ Hristiyan Avrupa devletlerinin himayesiyle cezaland─▒r─▒lamad─▒lar. 1908 den 1914 tarihine kadar da gizli ve a├ž─▒k komite faaliyetleri g├Âr├╝ld├╝. 1914ÔÇÖte Osmanl─▒ devletinin birinci d├╝nya sava┼č─▒na girmesi ├╝zerine Moskof ordular─▒yla i┼č birli─či ederek T├╝rk ordusunu arkadan vurmaya kalk─▒┼čt─▒lar.

K─▒r─▒m Sava┼č─▒’nda (1853-1856) Osmanl─▒ ve Avrupa Devletleri ittifak halinde RusyaÔÇÖy─▒ yendi. 1856’da Osmanl─▒ Devleti ve Avrupa ÔÇťB├╝y├╝kÔÇŁ Devletleri, Paris’te bar─▒┼č masas─▒na oturdular: ─░lgin├ž ve d├╝┼č├╝nd├╝r├╝c├╝d├╝r ki, Rusya’n─▒n 1774’te sava┼čla ald─▒─č─▒ K├╝├ž├╝k Kaynarca imtiyaz─▒n─▒n benzerini bu defa Bat─▒l─▒lar, 1856’da, dost ve m├╝ttefik olarak ald─▒lar! Bar─▒┼č konferans─▒ a├ž─▒l─▒rken dost ve m├╝ttefik ─░ngiltere ile Fransa, ├Ânce, Sultan Abd├╝lmecit’e bir ferman ├ž─▒kartt─▒rd─▒lar. 28 ┼×ubat 1856’da yay─▒mlanan bu fermanla Padi┼čah, M├╝sl├╝man, H─▒ristiyan ve Musevi tebaas─▒ aras─▒nda zaten ─▒rk ve din ayr─▒m─▒ g├Âzetmedi─čini tekrar vurgulay─▒p ilan etti. Bu belge, Islahat Ferman─▒ ad─▒yla tarihe ge├žmi┼čtir. Bu ferman yay─▒mlanmakla kalsayd─▒ iyiydi.

Fakat Islahat Ferman─▒, ─░ngiltere’nin ─▒srar─▒ ve bask─▒s─▒ ├╝zerine, Paris Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒na da ge├žirildi. B├Âylece ferman, bir Osmanl─▒ i├ž hukuk belgesi olmaktan ├ž─▒kt─▒, uluslararas─▒ bir belge halini ald─▒. Paris Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒, Islahat Ferman─▒’n─▒n yay─▒mlanmas─▒ndan bir ay sonra, 30 Mart 1856’da imzaland─▒.

Osmanl─▒ Devleti, Rusya, Avusturya, Fransa, ─░ngiltere, Prusya ve Sardinya taraf─▒ndan imzalanan bu antla┼čmaya Islahat Ferman─▒ ─░le ilgili bir madde kondu (Md. 9). Padi┼čah ferman─▒ Osmanl─▒ Devleti’nin bir i├ž i┼či oldu─ču halde uluslararas─▒ bir antla┼čmada buna yer verilmesi, hesap├ža, Rusya’n─▒n Osmanl─▒ i├ži┼člerine kar─▒┼čmas─▒n─▒ ├Ânlemek amac─▒n─▒ g├╝tm├╝┼čt├╝. Fakat Bat─▒l─▒ devletler bunu tam ters bi├žimde yorumlad─▒lar. Bu madde Rus m├╝dahalelerinin ├Ân├╝n├╝ kesmek ┼č├Âyle dursun, b├╝t├╝n B├╝y├╝k Devletlerin m├╝dahalelerinin ├Ân├╝n├╝ a├žt─▒. Bu antla┼čmaya dayanan Bat─▒l─▒ B├╝y├╝k Devletler de Rusya gibi Osmanl─▒ H─▒ristiyanlar─▒n─▒n “koruyuculu─ču” rol├╝n├╝ ├╝stlenmeye ve Osmanl─▒ Devleti’nin ─░├ži┼člerine kar─▒┼čmaya ba┼člad─▒lar.

─░ngiltere D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Lord J. Russel, ─░stanbul’daki ─░ngiliz B├╝y├╝kel├žisi Sir H. Buhver’e g├Ânderdi─či talimatta, “1856 Paris Antla┼čmas─▒, Bab─▒├óli’nin H─▒ristiyan tebaas─▒ ├╝zerinde b├«r tek devletin koruyuculu─ču yerine be┼č devletin ortak koruyuculu─čunu (collective protectorate) getirmeyi ├Âng├Ârm├╝┼čt├╝r.” diyordu.

ABD T├╝ccar─▒ ve Misyonerler

Biraz da ABD’ye bakal─▒m: Dikkat edildiyse, yukar─▒da an─▒lan B├╝y├╝k Devletler (D├╝vel-i Muazzama) grubu i├žinde ABD yoktur. Paris Antla┼čmas─▒’n─▒n alt─▒nda da ABD imzas─▒ yoktur. ├ç├╝nk├╝ o d├Ânemde ABD, Monroe Doktrini’ne uygun bir politika izliyordu. ABD Ba┼čkan─▒ James Monroe’nun (1758-1831) ad─▒yla an─▒lan bu doktrin, Avrupa devletlerini Amerika’n─▒n i├ži┼člerine kesinlikle kar─▒┼čt─▒rmamay─▒ ├Âng├Âr├╝yordu. Serpilmekte olan ABD, yeterince g├╝├žlenebilmek i├žin Avrupa devletlerini kendisinden uzak tutuyordu. Buna kar┼č─▒l─▒k kendisi de Avrupa i┼člerinden uzak duruyormu┼č ve Avrupa politikas─▒na kar─▒┼čm─▒yormu┼č gibi g├Âr├╝n├╝yordu. Ama ABD, epeydir Osmanl─▒ ├╝lkesini “ke┼čfetmi┼č” idi ve Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nu par├žalama s├╝recinden uzak kalamazd─▒, kalmayacakt─▒. Amerikal─▒, Osmanl─▒ H─▒ristiyanlar─▒, ├Âzelikle Osmanl─▒ Ermenileri gibi bir kozu sonuna kadar kullanacak, istismar edecekti; fakat bunu yaparken farkl─▒ bir y├Ântem izleyecekti.

Washington H├╝k├╝meti, Osmanl─▒ Ermenilerine el uzatma veya el atma i┼čini, bug├╝nk├╝ moda deyimiyle ÔÇťsivil toplum kurulu┼člar─▒na ve ├Âzel sekt├ÂreÔÇŁ havale etti; kendisi h├╝k├╝met olarak arka planda kalmay─▒ ye─čledi. Sivil toplum kurulu┼člar─▒ derken Amerikan misyoner ├Ârg├╝tlerini ve yard─▒m kurulu┼člar─▒n─▒ kastediyoruz; ├Âzel sekt├Âr de Amerikan t├╝ccar─▒ demektir. Amerikan Protestan misyonerleri Ermeniler aras─▒nda ger├žekten etkili oldular. Amerikal─▒ tarih├ži Joseph L.Grabill buna ÔÇťProtestan DiplomasisiÔÇŁ demektedir ve bu konuda dikkate de─čer bir kitap yay─▒mlam─▒┼čt─▒r.[6]

Evet, Amerika Birle┼čik Devletleri, Avrupa’dan ba┼čka bir yol se├žti: ├ľnce, misyonerleri ve t├╝ccar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla Osmanl─▒ ├╝lkesine girme ve Osmanl─▒ Ermenilerine el atma yolunu tuttu. 1810’da Boston’da kurulan d─▒┼ča d├Ân├╝k Amerikan misyoner ├Ârg├╝t├╝ American Board of Commissioners for Foreign Missions 1819’da T├╝rkiye’yi de program─▒na ald─▒. Ard─▒ndan 1830’da da Osmanl─▒ Devleti ile ABD aras─▒nda bir ticaret anla┼čmas─▒ yap─▒ld─▒ ve Osmanl─▒ topraklar─▒ hem Amerikan t├╝ccar─▒na hem de Protestan misyonerlerine a├ž─▒ld─▒ Amerikan misyoner ├Ârg├╝t├╝ “American Board…” taraf─▒ndan T├╝rkiye’ye g├Ânderilen Levi Parsons ve Pliny Fisk adlar─▒ndaki ilk Protestan misyonerleri, 14 Ocak 1820’de ─░zmir’e ├ž─▒kt─▒. Parsons, ─░zmir’e ├ž─▒kt─▒ktan az sonra, “Tanr─▒ÔÇÖn─▒n yard─▒m─▒yla, bu kudretli g├╝nah imparatorlu─čunu tamamen y─▒kacak bir sistem kurmaya” ant i├žti─čini yazd─▒.[7] “Kudretli g├╝nah imparatorlu─ču” dedi─či Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’dur. Amerikan misyonerleri, ta 1820’lerde, yani Mora’daki Yunan ayaklanmas─▒ g├╝nlerinde bu g├╝├žl├╝ kudretli Osmanl─▒ Devleti’ni y─▒k─▒p ortadan kald─▒rmay─▒ kafalar─▒na koymu┼člar.

Tam y├╝zy─▒l sonra, 1920’lere gelindi─činde, art─▒k Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun yerinde yeller esti─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Koskoca bir devlet sadece misyonerlerin ├žal─▒┼čmalar─▒yla elbette y─▒k─▒lamazd─▒. Ama Osmanl─▒ Devleti’nin y─▒k─▒l─▒┼č─▒nda Amerikan misyonerlerinin ve Osmanl─▒ Ermenilerinin de k├╝├ž├╝msenemeyecek bir pay─▒ oldu─ču ink├ór edilemez. Amerikan misyonerleri, 1820’den 1839’a kadar ─░stanbul, ─░zmir, Adapazar─▒, Bursa, Trabzon, Erzurum, Yozgat, Rumeli’de Samakov ve Beyrut gibi y├Ârelerde faaliyetlerini geli┼čtirdiler. 1831’de T├╝rkiye’de ilk resmi Protestan misyoner merkezi, Amerikal─▒ misyoner William Godell taraf─▒ndan ─░stanbul’da kuruldu. Godell’in ilk yapt─▒─č─▒ i┼člerden biri ─░ncil’in Ermeni harfleriyle T├╝rk├že olarak bas─▒lmas─▒n─▒ sa─člamak ve Ermeniler aras─▒nda ├žal─▒┼čmalar─▒ yo─čunla┼čt─▒rmak oldu. T├╝rkiye Ermenileri, evlerinde de kiliselerinde de T├╝rk├že konu┼čuyorlar, fakat Arap harflerini okumakta zorlan─▒yorlard─▒. Onun i├žin Ermenilere d├Ân├╝k ─░ncil kitaplar─▒, Ermeni harfleriyle T├╝rk├že olarak bas─▒ld─▒. Osmanl─▒ ├╝lkesinde unutulmaya y├╝z tutmu┼č Ermeniceyi dirilten, Ermenilere, Ermenice ├Â─čreten, Ermenice gramer ve s├Âzl├╝k kitaplar─▒n─▒ yazanlar misyonerler oldu.[8]

7 May─▒s 1830’da Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile ABD aras─▒nda Ticaret ve Seyrisefain Anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Anla┼čma ile ABD’ye “en ├žok kayr─▒lan ├╝lke” (en ziyade m├╝saadeye mazhar devlet) stat├╝s├╝ tan─▒nd─▒. Yani Amerikal─▒lara kapit├╝lasyonlardan azami ├Âl├ž├╝de yararlanma hakk─▒ tan─▒nd─▒. Ayn─▒ anla┼čma ile Amerikan t├╝ccar─▒na T├╝rkiye’de imtiyazl─▒ simsarlar (brokers) kullanma hakk─▒ bah┼čedildi. Ermeniler bak─▒m─▒ndan bu hak ├žok ├Ânemliydi. ├ç├╝nk├╝ bu haktan en fazla yararlananlar Rumlar ve Ermeniler oldu. Rumlar k─▒y─▒ b├Âlgelerinde, Ermeniler ise i├žerlerde etkili oldular. ├ľrne─čin ─░zmir liman─▒na bo┼čalt─▒lan Amerikan mal─▒n─▒ Harput’a kadar, Kars’a, Van’a kadar ula┼čt─▒ran upuzun zincir Ermenilerin tekeline ge├žti. Ve Ermeni simsarlar Amerikan t├╝ccar─▒n─▒n kanatlar─▒ alt─▒nda palazland─▒lar ve kendilerini Do─čulu Yankee’ler olarak g├Ârmeye ba┼člad─▒lar. Bu yeni yetme Osmanl─▒ Ermeni t├╝ccar─▒n─▒n bir aya─č─▒ art─▒k Atlantik ├Âtesindeydi.[9]

Amerika’ya G├Ânderilen Ermeni ├ľ─črenciler ve Ermeni G├Â├žleri

1848’de Osmanl─▒ H├╝k├╝meti, T├╝rkiye’deki Protestanlar─▒ ayr─▒ bir cemaat olarak resmen tan─▒d─▒. Amerikan Protestan misyonerleri en ├žok Ermeniler aras─▒nda ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č, bir├žok Ermeniyi Protestan mezhebine ├žekmi┼člerdi. ├ľteki Osmanl─▒ H─▒ristiyanlar─▒ ile Museviler ve M├╝sl├╝manlar ise din ve mezhep de─či┼čtirmeye, Protestan olmaya yana┼čmam─▒┼člard─▒. Protestanl─▒─ča ge├ženler hemen hemen yaln─▒z Ermenilerdi. 19. y├╝zy─▒l─▒n sonunda T├╝rkiye’deki Protestan Ermenilerin say─▒s─▒ 60.000’e ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu ├ži├že─či burnundaki Protestan cemaati ├╝zerine, yaln─▒z misyonerler de─čil, fakat ayn─▒ zamanda hem ─░ngiltere, hem de ABD h├╝k├╝metleri koruyucu kanatlar─▒n─▒ gerdiler.[10]

1840’larda misyonerler T├╝rkiye’den ABD’ye Ermeni ├Â─črenciler g├Ândermeye ba┼člad─▒lar. ─░lk g├Ânderilenler papaz olarak yeti┼čtirilmek ├╝zere Amerikan teoloji okullar─▒na ve teoloji fak├╝ltelerine yerle┼čtirildi. Daha sonra laik e─čitim i├žin de Ermeni gen├žleri Amerika’ya g├Ânderildi. Bu gen├žlerin bir b├Âl├╝m├╝ ├Â─črenimlerini tamamlay─▒p T├╝rkiye’ye d├Ând├╝, bir k─▒sm─▒ g├Â├žmen olarak Amerika’da kald─▒, ABD vatanda┼čl─▒─č─▒na ge├žti. Bunlar, ABD’de Ermeni g├Â├žmenlerinin ├Ânc├╝leri oldu, Ermeni kolonisinin ├žekirde─čini olu┼čturdu. ─░lerki y─▒llarda, Amerikal─▒larla i┼č tutan k├╝├ž├╝k Ermeni t├╝ccarlar─▒, onlar─▒n ard─▒ndan 1890’lara do─čru k├╝├ž├╝k esnaf, zanaatkar ve k├Âyl├╝ Ermeniler de dalga dalga Amerika’ya g├Â├ž etti. Ermeni gen├žleri ├Ânce bek├ór olarak gitti, ard─▒ndan evlenmek ├╝zere k─▒zlar Amerika’ya g├Ânderildi. 1900 ba┼člar─▒nda T├╝rkiye Ermenileri bir ├že┼čit “Amerikan s─▒tmas─▒na” tutulmu┼člard─▒; g├Â├žler ├žorap s├Âk├╝─č├╝ gibi artmaya ba┼člay─▒nca, Osmanl─▒ y├Ânetimi, baz─▒ y├Ârelerde n├╝fus azalmas─▒n diye g├Â├žleri k─▒s─▒tlayan tedbirler ald─▒. 1890-1900 aras─▒nda 12.000 kadar Ermeni Amerika’ya g├Â├ž etti. 1901’den sonra Amerika’ya Ermeni g├Â├žleri daha da h─▒zland─▒. 1908’de 3.300, 1910’da 5.500 ve 1913’te 9.355 Ermeni T├╝rkiye’den Amerika’ya g├Â├ž etti. ABD’de Ermeni kolonisinin n├╝fusu 50.000’i a┼čt─▒. K─▒sacas─▒, T├╝rkiye’den Amerika’ya Ermeni g├Â├ž├╝ -Amerikan misyonerlerinin ve T├╝rkiye ile “i┼č yapan Amerikan t├╝ccar─▒n─▒n da etkisiyle- 1915 tehcir olay─▒ndan 75 y─▒l ├Ânce ba┼člam─▒┼č ve 19. y├╝zy─▒l─▒n b├╝t├╝n ikinci yar─▒s─▒ boyunca ve ondan sonra da devam etmi┼čtir. Ermeni g├Â├žmenler, ABD’ye hal─▒, kilim g├Ât├╝r├╝rken T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ da g├Ât├╝rd├╝ler ve yayd─▒lar.[11]

Anadolu, 19. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde misyonerlerin ve yabanc─▒ konsolosluklar─▒n istilas─▒na u─čram─▒┼č durumdayd─▒. Ermenilerin ya┼čad─▒─č─▒ belli ba┼čl─▒ Anadolu ┼čehirlerinde ─░ngiliz, Amerikan, Rus, Frans─▒z vs. konsoloslar─▒ vard─▒. Misyonerler ve konsoloslar Anadolu’da mekik dokuyorlard─▒. Her biri Ermenilerin elinden tutuyor, onlar─▒ kendi taraflar─▒na ├žekiyordu.[12]

1877-1878 Sava┼č─▒ ve Osmanl─▒ Ermenileri

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒’ndan sonra Osmanl─▒ Ermenileri art─▒k yerlerinde duramaz oldular. ├ťst ├╝ste B├╝y├╝k Devletlere ba┼čvurup ├Âzerklik istemeye ba┼člad─▒lar. Hem Rusya’dan, hem de ─░ngiltere’den anlay─▒┼č, hatta destek g├Ârd├╝ler. ─░stanbul Ermeni Cemaati, Ocak 1878’de, Edirne’ye gelmi┼č olan Rus Ba┼čkumandan Vekili Grand├╝k Nikola’ya gizlice bir heyet g├Ânderdi ve hem Rus ├çar─▒na ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ bildirdi, hem de Ermeniler i├žin ├Âzerklik istedi. Orada bulunan General ─░gnatieff s├Âz verdi; yap─▒lacak bar─▒┼č antla┼čmas─▒na Ermenilerle ilgili bir h├╝k├╝m konacakt─▒. Ger├žekten 3 Mart 1978 g├╝n├╝ imzalanan Ayastefanos (Ye┼čilk├Ây) Antla┼čmas─▒’na Ermenilerle ilgili bir madde kondu; bu madde daha sonra Berlin Antla┼čmas─▒’na da girecekti.[13]

─░stanbul Ermeni Patri─či Nerses, 13 Nisan 1878’de ─░ngiltere D─▒┼či┼čleri Bakam Lord Salisbury’ye bir muht─▒ra yollad─▒. Patrik, Ermenilerin art─▒k M├╝sl├╝manlarla bir arada ya┼čayamayacaklar─▒n─▒ s├Âyleyerek, “T├╝rkiye Ermenistan─▒nda bir Hristiyan y├Ânetim” kurulmas─▒n─▒ istedi. “T├╝rkiye Ermenistan─▒” ile nerenin kastedildi─či ise pek belli de─čildi. ├ç├╝nk├╝ T├╝rkiye’nin ├že┼čitli yerlerinde Ermeniler ya┼č─▒yor idiyse de hi├žbir yerde bir Ermeni n├╝fus ├žo─čunlu─ču yoktu; t─▒pk─▒ bug├╝n Ermenilerin ya┼čad─▒─č─▒ Fransa’da veya ABD’de bir “Ermenistan” bulunmamas─▒ gibi. Patri─čin ba┼čvurusu da bo┼ča gitmedi. 4 Haziran 1878’de Osmanl─▒ Devleti ile ─░ngiltere aras─▒nda imzalanan K─▒br─▒s Antla┼čmas─▒’n─▒n birinci maddesinde Osmanl─▒ Ermenileriyle de ilgili ├Ânemli bir h├╝k├╝m yer ald─▒. T├╝rkiye bak─▒m─▒ndan bu h├╝k├╝m, K─▒br─▒s’─▒n y├Ânetiminin ─░ngiltere’ye b─▒rak─▒lmas─▒ kadar ├Ânemliydi, denilebilir: ├ž├╝nk├╝ bu h├╝k├╝m Ermeni gailesini kam├ž─▒lad─▒ ve Anadolu’yu Balkanla┼čt─▒rd─▒.[14]

Anadolu’yu kar─▒┼čt─▒r─▒p Balkanla┼čt─▒rmak i├žin Rusya ve ─░ngiltere yar─▒┼č i├žindeydi. Rusya Ermenilere bir ┼čey mi vaad ediyor, hemen ard─▒ndan ─░ngiltere de ayn─▒ vaatte bulunuyor. Rusya Ayastefanos Antla┼čmas─▒’na Ermenilerle ilgili bir madde mi koyuyor; ─░ngiltere de K─▒br─▒s Antla┼čmas─▒’na benzer bir h├╝k├╝m koyuyor. Birka├ž ay sonra bu iki B├╝y├╝k Devlet Berlin’de bulu┼čtular ve ├Âteki B├╝y├╝k Devletlerle birlikte 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒’na Ermeniler i├žin ortakla┼ča ┼ču h├╝km├╝ koydular (sadele┼čtirilmi┼čtir):

“Madde 61- Bab─▒├óli (yani Osmanl─▒ Devleti), Ermenilerin oturduklar─▒ vilayetlerin yerel ┼čartlar─▒ dolay─▒s─▒yla muhta├ž olduklar─▒ ─▒slahat ve d├╝zenlemeleri yapmay─▒ ve K├╝rtler ile ├çerkezlere kar┼č─▒ (Ermenilerin) emniyet ve huzurlar─▒n─▒ korumay─▒ taahh├╝t eder..”[15]

Berlin Antla┼čmas─▒’n─▒n alt─▒nda Avrupa B├╝y├╝k Devletlerinin hepsinin imzalar─▒ vard─▒. Yani Osmanl─▒ Ermenileri, art─▒k kendilerini B├╝y├╝k Devletlerin ortak korumas─▒ alt─▒nda g├Ârebilirlerdi ve ├Âyle g├Ârd├╝ler. Art─▒k Ermenileri tut tutabilirsen. Avrupa, Ermeni toplumuna bir “alt─▒n madeni” sunmu┼čtu. Bu madeni ├žal─▒┼čt─▒rmak art─▒k Ermenilere d├╝┼č├╝yordu. Mora’da Yunanl─▒lar ayaklanm─▒┼č, arkas─▒ndan bir devlet kurmu┼člard─▒. Filibe Sanca─č─▒nda Bulgarlar ayaklanm─▒┼č, bunun da ard─▒ndan bir Bulgar Prensli─či kurulmu┼čtu. ─░┼čte K─▒br─▒sl─▒ Rumlar da ─░ngiliz idaresine girmi┼člerdi. ├ľyleyse Ermenilere g├╝n do─čmu┼č demekti.[16]

Anadolu’da Yabanc─▒ Konsoloslar

Yabanc─▒ konsoloslar─▒n Anadolu’da Ermeniler aras─▒nda dola┼čmalar─▒ Ermenileri daha da kam├ž─▒lad─▒. Konsoloslar─▒n gezileri Ermenilere birer mesajm─▒┼č gibi alg─▒lan─▒yordu. Konsoloslar sanki Ermenilere “Ne duruyorsunuz, k─▒p─▒rdasan─▒za; Yunanl─▒lar─▒n ve Bulgarlar─▒n yapt─▒─č─▒n─▒ yapsan─▒za…” demek istiyorlard─▒. Ermeniler ├Âyle anl─▒yorlard─▒. Bir ├Ârnek: Adana Valili─či, 15 Aral─▒k 1879 g├╝n├╝ Dahiliye Nezaretine ┼čunlar─▒ yazd─▒ (sadele┼čtirilmi┼čtir):

“─░ngiltere Devleti taraf─▒ndan Adana’ya Konsolos Vekili olarak atanan Y├╝zba┼č─▒ Cooper’─▒n elinde bulunan fermanda kendisinin normal konsolos vekili olarak sadece ─░ngiltere vatanda┼člar─▒n─▒n i┼člerine bakmak ├╝zere tayin edildi─či a├ž─▒klanmakta iken, buraya geldi─činden beri mazlumlar─▒n koruyucusu ┼čeklinde g├Âr├╝n├╝p mahkemelerde davalar─▒n─▒ kaybeden ve t├╝ccar olan hak sahiplerinin verdi─či (ve) ┼čik├óyet i├žeren dilek├že ve ├Ânerileri kabul ederek kendilerine yard─▒m vaadetmektedir.’Bu davalara ni├žin b├Âyle karar verilmi┼č? ┼čeklinde savc─▒ya sorular sormak ve ┼čik├óyette bulunanlara Osmanl─▒ Devleti’nin idaresini k├Ât├╝leyip ─░ngiltere Devleti’nin adaletini ├Âverek kalpleri kazanmaya ├žal─▒┼čmak t├╝r├╝ndeki davran─▒┼člar─▒ tahamm├╝l s─▒n─▒r─▒n─▒ a┼čm─▒┼čt─▒r[17].

Gariptir ki ge├žen g├╝n benimle yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čmede, ÔÇťBu y├Âre halk─▒ fazlas─▒yla Rusya e─čilimli ve ─░ngilizlere so─čuk g├Âr├╝n├╝yorlar. ├ľzellikle M├╝sl├╝man halk pek uzak duruyor. Bunlar─▒ ─░ngilizlere ─▒s─▒tmak i├žin ne gibi ├Ânlemlere ba┼čvurmak gerekir?ÔÇŁ anlam─▒nda sorular sorup bir g├Âr├╝┼č bildirmemi istedi. ┼×imdi ise vilayeti gezmek istemektedir. Gitti─či yerlerde de burada g├Âsterdi─či davran─▒┼člar─▒ g├Âsterece─činden asla ┼č├╝phe yoktur. ┼×u s─▒ralar buran─▒n da K─▒br─▒s gibi ─░ngilizlere b─▒rak─▒laca─č─▒, konsolosun geli┼činin bu y├╝zden oldu─ču, Kozan, Zeytun, Dersim ve Van’─▒n Ermenistan ad─▒yla -Bulgaristan gibi- Ermeni bir valinin ├Âzerk y├Ânetimine verilece─či s├Âylentileri halk aras─▒nda yay─▒lmaya ba┼člad─▒. Bu geli┼čmenin Osmanl─▒ Devleti’nin hukuk ve ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin ne derecede zararl─▒ olup memleketin idare ve g├╝venli─čini bozaca─č─▒m taraf─▒n─▒za s├Âylemeye gerek yoktur. Ancak bu durum biraz daha s├╝recek olursa vatanda┼člar─▒n d├╝┼č├╝nceleri tamamen de─či┼čecek ve gelecekte vaziyet daha tehlikeli bir hal alacakt─▒r. Bunlara kar┼č─▒ nas─▒l hareket edilece─či hakk─▒nda elimde talimat olmamas─▒ dolay─▒s─▒yla bir taraftan sorumluluk korkusu ve di─čer yandan h├╝k├╝metin ┼čerefim koruma g├Ârevi beni karars─▒zl─▒k ve s─▒k─▒nt─▒ i├žinde b─▒rakmaktad─▒r. Hareket tarz─▒m─▒ belirlemek i├žin ayr─▒nt─▒l─▒ emirlerinizi istirham ederim. 17Aral─▒k 1879 [18]

Osmanl─▒ toplumunun i├ži i┼čte b├Âyle kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒. T├╝rklerle Ermenilerin aras─▒ b├Âyle a├ž─▒ld─▒. 1909’da Adana’da patlak veren Ermeni ayaklanmas─▒ ve T├╝rk-Ermeni vuru┼čmas─▒n─▒n tohumlar─▒ b├Âyle at─▒ld─▒. AdanaValisi, ─░ngiliz k─▒┼čk─▒rtmalar─▒n─▒n nereye varaca─č─▒n─▒, 30 y─▒l ├Ânceden haber veriyor: “Bu gidi┼čle memleketin g├╝venli─či bozulacak, vatanda┼člar─▒n d├╝┼č├╝nceleri tamamen de─či┼čecek ve ilerde daha tehlikeli bir hal alacak” diyordu. Yukardaki rapor sadece bir ├Ârnektir ve yaln─▒z Adana’daki ─░ngiliz Konsolos Vekili Cooper’m “sab─▒rlar─▒ ta┼č─▒ran” k─▒┼čk─▒rtmalar─▒yla ilgilidir. Anadolu’da onun gibi daha bir├žok yabanc─▒ konsolos vard─▒. Berlin Antla┼čmas─▒’n─▒n ard─▒ndan Anadolu’da mantar gibi yabanc─▒ konsolosluklar a├ž─▒ld─▒. Yaln─▒z ingiltere 10 kadar konsolosluk a├žm─▒┼čt─▒. Bunlar ┼ču ┼čehirlerdeydi: Adana, Ankara, Diyarbak─▒r, Erzincan, Erzurum, Halep, ─░zmir, Mu┼č, Sivas, Trabzon, Van.[19]

─░ngiliz konsolosluklar─▒ndan ba┼čka Rus, Frans─▒z, Amerikan, Alman, Avusturya ve ─░ran konsolosluklar─▒ da vard─▒. Ayr─▒ca ─░ngilizlerin Tebriz, Batum gibi Anadolu’ya yak─▒n yerlerde de konsolosluklar─▒ bulunuyordu. 1896 y─▒l─▒nda Erzurum’da alt─▒ yabanc─▒ konsolosluk vard─▒: Rus, ─░ran, Fransa, ─░ngiltere, ─░talya ve Amerika Birle┼čik Devletleri konsolosluklar─▒. ─░talyan konsoloslu─ču daha sonra kapand─▒, ├Âteki be┼č konsolosluk ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. 1878 Berlin Antla┼čmas─▒, Ermenilerin ya┼čad─▒─č─▒ yerlerde reform yap─▒lmas─▒n─▒ ├Âng├Ârm├╝┼čt├╝. Emperyalist B├╝y├╝k Devletler bu reformlar─▒ denetleyecekti. Anadolu’daki yabanc─▒ konsoloslar, emperyalist ├╝lkelerin g├Ârevlileriydi. Ermeniler 1887 y─▒l─▒nda H─▒n├žak, 1890 y─▒l─▒nda Ta┼čnaksutyun adl─▒ Ermeni ihtilal ├Ârg├╝tlerini kurmu┼člard─▒. Rusya Ermenileri taraf─▒ndan kurulmu┼č olan bu ├Ârg├╝tler 1890 ortalar─▒nda Anadolu’da kan d├Âkmeye ba┼člam─▒┼člard─▒. Tam bu s─▒ralarda Do─ču Anadolu’da yeni yeni yabanc─▒ konsolosluklar a├ž─▒ld─▒.[20]

“B├╝y├╝k Ermenistan” Hayali ve Ermeni Ayaklanmalar─▒

Ermeni ihtilalcileri, 1890’lardan ba┼člayarak, Anadolu’da kan d├Âkerek bir “B├╝y├╝k Ermenistan” hayalini hayata ge├žirmeye kalk─▒┼čt─▒lar. B├╝y├╝k Devletlere g├╝venerek b├Âyle bir maceraya at─▒ld─▒lar. Balkanlar’da ya┼čanan ac─▒lardan ibret alacaklar─▒ yerde, Balkan milliyet├žilerini ├Ârnek ald─▒lar. Yunanl─▒lar─▒n bir Megali ─░dea veya “B├╝y├╝k ├ťlk├╝” yani “B├╝y├╝k Yunanistan” emeli oldu─ču gibi, Ermeni ihtilalcileri de bir “B├╝y├╝k Ermenistan” h├╝lyas─▒na kap─▒ld─▒lar. Samsun-Mersin hatt─▒n─▒n do─čusunda kalan b├╝t├╝n Anadolu topraklar─▒n─▒ “Ermenistan” yapmak istiyorlard─▒! Buralarda ezici bir M├╝sl├╝man ├žo─čunluk ya┼čad─▒─č─▒n─▒ ise hi├ž hesaba katmad─▒lar.[21]

Berlin Antla┼čmas─▒’n─▒n ard─▒ndan ihtilalci Ermeni ├Ârg├╝tleri kuruldu: 1887’de H─▒n├žak ├Ârg├╝t├╝, 1890’da Ta┼čnak partisi sahneye ├ž─▒kt─▒. Hemen belirtelim ki, bu ├Ârg├╝tleri kuranlar Osmanl─▒ Ermenileri de─čil, Rusya Ermenileriydi. H─▒n├žak ├Ârg├╝t├╝, Rusya’n─▒n varl─▒kl─▒ Ermeni ailelerinin Avrupa’da okuyan ├žocuklar─▒ taraf─▒ndan ─░svi├žre’nin Cenevre ┼čehrinde, Ta┼čnak ├Ârg├╝t├╝ ise Tiflis’te kuruldu. Ama her ikisi de Osmanl─▒ Ermenilerini pe┼člerine tak─▒p Osmanl─▒’ya silah ├žekti. Osmanl─▒ topraklar─▒nda bir b├╝y├╝k Ermenistan kurma emeline kilitlendiler. Hi├žbiri Ruslara silah ├žekip Rus ─░mparatorlu─ču i├žinde ba─č─▒ms─▒z bir Ermenistan kurmaya kalk─▒┼čmad─▒. Ermeni ihtilalcileri veya komitac─▒lar, 1890’lardan ba┼člayarak y─▒llarca Anadolu’yu kana bulad─▒lar; t─▒pk─▒ y├╝z y─▒l sonra PKK ter├Âristlerinin yapt─▒klar─▒ gibi. ├ťst ├╝ste silahl─▒ Ermeni olaylar─▒, Ermeni ayaklanmalar─▒ ├ž─▒kar─▒ld─▒. Silahl─▒ eylemler imparatorluk payitaht─▒ ─░stanbul’a da ta┼č─▒nd─▒.[22]

─░stanbul’da, Galata semtindeki Osmanl─▒ Bankas─▒ silahl─▒-bombal─▒ bir Ermeni ├žetesi taraf─▒ndan bas─▒ld─▒. Hatta 1905 y─▒l─▒nda Sultan II. Abd├╝lhamit’e de suikast d├╝zenlendi. Ermeni ├žeteleri c├╝retk├órl─▒kta Balkan ├žetelerini bile geride b─▒rakt─▒lar. Balkan asilerinden hi├žbiri imparatorluk payitaht─▒ ─░stanbul’da eylem yapmaya, suikast eylemlerini Osmanl─▒ saray─▒na kadar ta┼č─▒maya c├╝ret edememi┼čti. Ermeni ├žeteleri bunlara da c├╝ret ettiler. Eylemleri ses getirdi, Avrupa’da ve Amerika’da yank─▒ yapt─▒. Yurtd─▒┼č─▒nda “M├╝sl├╝man T├╝rkler, masum H─▒ristiyan Ermenileri kesiyor” diye haks─▒z bir ha├žl─▒ propaganda kampanyas─▒ y├╝r├╝t├╝ld├╝; Osmanl─▒ y├Ânetimi ve T├╝rk halk─▒ karalanmak istendi.[23]

Ermeni ihtilalciler yanl─▒┼č hesap yapm─▒┼člard─▒. Anadolu’da kan d├Âk├╝nce, g├╝r├╝lt├╝ kopar─▒nca B├╝y├╝k Devletlerin Osmanl─▒ Devleti’ne sava┼č a├žacaklar─▒n─▒, gelip bu topraklarda bir Ermeni devleti kuracaklar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yor, taraftarlar─▒na da bu d├╝┼č├╝nceleri a┼č─▒l─▒yorlard─▒. Fakat evdeki hesap ├žar┼č─▒ya uymad─▒, Ta┼čnak komitac─▒lar─▒n─▒n beklentileri bo┼ča ├ž─▒kt─▒. Ermeniler i├žin sava┼ča girecek bir b├╝y├╝k devlet ├ž─▒kmad─▒. Komitac─▒lar yenildiler. Ama umutlar─▒n─▒ yitirmediler. ├ľzellikle Ta┼čnak komitesi, silahl─▒ m├╝cadele d├╝┼č├╝ncesinden hi├ž vazge├žmedi.[24]

Robert Kolejin kurucusu D.Hamlin, 23 Aral─▒k 1893’te, “Boston Congreationalist Journal” gazetesinde yay─▒nlanan mektubunda bir komitac─▒n─▒n a─čz─▒ndan amac─▒n─▒ a├ž─▒kl─▒yordu;

“─░mparatorlu─čun her yerinde ├Ârg├╝tlenen H─▒n├žak ├žeteleri M├╝sl├╝manlar─▒ yok etmek i├žin f─▒rsat g├Âzeteceklerdir. Bunun ├╝zerine kuduran M├╝sl├╝manlar, ayaklanarak savunmas─▒z Ermenilere sald─▒racaklar ve Rusya, “Hr─▒stiyanl─▒k ad─▒na ” memleketi i┼čgal edecektir!.. “

Olaylar:

1776’da Kahraman Mara┼č’─▒n Zeytun (S├╝leymaniye) il├žesinde, vergi ├Âdememek i├žin devlete ba┼čkald─▒rmak, bunun i├žin silaha sar─▒lmak, ┼čeklinde ba┼člar. Bu isyan zamanla geni┼čleyerek, jandarman─▒n ba┼č edemeyece─či ├Âl├ž├╝lere varm─▒┼č, g├Ânderilen askeri kuvvetle haz─▒rl─▒kl─▒ olarak ├žat─▒┼čmaya giri┼čilmi┼č, Rusya, Fransa, ─░ngiltere, sonu├ž olarak d─▒┼č mihraklar─▒n i┼če kar─▒┼čmas─▒yla tam bir siyasi kimlik kazanm─▒┼čt─▒r.

1804: Londra’da “Britsch and Foreign Bible Society” kuruluyor. G├Ârevleri Anadolu’ya misyoner g├Ândermektir. Fakat zamanla, bir taraftan Anadolu’ya k├Âkl├╝ bir ┼čekilde yerle┼čtikleri gibi, ├ľte yandan da Amerika’da “Ermenileri i┼čkenceler i├žinde inleten zalim T├╝rkler” propagandas─▒n─▒ yayarlar ve t├╝m olanaklar─▒ s─▒n─▒rs─▒z kullanarak, buna b├╝t├╝n Amerikal─▒lar─▒ inand─▒r─▒rlar.

1828:Ermenistan’─▒n Ruslar taraf─▒ndan kurulu┼ču; ─░ran’la Rusya, T├╝rkmen ├žay─▒ anla┼čmas─▒ sonucu, Erivan ve Nahcivan hanl─▒klar─▒ Rus y├Ânetimine ge├žer. Ruslar Erivan yak─▒nlar─▒ndaki AHIRKELEK kasabas─▒na 20.000 Osmanl─▒ Ermenisi, 20.000 Rus Ermenisi yerle┼čtirirler. ├çar kendini Ermenistan kral─▒ ve t├╝m Ermenileri de Rus ilan eder. Ruslar, Asya ile Anadolu T├╝rklerinin birle┼čmemesi i├žin gerek duyduklar─▒ bir engeli ger├žekle┼čtirmi┼člerdir.

1839: Edirne anla┼čmas─▒yla Ruslar, bug├╝nk├╝ s─▒n─▒rlar─▒m─▒za kadar Kafkaslarda egemendirler. Ermeniler, Islahat Ferman─▒, I. Me┼črutiyetin il├ón─▒ ve 1877-78 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ ile birlikte y├╝zy─▒llarca ekme─čini yedikleri ─░mparatorluk topraklar─▒nda toplu ve planl─▒ isyanlar ├ž─▒kartmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Islahat Ferman─▒ ile birlikte can ve mal g├╝venlikleri garanti alt─▒na al─▒nm─▒┼č olan Ermeniler, devletin en hassas yerlerindeki makamlarda g├Ârev alm─▒┼člard─▒r. Mill├« ┼čuurun hakim olmad─▒─č─▒ ─░mparatorlukta Adalet, Mill├« E─čitim, Bay─▒nd─▒rl─▒k, Maliye hatta D─▒┼či┼čleri (Hariciye) bakanl─▒klar─▒n─▒n ba┼č─▒na getirilmelerinde bir sak─▒nca g├Âr├╝lmemi┼čtir.

─░┼čte birka├ž ├Ârnek: Gabriel Noradunkyan Hariciye Bakan─▒ Agop Kazasyan Bay─▒nd─▒rl─▒k Bakan─▒, Obannes Sak─▒z, Hariciye Bakam M├╝ste┼čar─▒, Vaham Adalet Bakanl─▒─č─▒ M├╝ste┼čar─▒, Artin Dudya├«├« M├╝ste┼čar, Haruryan Dn├╗yan M├╝ste┼čar, Mant─▒k Azaryan Garabet Artin Dikran Akksenyan Yertvara Z├Âl─▒rap Hovsep Masakyan Dikran Tiagir Mihran KavafyanMil─▒ran B├╝z Ceraber ArtanM├╝ste┼čar Viyana B├╝y├╝kel├žisi, Br├╝ksel B├╝y├╝kel├žisi, Londra B├╝y├╝kel├žisi, Lahey B├╝y├╝kel├žisi, Berlin B├╝y├╝kel├žisi, Br├╝ksel B├╝y├╝kel├žilik M├╝st., Mill├« E─č. Bak. M├╝st., PTT Gen. M├╝d├╝r├╝… ┬á

─░┼čte ─░mparatorluk i├žinde sava┼čtan sava┼ča ko┼čan, uzun y─▒llar s├╝ren sava┼člardan sonra yurduna d├Ând├╝─č├╝nde b├╝t├╝n birikimlerinin yok oldu─čunu g├Âren, bu nedenle hi├ž bir birikime sahip olamayan ve daima yoksullu─ča m├óhkum olan T├╝rkler, di─čer tarafta b├╝y├╝k mevk├« ve servet sahibi olan ve prensler gibi ya┼čayan Ermeniler. ─░mparatorluk idaresinin kendilerine sa─člad─▒─č─▒ imk├ónlar ve imtiyazlarla, b├╝y├╝k bir serbesti i├žinde yurdun her yerinde k├╝t├╝phaneler a├žan, matbaalar kuran Ermeniler kendi dilleri ile kitap, dergi ve gazeteler de ├ž─▒karmakta idiler. Binlerce Ermeni genci y├╝ksek ├Â─črenim i├žin Avrupa’ ya g├Ânderilmi┼č, kafalar─▒ “T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒” ile doldurulmu┼č olarak ├╝lkeye d├Ânm├╝┼člerdir. Bu gen├žler ileride devleti b├Âl├╝p par├žalamaya y├Ânelik ├ž─▒kart─▒lan isyan ve ayaklanmalar─▒n haz─▒rlan─▒┼č─▒nda ve uygulanmas─▒nda b├╝y├╝k rol oynam─▒┼člard─▒r.

1853 y─▒l─▒nda kurduklar─▒ “Ermeni Maarif Cemiyeti”nde ileride kurmay─▒ planlad─▒klar─▒ Ermenistan devletinin anayasas─▒n─▒ dah├« haz─▒rlayan Ermeniler, 1862’de ─░lan edilen “Islahat Fermam”n─▒ gerek├že g├Âstererek 99 madde olarak haz─▒rlad─▒klar─▒ “Ermeni Mill├« Nizamnamesi”ni Osmanl─▒ H├╝k├╝meti’ne kabul ettirmi┼člerdir. Bu nizamnameye dayanarak, 140 milletvekilinden olu┼čan meclislerini kurmu┼člard─▒r. Bu meclis ├╝yelerinin 20’sini kilise mensuplar─▒, 40’n─▒ ta┼čradan gelenler, 80’ini de kilise cemaatleri taraf─▒ndan se├žilenler olu┼čturuyordu.

Bu meclisin 25 A─čustos 1862 tarihinde ─░stanbul’da yapt─▒─č─▒ ilk toplant─▒s─▒ndan sonra, kendi elimizle kurdurdu─čumuz ve b├╝y├╝k yetkiler ve ayr─▒cal─▒klar verdi─čimiz patrik ve patrikhane deste─či ve y├Ânlendirmesi ile Van’da “Van Kartal─▒”, Mu┼č’ta “Mu┼č Kartal─▒” ,─░stanbul’da “Ararat” dergilerini yay─▒nlayarak devaml─▒ “T├╝rk D├╝┼čmanl─▒─č─▒” ve “Ermeni Etnik Ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒” konusunu i┼člemi┼člerdir. ÔÇťBerlin Konferans─▒’na Ermeni meselesini g├Ât├╝ren ve 1866 y─▒l─▒nda Ermeni Meclisince Patrik se├žilen Ermeni ├žete ba┼č─▒ Hristiyan, yapt─▒─č─▒ konu┼čmada,”Ermenistan’─▒n ac─▒ ├žeken bir temsilcisiyim. Bu h├╝k├╝mette benden ├Âncekilerin yapt─▒─č─▒n─▒ yapmayaca─č─▒m. Benim yapacaklar─▒m Ermenilerin ve Ermenistan’─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesi olacakt─▒r!” diyebilmi┼čtir. Ayn─▒ d├Ânemde bir k├Âpek sadakatiyle hizmet ettikleri Rusya, ├ž─▒kard─▒─č─▒ bir kanunla Ermeni Patri─či’nin nas─▒l ├žal─▒┼čaca─č─▒n─▒ belirlemek amac─▒ ile 8 ki┼čiden olu┼čan bir meclis kurmu┼č, bu meclis ├╝yeleri ile patri─čin tay─▒n i┼čini do─črudan ├çar’a b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Patrikhanenin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ denetleyecek bir yetkili tayin edilmi┼č, Rus politikas─▒na ayk─▒r─▒ davrananlar─▒n ┼čiddetle cezaland─▒r─▒laca─č─▒ h├╝kme ba─članm─▒┼čt─▒r. Rusya’n─▒n bu ceza ve s├╝rg├╝nlerinden nasiplerini s─▒k├ža alan Ermeniler bunlardan asla s├Âz etmemektedirler. Kafkasya Genel Valisi Ga├╝tzin’in haz─▒rlay─▒p ├çar’a sundu─ču bir rapor da, Ermenilerin tek hedeflerinin ba─č─▒ms─▒z devlet kurmak, okul ve din├« m├╝esseselerini a├žmak ve idare etmek oldu─čunu bildirerek,”Bunlar (Ermeniler) Rusya i├žin fesat yuvas─▒ haline gelmi┼čtir” diyerek ├Ânlem al─▒nmas─▒n─▒ istemi┼č, bunun ├╝zerine ├çar, ├ž─▒kard─▒─č─▒ bir fermanla b├╝t├╝n Ermeni okullar─▒n da Rus├ža e─čitimi zorunlu k─▒lm─▒┼čt─▒r. Rusya Ermenilerin anlad─▒─č─▒ dilde konu┼čtu─ču i├žin de Osmanl─▒n─▒n basma gelenlerin kendi ba┼č─▒na gelmesini ├Ânlemi┼čti. 1850’den sonra, ─░ngiliz ve Amerikan diplomasisinin etkileriyle, Anadolu’nun ├žok say─▒da il├že ve kentlerine kadar girilerek, 436 kilise ve ┼×apel a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Misyoner ve mensuplar─▒n─▒n say─▒s─▒, 60.000 e y├╝kselmi┼č, Ermeniler i├žin 21 okulda 24.000 Ermeni genci yeti┼čtirilmi┼č, son defa da 9 kentte, ─░stanbul, ─░zmir, Merzifon, Kayseri, Tarsus, Mara┼č, Antep, Harput’ta 9 kolej a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Zengin i┼č adam─▒, Cr─▒stoper Robert ─░stanbul da bir kolej a├ž─▒lmas─▒ i├žin 400.000 dolar vermi┼čtir. Bu kolej halen ─░stanbul’da onun ad─▒n─▒ ya┼čatmaktad─▒r Robert Kolej!..

─░SYANLAR (1908’e kadar[25])

Sivas’ta ilk Ermeni ayaklanmas─▒1881, Erzurum olay─▒┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 1890, Kum Kap─▒ ayaklanmas─▒ 1890, Yozgat olay─▒1893, Tokat olay─▒ 1894, Kayseri olay─▒ 1894, Birinci Sason veya Talur├« ─░syan─▒1892, 1893, 1894, Babi-Ali bask─▒n─▒ 1895,

1311 – 1312 (1895-1896) y─▒llar─▒ndaki Ermeni ayaklanmalar─▒: ─░zmit, Ankara, Kayser, Diyarbak─▒r, Zeytun isyan─▒(Diyarbak─▒r olay─▒), 1896:Siverek, Lice, Silvan, Nusaybin,Palu,├žermik, Ergani, Adana 1895, mamuretilaziz (Elaz─▒─č) 1895, harput 1896, Malatya 1895, Arapgir 1895, Ad─▒yaman 1895, Halep 1895, Urfa,Antep1895

1908 ME┼×RUT─░YET─░NDEN SONRA ERMEN─░ ─░SYANLARI[26]

B─░R─░NC─░ ADANA ─░SYANI 1909, ZEYTUN 17.8.1914, FINDICIK(MARA┼×)temmuz1915, KOCAEL─░ VE SAKARYA, BURSA ─░ZM─░R, TRABZON SAMSUN ELAZI─×(HARPUT) ┼×ubat1914, ─░K─░NC─░ ADANA┼×UBAT 1914, S─░L─░FKE, YOZGAT BO─×AZLIYAN Eyl├╝l 1915,

BO─×AZLIYAN AYAKLANMASI

Yozgat’─▒n Bo─čazl─▒yan il├žesine ba─čl─▒ ├çakmak k├Ây├╝ ile Yazbir da─č─▒nda dola┼čan yetmi┼č ki┼čilik sil├óhl─▒ Ermeni e┼čkiyas─▒, Ankara’n─▒n B├ól├ó, Haymana hudutlar─▒ndaki Yeknam ormanlar─▒nda sil├óhl─▒ ve say─▒ca fazla Ermeni ├žeteleri, (Bo─čazl─▒yan─▒n Culhal─▒ k├Ây├╝ ├ževresinde Kozas mevkiinde Kayserinin Everek (Develi) Ermenileri taraf─▒ndan y├Âneltilen birka├ž kola ayr─▒lm─▒┼č ├╝├žy├╝z kadar sil├óhl─▒ Ermeni ├žetesi g├Âr├╝ld├╝.

Yine Yozgat’─▒n Kumkuyu k├Ây├╝nde saklanm─▒┼č ├╝├žy├╝z sil├óhl─▒ Ermeni ├žetesi 2 Eyl├╝l 331 (1915) g├╝n├╝ ├ževredeki T├╝rk k├Âylerini ate┼če verdiler. ├ľzel olarak in┼ča edilmi┼č siperlerden, mazgal deliklerinden asker ve jandarmalar ├╝zerine ate┼č a├žt─▒lar. Cat-Kebir k├Ây├╝ orman─▒na s─▒─č─▒nm─▒┼č sekiz y├╝ze yak─▒n sil├óhl─▒ Ermeni orman i├žindeki Akda─č ge├židinde ├Ânce haz─▒rlad─▒klar─▒ siperlerden asker, jandarma ve ─░sl├óm ahaliye kar┼č─▒ taarruz ettiler. G├╝nlerce s├╝ren ├žarp─▒┼čmalardan sonra K─▒z─▒lcaova’ya do─čru ka├žt─▒lar.

1.D├╝nya sava┼č─▒ndan sonra, Bo─čazl─▒yan kaymakam─▒ olan Kemal Bey Ermeni tehcirinden su├žland─▒r─▒ld─▒. Damat Ferit Pa┼ča h├╝k├╝meti Ermenileri ho┼čnut etmek ve itil├óf devletlerine ho┼č g├Âr├╝nmek i├žin Bo─čazl─▒yan kaymakam─▒ Kemal beyi sadece h├╝k├╝metin verdi─či emirleri yerine getirmekten ba┼čka bir g├╝nah─▒ olmayan su├žsuz bir T├╝rk memurunu Ermeni tehcirinden su├žlu sayarak Harp divan─▒na g├Ânderdi. Nemrut Mustafa Pa┼ča ad─▒ndaki vicdans─▒z─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki Harp divan─▒ Bo─čazl─▒yan kaymakam─▒ Kemal beyin as─▒larak idam─▒na karar verdi.

H├╝k├╝m 8 Nisan 1919 Sal─▒ g├╝n├╝ Beyaz─▒t meydan─▒nda infaz edildi. Asker├« T─▒bbiye ├Â─črencileriyle ─░stanbul Dar├╝lf├╝nun ├Â─črencileri Kemal BeyÔÇÖin SirkeciÔÇÖden Kad─▒k├Ây├╝ÔÇÖne istimbotla nakledilen cenazesine ba─čl─▒l─▒k g├Âsterisi yapt─▒lar.

Cenaze ┼čehidin Moda’daki evinde g├Ât├╝r├╝ld├╝. Cenaze merasimi 10 Nisan 1919 Per┼čembe g├╝n├╝ yap─▒l─▒rken e┼či g├Âr├╝lmemi┼č bir g├Âsteri yap─▒ld─▒: Cenaze Kad─▒k├Ây karakolunun ├Ân├╝nden ge├žerken karakoldaki vazifeliler bayra─č─▒ yar─▒ya indirip sel├óm durdular. Cenazenin ge├žti─či yollarda kalabal─▒k halk, asker, ├Â─črenciler g├Âzya┼člar─▒yla rahmetli Kemal beyin cenazesini sel├ómlad─▒lar. B├Âylece T├╝rk milleti Damat Ferit pa┼čan─▒n h─▒yanetini protesto etmi┼č oldu.

Halep vilayetindeki ayaklanmalar 1916, Urfa 1915, Kayseri 1918, Sivas1914, ┼×ebinkarahisar(Giresun)1915, Diyarbak─▒r1915, Erzurum, Erzincan, Mu┼č, Bitlis 1914, Van Nisan1915.

VAN’LI K├ť├ç├ťK KAHRAMANLAR[27]

Ordumuzun Ruslar─▒ ─░ran s─▒n─▒r─▒ndan ├Âteye kadar s├╝r├╝p ├ž─▒karmas─▒yla Van’da eski ne┼čeli ve sevin├žli g├╝nler geri gelmi┼čti. Ne yaz─▒k ki bu ne┼če ve sevin├ž uzun s├╝rmedi. Sar─▒kam─▒┼č’taki fel├óketin haberi eski keder ve matem g├╝nlerini geri getirdi. Bu fel├óket haberinden birka├ž g├╝n sonra Ruslar─▒ ─░ran s─▒n─▒r─▒n─▒n ├Âtesine s├╝r├╝p ├ž─▒karan kahraman jandarma t├╝meninin cephanesinin bitmek ├╝zere oldu─ču haberi geldi.

Karak─▒┼č b├╝t├╝n ┼čiddetiyle s├╝r├╝yordu. Her taraf iki metre kal─▒nl─▒─č─▒nda karla kapl─▒, yollar, ge├žitler kapal─▒ oldu─čundan hayvan veya her hangi bir nakil vas─▒tas─▒n─▒n yola ├ž─▒kar─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildi. ├ľyleyse kal─▒n kar her taraf─▒ kaplam─▒┼č ki hayvanlar─▒n dahi y├╝r├╝mesi imk├óns─▒z. T├╝menin ihtiyac─▒ olan cephaneyi insan s─▒rt─▒nda 120 km. ye ta┼č─▒maktan ba┼čka ├ž─▒kar yol yok. Halbuki ┼čehirde ihtiyar, kad─▒n ve ├žocuklardan ba┼čka kimse kalmam─▒┼čt─▒.

┼×ehir m├╝dafaa meclisi valinin ba┼čkanl─▒─č─▒nda topland─▒. Uzun tart─▒┼čmalardan sonra 12-17 ya┼člar─▒ aras─▒ndaki ├Â─črencilerden ba┼čka bu i┼či yapacak kimsenin bulunmad─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒. ├ľ─črenci velilerinin de izni al─▒nmak ┼čart─▒yla jandarma t├╝menine istedi─či cephaneyi g├Ât├╝rmelerine karar verildi. 120 ├Â─črenci s─▒rtlar─▒ndaki cephane y├╝kleriyle cepheye do─čru yola ├ž─▒kt─▒lar. Bu ├Â─črencileri yolda Ermeni bask─▒n─▒ ve di─čer tehlikelerden korumak i├žin 18 jandarma da yanlar─▒na muhaf─▒z olarak verildi.

├ľ─črencilerin bu y├╝ce vatan perverli─čini g├Âren a┼čiretler de bunlara kat─▒ld─▒lar. K├╝├ž├╝k kahramanlar y├╝klerini cepheye ula┼čt─▒rd─▒ktan sonra geriye d├Ân├╝┼č ba┼člad─▒, iki g├╝nl├╝k y├╝r├╝y├╝┼č olays─▒z, normal ge├žti. ├ť├ž├╝nc├╝ g├╝n ├çuh da─člar─▒nda amans─▒z f─▒rt─▒na ba┼člad─▒. Bu amans─▒z f─▒rt─▒na zavall─▒ k├╝├ž├╝k kahramanlar─▒n fel├óketi oldu. Van’dan yola ├ž─▒kan 120 ├Â─črenciden ancak 10’u ayakta 30’u da hasta sedyeler ├╝zerinde ┼čehire d├Ânebilmi┼čti. 80 ├Â─črenci korkun├ž f─▒rt─▒nadan karlar aras─▒nda can vermi┼čti.

Ba┼čta vali olmak ├╝zere b├╝t├╝n ┼čehir halk─▒ (Ermeniler hari├ž) bu peri┼čan kafileyi ┼čehrin giri┼č yerinde kar┼č─▒lad─▒lar. Hastahaneler cepheden gelen yaral─▒larla dolu idiler, k├╝├ž├╝k hastalar─▒ evlerinde bakmakta imk├óns─▒zd─▒. B├╝y├╝cek bir ev bo┼čalt─▒p hastahaneye ├ževrildi. Doktorlar─▒n gayret, dikkat ve ihtimamlar─▒na ra─čmen ne yaz─▒k ki k├╝├ž├╝k kahramanlar─▒n bir├žo─čunu kurtarmak m├╝mk├╝n olmad─▒, ─░ran i├žlerindeki cepheye cephane g├Ât├╝rmek i├žin Van’dan yola ├ž─▒kan bu k├╝├ž├╝k kahramanlardan ancak 20-25 i kurtar─▒labilmi┼č di─čerleri, vatanlar─▒ nam─▒na ┼čehit olmu┼člard─▒.

Ermenilerin T─▒mar ayaklanmas─▒:

T─▒mar, Van ile Erci┼č aras─▒nda bucak merkezidir. K├╝├ž├╝k kahramanlar─▒n ac─▒s─▒ unutulmadan, ana babalar─▒n─▒n ve b├╝t├╝n Vanl─▒ M├╝sl├╝manlar─▒n kalplerindeki s─▒z─▒ b├╝t├╝n ┼čiddetiyle taptaze dururken 18 ┼×ubat 1915 de T─▒mar buca─č─▒na ba─čl─▒ Esrisin k├Ây├╝ndeki Ermenilerin ayakland─▒lar

Geva┼č ayaklanmas─▒: Ermeniler 24 ┼×ubat 1915 tarihinde ikinci bir isyan ├ž─▒kard─▒lar.

├çatak (┼čitok) ayaklanmas─▒: ├çatak Ermenileri 12 Nisan 1915 tarihinde ├Âncekilerden daha ┼čiddetli bir ayaklanma ├ž─▒kard─▒lar

ERMEN─░LER─░N VAN AYAKLANMASI.[28]

G├╝nler ge├žip Rus ordusu Vana do─čru ilerledik├že Ermeniler daha sald─▒rgan oluyorlard─▒. Komitelerin ├žok ├Ânceden – ┼čahs├« m├╝dafaa pl├ón─▒ – ad─▒nda g├Ânderdikleri gizli talimat uyar─▒nca Ermeni k├Âyl├╝ler Van’a yerle┼čmi┼čler, say─▒ca T├╝rklerden ├žok fazla olmu┼člard─▒.

Vali, Ermenilerin ani bir bask─▒n─▒ sonucu bu zavall─▒ ├žaresiz T├╝rklerin b├╝y├╝k katliamla yok edilmelerinden korkuyordu. Bu g├Âr├╝n├╝r tehlikeyi ├Ânlemek i├žin valinin ba┼čkanl─▒─č─▒nda toplanan ┼čehir m├╝dafaa meclisi a┼ča─č─▒daki karar─▒ alm─▒┼čt─▒.

Karanl─▒k bas─▒nca T├╝rk halk─▒na silah ve cephane da─č─▒t─▒m─▒ yap─▒lacakt─▒.

Yirmi┼čer ki┼čilik ├╝├ž milis m├╝frezesi geceleri ┼čehirde devriye gezecektir.

Namaz vakitlerinde M├╝sl├╝manlar─▒n bir taarruzla kar┼č─▒la┼čmamalar─▒ i├žin, camilerin kap─▒lar─▒nda n├Âbet├žiler bulundurulacakt─▒r.

Ayaklanma s─▒ras─▒nda g─▒da maddeleri bulunamayaca─č─▒ndan halk─▒n bir ka├ž g├╝nl├╝k g─▒da maddesi biriktirmesi gerektir.

Kuyu ve ├že┼čmelere Ermenilerin zehir d├Âkmeleri ihtimali g├Âz ├Ân├╝ne alarak birka├ž g├╝nl├╝k ihtiyat su bulundurulacakt─▒r.

Ermenilerin, evlerine kundak sokarak yang─▒n ├ž─▒karmalar─▒ ihtimaline kar┼č─▒ itfaiye haz─▒r durumda bulundurulacak, evlerde yang─▒n s├Ând├╝recek kum ve su haz─▒r bulundurulacakt─▒r.

Sokaktan bomba veya kur┼čun at─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n pencere kenarlar─▒na yatak yap─▒lmayacakt─▒r.

Geceleri pencere ve kap─▒lar kapal─▒ olacak kap─▒lar─▒n arkas─▒na kol demiri veya a─ča├ž dayanacakt─▒r.

Yang─▒n, bask─▒n, isyan hareketlerini g├Ârenler vakit ge├žirmeden olay─▒ h├╝k├╝mete haber verecekler.

Gece soka─ča ├ž─▒kma yasa─č─▒ konuldu─ču zaman herkes bu yasa─ča s─▒k─▒ca ba─čl─▒ olacakt─▒r.

Valinin ba┼čkanl─▒─č─▒nda ┼čehir m├╝dafaa meclisinin ald─▒─č─▒ bu karar─▒ uygulamaya ba┼člayaca─č─▒ g├╝n├╝n ilk saatlerinde, yar─▒ ayd─▒nl─▒─č─▒n ba┼člad─▒─č─▒ bir zamanda Ermeniler ├ž─▒kard─▒klar─▒ yang─▒nlarla ayaklanmaya kalk─▒┼čm─▒┼člard─▒.

Ermeniler, yang─▒n ve karga┼čal─▒ktan faydalanarak ilerleyip Ulu cami ├ževresine giden yollar─▒ kesip buradaki M├╝sl├╝manlar─▒ ├žembere alm─▒┼člard─▒. Halk bu semte do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒. Ermeniler ate┼č a├žt─▒lar. ├ľnceden siperlere yerle┼čmi┼č, Ermenilerin pencere ve mazgallar─▒nda yapt─▒klar─▒ ate┼čten bir ad─▒m ilerlemek imk├ón─▒ yoktu.

Ermeniler, ilk olarak biri birinden olduk├ža uzak bulunan h├╝k├╝met binas─▒, postahane, Osmanl─▒ Bankas─▒ ve D├╝yun-u Umumiye binalar─▒n─▒ kundaklay─▒p yang─▒n ├ž─▒kard─▒lar.

Yang─▒nlar halk─▒ ┼ča┼č─▒rtt─▒. Bir anda sokaklar ┼ča┼čk─▒n ne oldu─čunu ve olaca─č─▒n─▒ kestiremeyen heyecanl─▒ insanlarla dolmu┼čtu. Atl─▒ itfaiye mensuplar─▒ yang─▒n yerine gelince mevzilenmi┼č Ermeniler halka ate┼č a├žt─▒lar. Asker ahali biri birine kar─▒┼čt─▒. Korkun├ž bir panik ba┼č g├Âsterdi. Yaral─▒lara, ayakalt─▒ndaki cesetlere bakan kalmam─▒┼čt─▒.

Van’da b├Âylesine ├žetin bo─čazla┼čmalar olurken Vanl─▒lar Valinin istedi─či yard─▒mc─▒ birlikleri d├Ârt g├Âzle bekliyorlard─▒. En ge├ž ak┼čama veya yar─▒n sabaha kahraman askerlerimizin Van’a gelecekleri hesaplan─▒yordu. Sabah─▒n erken saatlerinde m├╝frezenin yeti┼čti─či ┼čehre girmek ├╝zere oldu─ču haberi yay─▒ld─▒.

B├╝t├╝n umutlar─▒n─▒ kahraman askerlerimize ba─člam─▒┼č ┼čehrin M├╝sl├╝man halk─▒ ├žoluk, ├žocuk, kad─▒n, ihtiyar m├╝freze g├Âz├╝kt├╝. Halk ├ž─▒lg─▒nca askerleri alk─▒┼čl─▒yor, selaml─▒yor, sevin├ž g├Âz ya┼člar─▒ d├Âk├╝yordu. Birlik durdu. Birden bire silahlar─▒n─▒ halk─▒n ├╝zerine ├ževirdiler. Rastgele ate┼če ba┼člad─▒lar. ├ľlen yaralanan, ka├žarak biri birini ├ži─čneyerek ezen insanlar birbirine kar─▒┼čt─▒. Feryat, a─člama s─▒zlama tam bir ana baba g├╝n├╝ idi..

Bu kanl─▒ ve al├žak├ža davran─▒┼č─▒n bir Ermeni plan─▒ oldu─ču anla┼č─▒ld─▒. Ermeni ├žetecileri T├╝rk askeri k─▒l─▒─č─▒nda ┼čehre do─čru y├╝r├╝yecekler, ┼čehirde ├Ânceden T├╝rk askeri geliyor, diye s├Âylenti ├ž─▒kar─▒lacak. M├╝sl├╝man halk─▒n g├╝nlerce can ve g├Ân├╝lden bekledi─či T├╝rk askerini kar┼č─▒layaca─č─▒ hemen hemen b├╝t├╝n Vanl─▒lar─▒n kad─▒n, ihtiyar ve ├žocuklar─▒yla askeri kar┼č─▒layacaklar─▒ ┼č├╝phesiz. B├Âylece sivil halk─▒ m├╝dafaas─▒z d├╝z bir ovada yakalay─▒p yok etmek y├╝reklerinde y─▒llarca besledikleri intikam─▒ almak.

Rus ordusu ├žok yakla┼čm─▒┼čt─▒. 15 May─▒s 1915 tarihinde Ruslar─▒n Van’a girebilecekleri hesaplan─▒yordu. G├Â├žme imk├ón─▒ olmayanlar─▒n emniyetini sa─člamak. Ermenilerin intikam ve canavarl─▒klar─▒ndan korumak i├žin Ruslarla g├Âr├╝┼čmeler yap─▒ld─▒ ise de bir sonu├ž elde edilemedi. Rus kazaklar─▒ Muradiye ├╝zerinden ilerlerken M├╝sl├╝manlar─▒ k─▒l─▒├žtan ge├žirmeye, Ermenilerden de daha zalim ve insafs─▒z katliamlara ba┼člad─▒lar. Bu canavarlardan zorlukla canlar─▒n─▒ kurtarabilenler Van’a s─▒─č─▒nd─▒lar 14 May─▒s 1915 te Van bo┼čalt─▒lmaya ba┼čland─▒. Muradiye’den gelen g├Â├žmenler, bo┼čaltmay─▒ daha da zorla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒. ┼×ehrin bo┼čalt─▒lmas─▒ Ermenileri cesaretlendirdi. Gece ├ž─▒k─▒┼č hareketi yapt─▒lar. Can─▒ a─čz─▒na gelmi┼č M├╝sl├╝man halk Ermeniler ├╝zerine ├Âylesine bir h├╝cuma ge├žtiler ki; ak─▒llara durgunluk veren bu ┼čahlan─▒┼č kar┼č─▒s─▒nda Ermeniler, b├╝y├╝k kay─▒plar vererek tekrar inlerine d├Ânmek zorunda kald─▒lar.

Rus ordusu Ercek’e vard─▒ktan sonra yelpaze ┼čeklinde da─č─▒l─▒p ilerlemeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Rus ordusunu durduracak hi├žbir kuvvet kalmam─▒┼čt─▒. Art─▒k bu durum Van’─▒ savunman─▒n hem imk├ón─▒ hem de manas─▒ kalmam─▒┼čt─▒. Van’─▒n bo┼čalt─▒lmas─▒na kalk─▒┼č─▒ld─▒.

Halk─▒n hicrete haz─▒rlanmas─▒ i├žin tell├óllarla ilan yap─▒ld─▒. ┼×ehir az zamanda ma─čara halini ald─▒. Halk─▒n bir k─▒sm─▒ son nefesine ve son kur┼čunlar─▒na kadar ┼čehirlerini savunmak istiyorlard─▒. Halka bu karar─▒ndan d├Ând├╝rmek i├žin vilayet├že pek ├žok ├žaba harcand─▒ysa da pek az─▒ d├Ând├╝.

M├╝sl├╝manlar, Van’dan ayr─▒l─▒rken ak┼čam g├╝ne┼činin k─▒zg─▒nl─▒klar─▒na kar─▒┼čan korkun├ž yang─▒n─▒n alevlerini g├Ârd├╝ler. Ermeniler Van’─▒ yakm─▒┼člard─▒.

Ermeniler, Van’─▒n Rus ordusu taraf─▒ndan i┼čgalini kendileri i├žin zafer sayd─▒lar. D├╝nyan─▒n her taraf─▒nda ┼čenlikler d├╝zenlediler. Bayram ettiler. Gazetelerde uzun uzun makaleler yay─▒nlad─▒lar. Ruslarla birlik olduklar─▒n─▒, Ruslar─▒n b├╝y├╝k, ├ódil, alicenap, medeni bir millet oldu─čunu, alt─▒ as─▒rl─▒k T├╝rk esaretinin art─▒k sona erdi─čini, ba─č─▒ms─▒z Ermenistan’─▒n temellerinin, at─▒ld─▒─č─▒n─▒, Ermeni milletinin bat─▒ medeniyeti ve h─▒ristiyanl─▒k d├╝nyas─▒ i├žin yapt─▒─č─▒ hizmetlerin kar┼č─▒l─▒─č─▒ Rus, ─░ngiliz ve Frans─▒zlar taraf─▒ndan milletler aras─▒nda lay─▒k olduklar─▒ yerin(!) kendilerine verilece─čini ilan ettiler.

Ermeniler, Van’─▒n Rus ordusu taraf─▒ndan i┼čgalini kendi hesaplar─▒na nas─▒l zafer sayabilirler? Ne yapm─▒┼člard─▒? As─▒rlardan beri din├« ve mill├« hayatlar─▒n─▒ koruyan sayesinde mutlu bir hayat s├╝rd├╝kleri T├╝rk devletinin en zay─▒f oldu─ču bir zamanda onu arkadan han├žerlemek, d├╝┼čman─▒na yard─▒mc─▒ olmak zafer olur mu? Ermeniler, Ruslara ne bi├žim yard─▒m ettiler? Eli silah tutan erkeklerin cephede olduklar─▒ s─▒rada m├╝dafaas─▒z ya┼čl─▒, ihtiyar, kad─▒n ve ├žocuklar─▒ top yek├╗n ├Âld├╝rmek, ya─čmac─▒l─▒k, yang─▒n ├ž─▒karmak bunlar ├Âv├╝n├╝lecek i┼čler mi?

Ermeniler, Ruslar─▒n ba─č─▒ms─▒z bir Ermenistan istemediklerini, do─ču vilayetlerini ele ge├žirebilirlerse Don b├Âlgesinden getirecekleri kazaklarla kolonize ederek Akdeniz’e ├ž─▒kmak istediklerini, kendilerini ma┼ča yapt─▒klar─▒n─▒ g├Âremediler veya g├Ârmek istemediler. Ruslar, Kafkasya’daki Ermenileri Sibirya’ya s├╝rg├╝n ederken Van’─▒ verirler mi? Bu a├ž─▒k ger├že─či g├Ârmediler, ├ž├╝nk├╝ g├Âzleri T├╝rk ve ─░sl├óm d├╝┼čmanl─▒─č─▒yla kararm─▒┼čt─▒. Sava┼č nas─▒l sonu├žlan─▒rsa sonu├žlans─▒n Ermeniler i├žin esirlik, k├Âlelik de─či┼čmeyecekti. Ancak de─či┼čen bir ┼čey olacakt─▒ ki T├╝rk idaresindeki din├« ve mill├« varl─▒klar─▒ tamamiyle kalkacak Rus boyunduru─ču alt─▒nda ger├žek k├Âle ve esir olacaklard─▒.

ERMEN─░ TEHC─░R─░

Ermenilerin tehcirleri ├╝zerinden yar─▒m as─▒rdan fazla bir zaman ge├žti─či halde hal├ó ├╝zerinde t├╝rl├╝ dedikodular yap─▒lan bir konudur. T├╝rk d├╝┼čmanlar─▒ bu hadiseyi barbarl─▒k diye nitelemekte ve zaman zaman d├╝nyan─▒n her taraf─▒nda T├╝rkler aleyhine bir sil├óh olarak kullanmaktad─▒rlar. ├ľzellikle Ermeniler 14 May─▒s g├╝n├╝n├╝ (tehcir kanununun y├╝r├╝rl├╝─če girdi─či g├╝n)(24nisan.1915) mill├« matem g├╝n├╝ olarak kabul etmi┼čler; bu g├╝n Suriye, L├╝bnan, Fransa, ─░ngiltere, Amerika ve Ermeni bulunan her yerde toplant─▒lar, mitingler, g├Âsteriler, konferanslar tertipleyip T├╝rk milletinin aleyhinde a─čza al─▒nmayacak s├Âzler s├Âylerek T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ k├Âr├╝klemektedirler. Ermenilerin arkas─▒nda hala Ha├žl─▒ taassubu s├╝rd├╝ren Hristiyan devletlerin Ermenileri k─▒┼čk─▒rtt─▒─č─▒ da unutulmamal─▒d─▒r.[29]

Tehcir kanunu ve uygulanmas─▒na gelince: 14 May─▒s 1331 (1915) tarihinde y├╝r├╝rl├╝─če giren kanun metni ┼č├Âyledir:[30] Kanunda ÔÇťtehcirÔÇŁ kelimesi ge├žmiyor, yaln─▒z ÔÇťdi─čer mahallere sevk ve isk├ónÔÇŁ diyordu.

Madde 1- Sefer vakt─▒nda ordu, kolordu ve t├╝men komutanlar─▒ ve bunlar─▒n vekilleri ve m├╝stakil: mevki komutanlar─▒ ahali taraf─▒ndan her hangi bir surette h├╝k├╝metin emirlerine, memleketin m├╝dafaas─▒na ve asayi┼čin muhafazas─▒na ait icraat ve tertibata kar┼č─▒ gelme ve sil├óhl─▒ tecav├╝z ve dayanma g├Âr├╝l├╝rse derhal asker├« kuvvetlerle en ┼čiddetli surette tedibat yapmaya, tecav├╝z ve direnmeyi esas─▒ndan yok etmeye izinli ve mecburdur.

Madde 2- Ordu, m├╝stakil kol ordu, t├╝men komutanlar─▒ asker├« icaplara mebni veya casusluk ve hainliklerini hissettikleri k├Âyler ve kasabalar ahalisini tek tek veya topluca di─čer yerlere sevk ve isk├ón ettirebilirler.

Madde 3- ─░┼čbu kanun ne┼čri tarihinden ge├žerlidir. 13 Recep 1333 ve 14 May─▒s 1331 (1915).

├ľnce ┼čunu belirtmek de yerinde olur ki: Kanun metninde bu kanun sadece Ermeniler hakk─▒nda uygulanaca─č─▒na ait bir kay─▒t yoktur. Sadece “h├╝k├╝met icraat─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kan, emirlerine itaat etmeyenle, sil├óhl─▒ mukavet eden, d├╝┼čmana casusluk yapan k├Ây ve kasaba ahalisi” kayd─▒ vard─▒r.

Halbuki Osmanl─▒ imparatorlu─ču b├╝nyesinde T├╝rk’ten ba┼čka Yahudi, D├╝rzi, S├╝ryan├«, Nasturi, Rum ve Ermeni gayr─▒ m├╝slimler bulunuyorlard─▒. Acaba bu kanun Ermenilerden ba┼čka di─čer gayri m├╝slim milletlere neden uygulanmad─▒? Dahas─▒ var o zaman Osmanl─▒ devleti sadece Kafkas cephesinde Ruslarla ├žarp─▒┼čm─▒yordu. ├çanakkale cephesi, Kanal, Suriye, Filistin ve Irak cephelerinde de ├žetin sava┼člara giri┼čmi┼čti. Yunanl─▒lar, d├╝┼čman cephesinde olduklar─▒ halde neden Anadolu’daki Rumlar tehcire tabi tutulmam─▒┼člard─▒? Ve neden Yahudi, D├╝rzi, S├╝ryani, Nasturi gibi gayri m├╝slimlere kimse dokunmam─▒┼čt─▒? Cevab─▒n─▒ verelim. ├ç├╝nk├╝ onlar devletin, ordunun emniyetini tehlikeye sokacak hi├žbir harekette bulunmam─▒┼člar tek kelime ile o zamanlar AnadoluÔÇÖda devlete isyan etmemi┼člerdi.[31]

Vatan─▒n her taraf─▒nda, cephelerde oluk oluk T├╝rk kan─▒ akarken Ermeniler ba─č─▒ms─▒z Ermenistan ham hayalinin arkas─▒na tak─▒l─▒p g├Ân├╝ll├╝ alaylar─▒yla Rus ve Frans─▒z ordular─▒yla Anadolu’yu i┼čgale giri┼čmi┼čler; Osmanl─▒ ordusundan silahlar─▒yla ka├ž─▒p ├žeteler kurmu┼člar, bu ├žeteler T├╝rk ve ─░slam k├Âylerini ya─čmalam─▒┼č, yang─▒nlar ├ž─▒karm─▒┼č, m├╝dafaas─▒z halk─▒ en vah┼či bi├žimde ├Âld├╝rm├╝┼č, can, mal ve namus emniyetini ortadan kald─▒rm─▒┼č, d├╝┼čmana casusluk yapm─▒┼č, Van’da oldu─ču gibi Rus ordusuna yard─▒m i├žin muntazam planl─▒ isyan d├╝zenlemi┼č, Van’─▒ kendilerinin i┼čgal ettiklerini, Van’─▒n Ermeni vatan─▒ oldu─čunu, bundan sonra VanÔÇÖda Rus bayra─č─▒n─▒n yan─▒nda Ermeni bayra─č─▒n─▒n dalgalanaca─č─▒n─▒, Van i├žin d├╝nyan─▒n her taraf─▒nda fetih ┼čenlikleri yapt─▒klar─▒n─▒ gazete ve dergilerde uzun uzad─▒ya yazd─▒klar─▒n─▒ unutmamak gerekir. B├╝t├╝n bunlar Ermenilerin d├╝┼čmanla i┼č birli─či yaparak devlet ve milletin varl─▒─č─▒na kast ettiklerini g├Âstermiyor mu? ─░┼čte bunun i├žin yani T├╝rkiye ve T├╝rk milleti kendi varl─▒─č─▒n─▒ korumak i├žin Ermenileri tehcir etmek zorunda kald─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.[32]

“Arnold ToynbeeÔÇŁ hocas─▒ ÔÇťJames Bryce ÔÇťile birlikte haz─▒rlad─▒─č─▒ ÔÇťOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Ermenilere y├Ânelik MuameleÔÇŁ isimli eserinde T├╝rk Devletine olmad─▒k iftiralar─▒ atarlar. Bu kitap ÔÇťMAV─░ K─░TAPÔÇŁ olarak d├╝nyaca ├╝nl├╝d├╝r. Toynbee y─▒llar sonra ya┼čl─▒l─▒─č─▒nda yazd─▒─č─▒ hat─▒ralar─▒na bu kitab─▒n kendilerine yazd─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ itiraf eder. ┼×├Âyle ki ─░ngiltereÔÇÖnin m├╝ttefiki ├çarl─▒k Rusyas─▒ Yahudi soyk─▒r─▒m─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Bunu ├Ârtbas etmek i├žin D├╝nya kamuoyunda Osmanl─▒y─▒ tam sava┼č an─▒nda Ruslarla bir olup arkadan vuran Ermenilerin g├Â├ž├╝n├╝ (tehcirini) soyk─▒r─▒m olarak g├Âstermek i├žin bu kitap yazd─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.[33] ┼×evket S├╝reyya Aydemir ÔÇťEnver Pa┼čaÔÇŁ isimli eserinde Osmanl─▒ ordusunda yedek subay oldu─čunu yazar. ÔÇťEnver Pa┼čaÔÇŁ eserinde 12 Mart 1918 de, Erzurum’u kurtaran birlikler i├žinde olan ┼×evket S├╝reyya Bey ┼č├Âyle anlat─▒r: Bu eserin yazar─▒, Erzurum’un kurtulu┼č g├╝n├╝, mesela G├╝rc├╝ Kap─▒ ─░stasyonunda, ├╝├ž bin kadar tahmin edilen T├╝rk ├Âl├╝lerini y─▒─č─▒nlar halinde g├Ârm├╝┼čt├╝r. ─░┼čgal etti─čimiz binalar─▒n bodrumlar─▒ da ├Âl├╝lerle doluydu. Erzurum’da ├Âld├╝r├╝len T├╝rklerin say─▒s─▒ ├žok b├╝y├╝k yek├╗na var─▒r. Bu sahneleri, ileri harek├ótta, b├╝t├╝n yol boyunca da aynen tespit ettik. M├╝tareke ├╝zerine tahliye etti─čimiz T├╝rk b├Âlgelerinde ve bu arada Kars ve Aras boyu ├ževresinde de T├╝rk k─▒r─▒m─▒ devam etti.” Bu k─▒r─▒mlar─▒ yapanlar Ermeni ├çetelerdi. [34]

Ermeni gailesinin biraz gerisi hakk─▒nda k─▒sa bir bilgi nakledeyim: Osmanl─▒ Devletince teba-─▒ sad─▒ka diye en g├╝venilir yerlere getirilen fakat T├╝rk Milletinin zor g├╝nlerinde ise ihanet eden Osmanl─▒ Meclis-i Mebusan─▒ milletvekillerinin bile i├žinde bulundu─ču Ermeni ├žetelerin yapt─▒klar─▒ katliamlar─▒ g├Âr├╝r├╝z.

ÔÇť20 Nisan 1915ÔÇÖdeVan Ermeni isyan─▒ ba┼člar; resm├« daireleri, evleri basar, katliam yaparlar. M├╝sl├╝man halk g├Ân├╝ll├╝ birlikler kurarak Ermenilerle d├Âv├╝┼če ba┼člar. Ancak isyan bast─▒r─▒lamaz. Tebriz ├╝zerine y├╝r├╝mekte olan Halil [Kut] Bey komutas─▒ndaki 1. Kuvve-i Seferiye isyan─▒ bast─▒rmakla g├Ârevlendirilir. Halil Bey, Dilmen’deki Rus kuvvetlerini geri atarak ilerlemeye ├žal─▒┼č─▒r. Ancak, takviye alan Rus birliklerine kar┼č─▒ ikinci taarruzu ba┼čar─▒l─▒ olamaz. A├žl─▒k ve hastal─▒ktan ├žok askerimizin k─▒r─▒ld─▒─č─▒ bir ├žekili┼čle Bitlis’e var─▒r. 16 May─▒s’ta Van Ruslar─▒n eline d├╝┼čer. Osmanl─▒ takviye kuvvetler getirterek, yirmi ─░ki g├╝n s├╝ren ├žarp─▒┼čmalardan sonra Van’─▒ 22 Temmuz 1915’te geri al─▒r. Ancak, A─čustos i├žinde Ruslar 135.000 ki┼čilik bir kuvvetle yeniden, sald─▒r─▒rlar; Osmanl─▒ kuvvetleri Bitlis’e do─čru ├žekilir; Ruslar yeniden Van’a girerler.

Erzurum taraf─▒nda Rus kuvvetleri b├╝y├╝k say─▒ ├╝st├╝nl├╝─č├╝ i├žinde A┼ča─č─▒ Pasin Ovas─▒’nda 13 Ocak 1916’da sald─▒r─▒ya ge├žerler. Osmanl─▒ askerinin yoksullu─čunu bildikleri ve kendi askerlerini k├╝rklerine kadar ikmal ettikleri i├žin k─▒┼č─▒n sald─▒rmay─▒ ye─člerler. Be┼č bin mevcutlu bir Osmanl─▒ t├╝meni otuz be┼č bin ki┼čilik Rus kuvvetlerini ├╝├ž g├╝n kadar oyalad─▒ktan sonra Erzurum mevziine ├žekilir. G├╝rc├╝ bo─čaz─▒’n─▒ savunan Osmanl─▒ kolordusu ise top├žu ate┼či ve say─▒ ├╝st├╝nl├╝─č├╝ kar┼č─▒s─▒nda dayanamaz; Erzurum Ovas─▒na do─čru ├žekilmeye ba┼člar. Sonunda, 3. Ordu komutan─▒ birliklere ├žekilme emri verir ve Rus kuvvetleri 16 ┼×ubat 1916’da Erzurum’a girerler. Mart ay─▒ i├žindeki sava┼člar sonunda, 18 Nisan’da Trabzon d├╝┼čer. Fevzi (├çakmak) Pa┼ča ve Deli Halit Pa┼ča kuvvetleri ├çoruh vadisi ve So─čanl─▒ Da─člar─▒nda Rus kuvvetlerini durdurmak i├žin d├Âv├╝┼č├╝rler. 25 Haziran’da 3. Orduya ba─čl─▒ birlikler Trabzon’u almak ├╝zere bir bask─▒n d├╝zenler; Ruslar Of ve S├╝rmene’ye kadar at─▒l─▒rlar. Ancak bu s─▒rada Rus kuvvetleri Bayburt ├╝zerinden taarruza ge├žerler; 8 Temmuz’da Kop cephesini yararak ilerler ve 20 Temmuz 1916’da G├╝m├╝┼čhane, 25 Temmuz’da Erzincan’a girerler. Osmanl─▒ kuvvetleri Kemah-Kelkit-G├╝m├╝┼čhane hatt─▒n─▒ tutarlar. O sene ├žok a─č─▒r bir k─▒┼č ya┼čan─▒r ve Osmanl─▒ birlikleri i├žin pek y─▒prat─▒c─▒ olur.ÔÇŁ[35]

SONUÇ

Ermeni gailesi, Tanzimat├ž─▒lar─▒ u─čra┼čt─▒rd─▒, Islahat├ž─▒lar─▒, Me┼črutiyet├žileri u─čra┼čt─▒rd─▒; Kuvay-─▒ Milliyecileri de ├žok u─čra┼čt─▒rd─▒. Ve bug├╝n Cumhuriyet ├žocuklar─▒n─▒ u─čra┼čt─▒r─▒yor. [36]

Bilindi─či gibi 13 Recep 1333 -14 May─▒s 1331 (1915), Ermeni Tehcir Kanunun Y├╝r├╝rl├╝─če girdi─či tarihtir. Bu y─▒l ve ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒ldan itibaren s├Âzde Ermeni soyk─▒r─▒m iddialar─▒ artacak ve Aziz T├╝rk Milleti su├žluluk duygusuna s├╝r├╝klenmek istenecektir. Son d├Ânemlerde baz─▒ ├ťniversitelerde ve TV programlar─▒nda pervas─▒zca konferanslar d├╝zenlenmekte, programlar yap─▒lmaktad─▒r. T├╝rk ayd─▒nlar─▒, bilim adamlar─▒, k─▒saca her vatansever, Ermenilerin T├╝rklere kar┼č─▒ i┼čledikleri katliamlar─▒, ma─čdur olan T├╝rk Milletine yans─▒tma ├žapalar─▒n─▒ bo┼ča ├ž─▒kartmalar─▒ gerekmektedir. 2015 y─▒l─▒na kadar Avrupal─▒lar ve Ermeniler taraf─▒ndan yap─▒lacak propaganda ile T├╝rk vatanda┼člar─▒ aldat─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lacakt─▒r. Ayd─▒n─▒n g├Ârevi, b─▒kmadan, usanmadan halk─▒, siyasileri, b├╝rokratlar─▒ ger├žek bilgiye ula┼čt─▒rmak olmal─▒d─▒r. Bunun i├žin ├Âncelikle tarih├« veriler ve ilm├« eserlerden yola ├ž─▒karak T├╝rk Milleti ├╝zerine oynanan oyunun ger├žek y├╝z├╝ ortaya ├ž─▒kar─▒lmal─▒d─▒r. Y─▒llard─▒r iftira ve yalan ├╝zerine siyasetlerini ikame eden bat─▒ ve onun oyunca─č─▒ olmu┼č ermeni ├žetelere kar┼č─▒ halk─▒m─▒z uyan─▒k tutulmal─▒d─▒r. Ayr─▒ca AvrupaÔÇÖdaki her ├╝lkede T├╝rkler, Ermenilerden misli misli fazlad─▒r. Fakat Ermeni diasporas─▒ az olmas─▒na ra─čmen g├╝├žl├╝d├╝r. Bu sebeple AvrupaÔÇÖdaki T├╝rkler de bu hususda bilgilendirmeli etkinlikleri art─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

ABD Visconsin University Osmanl─▒ Tarihi B├Âl├╝m├╝ Kurucusu KEMAL H. KARPATÔÇÖ─▒n ┼ču s├Âzleri olduk├ža ├Ânemlidir. Sadece bu c├╝mle bile b├╝t├╝n yalanlar─▒ ├ž├Âpe atmaya yeterlidir: ÔÇťERMEN─░ S├ťRG├ťN├ťN YAPILDI─×I 1915ÔÇÖTE DO─×U ANADOLU Rus i┼čgali alt─▒nda idi. 1917ÔÇÖde Rus ordular─▒ Bol┼čevik ihtilali nedeniyle ├žekilmek zorunda kald─▒lar. RUS ORDUSUYLA B─░RL─░KTE 1 M─░LYON ERMEN─░ KUZEYE ├çEK─░LD─░.ÔÇŁ ErmenilerÔÇÖin o d├Ânemde ─░stanbul d├óhil n├╝fuslar─▒ 1,5 milyon bile de─čildi.[37]

N├ťFUS SAYIM RAPORLARI:

1 milyon 400 bin. (─░ngiliz say─▒mlar─▒)
1 milyon 200 bin (Sultan II. AbdulhamitÔÇÖin yapt─▒rd─▒─č─▒ say─▒m).
2,5 milyon (Ermeni Patri─činin Say─▒m─▒)

─░ngiliz el├žisi N├╝fus say─▒m─▒ndaki fark─▒ Patri─če sordu─čunda ald─▒─č─▒ cevab├« mektup ┼čudur:

ÔÇťBiz Ermeni n├╝fusu baz─▒ yerlerde iki defa sayd─▒k. Mesela SivasÔÇÖda sayd─▒─č─▒m─▒z─▒ ErzurumÔÇÖda da sayd─▒k. G├Â├žebe M├╝sl├╝manlar─▒ da saymad─▒k.ÔÇŁ [38]

Osmanl─▒ Meclisi MebusaÔÇÖn─▒ndan Van mebusu Papazyan: ÔÇťKurtulmak istiyorsan ├Ânce kom┼čunu ├Âld├╝rÔÇŁ diyordu Erkekleri cephede savunmas─▒z silahs─▒z T├╝rk K├Âyleri yak─▒ld─▒ y─▒k─▒ld─▒. ─░nsanl─▒ktan uzak i┼čkencelere tabii tutuldular. H├ól├ó T├╝rk Milletini su├žlayanlara ne denebilir ki?

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ž├Âk├╝nce ise T├╝rk de, Ermeni de, Rum da enkaz─▒n alt─▒nda kalabilir, beraber ezilebilirdi; ├ž├╝nk├╝ yan yana, hatta i├ž i├že ya┼č─▒yorlard─▒. Benzetmede hata olmazsa, ├žok milletli Osmanl─▒ toplumu bir “┼čark hal─▒s─▒” gibiydi, denilebilir. ├çok renkli, ├žok motifli; sa─člam bir dokusu, kendine g├Âre bir ahengi, dengesi, esteti─či olan bir ┼čark hal─▒s─▒ veya T├╝rk hal─▒s─▒. Avrupa’ya g├Âre ise Osmanl─▒’n─▒n ├žok renkli bu g├╝zelim hal─▒s─▒ ├žirkindi, onu tek renkli “garp hal─▒c─▒klar─▒”na d├Ân├╝┼čt├╝rmeliydi. Eski hal─▒ s├Âk├╝lmeli, y├╝nleri ipleri, renklere g├Âre ayr─▒lmal─▒ ve ayn─▒ malzemeden tekrar tek renkli garp hal─▒lar─▒ veya Avrupa hal─▒lar─▒ dokunmal─▒yd─▒. Dayatma i┼čte buydu. Tarih├ži Arnold Toynbee, Bat─▒’dan ├ž─▒kan milli devlet ilkesinin Osmanl─▒ toplumuna uygulanmas─▒, “atomdan kopmu┼č bir elektron gibi y─▒k─▒c─▒ ve ├Âld├╝r├╝c├╝ olmu┼čtur” der.[39]

Tehciri de─čerlendiren sosyalist Ermeni tarih├ži A.B. Karinyan, 1925’de yazd─▒─č─▒ “Emperyalist Sava┼č ve Ermenistan” adl─▒ kitab─▒nda ┼č├Âyle demektedir: “├ç├╝nk├╝ Avrupal─▒lara yard─▒m ve yatakl─▒k eden unsurun, T├╝rkiye’de ya┼čayan H─▒ristiyan n├╝fus oldu─ču biliniyor. Bu durum, emperyalizme hizmet eden Ermenilere, S├╝ryanilere ve Rumlara kuvvetli darbeler indirdi. Bu sebeple, Ermeni k─▒r─▒m─▒n─▒n ger├žek sahipleri, Avrupal─▒ emperyalistler ve talimatlar─▒yla hareket eden H─▒ristiyan misyonerlerdir. Onlar─▒n T├╝rkiye’deki k├╝lt├╝r ta┼č─▒ma faaliyetleri, iyilikten ├žok k├Ât├╝l├╝k getirmi┼čtir. ├çal─▒┼čmalar─▒ ve politikalar─▒ sonucunda T├╝rkiye’nin zengin yerleri y─▒k─▒ma u─čram─▒┼č, n├╝fus ise k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.”[40]

Ta┼čnak Partisi’nin 1923’de yap─▒lan kongresine sundu─ču raporda parti lideri Ka├žaznuni tehciri ┼ču ┼čekilde de─čerlendirmi┼čtir:” 1915 yaz ve sonbahar d├Âneminde T├╝rkiye Ermenileri zorunlu bir tehcire tabi tutuldu, kitlesel s├╝rg├╝nler ve bask─▒nlar ger├žekle┼čtirildi. B├╝t├╝n bunlar Ermeni meselesine ├Âl├╝mc├╝l bir darbe vurdu. Tarihsel Ermenistan’─▒n, bize devreden gelenekler ve Avrupa diplomasisinin vaatleri do─črultusunda, ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒m─▒z─▒n temelini olu┼čturmas─▒ gereken b├Âlgeleri bo┼čalt─▒ld─▒; Ermeni vilayetleri Ermenisiz kald─▒. T├╝rkler ne yapt─▒klar─▒n─▒ biliyorlard─▒ ve bug├╝n pi┼čmanl─▒k duymalar─▒n─▒ gerektirecek bir husus bulunmamaktad─▒r.”[41]

Zorunlu g├Â├ž karar─▒, Ermeni ├žetelerin, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒’ndan sonra Do─ču Anadolu’da bir Ermenistan kurma hayalini y─▒kt─▒─č─▒ gibi, Ermeniler de y├╝zy─▒llardan bu yana ya┼čad─▒klar─▒ topraklardan uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ermenilerin bahsetti─či “zorunlu g├Â├ž travmas─▒n─▒n” nedeni, ileri s├╝rd├╝kleri gibi yap─▒lan sahte “soyk─▒r─▒m” de─čil, B├╝y├╝k Ermenistan hayalinin sonsuza de─čin y─▒k─▒ld─▒─č─▒n─▒ anlam─▒┼č olmalar─▒d─▒r.

Ermeni katliamlar─▒ zorunlu g├Â├ž sonras─▒nda da devam etmi┼čtir. Rusya’da 1917’de ├çarl─▒─č─▒n y─▒k─▒lmas─▒ ├╝zerine Rus Ordular─▒ Do─ču Anadolu’dan geri ├žekilmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. ─░┼čte bu noktada ne oldu─čunu sosyalist iki Ermeni milletvekili, ─░stanbul milletvekili Salah Cimcoz ve ─░zmir milletvekili Nesim Mazelyah, Stockholm’deki Sosyalist Konferans’a ├žektikleri telgrafta ┼č├Âyle demi┼člerdir: “Rus Ordusu’nun geri ├žekildi─či her tarafa Ermeni ├žeteleri girerek, her nevi ├Âld├╝rme, i┼čkence ve yaz─▒yla belirtilmesi imk├óns─▒z ─▒rza ge├žme giri┼čiminde bulunmakta ve yollar─▒ ├╝zerinde g├Ârd├╝kleri kad─▒n, ├žocuk ve ihtiyarlar─▒ ├Âld├╝rmektedirler.”

Di─čer yandan Birinci D├╝nya Sava┼č─▒’nda 500 bini asker olmak ├╝zere toplam 2.5 milyon T├╝rk hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čtir. Ermeni ├žeteleri ve Rus Ordusu’nun ilerlemesi s─▒ras─▒nda ├Âlen T├╝rklere gelince, Ermeni Mill├« Heyeti Ba┼čkan─▒’n─▒n 1919 Paris Bar─▒┼č Konferans─▒na sundu─ču rakamlar, Alman kaynaklar─▒ ve Amerikal─▒ tarih├ži Justin Mc Carthy’nin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ortaya koydu─ču veriler, Do─ču ve Orta Anadolu’nun do─čusunda 1.2 milyon sivil T├╝rk’├╝n ├Âld├╝─č├╝n├╝ g├Âstermektedir. Van’da T├╝rklerin % 62’si, Bitlis’de % 42’si, Erzurum’da %31’i, Diyarbak─▒r’da % 26’s─▒ hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čtir. Do─ču Anadolu’nun be┼č vilayetinde T├╝rklerin % 32’si yok edilmi┼čtir.[42]

Kaynaklar

Bil├ól N ┼×im┼čir, Ermeni Meselesi (1774-2005), Bilgi yay─▒nevi, Ankara, 2005.
James Bryce &Arnold Toynbee, (├ževiren. Ahmet G├╝ner) Mavi Kitap( Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Ermenilere Y├Ânelik Muamele, Pencere yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2005.
Kemal Karpat, Osmanl─▒ N├╝fusu (1830-1914), Demografik ve Sosyal ├ľzellikleri. Tima┼č yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2010.
Kemal Karpat, Milliyet Gazetesi, 31.05.2009,R├Âportaj: Devrim Sevimay.
Mehmed Hocao─člu, Ar┼čiv Vesikalar─▒yla tarihte Ermeni Mez├ólimi ve Ermeniler, Anda Da─č─▒t─▒m, 1976, ─░stanbul.
┼×evket S├╝reyya Aydemir, Enver Pa┼ča, Remzi Kitapevi, Cilt III,─░stanbul,1972.
Taylan Sorgun, ─░ttihad ve Terakki’den Cumhuriyet’e Halil Pa┼ča Bitmeyen Sava┼č, Kum Saati Yay─▒nlar─▒. 2003.
├ťmit ├ľzda─č, ├ľzcan Yeni├žeri, Ermeni Psikolojik Sava┼č─▒, Kripto Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2009.

EK
BAK├ťÔÇÖDEK─░ VATAN

Ermeniler Sovyetlerin ├ž├Âz├╝lmeye ba┼člamas─▒ ile toprak taleplerini art─▒rm─▒┼člard─▒. ErmenistanÔÇÖdan katliam korkusu ile AzerbaycanÔÇÖa g├Â├ž eden T├╝rkler bu durum kar┼č─▒s─▒nda Bak├╝ ve SumgaytÔÇÖtaki Ermenilere kar┼č─▒ protesto g├Âsterileri yapt─▒lar. Olaylar─▒n b├╝y├╝mesi ile ├Âlen ve yaralananlar oldu. Sovyet ordusu s├Âzde, Ermenileri T├╝rklere kar┼č─▒ korumak ├╝zere Bak├╝ÔÇÖye girdi. On dokuz Ocak 1990 gecesi Rus tanklar─▒ Bak├╝ sokaklar─▒nda yakla┼č─▒k 140 civar─▒nda T├╝rk insan─▒n─▒ ├žocuk, ya┼čl─▒, gen├ž, kad─▒n, erkek demeden ezerek ┼čehit ettiler. Bak├╝, 20 OcakÔÇÖta kan ve g├Âz ya┼č─▒ ile sabahlad─▒. Daha sonraki y─▒llarda ┼č─▒maran Ermeniler Rus deste─či ile topraklar─▒n─▒ geni┼člettiler ve T├╝rk kan─▒ d├Âk├╝p, katliamlar─▒na devam ettiler.

Bu olaylar─▒n y─▒llar ├Âncesini Dr. Hayati BiceÔÇÖnin ÔÇťT├╝rk Yurtlar─▒ ├ťzerine NotlarÔÇŁ[43] kitab─▒ndan sizlerle payla┼čmak istiyorum:

ÔÇť1987 yaz─▒nda as─▒rl─▒k T├╝rk yurdu Nahcivan ile ilgili Sovyet Ermeni taleplerine ili┼čkin haberler gazetelerde yo─čun olarak g├Âr├╝lme─če ba┼čland─▒. 1989 y─▒lma gelindi─činde Ermeni talepleri bu defa Karaba─č’─▒ da i├žine alacak ┼čekilde geni┼čledi ve ba┼čta Fransa ve A.B.D. olmak ├╝zere d├╝nyan─▒n bir├žok k├Â┼česinde kitle g├Âsterileriyle g├╝ndeme yeniden ta┼č─▒nd─▒.

├ťnl├╝ T├╝rk├ž├╝ÔÇÖlerden A─čao─člu Ahmed Bey’in o─člu DP bakanlar─▒ndan Samed A─čao─člu 1966’da Sovyetler Birli─či’ne yapt─▒─č─▒ geziden sonra kaleme ald─▒─č─▒ eserine “Sovyet Rusya ─░mparatorlu─ču” ad─▒n─▒ veri┼č gerek├žesini ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yor: “…Sovyetler -Birli─či ger├žekten bir imparatorluktur. Topraklar─▒n─▒n geni┼čli─či, h├ókim bir milletin ├ževresinde toplanm─▒┼č tabi milletleri, kolonileri; ihtiraslar─▒, emelleriyle Roma’dan Rus ├çarl─▒─č─▒’na kadar gelip ge├žmi┼č b├╝t├╝n imparatorluklara benzer. Onlardan ayr─▒ tek rengi kendinden ba┼čka imparatorluk istememesi…”

Ermenistan’da Azerbaycan’a ba─čl─▒ Karaba─č ├Âzerk b├Âlgesinin Ermeni topra─č─▒ oldu─ču ve bu sebeple Ermenistan’a ba─članmas─▒ gerekti─či ileri s├╝r├╝lerek yap─▒lan g├Âsteriler, yukar─▒daki tarife g├Âre “imparatorlu─čun iki tabi milleti” aras─▒ndaki ├žeki┼čmeler olarak de─čerlendirilebilir ilk bak─▒┼čta. Ancak b├Âlgedeki tarihi geli┼čmeler g├Âz ├Ân├╝nde tutularak yap─▒lacak serinkanl─▒ bir yorum, olay─▒n bir y├Ân├╝yle tarihi T├╝rk-Rus ili┼čkilerini ilgilendiren boyutlar─▒ oldu─čunu ve hatta konunun T├╝rkiye’yi ilgilendiren y├Ânlerinin de en az ilki kadar ├Ânemli oldu─čunu ortaya koyacakt─▒r.

1917 Bol┼čevik Devrimi’nden sonra kurulan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli─či, gerek T├╝rkiye ile olan ikili ili┼čkileri ve gerekse b├╝nyesinde bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ -Sovyet kaynaklar─▒na g├Âre- 60 milyonun ├╝zerindeki T├╝rk n├╝fus bak─▒m─▒ndan tarihi T├╝rk-Rus ili┼čkilerinin yeni bir d├Âneminin taraf─▒ olarak kabul edilmelidir. Milliyet ve dini burjuva toplumlar─▒n─▒n birer ├╝st yap─▒ kurumu olarak niteleyen Marksizme g├Âre, Sovyet Rusya’n─▒n uygulama ve hedefleri doktrin y├Ân├╝nden tart─▒┼čma g├Ât├╝r├╝r bir durumdad─▒r.

1917 May─▒s’─▒nda toplanan I. B├╝t├╝n Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ Kongresi’nde al─▒nan; her b├Âlgede ayr─▒ bir federe devlet kurulmas─▒ karar─▒na uygun olarak kongreye kat─▒lan T├╝rk topluluklar─▒n lider kadrolar─▒, bol┼čeviklerin “Do─ču Halklar─▒’n─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k ve self-determinasyon haklar─▒”na sayg─▒ g├Âsterecekleri vaadlerinin de cesaretlendirmesi ve en ├žok da siyasi ve askeri vasat─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k ilan─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran ┼čartlar─▒ndan yararlanarak ba─č─▒ms─▒z devletlerini te┼čkil faaliyetlerine ba┼člad─▒lar. Bu faaliyetlerin ileride olu┼čturaca─č─▒ potansiyel tehlikeyi farkeden bol┼čeviklerin lideri Lenin, bir tedbir olarak 18 Aral─▒k 1917ÔÇÖde tayin etti─či Kafkasya Komiseri Ermeni as─▒ll─▒ Stepan ┼×aumyan’a 30 Aral─▒k 1917 tarihli kararname ile o s─▒rada Rus i┼čgali alt─▒nda bulunan Do─ču Anadolu ve G├╝ney Kafkasya’da Sovyetler Birli─či’ne ba─čl─▒ bir Ermenistan devleti kurma yetkisini de verdi. Bu g├╝nk├╝ Ermenistan S.S.C.’nin im├ólat─▒nda bu yetki belgesi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak T├╝rk liderleri de faaliyetlerinde epeyi yol alm─▒┼čt─▒. 22 Nisan 1918’de Kafkasya Rusya’dan ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒ ilan etti ve ba─č─▒ms─▒z devletini kurdu. Bu s─▒rada Azerbaycan b├Âlgesinde Ermeniler ile Azeri T├╝rkleri aras─▒nda b├╝y├╝k ├žat─▒┼čmalar cereyan ediyordu. 25 Nisan 1918’de olu┼čturulan Bak├╝ Sovyeti, Azeri T├╝rkleri taraf─▒ndan y─▒k─▒larak 28 May─▒s 1918’de Milli Azerbaycan Devleti kuruldu.15 Eyl├╝l 1918’e kadar Bak├╝ d├óhil b├╝t├╝n Azerbaycan bol┼čeviklerden temizlenmi┼čti. 22 Nisan 1918de Birle┼čik Kafkasya Cumhuriyeti kuruldu. T├╝rklerin Azerbaycan ve Kafkasya’da milli devletlerinin kurulmas─▒n─▒n yaratt─▒─č─▒ ortamda G├╝rcistan ve Ermenistan antibol┼čevik g├╝├žleri de milli yap─▒lar i├žinde te┼čkilatland─▒lar ve kendi devlet├žiklerini kurdular.12 Ocak 1920’de Azerbaycan Milli Devleti T├╝rkiye, ─░ran ve baz─▒ bat─▒l─▒ ├╝lkeler taraf─▒ndan resmen tan─▒nm─▒┼čt─▒. Bol┼čevikler Rusya’daki i├ž sava┼č─▒ galip olarak tamamlad─▒ktan sonra Kafkasya’ya y├Âneldiler ve b├Âlgede kurulmu┼č olan milli devletleri ele ge├žirdiler. Kafkasya Milli Devletleri y─▒k─▒ld─▒ktan sonra 27 Nisan 1920’de de Azerbaycan Milli Devleti’ni y─▒karak Azerbaycan’─▒ Sovyet topraklar─▒na d├óhil ettiler.

Bol┼čevik h├ókimiyetinin tesisinden sonra Kuzey Kafkasya’da otonom cumhuriyet ve ├Âzerk b├Âlgeler; G├╝ney Kafkasya ve Azerbaycan’da G├╝rcistan, Ermenistan ve Azerbaycan S.S.C. ile Nahcivan ├ľzerk eyaleti ve Karaba─č ├ľzerk b├Âlgesi kuruldu. K├ó─č─▒t ├╝zerinde yap─▒lan ├žizimlerle bu b├Âlgelerin s─▒n─▒rlar─▒ belirlendi. Y├╝zy─▒llard─▒r Azerbaycan ile kopar─▒lamaz bir b├╝t├╝nl├╝k g├Âsteren Nahcivan ile Azerbaycan ara┼čma bir y─▒lan gibi yapay bir Ermenistan ku┼ča─č─▒ sokuldu.

Bug├╝n Sovyetler Birli─či’nin Ermeni vatanda┼člar─▒n─▒n hak talep etti─či Nahcivan ve Karaba─č b├Âlgeleri b├Âylesi bir tarihi arka plana sahiptir. ─░lk olarak 1987 A─čustos’unda Nahcivan ├ľzerk Eyaleti’nin Ermenistan’a ba─članmas─▒ i├žin dilek├želer haz─▒rlanm─▒┼č; Moskova’ya sunulmu┼č ve nihayet 1988 ┼×ubat’─▒n─▒n son g├╝nlerinde Ermenistan’─▒n ba┼čkenti Erivan’da d├╝zenlenen kitle g├Âsterileriyle Karaba─č ├ľzerk B├Âlgesi’nin Ermenistan’a ilhak─▒ talebi g├╝ndeme getirilmi┼čtir. Gelen haberler aras─▒nda b├Âlgede Azerbaycan T├╝rkleri ile Ermeniler aras─▒nda yer yer ├žat─▒┼čmalar oldu─ču haberleri de yer almaktayd─▒.

Ermenistan Dedikleri…

Bug├╝nk├╝ Sovyet ErmenistanÔÇÖ─▒ T├╝rk Revan Hanl─▒─č─▒’n─▒n topraklar─▒ ├╝zerinde, imal edilmi┼čtir. Ba┼čkenti olan Erivan ad─▒ da Revan’dan bozmad─▒r. B├Âlgedeki y├╝zy─▒llard─▒r “G├Â─čce g├Âl” diye bilinen; destanlara, t├╝rk├╝lere de bu adla ge├žen g├╝zel g├Âl├╝n g├╝zel ismi de “Sevan”a ├ževrilerek g├╝ya Ermenile┼čtirilmi┼čtir. 1828‘de Ruslar─▒n Revan Hanl─▒─č─▒n─▒ y─▒kmalar─▒ndan sonra b├Âlgeye isk├ón edilen Ermeniler, 19.y├╝zy─▒l sonlar─▒nda ├žo─čunlu─ča ge├žmi┼člerdir. Gerek 19.y├╝zy─▒l boyunca s├╝ren Osmanl─▒-Rus sava┼člar─▒nda ve gerekse ihtilal g├╝nlerinde b├Âlgedeki T├╝rklere kar┼č─▒ katliamlarda d├óhil her t├╝rl├╝ d├╝┼čmanl─▒─č─▒ g├Âsteren Ermeniler, en son Bol┼čeviklerle birlikte 1920 y─▒l─▒nda Azeri T├╝rkleri’ne kar┼č─▒ harekete ge├žerek binlercesini katletmi┼čler; sa─č kalanlar─▒ ise Hazar Denizi’ne do─čru ├žekilme─če mecbur b─▒rakm─▒┼člard─▒r. Ancak bu ┼čekilde b├Âlgedeki n├╝fus i├žinde yer edinebilecek bir orana ula┼čm─▒┼člard─▒r. B├╝t├╝n bunlara ra─čmen 1979 Sovyet verilerine g├Âre Ermenistan S.S.C.’nde 2.982.000 Ermeni’ye kar┼č─▒l─▒k 294.000 T├╝rk vard─▒ ki n├╝fusun yakla┼č─▒k % 10’unu te┼čkil etmekteydi. Nahcivan ├ľzerk Eyaleti’nde ise 250.000 ki┼čilik n├╝fusun b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunu T├╝rkler te┼čkil etmektedir.

Anadolu ile Kafkasya aras─▒nda Ermenilerin rol oynayaca─č─▒ tampon bir b├Âlge olu┼čturma fikri, Ruslardan ├Ânce Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nu ├ž├Âkertmek isteyen Bat─▒l─▒ emperyalistler ba┼čta ─░ngilizler taraf─▒ndan ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r. Sultan II. Abd├╝lhamid devrinde ─░ngiltere hesab─▒na ├žal─▒┼čan ├╝nl├╝ T├╝rkolog, Musevi as─▒ll─▒ bilim adam─▒ Prof. Arminius Vambery’nin ─░ngiliz D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒ i├žin haz─▒rlad─▒─č─▒ raporlar, Kafkasya’da bir “Ermenistan” olu┼čturulmas─▒ fikrinin geli┼čimine ─▒┼č─▒k tutacak niteliktedir. Prof. Vambery, 1.7.1895 tarihli raporunda ┼čunlar─▒ belirtmektedir: “…En son Royal Geographical Society toplant─▒s─▒nda co─črafi ve ─▒rk─▒ a├ž─▒dan bir Ermenistan’─▒n mevcut olmad─▒─č─▒ fikrini savunan Mr. Lynch’e de b├╝t├╝n├╝yle kat─▒lmaktan kendimi alam─▒yorum. E─čer Avrupa g├╝├žleri b├Âyle bir eyalet yaratmak istiyorlarsa i┼čte o zaman i┼čleri ├žok zordur. ├ç├╝nk├╝ Ermeniler Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun her taratma da─č─▒ld─▒klar─▒ i├žin, s├Âz├╝m ona, Ermenistan, en a┼ča─č─▒ Erzurum, Do─ču Beyaz─▒t, g├╝neyde Diyarbak─▒r ve Bat─▒da Edirne’ye kadar uzanmak zorundad─▒r…” Prof. Vambery ayn─▒ konuyu i┼čleme─če devam etti─či, 1.11.1895 tarihli raporunda da, ─░ngiltere’nin Osmanl─▒ imparatorlu─ču uyru─čundaki Ermenileri k─▒┼čk─▒rtma faaliyetlerinin niteli─čine dikkat ├žekerek, “… Bug├╝n kimse ─░ngiltere’nin insanc─▒l engellerine kanacak kadar saf de─čildir. As─▒l ama├ž Anadolu ile Kafkasya aras─▒nda tampon bir b├Âlge yaratmak olsa dahi bu proje, pratik bir ├ž├Âz├╝m olarak g├Âr├╝lmemelidir. Bu projeyi ger├žekle┼čtirebilmek i├žin her ┼čeyden ├Ânce co─črafi bir Ermenistan yaratmak gereklidir. Oysa ki, etnik a├ž─▒dan b├Âlgedeki M├╝sl├╝manlar, Ermenilerden be┼č kat daha fazla n├╝fus yo─čunlu─čuna sahiptirler…” demek suretiyle o g├╝n├╝n ger├žeklerini dile getirmektedir. Bu raporlar─▒n yaz─▒lmas─▒ndan 25 y─▒l sonra bir Ermenistan Devleti’ni Anadolu ile Kafkasya aras─▒na tampon bir b├Âlge olarak sokmay─▒ ba┼čarabilen Ruslar─▒n fikir babas─▒n─▒n ─░ngilizler oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. B├Âylece 25 y─▒l gibi bir s├╝rede, bir devletin nas─▒l ├╝retildi─čini anlamam─▒z, daha sonraki y─▒llarda Filistin’de ├╝retilen ─░srail Devleti’nin olu┼čumunu anlamam─▒z─▒ da kolayla┼čt─▒racak niteliktedir.

Ermenilerin kendi tarihi topraklar─▒ oldu─čunu iddia ettikleri Karaba─č ├ľzerk b├Âlgesi Kuzey Azerbaycan’─▒n merkezinde yer almakta ve b├Âlgedeki yerle┼čim yerleri olan; Terter (Mirbe┼čir), A─čdam, Yevlak, La├ž─▒n, Kelbecer, Ak├žabedi, Berde, Askeran ┼čehirlerinde n├╝fus ├žo─čunlu─ču T├╝rklerde iken sadece; Su┼ča, Nora├žin ve b├Âlgenin idari merkezi Hankendi (Stepanekert) ┼čehirlerinde Ermeni n├╝fusu % 60’a ula┼čmaktad─▒r. Karaba─č’daki Ermenilerde b├Âlgenin yerli halk─▒ olmay─▒p, ├že┼čitli Ortado─ču ├╝lkelerinden Bol┼čevik ihtilalinden sonra b├Âlgeye yerle┼čtirilen g├Â├žmenlerdir. B├╝t├╝n Karaba─č b├Âlgesindeki n├╝fusun % 75’ini te┼čkil eden Ermenilerin say─▒s─▒ sadece, 123.076’d─▒r. Ermenilerin hak iddia ettikleri bir di─čer T├╝rk diyar─▒ olan Nahcivan’da ise 241.000 ki┼čilik n├╝fusun % 14 kadar─▒ Ermenilerden olu┼čmaktad─▒r.ÔÇŁ

Ermeniler, hak etmedikleri co─črafyada Karaba─čÔÇÖda 26 ┼×ubat 1992ÔÇÖde T├╝rk sivilleri ac─▒mas─▒zca katlettiler. Yakla┼č─▒k, 106 kad─▒n, 83 ├žocuk geri kalan─▒ silahs─▒z erkekler olmak ├╝zere 613 Karaba─č T├╝rk├╝n├╝ ├Âld├╝rd├╝ler. T├╝rkiyeÔÇÖde ÔÇťHepimiz ErmeniyizÔÇŁ diye y├╝r├╝yenler hi├žbir g├╝n ÔÇťHepimiz T├╝rk├╝zÔÇŁ demediler. T├╝rk Milletine kar┼č─▒ i┼členen su├žlar─▒ hi├žbir zaman dile getirmediler.
20 Ocak 2014

 

D─░PNOTLAR

[1] EST├ťDAM M├╝d├╝r├╝

[2] ├ťmit ├ľzda─č, ├ľzcan Yeni├žeri, Ermeni Psikolojik Sava┼č─▒, Kripto Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2009, s. 18-19.

[3] Bil├ól N ┼×im┼čir, Ermeni Meselesi (1774-2005), Bilgi yay─▒nevi, Ankara, 2005.,s. 10-11.

[4] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.12. Emre Kongar, ÔÇťTarihe Yanl─▒┼č BakmakÔÇŁ. Cumhuriyet, 14. Mart. 2005.

[5] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.12.

[6] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.16.

[7] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.16.

[8] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.16-17.

[9] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.17.

[10] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.17.

[11] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.18.

[12] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.19.

[13] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.19.

[14] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.19.

[15] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.20.

[16] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.20.

[17] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.20.

[18] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.20-21.

[19] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.21.

[20] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.22.

[21] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.24.

[22] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.24.

[23] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.25.

[24] Bil├ól N ┼×im┼čir, a. g.e., s.25.

[25] Mehmet Hocao─člu, Ar┼čiv vesikalar─▒yla Ermeniler, Anda da─č─▒t─▒m, ─░stanbul, 1976, s.180-223.

[26] Mehmet Hocao─člu, a. g. e., s.572-630.

[27] Mehmet Hocao─člu, a. g.e.s.621.

[28] Mehmet Hocao─člu, a. g.e.s.630.

[29] Mehmet Hocao─člu, a. g.e.s.645.

[30] Bilal N. ┼čim┼čir, a. g.e., s.,299., Mehmet Hocao─člu, a. g.e.s.645.

[31] Mehmet Hocao─člu, a. g.e.s.646. Maalesef daha sonraki y─▒llarda bu az─▒nl─▒klardan baz─▒lar─▒ T├╝rk Devletine isyan etmi┼č, katliamlara eli bula┼čm─▒┼čt─▒r.

[32] Mehmet Hocao─člu, a. g.e.s.646.

[33] James Bryce &Arnold Toynbee, (├ževiren. Ahmet G├╝ner) Mavi Kitap( Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Ermenilere Y├Ânelik Muamele, Pencere yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2005.

[34] ┼×evket S├╝reyya Aydemir, Enver Pa┼ča, Remzi Kitapevi, Cilt III,─░stanbul,1972, s.489.

[35] Taylan Sorgun, ─░ttihad ve Terakki’den Cumhuriyet’e Halil Pa┼ča Bitmeyen Sava┼č,┬á Kum Saati Yay─▒nlar─▒. 2003.

[36] Bil├ól N. ┼×im┼čir, a. g. e.,s.11.

[37] Kemal Karpat, Milliyet Gazetesi, 31.05.2009,R├Âportaj: Devrim Sevimay.

[38] Kemal Karpat, Osmanl─▒ N├╝fusu (1830-1914), Demografik ve Sosyal ├ľzellikleri. Tima┼č yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2010, s. 145-149..

[39] Bil├ól N ┼×im┼čir, a.g e., s.23-24.

[40] ├ťmit ├ľzda─č, ├ľzcan Yeni├žeri, a.g.e., s. 90.,A. B. Karinyan, Ermeni Milliyet├ži Ak─▒mlar─▒, Kaynak Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2006, s.9

[41]├ťmit ├ľzda─č, ├ľzcan Yeni├žeri, a.g.e., s.91.┬á Ovanes Ka├žaznuni, Ta┼čnak Partisinin yapaca─č─▒ Bir ┼×ey Yok, (1923ÔÇÖ Parti konferans─▒na rapor), Kaynak Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2005, s.32

[42] ├ťmit ├ľzda─č, ├ľzcan Yeni├žeri, a.g.e., s. 91. Justin McCarthy, MiII├« Felaket, Yeniden Do─ču┼č, T├╝rk Milleti ve Mustafa Kemal Atat├╝rk”, Atat├╝rk-Cumhuriyet Tarihi-T├╝rk Tarihi, Ankara 1984, s.9’dan nakleden Erdal ─░lter, “Ermenilerin Tehciri ve T├╝rkler’in G├Â├ž├╝”, Ermeni Ara┼čt─▒rmalar─▒, ├ť├ž Ayl─▒k Tarih, Politika ve Uluslararas─▒ ─░li┼čkiler Dergisi, Bahar 2003, Say─▒ 9, s.35

[43] . Dr. Hayati Bice, T├╝rk Yurtlar─▒ ├ťzerine Notlar, Bilge O─čuz, ─░stanbul, 2010. s. 131-155. (k─▒salt─▒larak al─▒nm─▒┼čt─▒r)

1,588 total views, 1 views today

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: hilmiozden@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒