Eski Romal─▒ Yazarlar─▒n G├Âz├╝yle Gladyat├Âr D├Âv├╝┼čleri

Eski Romal─▒ Yazarlar─▒n G├Âz├╝yle Gladyat├Âr D├Âv├╝┼čleri

Elif Burcu ├ľZKAN

Klasik Filolog, Çevirmen, Akademisyen.
1983 y─▒l─▒nda ─░stanbul'da do─čdu. ─░lk ve orta ├Â─črenimini ├ľzel Antalya Kolejinde, lise e─čitimini ise ─░stanbul 50. Y─▒lTarhan Lisesinde tamamlad─▒. ─░stanbul ├ťniversitesi Latin Dili ve Edebiyat─▒ Anabilim Dal─▒ÔÇÖnda Lisans (2004) ve Y├╝ksek Lisans (2008) e─čitimlerini tamamlad─▒.
2009 y─▒l─▒nda ┼ču an doktor aday─▒ oldu─ču ayn─▒ b├Âl├╝m├╝n Doktora program─▒na kay─▒t oldu.2006-2013 y─▒llar─▒ aras─▒nda Latince ve Eski Yunanca alan─▒nda ├Âzel ders ├Â─čretmenli─či yapt─▒.
2009-2010 e─čitim y─▒l─▒nda Kocaeli; Tev-─░nan├ž T├╝rke┼č ├ľzel LisesiÔÇÖnde Latince ├Â─čretmenli─či yapt─▒.

2013-2014 e─čitim y─▒l─▒ndan beri Bursa- Uluda─č ├ťniversitesi Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Okutman (┼čimdiki ad─▒yla ├ľ─čretim G├Ârevlisi) olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ de d├óhil olmak ├╝zere ├╝niversitenin ├že┼čitli b├Âl├╝mlerinde Latince Grameri ve Eski Yunanca Grameri derslerini ; Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde ayr─▒ca Latin Edebiyat─▒ ve Eski Yunan Edebiyat─▒ derslerini y├╝r├╝tmektedir.
2012 y─▒l─▒ndan beri Klasik Filoloji, Arkeoloji, Felsefe ve Tarih alanlar─▒na y├Ânelik akademik makaleler yazmaktad─▒r.
Latinceden ├ževirdi─či ve Y├╝ksek Lisans tezinde inceledi─či Seneca- De Constantia Sapientis (Bilgenin Sars─▒lmazl─▒─č─▒) adl─▒ eseri 2017 y─▒l─▒ Eyl├╝l ay─▒nda Do─ču Bat─▒ Yay─▒nlar─▒ (Ankara) taraf─▒ndan yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.
E-posta: elifburcuozkan@gmail.com
Elif Burcu ├ľZKAN

RomaÔÇÖda puslu bir g├╝nÔÇŽ Bulutlar─▒n kasvetli grisi haber veriyor birazdan ba┼člay─▒p geceye dek, hatta belki g├╝nlerce s├╝recek kanl─▒ d├Âv├╝┼čleri. Bir yanda korkun├ž g├Âsterileri izlemek i├žin kana susam─▒┼č g├Âzlerini arenaÔÇÖya diken halk, di─čer yanda i├žlerindeki kibri yans─▒tan vakur duru┼člar─▒yla i┼čbirlik├žileri… En de─čerli basamakta g├Âzlerinde g├Âsteri sayesinde artacak g├╝c├╝n├╝n hayali parlayan imparator ve ortada ise ├žaresizli─čin a─č─▒rl─▒─č─▒ ve bast─▒rd─▒─č─▒ nefretinin ate┼či alt─▒nda ezilen, birazdan belki son kez tutaca─č─▒ silaha sar─▒lacak olan gladyat├Ârle

RomaÔÇÖn─▒n en kanl─▒ arma─čan─▒ ba┼čl─▒yor ┼čimdi halk─▒na, kanl─▒ bir kumdan arenaÔÇÖda,
D├Âv├╝┼čler d├╝zenlenecek ├Â─člen olup tam rehavet ├ž├Âk├╝nce insana,
Bir gladyat├Âr kalkan─▒yla ilerleyecek rakibine do─čru, di─čer elinde k─▒sa bir k─▒l─▒├žla,
Di─čeri a─č─▒n─▒ atacak rakibinin boynuna, kendi mezar─▒n─▒ geciktirmek ad─▒na,
Vah┼či hayvanlara at─▒lacak su├ž i┼čleyen, korkun├ž di┼člerin aras─▒na.
Kimi kulland─▒─č─▒ silahla adland─▒r─▒lm─▒┼č, kimi d├Âv├╝┼č├╝yle naml─▒,
Dizilmi┼č bekliyor arkada, kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelecekler iki┼čerli s─▒rayla,
├ľlece─čini biliyor ya, bir mezara sahip olsun istiyor yaln─▒zca, kendi ad─▒na,
Bir g├╝n daha ya┼čamak umuduyla silecek akan kanlar─▒n─▒, do─črulacak vurulduk├ža,
Halk onlar─▒ izlerken ├Âl├╝m kokan c├╝mleler e┼čli─činde, ac─▒mas─▒zca.

Kimdi bu gladyat├Ârler ve RomaÔÇÖda nas─▒l bir yeri vard─▒ bu d├Âv├╝┼člerin? Oyunlar halk i├žin ger├žekten sava┼ča haz─▒rlay─▒c─▒ bir unsur muydu, yoksa insanlar─▒n ruhlar─▒ndaki vah┼čili─čin ve ezilmi┼čli─čin d─▒┼čavurumu i├žin bir ara├ž m─▒yd─▒? Peki, ayd─▒nlar, yazarlar ve d├╝┼č├╝n├╝rler bu d├Âv├╝┼čler hakk─▒nda ne d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒? Yaz─▒m─▒zda i┼čte bu konular─▒ inceleyece─čiz. ├ľnce gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerinin tarih├žesine ve RomaÔÇÖda geleneksel h├óle gelene kadar uzanan y├╝zlerce y─▒ll─▒k yolculu─čuna de─činip, daha sonra Eski Romal─▒ yazarlar─▒n kaleminden yola ├ž─▒karak ├Âzellikle ayd─▒n insanlar─▒n bu g├Âsteriler hakk─▒ndaki d├╝┼č├╝ncelerini inceleyece─čiz. ─░ster RomaÔÇÖda do─čmu┼č, ister hayat─▒n─▒n belli bir d├Âneminde orada ya┼čam─▒┼č olsun, Latin Edebiyat─▒n─▒n kalbinin att─▒─č─▒ kenti bir ┼čekilde soludu─ču i├žin ÔÇťRomal─▒ÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda yaz─▒m─▒za d├óhil etti─čimiz yazarlar─▒n konu hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini kendi yazd─▒klar─▒ sat─▒rlardan ├Â─črenece─čiz. Roma yaz─▒n─▒na ad─▒n─▒ alt─▒n harflerle yazd─▒rm─▒┼č ├╝nl├╝ yazarlar─▒n bu g├Âsteriler hakk─▒nda ne d├╝┼č├╝nd├╝klerini orijinal dilinden, yani Latinceden yapaca─č─▒m─▒z ├ževirilerle g├Ârece─čiz.

Gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerinin k├Âkenine bakt─▒─č─▒m─▒zda konuyla ilgili iki farkl─▒ g├Âr├╝┼če rastlar─▒z. Kimi uzmanlara g├Âre d├Âv├╝┼čleri ilk d├╝zenleyenler g├╝n├╝m├╝z ─░talyas─▒n─▒n g├╝neyindeki Campania B├ÂlgesiÔÇÖne yerle┼čenlerdir. ─░lk kez Damaskos(┼×am)ÔÇÖlu Nikolaos taraf─▒ndan ├Âne s├╝r├╝len (Athena. Deiphno. 4.153fÔÇö154a) di─čer g├Âr├╝┼če g├Âre ise d├Âv├╝┼čler ilk kez M├ľ 9. yy. sonuna do─čru AnadoluÔÇÖdan Orta ─░talyaÔÇÖya g├Â├ž ederek Etruria ad─▒n─▒ verdikleri b├Âlgeye yerle┼čen Etr├╝skler taraf─▒ndan d├╝zenlenmi┼čtir. Birtak─▒m tarihsel bilgiler ve mezar kabartmalar─▒ da d├Âv├╝┼člerin ilk kez Etr├╝skler taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirildi─či fikrini do─črulamaktad─▒r. Bu nedenle Antik yazarlar─▒n ve modern uzmanlar─▒n ├žo─ču, RomaÔÇÖn─▒n bir├žok gelenekte ve sanatta ├Ârnek ald─▒─č─▒ Etr├╝sklerin bu konuda ilk oldu─ču konusunda birle┼čirler.

D├Âv├╝┼člerin ger├žekle┼čtirilme nedenlerine bakt─▒─č─▒m─▒zda ise y├╝zy─▒llar i├žinde de─či┼čen s├╝re├žlerle kar┼č─▒la┼č─▒r─▒z. Kilise babas─▒ ve filozof Tertullianus(MS yk. 155-240), Etr├╝sklerde ve Romal─▒larda tarihi M├ľ 8. yy.ÔÇÖa dayanan, tanr─▒lar─▒n─▒ ve kaybettikleri sava┼č├ž─▒lar─▒n ruhlar─▒n─▒ teskin etmek ve onlar i├žin duyduklar─▒ ac─▒y─▒ dindirmek amac─▒yla insan kurban etme gelene─činin bulundu─čunu belirtmi┼čtir (Tert. Spect. VI, 1). M├ľ 4. yy.ÔÇÖda ya┼čam─▒┼č gramerci Maurus Servius HonoratusÔÇÖa g├Âre bu gelenek zamanla yumu┼čayarak yerini esir al─▒nan ki┼čilerin birbiriyle d├Âv├╝┼čt├╝r├╝lmesine dayanan gladyat├Âr g├Âsterilerine b─▒rakm─▒┼čt─▒r (Serv. Aen. III, 67). Bu iki gelene─čin birle┼čiminden hareketle var─▒lan kan─▒ya g├Âre de, Etr├╝skler gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerini ilk ba┼člarda ├Âl├╝ k├╝lt├╝ne y├Ânelik olarak din├« bir rit├╝el ┼čeklinde ger├žekle┼čtirmi┼čler ve d├Âv├╝┼čleri adeta vatan├« bir g├Ârev olarak g├Ârm├╝┼člerdir.

Eski Romal─▒lar─▒n geleneksel oyunlar─▒ ba┼člarda ludi (oyunlar) ad─▒ verilen kamuya a├ž─▒k sahne g├Âsterilerinden ve Circus MaximusÔÇÖta d├╝zenlenen araba yar─▒┼člar─▒ndan olu┼čmaktayd─▒. Ancak M├ľ 3. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda bunlara gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri de eklenmi┼čtir. M├ľ 264ÔÇÖte RomaÔÇÖda aristokrat Iunius Brutus Pera ├Âl├╝nce, iki o─člu Marcus ve Decimus bir hayvan pazar─▒ olan Forum BoariumÔÇÖda babalar─▒n─▒n an─▒s─▒na cenaze oyunlar─▒ d├╝zenler ve bu oyunlarda ├╝├ž ├žift gladyat├Âr d├Âv├╝┼čt├╝r├╝r. Latincede munus, ludus gladiatorius veya spectaculus adlar─▒yla an─▒lan gladiator d├Âv├╝┼č├╝n├╝n RomaÔÇÖya ilk geli┼či de bu cenaze oyunlar─▒yla ger├žekle┼čir. B├Âylece bu gelenek ├Ânce EtruriaÔÇÖdan RomaÔÇÖn─▒n bulundu─ču LatiumÔÇÖa, buradan ─░talyaÔÇÖn─▒n di─čer b├Âlgelerine ge├žmi┼čtir. Daha sonra RomaÔÇÖn─▒n Do─čuda yapm─▒┼č oldu─ču fetihlerle ba┼člayan Romanizasyon s├╝reciyle birlikte Anadolu, ─░spanya, Yunanistan ve hatta AfrikaÔÇÖya kadar t├╝m Akdeniz d├╝nyas─▒na yay─▒lm─▒┼čt─▒r.

Gelene─čin RomaÔÇÖya ge├žti─či ilk y─▒llarda yaln─▒zca cenaze t├Ârenlerinde ve d├╝zensiz aral─▒klarla ger├žekle┼čtirilen g├Âsteriler M├ľ 3. yy.ÔÇÖda daha da s─▒kla┼čm─▒┼č, ├Âlen ki┼činin g├Ârkemini ve zenginli─čini yans─▒tmak, an─▒s─▒n─▒ canl─▒ k─▒lmak ve onu halk─▒n g├Âz├╝nde kahramanla┼čt─▒rmak i├žin giderek daha da ra─čbet g├Âren bir ┼čov halini alm─▒┼čt─▒r. ├ľyle ki kendi an─▒s─▒n─▒ canl─▒ tutmak isteyen zengin ki┼čilerin bile vasiyetname haz─▒rlay─▒p para b─▒rakarak ├Âld├╝kten hemen sonra kendi adlar─▒na cenaze t├Âreni yap─▒lmas─▒n─▒ ve gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri d├╝zenlenmesini talep ettikleri bilinmektedir. Gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri zengin insanlar─▒n ve politikac─▒lar─▒n ra─čbet etmeye ba┼člad─▒─č─▒ bir ┼čov halini al─▒nca da, Roma senatosu taraf─▒ndan M├ľ 105 y─▒l─▒nda al─▒nan bir kararla, d├Âv├╝┼čler resmen halk─▒n bir e─člence arac─▒ olarak kabul edilmi┼č ve onlar─▒n yasal olarak d├╝zenlenmesine karar verilmi┼čtir. Bunun ├╝zerine g├Âsterilerin d├╝zenleni┼č ┼čekli, ├╝cretler, organizat├Ârlerin yetki ve sorumluluklar─▒ gibi g├Âsterilere ait hemen her detay─▒n yer ald─▒─č─▒ yasalar (leges gladiatoriae) y├╝r├╝rl├╝─če konmu┼čtur. D├╝zenli ve yasal hale gelen g├Âsterilerle halk─▒n Yunan k├Âkenli g├Âsterilerden uzakla┼čmas─▒n─▒n ve dolayl─▒ yoldan askerli─če haz─▒rlanmas─▒n─▒n ama├žland─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Ancak g├Âsterilerin yasalla┼čmas─▒ ayn─▒ zamanda y├Âneticilerin de i┼člerine gelmi┼č, g├Âsteriler onlar─▒n halk─▒n sempatisini kazanarak kendi kudretlerini yans─▒tmalar─▒ i├žin birbirleriyle rekabet ettikleri bir ara├ž haline gelmi┼čtir.B├Âylece tam 7 y├╝zy─▒l s├╝ren ve MS 6. yy.ÔÇÖda son bulan bu kanl─▒ g├Âsteriye duyulan ra─čbet, onu ─░talya topraklar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na da ta┼č─▒m─▒┼č, Anadolu, Suriye ve M─▒s─▒rÔÇÖa kadar yay─▒lmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

├ľz├╝nde sava┼čta yitirdikleri vatanda┼člar─▒ teskin etme ve anma, halk─▒ askerli─če ve olas─▒ sava┼člara haz─▒rlama amac─▒ ta┼č─▒yan bu g├Âsterilerde ├Ânceleri sava┼čta esir d├╝┼čenler(captivi), k├╝rek mahk├╗mlar─▒ ve k├Âleler (servi) yer alm─▒┼čt─▒r. G├Âsterileri d├╝zenleyen organizat├Âr editor munerisÔÇÖten amphitheatrum y├Âneticisi vilicusÔÇÖa, bek├ži custosÔÇÖtan kap─▒daki g├Ârevli ostiariusÔÇÖa, seyircilere yer g├Âsteren dissignatorlardan isimleri anons eden tellal praecoÔÇÖya ve g├Âsterilerin ger├žekle┼čti─či kumlu alan arenay─▒ temizleyip gladyat├Ârlerle ilgilenen (h)arenariusÔÇÖa varana kadar neredeyse herkes k├Âleydi. Yani yaln─▒zca d├Âv├╝┼čenlerin de─čil ayn─▒ zamanda amphitheatrumÔÇÖun korunmas─▒ndan d├Âv├╝┼č alan─▒n─▒n temizli─čine varana kadar g├Âsterilerle ilgili t├╝m g├Ârevliler k├Âlelerden olu┼čmaktayd─▒. Ancak daha sonra ÔÇťarenaÔÇÖda ├Âl├╝mÔÇŁ cezas─▒na ├žarpt─▒r─▒lan, noxii veya ad gladium/ ad ludos damnati ad─▒ verilen ki┼čiler en ac─▒mas─▒z g├Âsterilerde d├Âv├╝┼čt├╝r├╝lmeye ve gitgide daha ├žok ra─čbet g├Ârmeye ba┼člad─▒. Dolay─▒s─▒yla RomaÔÇÖda gladyat├Âr g├Âsterileri giderek su├ž i┼čleyenlere verilen cezalar─▒n en a─č─▒r─▒n─▒n uyguland─▒─č─▒ bir t├╝r ceza arac─▒na d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝. ArenaÔÇÖda ├Âl├╝me mahk├╗m olanlar─▒n ald─▒klar─▒ bu cezan─▒n uygulan─▒┼č─▒ da i┼čledikleri su├žun niteli─čine g├Âre de─či┼čirdi. Ya ├Âl├╝nceye kadar d├Âv├╝┼č├╝rlerdi ya da e─čer Roma vatanda┼č─▒ iseler k─▒l─▒├žtan ge├žirilme cezas─▒na (damnatio ad gladium) ├žarpt─▒r─▒l─▒rlard─▒. Ancak e─čer k├Âle iseler ve yak─▒nlar─▒ hayatta de─čilse vah┼či hayvanlara yem olarak at─▒lma cezas─▒ (damnatio ad bestias) al─▒rlard─▒. Kar┼č─▒l─▒kl─▒ d├Âv├╝┼čler yetmiyormu┼č gibi bir de su├žlular─▒n vah┼či hayvanlara yem olarak at─▒ld─▒─č─▒ bu korkun├ž venatioÔÇÖnun da g├Âsteriler aras─▒nda yerini almas─▒ ├žok s├╝rmemi┼č, hatta bu g├Âsteriyi daha fazla d├╝zenleyebilmek amac─▒yla mevcut amphithatrumÔÇÖlara yenileri eklenmi┼čtir. Fakat sonundaÔÇťarenaÔÇÖda ├Âl├╝mÔÇŁ cezas─▒ giderek en a─č─▒r ceza verme arac─▒ olmaktan, yani esas amac─▒ndan sapm─▒┼č, d├Âv├╝┼čleri meslek haline getirenlerin eline ge├žmi┼čtir. Bu durumda d├Âv├╝┼čler zamanla y├Âneticilerin kudretlerini g├Âstermek i├žin kulland─▒─č─▒, d├Âv├╝┼člerde g├Ârev alanlar─▒n ise maddi kazan├ž ve ├╝n sa─člad─▒─č─▒ bir g├Âsteriye d├Ân├╝┼čmesiyle birlikte bu i┼či g├Ân├╝ll├╝ olarak yapan ki┼čiler de sahnede g├Âr├╝lmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Esirlerin haricinde para ve ├╝n kazanmak isteyen bir├žok g├Ân├╝ll├╝ vatanda┼č (auctorati), kendini kan─▒tlamak isteyen azat edilmi┼č k├Âleler (liberti), hatta soylular ve atl─▒ s─▒n─▒f─▒na mensup ki┼čiler (equites) bile kazan├ž kap─▒s─▒ olarak g├Ârd├╝─č├╝ d├Âv├╝┼člerde yer alm─▒┼čt─▒r.

Gladyat├Ârlerin t├╝rleri ise 17 taneydi ve her biri giysilerine, kulland─▒─č─▒ silaha ve d├Âv├╝┼č stiline g├Âre farkl─▒ ┼čekilde adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Ad─▒n─▒ ilk oyunlarda gladius (k─▒sa k─▒l─▒├ž) ile d├Âv├╝┼č├╝lmesinden alan ve daha sonra t├╝m d├Âv├╝┼č├ž├╝ler i├žin genel bir ad olarak kullan─▒lacak olan gladiator terimi yerini gladyat├Ârlerin kulland─▒─č─▒ silaha, ait oldu─ču kente veya onun bir ├Âzelli─čine g├Âreadland─▒r─▒lan isimlere b─▒rakm─▒┼čt─▒r.[1] ├ľrne─čin, r─ôte(a─č) atarak d├Âv├╝┼čen gladyat├Âre retiarius, Orta ─░talyaÔÇÖdaki Samnium B├ÂlgesiÔÇÖnden gelen Samnit d├Âv├╝┼č├ž├╝ye Samnis, ThrakiaÔÇÖl─▒ya Thrax, GalliaÔÇÖya ├Âzg├╝ bir araba olan esseda ├╝zerinde d├Âv├╝┼čene essedarius, sagitta (ok) atarak d├Âv├╝┼čene sagittarius ismi verilmi┼čtir. Ba┼č─▒nda bir lanista(grup lideri ve ├žal─▒┼čt─▒r─▒c─▒s─▒)ÔÇÖn─▒n bulundu─ču, k├Âle pazarlar─▒ndan sat─▒n al─▒nan g├╝├žl├╝ sava┼č esirlerinden veya g├Ân├╝ll├╝lerden olu┼čan gladyat├Âr gruplar─▒na familia gladiatoriae ad─▒ veriliyor, bir edit├Âr muneris(organizat├Âr) gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri sergilemek istedi─či zaman bu gruplardan biriyle anla┼č─▒yordu. Her bir grupta farkl─▒ kavimlerden gelen ve geldi─či ├╝lkeyi veya kavmi simgeleyen giysiler i├žinde, yerel silahlar─▒yla ve kendilerine ├Âzg├╝ stilde d├Âv├╝┼čen k├Âleler yer al─▒yor, bu yabanc─▒ uyruklu k├Âleler g├Âsterilerde izleyicilerin ilgisini canl─▒ tutabilmek, RomaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝n├╝ ve sava┼čta yenerek egemen oldu─ču ├╝lkeleri g├Âstermek ad─▒na ├Âzellikle tercih ediliyordu.

Gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri Roma ─░mparatorluk D├Ânemi’nde ├Âzellikle de g├Âsteri┼či seven y├Âneticiler ve toplum i├žin ├žok cazipti ve insanlar sava┼č tanr─▒s─▒ MarsÔÇÖa adad─▒klar─▒ amphiteatrumÔÇÖa bu d├Âv├╝┼čleri izlemek ad─▒na ak─▒n ak─▒n geliyorlard─▒. Ancak gerek Antik Yunan gerekse Romal─▒ yazarlar─▒n ve d├╝┼č├╝n├╝rlerin, yani e─čitimli ve ayd─▒n ki┼čilerin ├žo─ču, g├Âsterileri zevkle izleyen halkla ve g├Â─čs├╝ kabaran y├Âneticilerle ayn─▒ kan─▒da de─čildi. Onlara g├Âre vah┼četin kol gezdi─či, akan kanlar─▒n ve ├Âl├╝mlerin son bulmad─▒─č─▒ bu insanl─▒k d─▒┼č─▒ oyunlar─▒ d├╝zenlemek ve hatta izlemek, insan k─▒y─▒m─▒nda rol almaktan ba┼čka ┼čey de─čildi. ┼×imdi kronolojik s─▒rayla yazarlar─▒n gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerine de─činelim ve d├╝┼č├╝ncelerini kendi kaleme ald─▒klar─▒ c├╝mlelerden ├Â─črenelim. Aralar─▒nda y├╝z, hatta belki iki y├╝z y─▒l bulunan yazarlar─▒n d├Âv├╝┼čler hakk─▒nda s├Âylediklerinde ne gibi de─či┼čiklikler oldu─čuna bakal─▒m.

M├ľ 106-43 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č ve Roma edebiyat─▒n─▒n en ├Ânemli yazarlar─▒ndan olan devlet adam─▒, hatip ve d├╝┼č├╝n├╝r Marcus Tullius Cicero, bir├žok eserinde gladyat├Âr oyunlar─▒na de─činmi┼čtir. Baz─▒ ├╝nl├╝ gladyat├Ârlerin hayatlar─▒na dair anlat─▒mlar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra yer yer gladyat├Ârleri ├Âvd├╝─č├╝ yer yer d├Âv├╝┼č d├╝zenlenmesini ele┼čtirdi─či eserler mevcuttur. Ancak genel olarak yaz─▒lar─▒nda gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerinin lehinde ve hatta onlar─▒ ├Âven bir hava h├ókimdir. Belki de Roma Cumhuriyet D├ÂnemiÔÇÖnin ba┼člar─▒nda Romal─▒lar─▒n cesaretini ve onurunu yans─▒tmak ve desteklemek ad─▒na bu d├Âv├╝┼člerin ge├žekle┼čtirildi─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ i├žin, ya da ilk d├╝zenlenen d├Âv├╝┼člerin ├žok a─č─▒r olmamas─▒ nedeniyle onlar─▒ ve gladyat├Ârleri ├Âvd├╝─č├╝ c├╝mleler kaleme alm─▒┼čt─▒r. Mevcut devlet b├╝y├╝klerinin tepkisini ├žekmemek ad─▒na kimi eserlerinde olumlu yorumlar yapma gere─či duydu─ču da d├╝┼č├╝n├╝lebilir. ├ç├╝nk├╝, M├ľ 62-43 y─▒llar─▒ aras─▒nda kaleme ald─▒─č─▒ mektuplar─▒ndan birinde bu d├Âv├╝┼člerden ho┼članmayan arkada┼č─▒na onlar─▒ neredeyse ├Âverek tasvir eden c├╝mleler yaz─▒p onu bir g├╝n g├Âsteriyi izlemeye davet etmesi (Cic. Ep. VII, 1); ayr─▒ca M├ľ 44 y─▒l─▒nda kaleme ald─▒─č─▒ DeOfficiis (├ľdevler/ G├Ârevler [├ťzerine]) adl─▒ eserinde arkada┼č─▒ PompeiusÔÇÖun 2. kons├╝ll├╝─č├╝ s─▒ras─▒nda d├╝zenledi─či oyunlar─▒n o zamana kadarki en g├Ârkemli oyunlar oldu─čunu belirtmesi (Cic. Off. II, 57) b├Âyle bir izlenim vermektedir. ┼×unu net bir ┼čekilde s├Âyleyebiliriz ki yaz─▒m─▒zda ele alaca─č─▒m─▒z d├╝┼č├╝n├╝rler ve yazarlar aras─▒nda gladyat├Âr g├Âsterilerine ─▒l─▒ml─▒ bakan tek yazar CiceroÔÇÖdur. M├ľ 49 y─▒l─▒nda, Gaius Julius CaesarÔÇÖ─▒n ├Ânderli─čindeki lejyon, generallerin ordular─▒yla ge├žmesinin yasak oldu─ču Kuzey ─░talyaÔÇÖdaki Rubicon NehriÔÇÖni ge├žip yasa─č─▒ ├ži─čneyince RomaÔÇÖda i├ž sava┼č ba┼člam─▒┼č ve be┼č y─▒l s├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu s├╝re zarf─▒nda rekabet halinde olan politikac─▒lar birbirlerine g├Âzda─č─▒ vermek ve halk─▒n sempatisini kazanmak amac─▒yla gladyat├Âr g├Âsterilerinden bir hayli yararlanm─▒┼člard─▒r. Cicero da M├ľ 45ÔÇÖte yazd─▒─č─▒ TusculanaeDisputationes (Tusculum Tart─▒┼čmalar─▒) eserinde gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerine ili┼čkin ┼č├Âyle bir yorumda bulunmu┼č, bilhassa gladyat├Ârlerin g├╝├žlerini ve iradelerini ├Âverek onlar─▒n lehinde c├╝mleler kaleme alm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťMahvolmu┼č insanlardan ya da yabanc─▒lardan olu┼čan gladyat├Ârler, ne kadar ├žok darbeye katlan─▒yorlar! ─░yi e─čitilmi┼č olan bu insanlar her nas─▒lsa utan─▒lacak ┼čekilde ka├žmaktansa darbe yemeyi tercih ediyorlar!Hi├žbir ┼čeyi ya efendilerini ya halk─▒tatmin etmekten daha ├Ânemli bulmad─▒klar─▒ ne kadar a├ž─▒k! ├ťstelik yaralarla bitap d├╝┼čt├╝klerindeefendilerinin ne istedi─čini sorsun diye birini bile g├Ânderiyorlar: e─čer onlar─▒ memnun edecekse seve seve kendilerini yere at─▒yorlar.S─▒radan bir gladyat├Âr (bile olsa) hi├ž yas tutan, y├╝z├╝n├╝n ifadesi de─či┼čen oldu mu?Kim yar─▒┼č─▒ s├╝rd├╝rmekten,kendini yerlere atmaktan utand─▒? Kim yenildi─činde k─▒l─▒├ž darbesi almas─▒ emredilince boynunu geri├žekti? Bu kadar ├žal─▒┼čma, tefekk├╝r ve deneyim i┼če yar─▒yorÔÇŽBaz─▒lar─▒n─▒n gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerini zalim ve insanl─▒k d─▒┼č─▒ olarak g├Ârmemesi gerekirÔÇŽÔÇŁ┬á┬á(Cic. Tusc. Disp. II, 41).┬á

┼×imdi de CiceroÔÇÖnun ├Âl├╝m├╝nden 40 y─▒l sonra d├╝nyaya gelen M├ľ4 ile MS 65 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č ─░spanya-Cordobal─▒ yazar, s├Âylev ustas─▒, siyaset adam─▒ ve d├╝┼č├╝n├╝r Lucius Annaeus SenecaÔÇÖn─▒n konuyla ilgili d├╝┼č├╝ncelerine uzanal─▒m. Ayn─▒ adl─▒ babas─▒ndan ayr─▒ tutulmak i├žin minor (daha gen├ž) s─▒fat─▒yla an─▒lan Gen├ž Seneca, k├╝├ž├╝k ya┼čta teyzesi taraf─▒ndan RomaÔÇÖya getirilir ve kendisinin bir g├╝n ├╝st├╝n ├Ârneklerini kaleme alaca─č─▒ retorik ve felsefe e─čitimini burada al─▒r. Sanat─▒ndan siyasetine, dilinden tarihine kadar i├žine n├╝fuz eden kentin etkileri bir├žok eserine yans─▒r. Seneca, kay─▒npederi Pompeius PaulinusÔÇÖa ithafen MS 49 ya da 62 y─▒l─▒nda yaz─▒ld─▒─č─▒ tahmin edilen De Brevitate Vitae (Ya┼čam─▒n K─▒sal─▒─č─▒) diyalo─čunda ya┼čam─▒n k─▒sal─▒─č─▒n─▒, h─▒zla ak─▒p giden hayatta nelere ├Ânem ve ├Âncelik vermemiz gerekti─čini kaleme alm─▒┼čt─▒r. Bu diyalogda ├Ânemsiz bilgiler olarak g├Ârd├╝─č├╝ olaylar─▒ s─▒ralarken gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerinin ac─▒mas─▒zl─▒─č─▒n─▒ dile getirir. O, CiceroÔÇÖdan farkl─▒ d├╝┼č├╝nmekte ve bu d├Âv├╝┼čleri ac─▒mas─▒z bulmakta ve k─▒y─▒m olarak yorumlamaktad─▒r. Aradan ge├žen y─▒llar d├Âv├╝┼člerin vah┼četini daha da artt─▒rm─▒┼č olmal─▒ ki, onlar─▒ ┼č├Âyle ele┼čtirmektedir:

ÔÇťDevletin ├Ânde geleni ve (s├Âylendi─čine g├Âre) eski y├Âneticilerin aras─▒nda iyili─čiyle g├Âze ├žarpan (Pompeius), insanlar─▒ katleden yeni bir t├╝r g├Âsteriyle ak─▒llarda yer edinece─čini d├╝┼č├╝nd├╝. ├ľl├╝m├╝ne d├Âv├╝┼č├╝yorlar? Yetmez. Katlediliyorlar? O da yetersiz kal─▒r: koca bir insan y─▒─č─▒n─▒n─▒n ayaklar─▒ alt─▒nda ├ži─čnensinler! Sonradan g├╝├žl├╝ biri bunlar─▒ ├Â─črenmesin ve bu insanl─▒k d─▒┼č─▒ (g├Âsteride) g├Âz├╝ kalmas─▒n diye bunlar unutulmu┼č olsa ne iyi olurdu! Ah ┼ču iyitalih zihinlerimizi ne kadar da k├Ârle┼čtiriyor! (Pompeius) Onca zavall─▒ insan─▒ ba┼čka bir g├Âky├╝z├╝ alt─▒nda d├╝nyaya gelmi┼č vah┼či hayvanlar─▒n ├Ân├╝ne at─▒nca, birbirinden bu kadar farkl─▒ varl─▒klar─▒ birbirine d├╝┼č├╝r├╝nce, Roma halk─▒n─▒n g├Âzleri ├Ân├╝nde oluk olukkan ak─▒t─▒nca ve sonras─▒nda daha fazla kan ak─▒tmaya zorlan─▒nca (nedense) kendisinin do─čadan bile b├╝y├╝k oldu─čuna inand─▒. Ama daha sonra ayn─▒ adam ─░skenderiyelilerin ihanetine u─črad─▒, son k├Âleden kendisini b─▒├žaklamas─▒n─▒ istedi─činde, i┼čte ancak o zaman g├Âsteri┼čli lakab─▒n[2]ne kadar anlams─▒z oldu─čunu anlad─▒.ÔÇŁ┬á(Sen. Brev. Vit. XIII, 6-8).

Seneca, SicilyaÔÇÖda y├Âneticilik yapan arkada┼č─▒ LuciliusÔÇÖa ithafen ya┼čam─▒n─▒n son y─▒llar─▒nda kaleme ald─▒─č─▒ felsefi mektuplarda da bu amans─▒z gladyat├Âr g├Âsterilerini ┼č├Âyle tasvir eder:

ÔÇťBir g├╝n bir ├Â─čle saatinde g├Âsterilere denk geldim; hem e─členceli hem de insanlar─▒n kan g├Ârmekten yorulan g├Âzlerini biraz olsun dinlendirecek bir ┼čey izleyece─čimi umuyordum, ama nerede! D├Âv├╝┼čten ├Ânceki g├Âsteri hi├ž de─čilse merhametliydi[3]. ┼×imdikinde ise yapt─▒klar─▒ hareketlerle ortada tamamen katile d├Ânm├╝┼č ki┼čiler var. ├ťzerlerini ├Ârten hi├žbir ┼čey yok, bedenlerinin her yeri a├ž─▒k oldu─ču i├žin de hi├žbir vuru┼č bo┼ča gitmiyor. Pek ├žok ki┼či bu d├Âv├╝┼č├╝ birbirinedenk ki┼čilerin d├╝zenli tertiplenen ve yedekte bekleyen (taleple gelen) d├Âv├╝┼če tercih ediyor. Neden tercih etmesin? K─▒l─▒c─▒ geri p├╝sk├╝rtecek ne bir mi─čferleri ne de kalkanlar─▒ var. Zaten tedarikli olsalar neye yarar? Ya da yetenekli olsalar? T├╝m bunlar anca ├Âl├╝m├╝ geciktirir. ─░nsanlar sabah─▒n k├Âr├╝nde aslanlar─▒n ve ay─▒lar─▒n ├Ân├╝ne, ├Â─člen olunca da onlar─▒ izleyenlerin ├Ân├╝ne at─▒l─▒yor. (Az ├Ânce) Katil olmu┼č ki┼čilerin birazdan katil olacak ki┼čilerin ├Ân├╝ne at─▒lmas─▒n─▒ emrediyorlar ve kazanan ki┼čiyi bir sonraki k─▒y─▒ma sakl─▒yorlar. D├Âv├╝┼člerin sonu ise ├Âl├╝mÔÇŽ K─▒l─▒├žla ve ate┼čle hallediyorlar i┼či. Arena bo┼čken i┼čte bunlar oluyor. ÔÇťAma birisi haydutluk yapt─▒, adam ├Âld├╝rd├╝ÔÇŁ dersen, ÔÇťNas─▒l peki? Hadi o adam birini ├Âld├╝rd├╝─č├╝ i├žin cezay─▒ hak etti[4]; peki sen zavall─▒ adam, sen ne yapt─▒n da bunu izliyorsun? “├ľld├╝r, yarala, yak onu! Neden bu kadar korkak da k─▒l─▒ca do─čru ko┼čmuyor? Neden ├Âl├╝rken o kadar da cesur de─čil? Neden o kadar da isteyerek ├Âlm├╝yor? Tam yaralar─▒n ├╝zerine vursunlar, kar┼č─▒l─▒kl─▒ vuru┼člar─▒ indirsinler ├ž─▒plak ve korumas─▒z g├Â─č├╝slerine!ÔÇŁ Derken oyuna ara veriliuyor: ÔÇťBu esnada (bile) bo┼č kalmas─▒nlar diye insanlar katledilmeye devam ediyorÔÇŁ.┬á┬á(Sen., Epis. I, 7: 3-6).

MS 56 ila 120 y─▒llar─▒ aras─▒nda RomaÔÇÖda ya┼čam─▒┼č tarih├ži ve senat├Âr Tacitus, yazd─▒─č─▒ ilk eser olan ve edebi ele┼čtiri niteli─či ta┼č─▒yan Dialogus De Oratoribus(Hatipler Hakk─▒nda Diyalog)ÔÇÖta RomaÔÇÖda kendi ya┼čad─▒─č─▒ ─░mparatorluk ├ça─č─▒ÔÇÖnda neden Cumhuriyet ├ça─č─▒ÔÇÖndaki gibi iyi hatiplerin yeti┼čmedi─čini sorgular. Bu eserde bir paragraf─▒n ortas─▒nda ise gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleriyle ilgili olumsuz g├Âr├╝┼člerini ve zihin i├žin nas─▒l sak─▒ncal─▒ buldu─čunu k─▒saca ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇťÔÇŽAsl─▒nda bu kentin akt├Ârlere hayranl─▒k, gladyat├Ârlere ve atlara d├╝┼čk├╝nl├╝k gibi daimi ve kendine has zaaflar─▒, (├žocuk) daha ana rahmindeyken onun i├žine i┼čliyormu┼č gibi geliyor bana. Zihin bunlarla me┼čgul ve doluyken onda de─čerli sanatlara ay─▒racak ne kadar az yer kal─▒yor! ...ÔÇŁ┬á(Tac. Dial. 29)

RomaÔÇÖn─▒n ├╝nl├╝ yergi yazar─▒ AquinumÔÇÖlu Decimus Iunius Iuvenalis (M. S. 55-140) BritanniaÔÇÖda iki y─▒l orduda g├Ârev ald─▒ktan sonra orta ya┼č d├Âneminden itibaren ya┼čam─▒n─▒ RomaÔÇÖda mahkemelerde savunmalar yaparak s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Mahkemelerde diledi─či yere ula┼čamay─▒p orada yabanc─▒ veya de─čersiz ki┼čilerin bulundu─čunu g├Âr├╝nce kendisini edebi ├žal─▒┼čmalara vermi┼čtir. Edebi ya┼čam─▒n─▒ imparator Traianus (98-117) ve Hadrianus (117-138) d├Ânemlerinde s├╝rd├╝ren Iuvenalis, ileri ya┼č d├Ânemini s├╝rd├╝r├╝rken kaleme ald─▒─č─▒ yergilerinden birinde tan─▒k oldu─ču gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerinin de─čersizli─čini ┼ču dizelerle dile getirmi┼čtir:

ÔÇť┼×imdi gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri d├╝zenliyorlar ve halk parma─č─▒n─▒ ters ├ževirerek[5] (├Âld├╝r├╝lmesini) istedi─činde elbirli─čiyle ├Âld├╝r├╝yorlar; Oradan d├Ânerken de kamu tuvaletleri i├žin bir araya geliyorlar.

Mademki bunlar, Fortuna(kader tanr─▒├žas─▒)ÔÇÖn─▒n can─▒ her e─členmek istedi─činde,
Meseleleri en a┼ča─č─▒l─▒k yerlerden en tepelere ├ž─▒karan insanlar,
Neden her ┼čeyi yapmas─▒nlar?ÔÇŁ┬á┬á(Iuv. Sat., III, 36-40).

Halk─▒n en b├╝y├╝k e─člence kaynaklar─▒ndan olan gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri b├Âylece giderek imparatorlar i├žin de hayatlar─▒n─▒n ve kendi reklamlar─▒n─▒n ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ haline gelmi┼čtir. ├ľyle ki, MS 70-130 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č Cezayir as─▒ll─▒ Romal─▒ tarih ve biyografi yazar─▒ Gaius Suetonius Tranquillus, Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun ilk 12 liderinin hayatlar─▒n─▒ kaleme ald─▒─č─▒ De Vita Caesarum(12 CaesarÔÇÖ─▒n Hayat─▒ [├ťzerine]) adl─▒ eserinde hemen hemen her imparatorun gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerini nas─▒l ve hangi yakla┼č─▒mlarla d├╝zenledi─čini anlat─▒r. Komutan Gaius Julius CaesarÔÇÖdan ba┼člayarak RomaÔÇÖn─▒n ilk imparatoru AugustusÔÇÖtan DomitianusÔÇÖa kadar s─▒rayla imparatorluk liderlerini kaleme ald─▒─č─▒ kitab─▒nda, imparatorlar─▒n d├Ânemindeki gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerini, hemen her birinin d├Âv├╝┼člere olan d├╝┼čk├╝nl├╝─č├╝n├╝, onlar─▒ b├╝y├╝k bir zevkle d├╝zenlediklerini yans─▒tan ifadeler i├žinde ve baz─▒ olaylarla destekleyerek kaleme alm─▒┼čt─▒r. MS 37-41 y─▒llar─▒ aras─▒nda olmak ├╝zere yaln─▒zca 4 y─▒l Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu y├Âneten ─░mparator Caligula, bir├žok Roma imparatoru gibi ak─▒l sa─čl─▒─č─▒ bozuk olan, ac─▒ma ve adalet duygular─▒ geli┼čmemi┼č ve pek ├žok masum insan─▒ ├Âld├╝rmekten, en yak─▒nlar─▒n─▒ herkese rezil etmekten ve t├╝rl├╝ cinsel e─člencelerden geri durmayan biriydi. SuetoniusÔÇÖun CaligulaÔÇÖy─▒ anlatan kitab─▒nda (Suet. De Vit. :Caligula, XXX; 2) onun atl─▒ s─▒n─▒f─▒n─▒, sahne g├Âsterilerine ve gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerine d├╝┼čk├╝n olduklar─▒ i├žin -her nas─▒lsa- ele┼čtirdi─či ifade edilmi┼č olsa da daha sonras─▒nda (XXXII, LIV) kendi d├╝zenledi─či ve hatta i├žine d├óhil olarak sonland─▒rd─▒─č─▒ gladyat├Âr d├Âv├╝┼čleri anlat─▒lmaktad─▒r. Kendisinden sonra ba┼ča ge├žen ve MS 54 y─▒l─▒na kadar 13 y─▒l tahtta kalan ─░mparator ClaudiusÔÇÖun da t─▒pk─▒ di─čer imparatorlar gibi gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerine ├žok d├╝┼čk├╝n oldu─čunu, hatta onlar─▒ ├Âl├╝rken izlemekten bile zevk ald─▒─č─▒n─▒ ve bu sayede ac─▒mas─▒z ruhunu rahatlatt─▒─č─▒n─▒ ┼ču c├╝mlelerle ifade etmi┼čtir:

ÔÇť(ClaudiusÔÇÖun) gaddar ve kana susam─▒┼č bir do─čaya sahip oldu─ču b├╝y├╝k olaylarda oldu─ču kadar k├╝├ž├╝k ┼čeylerde deortaya ├ž─▒kt─▒. ÔÇŽ Nerede kendisinin veya ba┼čkas─▒n─▒n y├Ânetiminde bir gladyat├Âr d├Âv├╝┼č├╝ d├╝zenlense, ├Âzellikle a─č atanretiariusÔÇÖlar─▒n ve hatta kazarayere d├╝┼čenlerin bile, hemen bo─čaz─▒n─▒n kesilmesini emrediyordu, ├ž├╝nk├╝ onlar─▒n y├╝zlerini son nefeslerini verirken g├Ârmek istiyordu.ÔÇŁ┬á┬á(Suet. De Vit.: Claudius, XXXIV).

 

Bu bilgilerden ve yazarlar─▒n yorumlar─▒ndan sonra, ┼čimdi s─▒ra kendimizde. G├╝n├╝m├╝zden 2000 y─▒l ├Âncesine giderek, ortada gladyat├Ârlerin d├Âv├╝┼čt├╝─č├╝ koca bir amphithatrumÔÇÖda oldu─ču─▒nuzu hayal edin! Bir yanda kan g├Âvdeyi g├Ât├╝rs├╝n isteyen ceza sisteminin destek├žileri, di─čer yanda Romal─▒ erdemlerini y├╝celtme hayalini ├Âne s├╝rerek k├Âleleri ├Âl├╝m├╝n can ├žeki┼čen bir ba┼čka y├╝z├╝ne g├Ânderen kesim. Bir ba┼čka yerde imparatorlar─▒n s─▒rt─▒n─▒ s─▒vazlayan, zengin kesimin etrafa sa├žt─▒─č─▒ g├Âsteri┼č emellerini ve rant kokusunu savuran i┼čbirlik├žiler. Di─čer yanda ├Âfke dolu c├╝mlelerle kendinden ge├žmi┼č vah┼či d├╝r├╝tleri y├╝z├╝n├╝ze kusan halk. Di─čer yanda ise tan─▒k oldu─ču bu vah┼či g├Âsterileri cesurca ele┼čtirmeye haz─▒r, onlar─▒ sadece g├Âzleyen ve yaz─▒ya d├Âken, okurlar─▒n─▒ ruhun a┼ča─č─▒ katmanlar─▒na ait bu g├Âsteriden uzakla┼čt─▒rarak ├╝st benli─če ├ža─č─▒ran ve bu ac─▒mas─▒z g├Âsterilerin i├ž y├╝z├╝n├╝ gelecek y├╝zy─▒llara aktaracak olan yazarlar. Peki siz, Antik ├ça─čÔÇÖda ya┼čayan bir Romal─▒ olsayd─▒n─▒z, hangi tarafta yer al─▒rd─▒n─▒z?

***

ARKHE (Arkeoloji, Gezi, K├╝lt├╝r ve Sanat Dergisi), 1. Say─▒ (Ocak-┼×ubat-Mart 2017):

E─člence ve Ya┼čam Aras─▒nda Bir D├╝nya: Gladyat├Ârler, (Ocak) 2017, (s. 31-41).

 

Se├žilmi┼č Kaynak├ža:

Antik Kaynaklar:

Athen. Deiphno. Athenaios, Deipnosophistai.
                        (Kullanılan metin: Athenaeus the Deipnosophists, Volume II, Trans. by: Charles Burton Gulick, Loeb Classical Library, 1928).

Cic. Ep.               Marcus Tullius Cicero, Epistulae Ad Familiares.
(Kullan─▒lan metin: M. Tullius Cicero, Cicero: Selected Letters, Trans. by: Frank Frost Abbott, Ginnand Co., Boston, 1909).

Cic. Off.              Marcus Tullius Cicero, De Officiis.

(Kullan─▒lan metin: M. Tullius Cicero, De Officiis, (with an English Trans. by: Walter Miller, Harvard University Press, Cambridge, Mass., England, 1913).

Cic. Tusc. Disp.  Marcus Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes.
(Kullan─▒lan Metin: M. Tullius Cicero, Ed. by: M. Pohlenz, Teubner, Leipzig, 1918).

Iuv. Sat.              Iuvenalis, Saturae.
                           (Kullanılan Metin: W. V. Clausen (ed.), Iuvenalis. A. Persi Flacci et D. Iuni Iuvenalis Saturae, (brevique ad notatione critica instruxit), Oxford 1959).

Sen. Brev. Vit.       Lucius Annaeus Seneca, De BrevitateVitae.
(Kullan─▒lan Metin: Seneca, Moral Essays: Volume 2. Ed. and Trans by: John W. Basore, William Heinemann, London and New York, 1932).

Sen. Ep.                Lucius Annaeus Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales.
                            (Kullanılan Metin: Seneca, Epistles 1-65, Volume IV, Trans. By: R. M Gummere, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Londra,1961).

Serv. Aen.            Maurus Servius Honoratus, In Vergilii Carmina Comentarii.
(Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii; recensuerunt Georgius Thilo et Hermannus Hagen, Georgius Thilo, Leipzig. B. G. Teubner, 1881).

Suet. De Vit.       Suetonius, De Vitis Duodecim Caesarum.
                          (Kullanılan Metin:    C. Suetonii Tranquilli opera. Vol. 1. De Vita Caesarum Libri VIII. Teubner, Leipzig 1907).

Tacit. Dial.        Tacitus, Dialogus De Oratoribus.
                       (Kullanılan Metin: Cornelius Tacitus, Opera Minora, Ed. By: Henry Furneaux, Clarendon Press, Oxford, 1900).

Tert. Spect.        Tertullianus, De Spectaculis.
(Kullan─▒lan Metin: Tertullian-MinuciusFelix. Tertullian. Ed. by: T.R. Glover. William Heinemann Ltd.; Harvard University Press, London; Cambridge, Massachusetts, 1931).

 

Modern Kaynaklar:

Grant 1967     Michael Grant, Gladiators, Penguin Books Ltd., Harmondsworth, Middlesex, England, 1967.

Jacobelli┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Luciana Jacobelli, Gladiators at Pompeii, ÔÇťLÔÇÖERMAÔÇŁ di BRETSCHNEIDER, Roma, 2003.

Malay & S─▒lay 1991┬á┬á┬á┬á Hasan Malay, H. S─▒lay, Antik Devirde Gladyat├Ârler, Arkeoloji ve Sanat Yay., ─░stanbul 1991.

Uzunaslan 2005 Abdurrahman Uzunaslan, ÔÇťAntik RomaÔÇÖda Gladyat├Âr Oyunlar─▒ÔÇŁ, ┼čurada: S├╝leyman Demirel ├ťniversitesi Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi Sosyal Bilimler Dergisi, Say─▒ 12, Isparta, 2005, (ss.15-58).

Welch 2007       Katherine E. Welch, The Roman Amphitheatre: From Its Origins to the Colosseum, Cambridge University Press, 2007.

D─░PNOTLAR

* ├ľ─čr. G├Âr., Bursa-Uluda─č ├ťniversitesi, Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi, Arkeoloji B├Âl├╝m├╝; ─░stanbul ├ťniversitesi, Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Latin Dili ve Edebiyat─▒ Anabilim Dal─▒, Doktor Aday─▒. (eburcuozkan@uludag.edu.tr)

[1] K├╝l kavanozlar─▒ ├╝zerindeki tasvirlerden hareketle ilk gladyat├Âr grubunun bustuarius ad─▒ verilen d├Âv├╝┼č├ž├╝lerden olu┼čtu─čuna dair g├Âr├╝┼č de mevcuttur. (Serv. Aen. X, 519; ayr─▒ca bkz: Uzunaslan 2005, 18.)

[2] M├ľ 106-49 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č Romal─▒ asker├« ve politik lider Gnaeus Pompeius, Romal─▒ b├╝y├╝k general ve devlet adam─▒ Gnaeus Pompeius StraboÔÇÖnun o─čludur. 16 ya┼č─▒na gelip toga virilis giymeye hak kazan─▒nca baban─▒n soyad─▒n─▒ alma gelene─čine uymay─▒ n├╝fuzunun kendisine sa─člad─▒─č─▒ iltimas sayesinde reddederek ÔÇťb├╝y├╝k, y├╝ceÔÇŁ anlamlar─▒na gelen ÔÇťmagnusÔÇŁ lakab─▒n─▒/ soyad─▒n─▒ almay─▒ se├žmi┼čtir. Gerek├že olarak da kibirle su├žlan─▒rsa soyad─▒na uygun ya┼čad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebilme hakk─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir.

[3] Esas d├Âv├╝┼člerin ├Âncesinde ve aralar─▒nda halk─▒ esas g├Âsterilere haz─▒rlamak veya dinlendirmek ad─▒na paegniarius ad─▒ verilen ki┼čilerin rakibe fazla zarar vermeden, hafif silahlarla ve ├Âl├╝mc├╝l olmayan vuru┼člarla ger├žekle┼čtirdikleri prolusio adl─▒ ufak ├žapl─▒ d├Âv├╝┼čler kastedilmektedir.

[4] Su├žlu oldu─ču i├žin arenaÔÇÖda d├Âv├╝┼čme cezas─▒ alan mahk├╗m kastedilmektedir.

[5] Gladyat├Âr d├Âv├╝┼člerinde m├╝sabakan─▒n sonunda yenilen ama hayatta kalan gladyat├Âr can─▒n─▒n ba─č─▒┼članmas─▒n─▒ istedi─činde s─▒rt├╝st├╝ uzanarak sol elini yukar─▒ kald─▒r─▒r, karar halk─▒n iste─čine ve editor(organizat├Âr)ÔÇÖun ya da imparatorun arzusuna b─▒rak─▒l─▒rd─▒. E─čer seyircilerin ├žo─ču ba┼čparma─č─▒n─▒ yukar─▒ ├ževirerek ÔÇťMissum!ÔÇŁ (Ba─č─▒┼čla!) diye tezah├╝rat ederse, editor cellada ayn─▒ i┼čareti yaparak hayat─▒n─▒n ba─č─▒┼članmas─▒n─▒ sa─člard─▒. Ancak ba┼čparma─č─▒n─▒ a┼ča─č─▒ indirerek bo─čaz─▒n─▒ g├Âsterenler ve ÔÇťIugula!ÔÇŁ (├ľld├╝r/ Bo─čaz─▒n─▒ kes!) diye ba─č─▒ranlar ├žo─čunluktaysa imparatorun i┼čaretiyle editor da son emri verir ve cellad─▒n hamlesiyle gladyat├Âr├╝n ya┼čam─▒na son verilirdi. ─░ki gladyat├Âr├╝n de birbirine ├╝st├╝nl├╝k sa─člayamad─▒─č─▒ durumlarda ise kimi zaman bu iki d├Âv├╝┼č├ž├╝ affedilebilir ama ├žo─ču zaman yeni bir d├Âv├╝┼če y├Ânlendirilirdi.

1,693 total views, 1 views today

Elif Burcu ├ľZKAN

Elif Burcu ├ľZKAN

Klasik Filolog, ├çevirmen, Akademisyen. 1983 y─▒l─▒nda ─░stanbul'da do─čdu. ─░lk ve orta ├Â─črenimini ├ľzel Antalya Kolejinde, lise e─čitimini ise ─░stanbul 50. Y─▒l Tarhan Lisesinde tamamlad─▒. ─░stanbul ├ťniversitesi Latin Dili ve Edebiyat─▒ Anabilim Dal─▒ÔÇÖnda Lisans (2004) ve Y├╝ksek Lisans (2008) e─čitimlerini tamamlad─▒. 2009 y─▒l─▒nda ┼ču an doktor aday─▒ oldu─ču ayn─▒ b├Âl├╝m├╝n Doktora program─▒na kay─▒t oldu. 2006-2013 y─▒llar─▒ aras─▒nda Latince ve Eski Yunanca alan─▒nda ├Âzel ders ├Â─čretmenli─či yapt─▒. 2009-2010 e─čitim y─▒l─▒nda Kocaeli; Tev-─░nan├ž T├╝rke┼č ├ľzel LisesiÔÇÖnde Latince ├Â─čretmenli─či yapt─▒. 2013-2014 e─čitim y─▒l─▒ndan beri Bursa- Uluda─č ├ťniversitesi Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Okutman (┼čimdiki ad─▒yla ├ľ─čretim G├Ârevlisi) olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ de d├óhil olmak ├╝zere ├╝niversitenin ├že┼čitli b├Âl├╝mlerinde Latince Grameri ve Eski Yunanca Grameri derslerini ; Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde ayr─▒ca Latin Edebiyat─▒ ve Eski Yunan Edebiyat─▒ derslerini y├╝r├╝tmektedir. 2012 y─▒l─▒ndan beri Klasik Filoloji, Arkeoloji, Felsefe ve Tarih alanlar─▒na y├Ânelik akademik makaleler yazmaktad─▒r. Latinceden ├ževirdi─či ve Y├╝ksek Lisans tezinde inceledi─či Seneca- De Constantia Sapientis (Bilgenin Sars─▒lmazl─▒─č─▒) adl─▒ eseri 2017 y─▒l─▒ Eyl├╝l ay─▒nda Do─ču Bat─▒ Yay─▒nlar─▒ (Ankara) taraf─▒ndan yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. E-posta: elifburcuozkan@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒