Quantcast
G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri – Belgesel Tarih

Hakan BENL─░
Hakan  BENL─░
G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri
  • 15 A─čustos 2020 Cumartesi
  • +
  • -
  • Hakan BENL─░ /

Toplam: 3,688 , Bug├╝n: 1 Okuma

Hen├╝z gen├ž say─▒labilecek olan nesle ait bir ki┼či olarak, bulundu─čum ve ya┼čad─▒─č─▒m ├ževre i├žerisinde k─▒sa bir zaman ├Âncesine kadar, Sabantoy ile ilgili neredeyse hi├žbir s├Âzl├╝ ya da yaz─▒l─▒ olarak aktar─▒lan bir bilgiye ┼čahit olmad─▒m. Bu aktar─▒m eksikli─či belki benden kaynaklanan bir ilgisizli─čin ve bilgisizli─čin sonucuydu veya kendinden sonra gelen nesillere, kendilerinden ├Ânceki nesillerin aktard─▒─č─▒ bilgi, birikim, gelenek ve g├Ârenekleri ├Â─čretmede aksakl─▒klar ya┼čayan veya bunu ba┼čaramayan veya bunun bilincinde olmayan bir ├Ânceki neslin i┼čg├╝zarl─▒─č─▒yd─▒ÔÇŽ

G├Âreceli olan bu aktar─▒m eksikli─činin nedeni ne olursa olsun sonucu ayn─▒d─▒r, k├╝lt├╝r├╝n unutulu┼ču ve yok olu┼čuÔÇŽ

Sabantoy, ekinlerin b├╝y├╝me─če ba┼člad─▒─č─▒, topra─č─▒n ye┼čerdi─či ve tabiat─▒n yeniden canland─▒─č─▒, bahar─▒n uyand─▒─č─▒ d├Ânemi temsil eder. Etimolojik olarak Saban, tarlada ├Âk├╝zlerin ├žekti─či ve insan kuvveti ile bast─▒r─▒larak tarlan─▒n s├╝r├╝lmesine yarayan bir tar─▒m aletidir. Genel ad─▒ karasaband─▒r. Toy ise, Orta AsyaÔÇÖda ya┼čayan T├╝rklerin kulland─▒─č─▒ ve anlam olarak d├╝─č├╝n, e─člence anlamlar─▒n─▒ kapsayan ve kar┼č─▒layan bir kelime olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu iki kelimenin bile┼čimi olan Sabantoy, ayn─▒ zamanda NevruzÔÇÖun ta┼č─▒d─▒─č─▒ anlam─▒ da kendi i├žerisinde ta┼č─▒yarak ├Âzde, saban─▒n bitirildi─či ve tarlalar─▒n meyvelerini vermeye ba┼člayaca─č─▒ d├Ânemi kar┼č─▒layan bir ┼č├Âlendir. Bahar ve bahar─▒ kar┼č─▒lama ┼č├Âlenidir.

T├╝rklerin k├╝lt├╝rlerinde ya┼čad─▒klar─▒ co─črafyalar─▒n t├╝m├╝nde ve neredeyse tarih boyunca bahar─▒n geli┼či kutlana gelmi┼čtir. T├╝rk, belli bir ─▒rka mensup bir├žok boyu, birbirine yak─▒n k├╝lt├╝rleri temsil eden bir terimdir. Dolay─▒s─▒yla ayn─▒ ─▒rka mensup olan ama farkl─▒ co─črafyalarda ya┼čayan ve benzer veya farkl─▒ k├╝lt├╝rlere sahip olan bu milletler bahar─▒n geli┼čini de farkl─▒ isimlerle kutlam─▒┼člard─▒r. Azeriler , Kazaklar ┬áve KarapapaklarÔÇÖda ÔÇśÔÇÖErgenekon Bayram─▒ÔÇśÔÇÖ ad─▒n─▒ alan d├Ânem Altay T├╝rklerinde ÔÇśÔÇÖC─▒lgayak Bayram─▒ÔÇśÔÇÖ , Gagavuzlarda ÔÇśÔÇÖ─░lk YazÔÇśÔÇÖ , Kumuk T├╝rklerinde ÔÇśÔÇÖYaz Ba┼čÔÇśÔÇÖ , T├╝rkmenlerde ÔÇśÔÇÖTeze Y─▒lÔÇśÔÇÖ , Ba┼čkurt T├╝rklerinde ÔÇśÔÇÖEkin Bayram─▒ÔÇśÔÇÖ ,┬á Do─ču T├╝rkistan ÔÇś da ÔÇśÔÇÖYeni G├╝n, Ba┼č BaharÔÇÖÔÇÖ , Uygur T├╝rklerinde ÔÇśÔÇÖYeni G├╝nÔÇśÔÇÖ , yine Kazaklar ve Karapapaklarda ÔÇśÔÇÖTeyekemebÔÇśÔÇÖ , Kara├žay- Balkar T├╝rkleri ÔÇśÔÇÖGollu , Gutan, Saban, Sabantoy, Tegri ve ToyÔÇśÔÇÖ,┬á Hakas T├╝rkleri ÔÇśÔÇÖC─▒ls─▒rt─▒ ve Ulu K├╝nÔÇśÔÇÖ Mogay T├╝rkleri ile Nogay┬á T├╝rkleri ÔÇśÔÇÖSabantoyÔÇśÔÇÖ olarak adland─▒rm─▒┼člard─▒r. D├╝nyada bilinen ve yayg─▒n kullan─▒lan ismi ise Nevruz ve Yeni G├╝nÔÇÖd├╝rÔÇŽ

Bahar─▒n geli┼či T├╝rklerin gerek ├žok tanr─▒l─▒ gerek tek tanr─▒l─▒ inan├ž sistemlerinde gerekse ┼čamanist veya sonradan benimsenen din olan ─░slamÔÇÖa uyarlanarak kutsi bir anlam verilmi┼čtir. Bu olgu sadece ┼×amanist ve ─░slam T├╝rklerine ├Âzg├╝ de─čil, ayn─▒ zamanda Yahudi ve Hristiyan T├╝rk kavimlerinde de g├Âr├╝lmektedir. OÔÇÖna (NevruzÔÇôSabantoy) y├╝klenen anlam─▒n d─▒┼č─▒nda T├╝rkler hayatlar─▒n─▒ da buna g├Âre d├╝zenleme yoluna gitmi┼člerdir. Bilinen ad─▒ ile Nevruz, eski takvimlerde y─▒l─▒n ilk g├╝n├╝ olarak kabul edilmi┼čtir. Bug├╝n ayn─▒ zamanda bahar─▒n da ilk g├╝n├╝d├╝r. Tarih kay─▒tlar─▒nda O─čuz Ka─čanÔÇÖ─▒n bug├╝n├╝ kutsal sayd─▒─č─▒ ve Uygur duvar resimlerinde bu konu ile ilgili resimlerin varl─▒klar─▒ bilinmektedir.

Bir efsaneye g├Âre T├╝rk illerinde ya┼čayan bir Han varm─▒┼č. Bu HanÔÇÖ─▒n Aslan Beg ad─▒nda bir o─člu varm─▒┼č. Ya┼č─▒ b├╝y├╝d├╝k├že serpilen Aslan Beg delikanl─▒ olmu┼č. G├╝nlerden birg├╝n, bir g├Âl├╝n k─▒y─▒s─▒nda gezen Aslan Beg, orda bembeyaz bir ku─ču gibi bir k─▒z g├Âr├╝yor ve ona ├ó┼č─▒k olmu┼č. Babas─▒ olan Han ise OÔÇÖ nun ba┼čka bir k─▒zla evlenmesini istiyormu┼č. Bu nedenle bir ┼č├Âlen tertiplemi┼č ve Aslan Beg in g├Âr├╝p be─čenmesi i├žin her y├Âreden bir├žok k─▒zlar getirtmi┼č. Aslan Beg bunlar─▒n hi├žbirini be─čenmemi┼č ve ├ó┼č─▒k oldu─ču k─▒zla evlenmekte ─▒srar etmi┼č. Babas─▒ bunun ├╝zerine o─člunu zindana att─▒rm─▒┼č. Zindandan bir ┼čekilde ka├žmay─▒ ba┼čaran Aslan Beg, sevdi─či k─▒z─▒ aramak i├žin yine ayn─▒ yere gitmi┼č. OÔÇÖnu bulmu┼č ve arzulad─▒─č─▒ mutlulu─ča kavu┼čmu┼č.

Derler ki, OÔÇÖna kavu┼čtu─ču g├╝n bahar─▒n ba┼člang─▒c─▒ olan g├╝nd├╝r. Ve o g├╝nden sonra bu kutlu g├╝n ┼č├Âlenlerle kutlana gelmi┼čtir. Bu efsane bahar─▒n ba┼člang─▒c─▒yla NevruzÔÇÖla, ilgili bir├žok efsaneden birisidir sadece. Bug├╝n de Hz. Ademin yarat─▒ld─▒─č─▒na inan─▒l─▒r. Yine bug├╝n de d├╝nyan─▒n yarat─▒ld─▒─č─▒na, Hz. NuhÔÇÖ un gemisinin tufan sonras─▒ karaya oturdu─čuna, Yunus PeygamberÔÇÖin bal─▒─č─▒n karn─▒ndan kurtuldu─čuna, T├╝rklerin ErgenekonÔÇÖ dan ├ž─▒kt─▒─č─▒na, Hz. MuhammedÔÇÖe e bug├╝n de peygamberlik geldi─čine, Hz. AliÔÇÖnin bug├╝n de Halife oldu─čuna inan─▒l─▒r.

Bahar─▒n ba┼člang─▒c─▒ olarak kabul edilen ve ├že┼čitli ┼č├Âlenlerle kutlanan bu d├Ânem sadece bir g├╝ne atfedilmemi┼čtir. Nevruz, belli bir g├╝nde, 21 MartÔÇÖ ta kutlan─▒yor olmas─▒na kar┼č─▒n NevruzÔÇÖla ba─člant─▒l─▒ olarak Navruz ay─▒nda bahar─▒n geli┼čini, bereketini, g├╝zelli─čini kutsamak ad─▒na ba┼čka g├╝nlerde de ┼č├Âlenler tertiplenmi┼čtir. Bunlardan biri de Sabantoydur.

SabantoyÔÇÖun kutland─▒─č─▒ d├Ânemlerde Nogaylar bug├╝n i├žin, ├Âncesinden haz─▒rl─▒klar yap─▒lmaya ba┼člar ve evleri temizlerlermi┼č. Kad─▒nlar ve ├žocuklar i├žin yeni k─▒yafetler al─▒n─▒r veya dikilirmi┼č. Bug├╝n├╝n ├Ânemine atfen yap─▒lan haz─▒rl─▒klar titizlik i├žierisinde y├╝r├╝t├╝l├╝rm├╝┼č. Y├Ârelere g├Âre farkl─▒l─▒k g├Âsteren uygulamalara kar┼č─▒n genelde ┼č├Âlenlere kat─▒lanlara a┼č haz─▒rlan─▒rm─▒┼č. K├╝├ž├╝k ├žocuklar sabahtan, k├Ây i├žerisindeki haneleri dola┼čmaya ba┼člarlarm─▒┼č.

ÔÇśÔÇÖB─▒z─▒m anay tura, tura tilki tonu kiye tura, bizge yavluk bere turaÔÇśÔÇÖ gibi ┬ámaniler s├Âyler ve hediyelikler al─▒rlarm─▒┼č. Bu hediyelikler kiminde yumurta, ekmek et iken kiminde o g├╝n├╝n ko┼čullar─▒na g├Âre ├žocuklar─▒ sevindirecek k├╝├ž├╝k oyuncaklar veya e┼čyalar oluyormu┼č.

K├Ây├╝n belli bir meydan─▒nda toplanan halk burada at ├╝zerinde yar─▒┼čarak, m─▒zrak ve ok atarak, ├že┼čitli yar─▒┼čmalar tertip ederlermi┼č. Yar─▒┼čmalar─▒ kazananlar onurland─▒r─▒l─▒rm─▒┼č. Oyunlar─▒n oynand─▒─č─▒ bu ┼č├Âlende t├╝rk├╝ler ve maniler de s├Âylenirmi┼č. Gen├ž k─▒zlar ve erkekler ├žalg─▒lar e┼čli─činde oyunlar oynarlarm─▒┼č. Bu t├╝rk├╝lerden biri de Cav─▒n C─▒r─▒ T├╝rk├╝s├╝ÔÇÖ d├╝r.

CAVIN CIRI T├ťRK├ťS├ť

Cav cav cav─▒n─▒m
Balaban bols─▒n kav─▒n─▒m
S├Âlde egin on bols─▒n
K├Âyde ambarlar tols─▒n

Cav─▒n cavs─▒n tarlaga
Dar─▒ biyday arpaga
K├Ârinmesin boy─▒ndan
Babam orak ┼čalganda

Cav─▒n cavs─▒n koraga
Cemi┼č ┼če┼ček soganga
Eki kartop bir minsin
B├Âle┼čkende okkaga

K├Ây ald─▒nda konakay
Boy─▒ bols─▒n kam─▒┼čtay
On─▒ k├Ârip kuwans─▒n
Tav─▒k pepi┼č hem torgay

Nevruz veya SabantoyÔÇśla ilgili olan ve o g├╝nlerde s├Âylenmekte olan t├╝rk├╝ler ve manilerin hepsi ┬ág├╝n├╝m├╝ze de─čin ula┼čabilmi┼č de─čillerdir. Zaman i├žerisinde unutulanlar─▒n yan─▒ s─▒ra halk edebiyat─▒m─▒zda t├╝rk├╝ veya mani formunda yer bularak g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čabilenler olduk├ža azd─▒r. Bu d├Ânemlerle ilgili k├╝lt├╝rel bilgilere, g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čan t├╝rk├╝ ve maniler de ─▒┼č─▒k tutmaktad─▒r.

Sabantoy, yeni yeti┼čen gen├žler i├žin yeni say─▒labilecek bir kavramd─▒r. Nedenine gelince; 1920ÔÇÖli y─▒llardan 1991 y─▒l─▒na kadar ge├žen zaman i├žerisinde gerek ├╝lkemizde gerekse T├╝rklerin ya┼čad─▒─č─▒ co─črafyalarda, ad─▒ ister Nevruz olsun ister Sabantoy olsun ister Tepre┼č olsun, resmi makamlar ve dolay─▒s─▒yla devlet protokol├╝nde kendilerine yer bulamam─▒┼člard─▒r.

D├Ânemin Sovyet RusyaÔÇÖs─▒ndaki bask─▒ rejimi nedeniyle hayat bulamayan bu adetler, ayn─▒ etkilerden dolay─▒ RomanyaÔÇÖda, BulgaristanÔÇÖda, Bat─▒ TrakyaÔÇÖda ve di─čer b├Âlgelerde de ya g├Ârmezden gelinmi┼č yada bask─▒ ile┬á unutturulmak istenmi┼čtir. Bask─▒ rejimine pek maruz kalmayan ├╝lkemizde ise durum hi├ž te farkl─▒ de─čildir.┬á Ki, bu bask─▒ rejimlerinde ya┼čananlardan daha d├╝┼č├╝nd├╝r├╝c├╝ bir durumdur.

T├╝rkiyeÔÇÖ yi vatan olarak se├žen ve burada ya┼čamaya ba┼člayan Nogaylar da benzer ak─▒betlerle kar┼č─▒la┼čm─▒┼člard─▒r. Kendi ├Ârf ve adetlerini uzun bir s├╝re korumay─▒ ba┼čaran Nogaylar, bir s├╝re sonra zamana ve g├╝n├╝n ko┼čullar─▒na kar┼č─▒ koyamayarak, ya┼čatmaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ gelenek ve adetlerin baz─▒lar─▒n─▒ unutmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bunlardan biri de SabantoyÔÇÖ dur. Uzun bir d├Ânem kutlanmayan bu bayram yak─▒n bir tarihte b├╝y├╝k ├Âzverilerle yeniden ya┼čat─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

SabantoyÔÇÖun elimizde, net olarak tarihsel s├╝recini g├Âsteren bir yol haritas─▒ mevcut de─čildir. Ne zaman kutlanmaya ba┼članm─▒┼č, nas─▒l geli┼čmi┼č ve neler yap─▒lm─▒┼č; bunlar tam olarak d├Ânem d├Ânem bilinmemektedir. Ancak, SabantoyÔÇÖun bug├╝n ki sosyolojik i┼člevi, ta┼č─▒d─▒─č─▒ anlamdan daha ├Ânemlidir. Her ┼čeyden ├Ânce, yitirilmekte olan bir millet bilincini yeniden diriltme y├Ân├╝nde; kaybolmaya ba┼člayan bir dili tekrar canland─▒rma y├Ân├╝nde; unutulan baz─▒ ├Ârf ve adetleri yeniden g├╝n├╝m├╝ze ta┼č─▒ma y├Ân├╝nde i┼člevler ve misyonlar y├╝klenmi┼čtir.

Sonu├ž itibar─▒ ile ge├žmi┼če y├Ânelik k├╝lt├╝rel ara┼čt─▒rmalar─▒n yo─čunla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve buna paralel olarak bu yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar ve ├žal─▒┼čmalar ile SabantoyÔÇÖlar─▒n i┼člevselli─či art─▒r─▒lmal─▒d─▒r. Bu, toplumsal kat─▒l─▒m─▒ art─▒raca─č─▒ gibi, unutulan ve unutulmaya ba┼članan k├╝lt├╝rel de─čerlerimizi yeniden canland─▒racakt─▒r.

Kaynaklar:

Hakan BENL─░

1974 Konya Kulu do─čumlu olan Hakan Benli, Nogay T├╝rkleri ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. Daha ├Ânce Nogay T├╝rk ad─▒nda bir dergi ├ž─▒karmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, Nogay T├╝rkleri K├╝lt├╝r ve Yard─▒mla┼čma Derne─či y├Ânetim kurulu ├╝yesidir. Nogay T├╝rkleri B├╝lteni Dergisi haber sorumlulu─ču g├Ârevini y├╝r├╝tmektedir. Avrasya Yazarlar Birli─či ├╝yesi de olan Benli, bir├žok STKÔÇÖda g├Ârev almaktad─▒r. Nogay T├╝rkleri ile ilgili bir├žok konferans ve TV program─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. Eposta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 11 Mart 2023
Gazi’nin Stadyumu

Gazi’nin Stadyumu

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Ben ┼×eyh Bedreddin

Ben ┼×eyh Bedreddin

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Anadolu ve T├╝rkler

Anadolu ve T├╝rkler

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 26 ┼×ubat 2023
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Haber Merkezi, 25 ┼×ubat 2023
Demokrasiye Ge├ži┼čin ─░lk Se├žimi: 1946

Demokrasiye Ge├ži┼čin ─░lk Se├žimi: 1946

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 22 ┼×ubat 2023
Bursa’da Nostaljik Bir Gezinti

Bursa’da Nostaljik Bir Gezinti

Haber Merkezi, 20 ┼×ubat 2023
Bir D├Ânemin Efsanesi: Alasya Oyuncaklar─▒

Bir D├Ânemin Efsanesi: Alasya Oyuncaklar─▒

Haber Merkezi, 4 ┼×ubat 2023
BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

Haber Merkezi, 23 Ocak 2023