Harf Devrimi ve Millet Mektepleri

Harf Devrimi ve Millet Mektepleri

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Cumhuriyetin ilan─▒ndan sonra Atat├╝rk devrimlerinin en ├Ânemlisinin harf devrimi oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin son d├Ânemlerinde okuma yazma oran─▒ %7 oldu─ču kay─▒tlarda yaz─▒l─▒d─▒r. Osmanl─▒n─▒n gayrim├╝slim vatanda┼člar─▒nda bu oran ├žok daha y├╝ksekti. Gayrim├╝slimler aras─▒nda okulla┼čma oran─▒ da ├žok y├╝ksekti.

Sadece okur-yazar a├ž─▒s─▒ndan de─čil, k├╝t├╝phane a├ž─▒s─▒ndan da fakirdik.ÔÇťMakedonyaÔÇÖda E┼čk─▒yal─▒k ve Son Osmanl─▒ Y├Ânetimi ÔÇŁ kitab─▒n─▒ yazan Tahsin Uzer, ┬áBalkanlarda her ┼čehir, her kasaba ve her k├Âyde k├╝t├╝phane varken, M├╝sl├╝man halka y├Ânelik tek k├╝t├╝phanenin FlorinaÔÇÖda oldu─čunu yazar. ─░lber Ortayl─▒,ÔÇŁ ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒ÔÇŁ kitab─▒n─▒n ÔÇťLaik Hukuk ve E─čitimin Geli┼čmesiÔÇŁ b├Âl├╝m├╝nde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖndeki gayri M├╝slim n├╝fusun e─čitim alan─▒ndaki faaliyetlerini, a├žt─▒─č─▒ okullar─▒ ve k├╝lt├╝rel geli┼čmesini anlat─▒r.┬á Protestan misyonerlerin okul a├žma ├žabalar─▒ Balkanlarda bir sonu├ž vermez ve misyonerler Anadolu ve SuriyeÔÇÖye y├Ânelirler.┬á Sadece 1863 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan Robert Kolej ba┼čar─▒l─▒ olur. ─░lk M├╝sl├╝man ├Â─črenci a├ž─▒l─▒┼č─▒ndan 40 y─▒l sonra mezun olur. Balkan devletlerinin y├Ânetici kadrosu burada yeti┼čtirilir. AnadoluÔÇÖyu ├Âr├╝mcek a─č─▒ gibi saran misyoner okullar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ sava┼č y─▒llar─▒nda kalan─▒ da cumhuriyet d├Âneminde kapan─▒r veya kapat─▒l─▒r.

T├╝rk devlet memurlar─▒n─▒n ├žo─ču, d├Ânemin yazarlar Latin harflerini biliyorlard─▒. Harf devrimin temelini de bu te┼čkil etti. ─░smet ─░n├Ân├╝, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n kendine bu ├╝├ž y─▒l ├Ânce fikri a├žt─▒─č─▒n─▒ ve kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ an─▒lar─▒nda belirtir. Daha ├Ânce Enver Pa┼ča, alfabenin kolayca ├Â─črenilmesi i├žin d├╝zeltme yapm─▒┼č, ama ÔÇťEnveriyeÔÇŁ denilen bu alfabe tutulmam─▒┼čt─▒.

AzerbaycanÔÇÖda ┼×ubat 1926 y─▒l─▒nda Bak├╝ÔÇÖde toplanan ve T├╝rkiyeÔÇÖden Tarih├ži, T├╝rkolog, Ordinary├╝s Profes├Âr (daha sonra d─▒┼či┼čleri bakanl─▒─č─▒ yapt─▒) M. Fuat K├Âpr├╝l├╝ÔÇÖn├╝n kat─▒ld─▒─č─▒ ilk T├╝rkoloji kongresinde Azerbaycan Latin alfabesine ge├žme karar─▒ ald─▒. Bu karar─▒ daha sonra Sovyetler Birli─či i├žindeki T├╝rk Cumhuriyetleri ve ├Âzerk T├╝rk cumhuriyetleri de uygulamaya ba┼člad─▒.

Y├╝zy─▒llard─▒r Osmanl─▒ Devleti ile di─čer T├╝rk halklar─▒ aras─▒ndaki alfabe birli─či bu ┼čekilde sona erdi. Bunum ├╝zerine daha ├Ânce Latin alfabesine ge├žme tart─▒┼čmalar─▒ tekrar g├╝ndeme geldi. 1 Kas─▒m 1928 tarihinde TBMMÔÇÖnde Latin alfabesine ge├žme karar─▒ oy birli─či ile kabul edildi. Milli E─čitim Bakan─▒ Mustafa Necati Bey’in haz─▒rlad─▒─č─▒ ÔÇťMillet Mektepleri TalimatnamesiÔÇŁ 11 Kas─▒m 1928ÔÇÖde Bakanlar KuruluÔÇÖnda onayland─▒ ve 7284 say─▒l─▒ Bakanlar Kurulu karar─▒n─▒n 24 Kas─▒m 1928ÔÇÖde Resmi GazeteÔÇÖde yay─▒mlanmas─▒yla y├╝r├╝rl├╝─če girdi.

Bu devrim yapmak ├žok sanc─▒l─▒ oldu. ├ľncesinde ─░n├Ân├╝ÔÇÖn├╝n muhalefeti vard─▒r. ─░n├Ân├╝, ÔÇťHat─▒ralarÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda da ┼čunlar─▒ yazar: ÔÇťAtat├╝rk, bir iki seneden beri bunu d├╝┼č├╝n├╝yordu. Ben ├Ânce buna kar┼č─▒ mukavemet ettim.ÔÇŁ(─░n├Ân├╝, Hat─▒ralar, s:483, Ankara, 2009, 3. Bask─▒)

─░n├Ân├╝, an─▒lar─▒nda kar┼č─▒ ├ž─▒kma gerek├žesini bu devrimin uygulamas─▒n─▒n uzun s├╝rece─čini ve ba┼čar─▒s─▒z olaca─č─▒na inand─▒─č─▒ i├žin yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. Atat├╝rkÔÇÖe: ÔÇťYapamazs─▒n─▒z, siz yapamayacaks─▒n─▒z. Ba┼čkas─▒ hi├ž yapamayacak.ÔÇŁ (Age. s:484)

─░n├Ân├╝, ikna olunca 1925 y─▒l─▒nda kurulan ve b├╝t├žeden ├Âdenek ayr─▒lan ÔÇťYeni Yaz─▒ Ara┼čt─▒rma KuruluÔÇŁ ├╝├ž y─▒l sonra toplan─▒p, ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒.

Tarih├ži ve sonra bir d├Ânem milletvekili olan Ahmet Cevat Emre (1878-1961), Atat├╝rkÔÇÖ├╝n ─░smet ─░n├Ân├╝ÔÇÖyle yedi saat tart─▒┼čarak ikna etti─čini anlat─▒r (┼×├╝kr├╝ Galip Erker, T├╝rk K├╝lt├╝r Devrimi ve Kar┼č─▒ Devrim, s.80, Ankara, 1976). Yeni alfabeye Latin Alfabesi ad─▒n─▒ ─░n├Ân├╝ vermi┼čtir.

Y├Ânetmeli─če g├Âre daha ├Ânce okuma yazma bilsin bilmesin 16-45 ya┼č aras─▒ her T├╝rk vatanda┼č─▒n─▒n kurulacak Millet MektepleriÔÇÖnde kurs g├Ârmesi zorunlu idi. ┬á45 ya┼č ├╝st├╝n├╝n kat─▒l─▒m─▒ g├Ân├╝ll├╝yd├╝. Cumhurba┼čkan─▒ Mustafa Kemal Atat├╝rk, bu okullar─▒n Genel Ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ ve ÔÇťBa┼č├Â─čretmenli─čiÔÇŁni ├╝stlendi.

52 maddeden olu┼čan y├Ânetmelikte okullar─▒n amac─▒, ├Â─čretim, derslere devam ┼čartlar─▒, dershaneler i├žin harcanacak paran─▒n sa─članmas─▒, propaganda i├žin bas─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒, ba┼čar─▒l─▒ olanlara verilecek belgeler belirtilmi┼čti.

Y├Ânetmelik, bir y─▒ll─▒k uygulama s├╝resinden sonra de─či┼čikliklere u─črad─▒.22 Eyl├╝l 1929ÔÇÖda yay─▒nlanan yeni y├Ânetmeli─če g├Âre millet mekteplerinde vatanda┼člara okuma-yazma ├Â─čretmenin yan─▒ s─▒ra hayat ve mai┼četlerinin ve vatanda┼čl─▒k s─▒fatlar─▒n─▒n gerektirdi─či ana bilgilerin verilmesi ama├žlanm─▒┼čt─▒r.

Millet Mekteplerinin resmen a├ž─▒l─▒┼č─▒ 1 Ocak 1929ÔÇÖda ger├žekle┼čti. O g├╝n, yurtta ÔÇťMaarif Bayram─▒ÔÇŁ olarak kutland─▒. Eski yaz─▒ bilenler iki ay, hi├ž okuma-yazma bilmeyenler d├Ârt ay e─čitim g├Âreceklerdi.

E─čitim seferberli─činin ba┼člad─▒─č─▒ ilk y─▒lda 20487 derslik a├ž─▒ld─▒; 1075500 ki┼či bu okullara devam etti ve 597010 ki┼či okuma yazma ├Â─črenerek belge ald─▒. Bunlar─▒n yakla┼č─▒k 200 bini kad─▒nd─▒.

Okullar do─ču Anadolu d├óhil b├╝t├╝n ├╝lkeye yay─▒ld─▒. Okul olmayan k├Âylere yeni harfleri ├Â─čretmeleri i├žin kurs hocalar─▒ g├Ânderildi.┬á Gaz lambalar─▒ ve mum ─▒┼č─▒─č─▒nda dersler yap─▒ld─▒. S─▒n─▒flarda dede, nine, o─čul ve torun ayn─▒ s─▒n─▒flarda e─čitim g├Âr├╝yordu. Baz─▒ fabrikalar ├žal─▒┼čanlar─▒ i├žin kurs a├žt─▒lar. ─░pek├ži Y├╝ksel ├ťnal, annesinin kendisine ÔÇťAtat├╝rkÔÇÖ├╝n ziyaret etti─či M.Kolsuz Faik ─░pek fabrikas─▒ sahibi ve y├Âneticilerine okuma-yazma ├Â─čretmen i├žin ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒za kurs verinÔÇŁ dedi─čini anlatt─▒.

D├╝nyadaki ekonomik bunal─▒m nedeniyle yeterli ├Âdenek ayr─▒lamamas─▒ sonucu zamanla millet mekteplerinin etkinlikleri azald─▒ ancak ├╝├ž y─▒lda 1,5 milyon vatanda┼č okuryazar hale getirilebildi. 1928-1935 aras─▒nda ÔÇťMillet MektepleriÔÇŁ ad─▒yla hizmet veren yayg─▒n ├Â─čretim kurumlar─▒, 1936-1950 aras─▒nda ÔÇťUlus Okullar─▒ÔÇŁ ad─▒yla hizmete devam etti.

├ľ─črenim 1 Kas─▒mÔÇÖda ba┼člard─▒. Haftada ├╝├ž g├╝n en az alt─▒ saat ders yap─▒l─▒rd─▒ ve derslere devam zorunlulu─ču vard─▒. D├Ârder ayl─▒k iki program uygulanmaktayd─▒. Hi├ž okuma-yazma bilmeyenler A dershanesinde okuma yazma, dilbilgisi, basit matematik i┼člemleri ├Â─črenirdi. A dershanesini bitirenler, ┬áB dershanesine devam edebilirdi. Bu dershanede Hesap ve ├ľl├ž├╝ler, Sa─čl─▒k Bilgisi, Yurt Bilgisi dersleri okutulurdu. Bu dershanede devam zorunlu de─čildi.

Millet mekteplerinde her e─čitim d├Âneminin sonunda s─▒nav uygulan─▒r, kazananlara bitirme belgesi verilirdi. Ba┼čar─▒l─▒ olamayanlar ikinci bir kursa devam ederdi. S─▒navlarda ilk ├╝├že girenlere Cumhurba┼čkan─▒ Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n imzas─▒n─▒ ta┼č─▒yan birer Anayasa ile halk yay─▒nlar─▒ndan ├╝cretsiz yararlanma hakk─▒n hediye edilirdi.

Millet mekteplerinde 50.690 ├Â─čretmen g├Ârev yapm─▒┼čt─▒.┬áResm├« veya ├Âzel T├╝rk okullar─▒n─▒n ├Â─čretmenleri, yabanc─▒ ve az─▒nl─▒k okullar─▒n─▒n T├╝rk├že, tarih, co─črafya ├Â─čretmenleri, Millet MektepleriÔÇÖnin ├Â─čretim kadrosunu olu┼čturuyordu. Gerekli g├Âr├╝ld├╝─č├╝nde orta dereceli okul ├Â─čretmenleri ├Â─čretmenlik veya m├╝fetti┼člik ile g├Ârevlendirildi.

Gerekli hallerde ├Â─čretmen olmayan ayd─▒n ki┼čilere de bir yeterlilik kurulu taraf─▒ndan ÔÇťMillet Mektebi ├ľ─čretmeniÔÇŁ unvan─▒ ve belgesi verildi. ┬áSeyyar Millet Mekteplerinde ÔÇťseyyar ├Â─čretmenlerÔÇŁ g├Ârevlendirildi. Bu ├Â─čretmenler g├Ârevlendirildikleri yerlere kitap, k├ó─č─▒t, kalem, tebe┼čir, portatif kara tahta, siya mat mu┼čamba gibi ihtiya├žlar─▒ yanlar─▒nda g├Ât├╝rmekteydi.

─░ller, millet mektepleri i├žin yer sa─člamak, il b├╝t├žesinden kaynak ay─▒rmak, ├Â─čretim ara├žlar─▒n─▒ ve yay─▒nlar─▒n─▒ sa─člamak, halk─▒ ├Âzendirmekle g├Ârevlendirilmi┼čti.

├ťlkede, ÔÇťSabitÔÇŁ, ÔÇťSeyyarÔÇŁ (Gezici), ÔÇť├ľzelÔÇŁ olmak ├╝zere ├╝├ž t├╝r Millet Mektebi hizmet vermi┼čtir. Bunlara daha sonra ÔÇťK├Ây Yat─▒ MektepleriÔÇŁ ile ÔÇťHalk Okuma Odalar─▒ÔÇŁ eklenmi┼čtir.

Sabit Millet Mektepleri i├žin e─čitimin okul, kahvehane, cami, k├Ây odas─▒ gibi yerlerde kuruldu. G├╝nd├╝z ├žocuklar, ak┼čam yeti┼čkinler ders g├Âr├╝rd├╝. N├╝fusu yo─čun yerle┼čim yerlerinde sabit millet mektepleri a├ž─▒ld─▒.

Gezici Millet Mektepleri ise okulu olmayan k├Âylerde yaln─▒zca bir d├Ânem i├žin a├ž─▒l─▒rd─▒. K─▒┼č d├Âneminde kas─▒m ay─▒ndan ┼čubat sonuna kadar ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rd├╝. K─▒┼č─▒n dershane a├ž─▒lmayanlar b├Âlgelere yaz dershaneleri a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

Millet Mektepleri, hapishaneler, bankalar gibi baz─▒ devlet kurumlar─▒ ile b├╝y├╝k ├žiftlik ve fabrikalarda a├ž─▒larak ├žal─▒┼čanlar─▒n okuryazar hale getirilmesi ama├žlanm─▒┼čt─▒r.

Baz─▒ b├Âlgelerde yat─▒l─▒ Millet Mektuplar─▒ a├ž─▒ld─▒. Ama├ž, bu dershanelerde okuma-yazma ├Â─črenen ├žocuklar─▒n k├Âylerine d├Ând├╝klerinde di─čer ├žocuklara okuma-yazma ├Â─čretmesi idi.

1930ÔÇÖdan itibaren ÔÇťHalk Okuma Odalar─▒ÔÇŁ a├ž─▒ld─▒. Halka okuma yazmay─▒ sevdirmek, unutmamalar─▒n─▒ sa─člamak ve pratik bilgiler almalar─▒na yard─▒mc─▒ olmak ├╝zere. 1933 y─▒l─▒nda say─▒s─▒ 778ÔÇÖe ula┼čt─▒.

Kurslara kat─▒lanlar─▒n okuryazarl─▒klar─▒n─▒ ve bilgilenmelerini s├╝rd├╝rmek ├Â─črendiklerini unutmamalar─▒n─▒ ve peki┼čtirmelerini sa─člamak i├žin ÔÇťHalk Mecmuas─▒ÔÇŁ adl─▒ haftal─▒k ├╝cretsiz dergi yay─▒nland─▒. Bu dergi, 11 ┼×ubat 1929ÔÇÖda yay─▒n hayat─▒na ba┼člad─▒.

1936 y─▒l─▒nda bu okullardan 2.5 milyon insan mezun oldu. ├ťlke n├╝fusunun 17 milyon oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde uygulaman─▒n ├žok ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.

Millet MektepleriÔÇÖnin farkl─▒ bir versiyonu askeri birliklerde uyguland─▒. ├éli Mektep ad─▒ verilen kurslarda okuma yazma bilmeyen erata okuma yazma e─čitimi verildi. Okulla┼čman─▒n artt─▒─č─▒ yetmi┼člerin ba┼č─▒nda bu uygulama sona erdi.

2,269 total views, 2 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒