─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

  • Erkan YURTAYDIN /

─░berce ve Bask├ža d├╝nya dil tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli iki dildir. Birisi h├ólen ya┼čamakta olan bu iki dilin k├Âkeni ve akrabal─▒k ili┼čkileri ile ilgili elde ├žok az somut veri vard─▒r. Acaba bu diller Afrika, Asya dilleri ve ├Âzellikle T├╝rk├že ile herhangi bir t├╝r ilintiye sahip olabilirler mi? Bu incelememizde bu konulara girmeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z.

Yunanl─▒lar─▒n ─░beria, Romal─▒lar─▒n Hispania adlar─▒yla and─▒─č─▒ ve g├╝n├╝m├╝zde ─░spanya Krall─▒─č─▒ ve Portekiz Cumhuriyeti topraklar─▒dan olu┼čan ─░ber Yar─▒madas─▒ bat─▒ AkdenizÔÇÖin iki ├╝st├╝n g├╝c├╝ Roma ve KartacaÔÇÖn─▒n kozlar─▒n─▒ payla┼čt─▒─č─▒ yerlerden olmu┼čtur. Roma ─░├ľ 201 y─▒l─▒ndan itibaren g├╝ney veg├╝neydo─ču k─▒y─▒lar─▒ndan ba┼člayarak ─░ber yar─▒madas─▒n─▒ ele ge├žirmeye giri┼čmi┼č, ─░├ľ 17 y─▒l─▒na gelindi─činde ise bu i┼člem tamamlanm─▒┼čt─▒r. Bu fetih harekat─▒ kimi zaman ├žok ├žetin ge├žmi┼čtir. ├ľrne─čin bir Kelt─░ber kenti olan Numantia halk─▒ yirmi y─▒ll─▒k bar─▒┼čl─▒, sava┼čl─▒ bir s├╝re├ž boyunca (─░├ľ 153-─░├ľ133) Romal─▒lara kar┼č─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒n koruyabilmi┼čtir. En sonunda Roma kons├╝l ScipioÔÇÖyu yollam─▒┼čt─▒r bu sorunun ├ž├Âz├╝mlenmesi i├žin. Onbe┼č ayl─▒k bir ku┼čatma sonucunda m├╝cadeleyi yitireceklerini anlayan Numantial─▒lar t├╝m kenti yakarak intihar etmi┼člerdir.

Romal─▒larla birlikte Latin dilinin egemenli─čine giren ─░ber Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda Romal─▒lar─▒n giri┼či ├Âncesi diller hemen ortadan kaybolmam─▒┼čt─▒r. Bu s├╝re├ž olduk├ža uzun bir zamana yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Hatta o dillerden birisi g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čabilmi┼čtir. Biz bu ├žal─▒┼čmam─▒z ba┼čl─▒─č─▒nda sunulan diller d─▒┼č─▒nda artlar─▒ndan geriye yaz─▒l─▒ belge b─▒rakm─▒┼č di─čer ─░berya dillerinden de s├Âz edece─čiz.

Lusitanlar

Kelt g├Â├žleriyle bug├╝nk├╝ ZaragozaÔÇÖya yerle┼čen Lusitanlar─▒n atalar─▒ ─░├ľ VI. y├╝zy─▒lda ├╝zerlerine gelen g├Â├žler nedeniyle bat─▒ya y├Âneldiler. ─░├ľ III. y├╝zy─▒lda PortekizÔÇÖin Duero ve Tajo ─▒rmaklar─▒ aras─▒nda kalan topraklar─▒na yay─▒ld─▒lar. AtlantikÔÇÖe ula┼čt─▒lar.

Lusitanca

Bu dilden g├╝n├╝m├╝ze ├╝├ž yaz─▒t kalm─▒┼čt─▒r. Yaz─▒tlar─▒n bulundu─ču yerler Lamas de Moledo, Arroyo del Puerco (de Malpartida), Cabe├žo das Fraguas.Yaz─▒lar Latin abecesiyle yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Elde ba┼čka veri olmad─▒─č─▒ i├žin Lusitanlar Romal─▒lar─▒n geli┼čiyle yaz─▒ya gereksinim duyar olmu┼člar yorumu yap─▒l─▒yor.(Velaza, 1996: 11)

Lusitanca b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla bir Hint-Avrupa dili. Eldeki ├╝├ž metindeki en ├Ânemli ├Âzellik /p/ ses biriminin varl─▒─č─▒. Bu dil kimilerine g├Âre i├žerisinde /p/ ses biriminin muhafaza edildi─či bir Kelt dili yada leh├žesi, kimilerine g├Âreyse ├Âz├╝nde bir Kelt dili olmay─▒p ki┼či ve soy-sop adlar─▒ bak─▒m─▒ndan Kelt├žele┼čmi┼č bir dildir. (Velaza, 1996: 11; Hubschmid, 1960: 131-134).

Keltiberler

─░spanyaÔÇÖn─▒n bug├╝nk├╝ Burgos, Logro├▒o, Soria, Guadalajara illeri ile NavarraÔÇÖn─▒n g├╝neyine ve Zaragoza, Teruel illerinin bat─▒s─▒na kar┼č─▒l─▒k gelen topraklara yerle┼čen Keltlere verilen add─▒r. ─░beriaÔÇÖda Keltlerin yo─čun bir bi├žimde ya┼čad─▒klar─▒ yere Keltiberya, orada ya┼čayanlara da Keltiberler denmi┼čtir. K─▒sacas─▒ Keltiberler ─░beria Keltleridir.

Sonralar─▒ Roma ordular─▒n─▒n da benimseyerek kulland─▒─č─▒ iki y├╝z├╝ keskin demir k─▒l─▒├žlar─▒ ile ├╝nl├╝ Keltiberler ├Âlen sava┼č├ž─▒lar─▒n─▒n cesetlerini kutsal sayd─▒klar─▒ akbabalara yem olarak sunarlard─▒. D├╝┼čmanlar─▒n sa─č ellerini kesecek kadar ac─▒mas─▒z olan Keltiberler verdikleri s├Âze sonuna dek sad─▒k kal─▒rlar, d├╝┼čmana teslim olmaktansa ├Âlmeyi ye─člerlerdi.

Keltiberce

Keltiberce bir Kelt dilidir. Yani bir Hint-Avrupa dilidir. Keltibercede iki ├╝nl├╝ aras─▒ndaki sert ├╝ns├╝zler yumu┼čak ├╝nl├╝lere d├Ân├╝┼č├╝r. Zaman─▒nda Keltlerin egemen oldu─ču yerlerde Latinceden yeni dillerin do─ču┼ču a┼čamas─▒nda g├Âzlemlenen bu etki Kelt dillerine ba─članm─▒┼čt─▒r. Roma ─░mparatorlu─ču dil a├ž─▒s─▒ndan do─ču-bat─▒ diye ikiye ayr─▒l─▒p incelendi─činde ÔÇťBat─▒ÔÇŁ i├žerisinde ele al─▒nan Galis├že-Portekizce, ─░spanyolca, Katalanca, Oksitanca, Frans─▒zca, Provans├ža, Retoromanca ve kuzey ─░talya leh├že ya da a─č─▒zlar─▒ndan s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz bu ├Âzellik g├Âzlemlenmektedir: bucca>boca, lupu>lobo, rota>rueda, securu>seguro, vita>vida. Keltiberleri Lusitanlar gibi dillerini yaz─▒ya aktarma gereksinimini Romal─▒lar ─░beriaÔÇÖya gelinceye kadar duymam─▒┼člard─▒r. Romal─▒lar─▒n zorunlu k─▒ld─▒─č─▒ vergileri ├Âdemek ├╝zere para basmak zorunda kalm─▒┼člard─▒r. KeltiberceÔÇÖnin dilbilgisi ile ilgili sorunlar hen├╝z tam anlam─▒yla ├ž├Âz├╝mlenemedi─činden uzun metinlerin ├ževirilerindeki g├╝├žl├╝kler s├╝rmektedir. Bu dille yaz─▒lm─▒┼č k─▒sa metinler genelde ki┼či soy-sop adlar─▒ i├žerdi─činden daha kolay ├ž├Âz├╝mlenebilmektedir.

Keltiberce metinler yaz─▒l─▒rken ─░ber simgeleri veya Latin abecesi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Tartessos

Tartessos hem bir kent ad─▒d─▒r hem de bu kent ├ževresinde geli┼čen bir uygarl─▒─č─▒n ad─▒d─▒r. Fenikeliler ve Yunanl─▒lar─▒n t├╝m Akdeniz k─▒y─▒lar─▒nda yerle┼čimler kurdu─ču d├Ânemde Do─ču AkdenizÔÇÖdeki b├╝y├╝k kent ve uygarl─▒klarla boy ├Âl├ž├╝┼čecek d├╝zeyde bir uygarl─▒k olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

En yo─čun ticari ili┼čkiyi Fenikelilerle kurmu┼člard─▒r. Tartessos ile ilgili bilgileri g├╝n├╝m├╝ze ula┼čt─▒ran kaynaklar ise Eski Ahit ve Eski├ža─č gezginleridir.

Kent ya da uygarl─▒─č─▒n ad─▒ Tartessos, bu b├Âlgede ya┼čayanlar ise yer ad─▒ndan yola ├ž─▒karsak Tartesler. Bu kullan─▒m─▒n yan─▒s─▒ra bu b├Âlgede ya┼čayan halk─▒n Yunanl─▒ gezginler taraf─▒ndan aktar─▒lan adlar─▒ da kullan─▒l─▒yor. Turdetanlar ya da Turdullar.

─░├ľ 1100 y─▒l─▒nda Fenikeliler bug├╝nk├╝ g├╝neybat─▒ ─░spanyaÔÇÖda, Atlantik Okyanusu k─▒y─▒lar─▒nda Gadir yerle┼čim birimini kurarlar. ─░├ľ VII. y├╝zy─▒l ba┼člarken Fenike do─čudan gelen Asur tehdidine tutsak olunca AkdenizÔÇÖin bat─▒s─▒nda kurulan Fenike yerle┼čimleri ba─č─▒ms─▒z hareket etmeye ba┼člad─▒lar. Zaman i├žerisinde Bat─▒ AkdenizÔÇÖde, ─░├ľ 814 y─▒l─▒nda kurulmu┼č olan Kartaca daha da g├╝├žl├╝ bir bi├žimde FenikeÔÇÖnin yerini ald─▒.

Tartesos hem siyasal a├ž─▒dan hem de ticaret a├ž─▒s─▒ndan yaln─▒zca Fenike se├žene─čine tutsak kalmamak i├žin Yunanl─▒larla yak─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r. Yunanl─▒lar─▒n devreye girmesiyle Tartessos ├╝r├╝nlerinin de─čeri artm─▒┼č, bu da Fenikelilerin Tartessos ├╝zerindeki iktisadi ve siyasal bask─▒s─▒n─▒n azalmas─▒na neden olmu┼čtur. Ancak bu durum do─čal olarak Fenikelilerin ho┼čuna gitmemi┼čtir. Fo├žal─▒lar─▒n varl─▒─č─▒ndan ho┼čnut olmayan Etr├╝skler ve Kartacal─▒larla ba─čda┼č─▒kl─▒k kuran Fenikeliler (Gadirliler ve ├Âteki Fenike yerle┼čimlerindeki halk [Ortado─ču ile ba─člant─▒n─▒n kesildi─čini unutmayal─▒m]) Fo├žal─▒larla kap─▒┼č─▒rlar (Alalia deniz sava┼č─▒ [─░├ľ 535]). Sava┼č─▒ s├Âzde Fo├žal─▒lar kazand─▒; ama donanmalar─▒ ├žok kay─▒p verdi─či i├žin kar┼č─▒ tak─▒m─▒n egemenlik alan─▒na m├╝dahale edemez h├óle geldiler. B├Âylece Kartaca Bat─▒ AkdenizÔÇÖin en ├╝st├╝n siyasal ve iktisadi g├╝c├╝ oldu. Fo├žal─▒lar─▒n IberiaÔÇÖn─▒n g├╝neyi ile ili┼čkileri koptu. Tartessos i├žin de sonun ba┼člang─▒c─▒ oldu bu sava┼č. Devlet par├žaland─▒. ├ťst├╝nl├╝k do─čudaki kentlere ge├žti. B├Âlge Kartaca egemenli─čine girdi. Bir├žok ayaklanmaya kar┼č─▒n bir daha toparlanamad─▒lar. En g├Âz kama┼čt─▒r─▒c─▒ g├╝nlerini ya┼čarken birden bire ├ž├Âk├╝┼č s├╝recine girmesi, TartessosÔÇÖun Atlantis ile ├Âzde┼čle┼čtirilmesine neden olmu┼čtur.

Tartes├že

Bu dilden g├╝n├╝m├╝ze kalanlar─▒n yorumlanmas─▒ konusunda ara┼čt─▒rmac─▒lar birbirleriyle ├želi┼čen bilgiler sunmaktad─▒r. Dili yaz─▒ya aktarmada hece d├╝zeni, abece d├╝zeni ├Âncesinde t├╝m yaz─▒ kullanan k├╝lt├╝rlerde g├Âzlemlenen ortak bir unsur. Bug├╝nk├╝ g├╝ney Portekiz, g├╝neybat─▒ ─░spanya topraklar─▒nda konu┼čulmu┼č bu dilin yaz─▒ya aktar─▒lmas─▒ i├žin be┼č ├╝nl├╝ye a, e, o, u, i ve l, n, r, s seslerine denk d├╝┼čen simgelerle hecelere denk gelen simgelerden olu┼čan karma bir yaz─▒ d├╝zeni (harf+hece) kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Hecelere denk d├╝┼čen simgeler patlamal─▒ (kapant─▒l─▒) birimleri kar┼č─▒lamaktad─▒r. Ancak ─░ber simgelerinde oldu─ču gibi damaks─▒llar ve di┼čsiller tek ├ževriyaz─▒ simgesi ile g├Âsterilmekte. Eldeki ├Ârnekler ─░├ľ VII-V. y├╝zy─▒l aras─▒na ait. B─▒rak─▒n yaz─▒lar─▒n ne anlama geldi─čini, simgelere denk gelen ses ve hece birimler konusunda bile teredd├╝tler s├╝rmekte. Hint-Avrupa dilidir diyenlerin de oldu─ču bu dil ile ilgili s├Âylenebilecek tek ┼čey bu dilin hakk─▒nda kesin hi├žbir ┼čeyin s├Âylenemeyece─či. Ancak g├Âr├╝nen o ki bu dil herh├ólde ─░berceden farkl─▒ bir dil idi.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Osmanl─▒ÔÇÖdan Y├╝zy─▒llarca ├ľnce BalkanlarÔÇÖda Kay─▒ Boyu ve T├╝rk Boy Damgalar─▒

─░berler

─░ber uygarl─▒─č─▒ ile ilgili elle tutulabilir kal─▒nt─▒lara 1870 y─▒l─▒nda ula┼č─▒labilmi┼č, Montealegre del Castillo da birtak─▒m yontular g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░├ľ VI. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na gelindi─činde TartessosÔÇÖun ortadan kalkt─▒─č─▒n─▒ az ├Ânce belitmi┼čtik. ─░├ľ V-IV. y├╝y─▒l─▒nda ─░ber Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n do─čusunda kurulan Yunan (Fo├ža) yerle┼čimleri sayesinde ─░berler Yunan k├╝lt├╝r├╝ ile ha┼č─▒rne┼čir olmu┼člard─▒r. Marsilya merkezli Fo├žal─▒lar ve onlar─▒n ─░ber Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n do─čusunda kurdu─ču yerle┼čimleri Roma ile ba─čda┼č─▒k olman─▒n yollar─▒n─▒ arad─▒lar. ─░├ľ 348 y─▒l─▒nda Romal─▒lar ile Kartacal─▒lar aras─▒nda imzalanan antla┼čmada Marsilya ve ─░beriaÔÇÖdaki yerle┼čimleri RomaÔÇÖn─▒n, TartessosÔÇÖun miras├ž─▒s─▒ topraklar KartacaÔÇÖn─▒n ba─čda┼č─▒─č─▒ olarak g├Âz├╝k├╝yordu. B├Âylece AkdenizÔÇÖin bat─▒s─▒ yeni bir n├╝fuz alan─▒ b├Âl├╝nmesine tan─▒kl─▒k ediyordu ve RomaÔÇÖn─▒n ba─čda┼č─▒─č─▒ Fo├žal─▒lar─▒n ─░beriaÔÇÖdaki varl─▒klar─▒ da onaylanm─▒┼č oluyordu.

Bundan sonras─▒ ├že┼čitli bahanelerle ─░beriaÔÇÖn─▒n Roma ile Kartaca aras─▒nda sava┼č meydan─▒ olmas─▒ (─░├ľ 264-241 aras─▒nda I. Kartaca Sava┼č─▒, ─░├ľ 218-201 aras─▒nda II. Kartaca Sava┼č─▒ ve KartacaÔÇÖn─▒n kesin yenilgisi ile ─░├ľ 201 tarihinden ba┼člayarak ─░beraÔÇÖn─▒n Roma m├╝lk├╝ olmas─▒.

─░ber Yar─▒madas─▒ yaz─▒ kal─▒t─▒ a├ž─▒s─▒nda da ├Ânemi olan paran─▒n geli┼či Fo├žal─▒lar ile olmu┼čtur (─░├ľ VI. y├╝zy─▒l ve sonras─▒).

─░├ľ III. y├╝zy─▒la gelindi─činde ─░berler kendi paralar─▒n─▒ basmaya ba┼člad─▒lar. Ba┼člang─▒├žta Yunan paralar─▒ taklit ediliyordu. ─░├ľ 45 y─▒l─▒ndaki Munda sava┼č─▒na kadar da ─░beryal─▒lar kendi paralar─▒n─▒ kendi dil ve yaz─▒lar─▒yla basabildiler.

─░berce

─░berce g├╝neyde bug├╝nk├╝ End├╝l├╝sÔÇÖ├╝n do─čusundan, kuzeyde FransaÔÇÖn─▒n Akdeniz k─▒y─▒lar─▒na denk gelen ─░spanya s─▒n─▒r─▒ndaki g├╝ney bat─▒ ucuna kadar olan b├Âlgede, belirtilen b├Âlgeler de d├óhil olmak ├╝zere konu┼čulan bir dildi. Muhakkak kendi i├žinde leh├že-a─č─▒z ├Âl├že─činde b├Âl├╝nmeleri vard─▒. Ama ne yaz─▒k ki g├╝n├╝m├╝zde bu ayr─▒nt─▒ hakk─▒nda fikir sahibi de─čiliz, bu nedenle bu konuda yorum da yapam─▒yoruz. Bug├╝n kabul g├Âren g├Âr├╝┼č s─▒n─▒rlar─▒n─▒ yukar─▒da ├žizdi─čimiz bu b├Âlgede ─░bercenin tek dil olmad─▒─č─▒ y├Ân├╝ndedir. Ancak bu dili konu┼čanlar─▒n ├žoklu─ču ve ├Âzellikle ticari ili┼čkilerin etkisi IberceÔÇÖyi bask─▒n dil konumuna getirmi┼čtir.

─░ber yaz─▒ d├╝zenleri: ─░ber dilini yaz─▒ya aktarmak i├žin d├Ârt ayr─▒ yaz─▒ d├╝zeni kullan─▒lm─▒┼čt─▒r:

1) Latin abecesi.
2) Greko-─░ber abecesi.
3) G├╝ney (do─ču) Iber yaz─▒ d├╝zeni.
4) Kuzeydo─ču Iber yaz─▒ d├╝zeni

1) Latin abecesi: Yayg─▒n bir kullan─▒ma sahip olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ egemendir. G├╝n├╝m├╝ze ula┼čan ├Ârnek say─▒s─▒ ikidir. (Jaen ve Elche yaz─▒lar─▒)

2) Greko-─░ber abecesi: A┼ča─č─▒ yukar─▒ bug├╝nk├╝ Alicante ve MundaÔÇÖya denk d├╝┼čen yerlerde ─░├ľ IV. y├╝zy─▒l ─░├ľ III. y├╝zy─▒l aras─▒ Iyon abecesinden uyarlanm─▒┼č bir abece kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Yunan-Iber abecesi ad─▒ verilen bu abece ile g├Âreceli olarak uzun metinler g├╝n├╝m├╝ze ula┼čm─▒┼čt─▒r. ├ľr.: Alcoy (Alicante) kur┼čun tableti.

3) G├╝ney (do─ču) Iber yaz─▒ d├╝zeni: En ├žok kullan─▒lan yaz─▒, hem abece hem de hece simgeleri i├žeren Iber yaz─▒s─▒ d├╝zenidir. MurciaÔÇÖdan g├╝ney FransaÔÇÖya kadar olan alan─▒ kapsayan b├Âlge kullan─▒lan bu yaz─▒ ikiye ay─▒r─▒l─▒r: G├╝ney (do─ču) ve kuzeydo─ču ─░ber yaz─▒lar─▒. G├╝neydo─ču ─░ber yaz─▒s─▒: ├ľzellikle Jaen ve AlbeceteÔÇÖde ├Ârnekleri bulunmu┼čtur. Kuzeydo─ču yaz─▒s─▒na g├Âre daha eski bir yaz─▒d─▒r.

4) Kuzeydo─ču Iber yaz─▒ d├╝zeni: Bu yaz─▒ ├žok daha yayg─▒nd─▒r. Hatta bu nedenle Iber yaz─▒s─▒ dendi─činde, ├žo─čunlukla kastedilen bu yaz─▒ d├╝zenidir.

Her iki yaz─▒ bi├žiminin de Tartessos yaz─▒s─▒ndan kaynakland─▒─č─▒ g├╝n├╝m├╝zde ara┼čt─▒rmac─▒larca kabul g├Âren g├Âr├╝┼čt├╝r. Ancak bu yaz─▒lar─▒n Tartessos yaz─▒s─▒ndan evrilme s├╝reci ve bi├žimi konusundaki g├Âr├╝┼čler yerine tam oturmam─▒┼čt─▒r. G├╝neydo─ču yaz─▒s─▒n─▒n kimi simgeleriyle ilgili h├ól├ó ku┼čkular olmas─▒na kar┼č─▒n kuzeydo─ču simgeleri tart─▒┼čmas─▒z kabul g├Ârmektedir.

Keltiberleri incelerken (├žo─čunlukla) Iber yaz─▒s─▒n─▒ kulland─▒klar─▒n─▒ s├Âylemi┼čtik. Keltiberlerin kulland─▒klar─▒ yaz─▒ kuzeydo─ču Iber yaz─▒s─▒d─▒r.

Iberlerden g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan yaz─▒ ├Ârneklerinin en eskileri ─░├ľ V. Y├╝zy─▒la dayan─▒rken, en yenileri Augustus d├Ânemine (─░S 14 AugustusÔÇÖun ├Âl├╝m├╝), hatta Iulius Claudius hanedan─▒ d├Ânemine denk d├╝┼čmektedir. Ancak bir├žok yaz─▒ ├Ârne─činin tarihlendirilmesinin h├ól├ó ger├žekle┼čtirilemedi─čini de ekleyelim.

Hem g├╝neydo─ču, hem de kuzeydo─ču Iber yaz─▒s─▒nda ├╝nl├╝ler ve s├╝rekli ├╝ns├╝zler (genizsiller, titrekler, yan├╝ns├╝zler, ─▒sl─▒kl─▒lar) i├žin abece simgeleri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Kapant─▒l─▒lar i├žin ise hece simgeleri ye─členmi┼čtir. Ancak, titre┼čimli-titre┼čimsiz ayr─▒m─▒na gidilmemi┼čtir. Yani, Tartessos simgelerinde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z gibi k+├╝nl├╝ ├ževriyaz─▒m─▒ ile belirtilen simge hem k+├╝nl├╝, hem de g+├╝nl├╝ye denk gelmektedir. Bu durum t ├╝ns├╝z├╝ i├žin de ge├žerlidir (t+├╝nl├╝, d+ ├╝nl├╝).

Yunan-─░ber yaz─▒s─▒nda kolayl─▒kla ay─▒rdedilebilen bu sesler ne yaz─▒k ki iki Iber yaz─▒ d├╝zeninde de ay─▒rdedilemiyor. Dolay─▒s─▒yla yaz─▒tlar─▒n ├ževriyaz─▒lar─▒ titre┼čimsizler ye─členerek yaz─▒lsa da her keresinde titre┼čimli se├žene─čini de akla getirmek zorunday─▒z.

Iber yaz─▒ d├╝zeninin do─čru ├ž├Âz├╝mlemesini 1922 y─▒l─▒nda Manuel Gomez Moreno ger├žekle┼čtirmi┼čtir. G├╝n├╝m├╝zde Manuel Gomez MorenoÔÇÖnun ├Ânerdi─či okuma bi├žimi itirazs─▒z kabul g├Ârmektedir. Kendisi hi├žbir zaman sundu─ču ├ž├Âz├╝mleme-okuma ├Ânerisine nas─▒l ula┼čt─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža ortaya koymam─▒┼čt─▒r. Ancak, Gomez MorenoÔÇÖnun ├ž├Âz├╝m├╝n├╝ kolayla┼čt─▒ran ├╝├ž noktaya i┼čaret ediliyor:

1.Kimi ├žift dilli sikkelerde darphane yerinin (kentinin) hem ─░ber simgeleri hem de Latin abecesiyle sunulmas─▒,

2.1908 y─▒l─▒nda Ascoli tun├ž tabletinin bulunmas─▒: ─░├ľ 89 y─▒l─▒na tarihlenen bu Roma yaz─▒t─▒nda Roma ordusunda hizmetleri ge├žmi┼č, dolay─▒s─▒yla da kendilerine Roma vatanda┼čl─▒─č─▒ verilen Iber subaylar─▒n─▒n adlar─▒, babalar─▒n─▒n ve memleketlerinin adlar─▒ ile birlikte say─▒lmaktad─▒r (Velaza, 1996: 33),

3.1921 y─▒l─▒nda Yunan-─░ber abeceli ─░ber yaz─▒t─▒ Alcoy kur┼čun tabletinin bulunmas─▒.

Akitanca-Bask├ža

Akitanlar-Basklar: Demir ├ça─č─▒ÔÇÖndan ba┼člayarak (─░├ľ 1000 ve sonras─▒) bug├╝nk├╝ Navarra ile Guip├║zcoa ve HuescaÔÇÖn─▒n kimi y├Ârelerinde ya┼čam─▒┼č olan BASKONLAR adl─▒ bir budunun varl─▒─č─▒ndan haberdar─▒z. Iber Yar─▒madas─▒n─▒n al─▒n─▒┼č─▒ s─▒ras─▒nda Romal─▒lara direnmi┼člerdir. SertoriusÔÇÖa kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝kleri sava┼č (─░├ľ 77-74) dolay─▒s─▒yla adlar─▒ndan ilk kez s├Âz eden Titus LiviusÔÇÖdur. Vizigotlar zaman─▒nda (─░S VI. y├╝zy─▒l) kuzeye y├Ânelen bu Baskonlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ FransaÔÇÖn─▒n g├╝neybat─▒s─▒na (Aquitania/Aquitaine) yerle┼čti. Y├Ârenin ad─▒ Gaskonya diye an─▒l─▒r oldu. Fransan─▒n eski y├Ânetsel b├Âl├╝mlenmesinde resmen ad─▒ ge├žen Gaskonya (Gascogne [Fr.] )ÔÇÖn─▒n merkezi AUCH yerle┼čimiydi. (Lafon 1960: 92) tarihde AUSCI (Lat.) adl─▒ bir budun oldu─čunu, s├Âz konusu y├Ârede ya┼čad─▒klar─▒n─▒, Bask dilinde ÔÇťBask├žaÔÇŁ anlam─▒na gelen EUSKERA s├Âzc├╝─č├╝ ile AUSCI budun ad─▒n─▒n ayn─▒ k├Âke sahip oldu─čunu s├Âyl├╝yor. Basklar─▒n di─čer b├Âl├╝m├╝ ise bug├╝nk├╝ Bask b├Âlgesine y├Âneldi.

Pamplona yak─▒nlar─▒nda kuzeydo─ču Iber simgeleriyle bas─▒lm─▒┼č paralarda okunan barskunes ya da baskunes ifadelerinin Basklarla, daha do─črusu Baskonlarla ilgili oldu─ču hemen anla┼č─▒l─▒yor. Hint-Avrupa bars-k├Âk├╝nden kaynaklanan ve Kelt├že ├žo─čul barskunes (baskunes) s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ÔÇťda─čl─▒lar, y├╝ksek yer insanlar─▒ÔÇŁ ya da ÔÇťgururlular, kibirlilerÔÇŁ anlam─▒na geldi─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝yor. Ancak, g├╝n├╝m├╝zde ÔÇťbarskunes = vasconesÔÇŁ g├Âr├╝┼č├╝ne temkinli yakla┼č─▒l─▒yor.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  AnadoluÔÇÖya K─▒r─▒m Tatar g├Â├ž├╝ne dair ├Ânemli bir belge

Akitanca: Genel kan─▒ Romal─▒lar─▒n geli┼či ├Âncesi AkitanyaÔÇÖda bug├╝nk├╝ Bask├ža ile ├žok benze┼čen bir dil konu┼čuldu─čudur. Bu sonuca AkitanyaÔÇÖdaki ki┼či ve yer adlar─▒n─▒n irdelenmesi sonucu var─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu s├Âzc├╝kler Orta├ža─č Bask├žas─▒ ile b├╝y├╝k benzerlikler i├žermektedir. Bu noktada bug├╝nk├╝ Bask dilinin en eski metinlerinin orta├ža─čdan ├Âteye gitmedi─či ger├že─čini ├Âzellikle vurgulamam─▒z gerekmektedir.

X.y├╝zy─▒ldan kalma Glosas EmilianensesÔÇÖde Bask├ža a├ž─▒klamalar oldu─čunu biliyoruz. T├╝m Orta├ža─č boyunca yeni Latin dilleri arac─▒l─▒─č─▒yla Bask├ža ve Bask d├╝nyas─▒ ile ilgili kan─▒tlara ula┼č─▒labilse de ger├žek anlamda Bask├ža yaz─▒lm─▒┼č ilk edebi eser 1545ÔÇÖde BordeauxÔÇÖda bas─▒lm─▒┼čt─▒r. K─▒sa bir ┼čiir se├žkisi niteli─čindeki bu yap─▒t─▒ olu┼čturan ki┼či A┼ča─č─▒ NavarraÔÇÖdaki (Fransa) Saint-Michel-le Vieux papaz─▒ Mosen Bernart DechepareÔÇÖdir (Echenique, sh. 89).

Akitanca ve Bask├ža aras─▒ndaki s├Âzc├╝k benzerlikleri iki dilin ortak bir dilden gelmi┼č olabilece─či ya da Bask├žan─▒n Akitancadan do─čmu┼č olabilece─či g├Âr├╝┼člerini akla getiriyor.

Akitanca ile ilgili bilgileri Romal─▒lar─▒n geli┼či sonras─▒na ait, i├žerisinde Akitanca s├Âzc├╝klerin (ki┼či adlar─▒n─▒n) ge├žti─či Latince yaz─▒tlardan elde ediyoruz. Akitancan─▒n ses yap─▒s─▒n─▒n, bug├╝nk├╝ Bask├žaya dayanarak olu┼čturulan (belki de do─čru ifadeyle yeniden yarat─▒lan) ÔÇťeskiÔÇŁ Bask├žan─▒n ses yap─▒s─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒labilir nitelikte oldu─ču s├Âylenmekte.

Bask├ža: Bug├╝n ├žo─čunlukla kabul g├Âren g├Âr├╝┼č Iber Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda Bask dilinin Romal─▒lar─▒n geli┼či ├Âncesinden bu yana varoldu─čudur. Ancak yanda┼č─▒ az da olsa bu g├Âr├╝┼če kar┼č─▒ g├Âr├╝┼čler de vard─▒r. Bu kar┼č─▒ g├Âr├╝┼če g├Âre Iber Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda Romal─▒lar─▒n geli┼či ├Âncesi zamanlar i├žin Bask dilinden s├Âz edilmesi olana─č─▒ yoktur. Bask dilinin Iber Yar─▒madas─▒na geli┼či Roma d├Ânemine ya da Orta├ža─č─▒n ba┼člang─▒c─▒na denk d├╝┼čt├╝─č├╝ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. T├╝rk ara┼čt─▒rmac─▒ Hamit Z├╝beyir Ko┼čay da bu g├╝r├╝┼č├╝ savunmaktad─▒r. H. Z. Ko┼čayÔÇÖa g├Âre Basklar Hunlar─▒n itelemesiyle ba┼člayan hareketlilik sonucu ├Ânce Kafkaslara, HazarÔÇÖ─▒n g├╝neyine kadar inmi┼č sonra KaradenizÔÇÖin kuzeyin Avrupa i├žlerine y├Ânelmi┼č, sonunda ─░spanyaÔÇÖya ula┼čm─▒┼čt─▒r. T├╝m bu yolculuklar s─▒ras─▒nda da Macarlar, T├╝rkler gibi Ural-Altay halklar─▒yla birlikte olmu┼člard─▒r.

Romal─▒lar─▒n geli┼či ├Âncesi konu┼čuldu─ču alanda tek ba┼č─▒na h├╝k├╝m s├╝rmedi─či d├╝┼č├╝n├╝len Bask├ža daha verimli, sa─čl─▒kl─▒ bir yol bulunamad─▒─č─▒ndan, ─░berce s├Âzc├╝klerin irdelenmesi, anla┼č─▒lmas─▒ i├žin kullan─▒l─▒yormu┼č olsa da Bask├ža ─░berceden gelmemektedir. Bunun en ├Ânemli kan─▒t─▒ ─░berce metinlerin Orta├ža─č ya da g├╝n├╝m├╝z Bask├žas─▒ yard─▒m─▒yla ├ž├Âz├╝lememesi. ├ľyleyse yer ve ki┼či adlar─▒nda rastlad─▒─č─▒m─▒z benzerlikleri nas─▒l a├ž─▒klayabiliriz? Bu t├╝rl├╝ s├Âzc├╝k benzemeleri kar┼č─▒l─▒kl─▒ k├╝lt├╝rel al─▒┼čveri┼čin sonucudur. Benzerlikler bununla kalmamakta, s├Âzc├╝klerin ve seslerin yap─▒s─▒nda bile g├Âzlemlenmektedir. ├ľrne─čin [tar] bitimi hem ─░bercede hem de Bask├žada T├╝rk├žedeki [-l─▒/-li] ekine e┼č bir g├Âreve sahiptir. Bask├ža ÔÇśbilbotarÔÇÖ Bilboal─▒, ─░berce ÔÇśSaitabietarÔÇÖÔÇÖ Saetabisli demektir. (Echenique, 1987: 36)

Bask├ža ve ─░berce ile ilgili olarak bug├╝n kabul g├Âren d├╝┼č├╝nce aralar─▒nda bir akrabal─▒k ili┼čkisi olmad─▒─č─▒ ve fakat yap─▒ bak─▒m─▒ndan benzedikleri y├Ân├╝ndedir.

Bask├ža BilbaoÔÇÖnun do─čusundan MauleonÔÇÖa, BiarritzÔÇÖin g├╝neyinden PamplonaÔÇÖn─▒n kuzeyine yakla┼č─▒k d├Ârtte ├╝├ž├╝ ─░spanyaÔÇÖya, geriye kalan ├╝├žte birlik b├Âl├╝m├╝ FransaÔÇÖya ait topraklarda konu┼čulmaktad─▒r g├╝n├╝m├╝zde. ─░spanyaÔÇÖda VizcayaÔÇÖn─▒n d├Ârtte ├╝├ž├╝nde, GuipuzcoaÔÇÖn─▒n her yerinde, NavarraÔÇÖn─▒n ve AlavaÔÇÖn─▒n kuzeyinde konu┼čulmaktad─▒r.

Bir├žok d├╝nya dilinde oldu─ču gibi Bask├žada da leh├želer vard─▒r. Bu leh├želere ait ├že┼čitli a─č─▒zlar s├Âz konusudur. Bask├ža leh├želeri ile ilgili ayr─▒nt─▒l─▒ bir ├žal─▒┼čma yapan ve bu konuda bir leh├že haritas─▒ haz─▒rlayan (prens) Louis- Lucien BonaparteÔÇÖnin ad─▒n─▒ anmak gerekiyor bu a┼čamada.

Bask leh├želeri ┼čunlard─▒r:

Vizcaya leh├žesi Guipuzcoa leh├žesi – Labortanca
Yukar─▒ Navarra (kuzey) leh├žesi – A┼ča─č─▒ Navarra (bat─▒) leh├žesi
Yukar─▒ Navarra (g├╝ney) leh├žesi – A┼ča─č─▒ Navarra (do─ču) leh├žesi – Suletince

Bunca ayr─▒ma kar┼č─▒n Basklar dillerini tek bir adla tan─▒ml─▒yorlar. Ancak bu ad da s├Âyleni┼č olarak b├Âlgeden b├Âlgeye farkl─▒l─▒k g├Âstermektedir: Euskera, Euskara, Eskara, Uskera, Uskara, ├ťskara (├ťska bi├žiminde s├Âyleniyor). Basklar ya┼čad─▒klar─▒ topraklara Bask ├ťlkesi anlam─▒nda Euskal (h)erri diyorlar. Baskl─▒lar kendilerine Euskeldun, Euskaldun, Eskaldun, Eskualdun, Uskaldun, ├ťskald├╝n (tekil t├╝m bu se├ženekler) ad─▒n─▒ veriyorlar.

Bask Dili Akademisi t├╝m Basklarca benimsenecek ortak bir dil yaratma karar─▒ alm─▒┼č (1918), ne var ki bu i┼če ancak 1968 y─▒l─▒ndan ba┼člayarak giri┼čebilmi┼č, 1973ÔÇÖten itibaren de (EUSKARA) BATUA resm├« i┼člemler dili olmu┼čtur.

─░berce, Bask├ža ve Afrika-Asya Dilleri

─░berce, Bask├ža ve Hami Dilleri: Aralar─▒ndaki kimi benzerliklere dayan─▒larak Bask├ža ile Hami dilleri ili┼čkilendirilmek istenmi┼čtir. 1932 y─▒l─▒ sonras─▒ etkisini yitiren bu g├Âr├╝┼če A. Tovar 1966 y─▒l─▒nda yeniden g├╝├ž kat─▒yor. TovarÔÇÖa g├Âre Bask├ža bir Afrika dili olmasa bile ├žok eski ├ža─člarda Hami-Sami dilleri ile bir tak─▒m olu┼čturmu┼č oldu─ču savlanan Avrupa-Afrika, daha dar bir ├žer├ževeyle Avrupa-Sahra dil katman─▒ i├žinde yer alm─▒┼č olmal─▒d─▒r. Tovar Bask├žada eril-di┼čil ayr─▒m─▒ olmamas─▒na kar┼č─▒n eylem ├žekimlerinde yeralan [k] ve [n] birimlerinin ikinci ┼čah─▒s erkek ve bayan ad─▒llar─▒n─▒n kimi i┼člevlerini yerine getirdi─činibelirtiyor. Berbercede bu [k] ve [m] bi├žimindedir. (Echenique,1987:23). ─░bercenin de Hami-Sami dil ailesiyle ilintili, hatta akraba olabilece─či g├Âr├╝┼č├╝ de ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Tovar ─░bercede ÔÇśebanÔÇÖ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Berberce ÔÇśta┼čÔÇÖ anlam─▒na gelen benzerinden hareketle bunu g├╝ndeme getirmi┼č ancak, ─▒srarc─▒ olmam─▒┼čt─▒r. Hubschmid ─░berya, Fransa, ─░talya ve Kuzey AfrikaÔÇÖy─▒ i├žeren bir bat─▒ Akdeniz ya da Avrupa-Afrika kuram─▒ ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r. RibezzoÔÇÖnun Yunan-Roma metinlerinde ge├žen ve Akdenizin birbirinden uzak topraklar─▒nda, ├╝zerlerinde ya┼čayan halklarla ilintili olmayan yer adlar─▒ndan yola ├ž─▒karak ortaya att─▒─č─▒ ortak bir Akdeniz dil katman─▒ kuram─▒ ise yer adlar─▒ndan ba┼čka ki┼či adlar─▒na ve Akdeniz ├ževresi dilleri ├╝nl├╝lerinin ge├žirdi─či de─či┼čimlere dayan─▒yordu. Bertoldi ise AkdenizÔÇÖde bir Afrika-─░ber dil katman─▒ndan s├Âz etmektedir. Etr├╝skleri, Lidleri, Kasitleri, Misyal─▒lar─▒ ve ─░berleri bu tak─▒m i├žerisinde saymaktad─▒r.

Bask├ža ve ├çuk├ži├že: Bask├ža ile SibiryaÔÇÖn─▒n en kuzeydo─ču ucunda ya┼čayan ├çuk├žilerin dili aras─▒nda bile benzerlik oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r. ├çuk├žicedeki [r-] ├Âneki ile Bask├žadaki [ra-] ├Âneki eylemleri ettirgen ├žat─▒ya d├Ân├╝┼čt├╝rmeye yaramaktad─▒r. Bu noktada T├╝rk├žeÔÇÖde ayn─▒ i┼člevi g├Âren [-ir-] i├žeki an─▒msamak gerekiyor.

Bask├ža ve Kafkas Dilleri: Bu t├╝r bir ilintilendirme, hattaakrabal─▒k ili┼čkisinin kurulmas─▒ Trombetti, Bouda, Uhlenbeck ve LafonÔÇÖun ara┼čt─▒rmalar─▒ ile ba┼člam─▒┼čt─▒r; daha sonra Tovar da bu kafileye kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak, H. Vogt 1955 y─▒l─▒ndaki kar┼č─▒ g├Âr├╝┼č ├žal─▒┼čmas─▒ ile bu y├Ândeki irdelemelerin h─▒z─▒n─▒n kesilmesine neden olmu┼čtur. Ancak, her ┼čeye ra─čmen ├Âzellikle belirli bir Kafkas dil tak─▒m─▒ ile Bask├žan─▒n bir ┼čekilde ili┼čkisi (illa akrabal─▒k de─čil) olabilece─či d├╝┼č├╝ncesi bu g├Âr├╝┼če en so─čuk bakan ara┼čt─▒r─▒c─▒lar taraf─▒ndan bile payla┼č─▒lmaktad─▒r. Luis Michelena Bask├ža ile Kafkas dillerinin ili┼čkilendirilmeleri konusuna ├žok taraftar olmamas─▒na kar┼č─▒n, eski Libya dili ve Berberi leh├želeriyle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda Bask├žan─▒n Kafkas dillerinden Kartvel tak─▒m─▒na (G├╝rc├╝ce, Acarca, Mingrelyaca, Svanca, Lazca) daha yak─▒n oldu─čunu s├Âyl├╝yor.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Kor Pa┼ča, ├çad─▒r Y─▒kan Pa┼ča, BursaÔÇÖy─▒ Aya─ča Kald─▒ran Pa┼ča

Bask├ža ile Kafkas dillerinin ili┼čkilendirilmesinden yana olan LafonÔÇÖun g├Âr├╝┼člerini aktarmak istiyoruz ┼čimdi de (Lafon,1960: 96).

Basklar Cro-Magnon insan─▒ndan evrimle┼čmi┼čtir. En az─▒ndan ─░├ľ 2000 y─▒l─▒ndan bu yana ┼ču anda bulunduklar─▒ topraklardad─▒rlar. ├ľyleyse Kafkas dilleri ile akrabal─▒─č─▒ oldu─ču ├Âne s├╝r├╝len bir dil bu denli uzak bir co─črafyada nas─▒l ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r? Anadolu ya da Kafkaslara yak─▒n topraklarda ya┼čayan insanlarca ta┼č─▒nm─▒┼č olsa gerek sonradan Bask├žaya d├Ân├╝┼čecek olan bu dil. Dille birlikte maden i┼čleme uygulay─▒mlar─▒ ve kubbe bi├žiminde g├Âm├╝t olu┼čturma al─▒┼čkanl─▒─č─▒n─▒n da geldi─čini d├╝┼č├╝nebiliriz. ─░├ľ 2000 y─▒llar─▒nda bug├╝nk├╝ End├╝l├╝s ve PortekizÔÇÖde bu t├╝r g├Âm├╝tler yayg─▒nd─▒. End├╝l├╝sÔÇÖdeki bir b├Âl├╝m├╝ olduk├ža eskiye dayanan ve Bask├žay─▒ and─▒ran yer adlar─▒n─▒n varl─▒─č─▒ bu varsay─▒m─▒ desteklemektedir.

Bask├ža [su] s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇśate┼čÔÇÖanlam─▒na gelmektedir. S├Âzc├╝kteki [ts] sesi zamanla [s]ÔÇÖye d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Lak├ža [cÔÇÖu]da ÔÇśate┼čÔÇÖ anlam─▒ndad─▒r. G├╝rc├╝ce [cÔÇÖv] ÔÇśyakmakÔÇÖ anlam─▒na gelmektedir.

Bask├žada eskiden var olan ├žo─čulla┼čt─▒rma eki [-tzu]nun dengi Abhazcada [-coa]d─▒r.

Bask├ža sen, siz anlam─▒na gelen [zu] kuzeybat─▒ kafkas dillerinde (├çerkezce, Ub─▒hca, Abhazca) ├žo─čul siz anlam─▒ndaki [soe]ÔÇÖdir.

Bask├ža [-antz] (ÔÇś-e do─čruÔÇÖ)= Abhazca [-(a)ndza] (ÔÇś-e do─čruÔÇÖ)d─▒r.

Bask├ža eylemleri ettirgen ├žat─▒ya d├Ân├╝┼čt├╝ren [ra-] ├Âneki Abhazcada da ayn─▒ i┼čleve sahiptir.

Bu t├╝r benzerliklerin rastlant─▒sal olmad─▒─č─▒na ve ├Âd├╝n├žlemeler yoluyla da ger├žekle┼čemeyece─čine inanan Lafon Bask├ža ile Kafkas dilleri aras─▒nda bir ÔÇśaileÔÇÖ ba─č─▒ oldu─čunu ├Âne s├╝r├╝yor ve bu aileye Euskera-Kafkas ailesi ad─▒n─▒ veriyor.

Bask├ža ve di─čer dillerle ili┼čkisi ile ilgili olarak aile birli─či d─▒┼č─▒nda bug├╝n t├╝m├╝yle terkedilmi┼č olan ve benzer s├Âzc├╝klerin say─▒sal oran─▒na dayanan bir y├Ântem de kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Tovar ve arkada┼člar─▒nca 1961 y─▒l─▒nda bu y├Ântem Bask├žaÔÇÖya uygulanm─▒┼č. Kar┼č─▒la┼čt─▒rma i├žin Kafkas dillerinden Avarca (kuzeydo─ču tak─▒m─▒), ├çerkezce (kuzeybat─▒) ve G├╝rc├╝ce (g├╝ney) se├žilmi┼čtir. Benzerlik oranlar─▒ s─▒ras─▒yla % 5.37, 7.52 ve 7.52 ┼čeklindedir.

Yine ayn─▒ ├žal─▒┼čmaya g├Âre Bask├ža ile Sus Berbercesi aras─▒ndaki s├Âzc├╝k benze┼čme oran─▒ % 7-10ÔÇÖdur; Rif Berbercesi ile ise % 6-9ÔÇÖdur.

Echenique Finli ara┼čt─▒rmac─▒ Timo Riiho ile Bask├ža ve Finceye uyguluyor bu y├Ântemi. Sonu├ž % 5ÔÇÖin alt─▒nda. (Echenique,1987: 28)

─░berce, Bask├ža ve T├╝rk├ženin Ortak Y├Ânleri: ─░berceÔÇÖde s├Âzc├╝klere ekler eklenerek yeni bi├žimler t├╝retilir. T─▒pk─▒ Bask├ža, T├╝rk├že gibi. Ek eklenen b├Âl├╝m (├Âr. k├Âkler) Hint-Avrupa dilleri gibi b├╝k├╝nl├╝ dillerin tersine hi├žbir de─či┼čime u─čramaz. K─▒saca s├Âylemek gerekirse, Iberce Ispanyolca gibi b├╝k├╝nl├╝ bir dil de─čil, Bask├ža, T├╝rk├že gibi ba─člant─▒l─▒ (biti┼čken) bir dildir.

Bask├žada t├╝mcelerin ├Â─čeleri Avar, G├╝rc├╝, Quechua dilleri ile T├╝rk├že ve Roma Latincesinde oldu─ču ├╝zere ├ľNY (├ľzne+Nesne+Y├╝klem) s─▒ralamas─▒nda dizilir. Ancak ─░ngilizce ve T├╝rk├ženin tersine AS (Ad+S─▒fat) s─▒ralamas─▒na sahiptir Bask├ža, t─▒pk─▒ ─░spanyolca gibi.

Bask├žada ve Ibercede s├Âzc├╝kler (r) sesi ile ba┼člamaz, t─▒pk─▒ T├╝rk├žedeki gibi.

Klasik Latincede [f] sesi ile ba┼člayan s├Âzc├╝klerin hemen hemen t├╝m├╝ g├╝n├╝m├╝z Latin dillerine s├Âzc├╝k ba┼č─▒ndaki [f] sesini yitirmeden evrilmi┼člerdir. Bunun tek istisnas─▒ ─░spanyolcad─▒r. Bu t├╝r s├Âzc├╝klerin [f] sesi tamamen yok olmu┼č ya da soluklu [h] sesine d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Bu de─či┼čimin Bask├žan─▒n etkisiyle ger├žekle┼čti─či d├╝┼č├╝ncesi konu ile ilgili t├╝m dilcilerce itirazs─▒z kabul g├Ârmektedir. Bu noktada T├╝rk├že yerel a─č─▒zlardaki f─▒r─▒n/h─▒r─▒n ikili─čini an─▒msamakta yarar oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yoruz.

├çal─▒┼čmam─▒z─▒ kimi ─░berce ki┼či adlar─▒ sunarak son vermek istiyoruz. Abar, an, anar, ars, atan, balar, bartas, bas, bin, bir, bor, bos, ekes, eler, eten, ike, kon, kurtar, sakar, seken, selko, sili, sor, tan, tanek, tar, tarban, tas, taska, teker, tiker, tikis, tumar, turs, turkir, urke.

 

KAYNAKÇA

  • Carriazo, Juan de Mata, Tartesos y el Carambolo, Ministerio de Educacion y Ciencia, Madrid 1973.
  • Corominas, Joan, Breve diccionario etimologico de la lengua castellana, Gredos, Madrid 1998
  • Dumezil, Georges, Kafkas Halklar─▒ Mitolojisi, Ayra├ž, Ankara, 2000.
  • Echenique Elizondo, Maria Teresa, Historia ling├╝istica vascoromanica, Paraninfo, Madrid 1987.
  • Herodotos, Herodot Tarihi, T├╝rk├žesi: M├╝ntekim ├ľkmen , Remzi Kitabevi, Aral─▒k, 1973.
  • Hubschmid, Johannes, Lenguas prerromanas no indoeuropeas Testimonios romanicos, Enciclopedia Ling├╝istica Hispanicca (ELH), Tomo I CSIC, Madrid 1960, pp. 27-66.
  • —–, Lenguas Prerromanas Indoeuropeas. Testimonios Romanicos,
  • ELH, pp. 127-149.
  • Hubschm─▒d, Johannes, Toponimia Prerromana , ELH, ss. 447-493.
  • Los Iberos, Ministerio de Cultura, Secretaria General Tecnica, Madrid 1983.
  • Ko┼čay, Hamit Z├╝beyir, ÔÇťDil Mukayeselerine g├Âre BasklarÔÇÖla T├╝rklerÔÇÖin
  • Temaslar─▒, G├Â├ž Yollar─▒ ve Zamanlar─▒ Hakk─▒ndaÔÇŁ, Belleten, C. XXI, Ekim 1957, s. 84, ss. 521-560. Lafon, Rene, La lengua vasca (─░spanyolcaya ├ževiren Juan Veny Clar), ELH, pp. 67-97.
  • Lapesa, Rafael, Historia de la Lengua Espanola , Gredos, Madrid 1988.
  • Michelena, Luis, ÔÇťLos nombres indigenas de la inscripcion hispanoromana de Lerga (Navarra)ÔÇŁ, Lengua e Historia, Paraninfo, Madrid 1985; pp. 446-458.
  • —–, ÔÇťDe onomastica aquitanaÔÇŁ, Lengua e Historia, Paraninfo, Madrid 1985; pp. 409-446.
  • Michelena , Luis, Vocabulario Vasco, Lengua e Historia, Paraninfo, Madrid 1985; pp. 329-334.
  • Nueva Historia de Espana (Nhe), I, Prehistoria (1985), II: Primeras Colonizaciones (1979), III: Cartago Y Roma (1979), EDAF, Madrid.
  • Palomar Lapesa, ÔÇťManuelÔÇŁ, Antroponimia Prerromana , ELH, pp. 347-387.
  • Santano, Y.- Leon, Daniel, Diccionario De Gentilicios Y Toponimos (Dgt), Paraninfo, Madrid 1981.
  • Sola Sole, Jose Maria, Toponimia Fenicio- Punica, Elh, pp. 495-499.
  • Tovar, Antonio, Lenguas Prerromanas No ─░ndoeuropeas. Testimonios Antiguos, Elh, pp. 5-26.
  • —–, Lenguas Prerromanas ─░ndoeuropeas. Testimonios Antiguos ,Elh, pp. 101-126.
  • Velaza Frias, Javier, Epigrafia Y Lengua ─░bericas, Arco Libros, Madrid 1996.

Toplam Okuma: 396 , Bug├╝n: 6 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
├ľnceki Yaz─▒

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

18 Ekim 2020, 1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

18 Ekim 2020, Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

18 Ekim 2020, K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

18 Ekim 2020, T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

18 Ekim 2020, Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť i├žin yorumlar kapal─▒
─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

10 Ekim 2020, ─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že i├žin yorumlar kapal─▒
─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

10 Ekim 2020, ─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

10 Ekim 2020, ─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo i├žin yorumlar kapal─▒
1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

10 Ekim 2020, 1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
532 Nika Ayaklanmas─▒

532 Nika Ayaklanmas─▒

6 Ekim 2020, 532 Nika Ayaklanmas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Umurbey Sinemalar─▒

Umurbey Sinemalar─▒

2 Ekim 2020, Umurbey Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
MudanyaÔÇÖya gidememek

MudanyaÔÇÖya gidememek

2 Ekim 2020, MudanyaÔÇÖya gidememek i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n sordu─ču soru

Bursa’n─▒n sordu─ču soru

2 Ekim 2020, Bursa’n─▒n sordu─ču soru i├žin yorumlar kapal─▒
Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

2 Ekim 2020, Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

27 Eyl├╝l 2020, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

27 Eyl├╝l 2020, Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

24 Eyl├╝l 2020, Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
A─čustos Ay─▒nda Vatan

A─čustos Ay─▒nda Vatan

30 A─čustos 2020, A─čustos Ay─▒nda Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒