II. Beyazit d├Âneminde Kafkasya

II. Beyazit d├Âneminde Kafkasya

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

1432-1481 y─▒llar─▒ aras─▒nda saltanat s├╝ren Fatih Sultan MehmetÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden sonra tahta ge├žen II. Beyaz─▒t 1481-1512 y─▒llar─▒ aras─▒nda 31 y─▒l saltanat s├╝rm├╝┼čt├╝r. Veli unvanl─▒ Beyaz─▒t Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun 10. Padi┼čah─▒d─▒r.
KafkasyaÔÇÖya ge├žmeden ├Ânce II. Beyaz─▒t d├Ânemini k─▒saca de─činelim. Babas─▒ Fatih Sultan Mehmet 3 May─▒s 1981 y─▒l─▒nda vefat etti─činde imparatorluk Avrupa devletiydi. ─░mparatorluk topraklar─▒n─▒n 511 bin km2si Asya, 1703 bin km2si AvrupaÔÇÖda toplam 2214 bin km2 alana sahipti. Taht─▒ b─▒rakt─▒─č─▒ 26 May─▒s 1512 y─▒l─▒nda imparatorlu─čun h├ókim oldu─ču alan 2375 bin km2 ye ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ─░mparatorlu─čun AnadoluÔÇÖdaki s─▒n─▒r─▒ Kabaca F─▒rat ve ├çukurovaÔÇÖyd─▒.

II. BEYAZIT (d.3 Aral─▒k 1447 ÔÇô ├Â. 26 May─▒s 1512)
Dimetoka d├╝nyaya geldi.─░stanbul’un fethinden sonra, 7 ya┼člar─▒ndayken Amasya valisi olan ┼×ehzade Bayez─▒t, burada o d├Ânemin en ├╝nl├╝ ├ólimlerinden dersler ald─▒. O g├╝nlerde Amasya kenti bir e─čitim ve k├╝lt├╝r merkeziydi. Devrin me┼čhur ├ólimlerinden dersler ald─▒, ─░slami ilimlerin pek ├žo─čunu ├Â─črendi. Arap├ža ve Fars├žan─▒n yan─▒ s─▒ra; ├ça─čatay leh├žesi ve Uygur alfabesini de ├Â─črendi.
┼×ehzade Beyaz─▒t sancakbeyi olarak 27 y─▒l Amasya’da oturdu. Bu g├Ârevde iken 1473’te Otlukbeli Sava┼č─▒’nda sa─č kol kumandan─▒ olarak g├Ârev ald─▒. Babas─▒n─▒n vefat─▒ndan sonra 22 May─▒s 1481’de Osmanl─▒ taht─▒na ├ž─▒kt─▒. Abisiyle taht m├╝cadelesi yapan ┼×ehzade Cem yenildikten sonra Rodos ┼č├Âvalyelerinin eline d├╝┼čt├╝ ve ya┼čam─▒ FransaÔÇÖda sona erdi.
─░spanyollar kar┼č─▒s─▒nda yenilgiye u─črayan End├╝l├╝s’teki M├╝sl├╝manlar Osmanl─▒ Devleti’nden yard─▒m istediler. II. Bayez─▒t, Kemal Reis’i ─░spanya’ya g├Ânderdi. Kemal Reis ─░spanya’daki M├╝sl├╝manlar─▒ Kuzey Afrikaya, Yahudileri de de Selanik ve ─░stanbul’a ta┼č─▒d─▒. 1492 y─▒l─▒nda M├╝sl├╝manlar─▒n yan─▒ s─▒ra 150 bin kadar Yahudi de Osmanl─▒ topraklar─▒nda yerle┼čtirildi.
Sultan Bayez─▒tÔÇÖ─▒n padi┼čah oldu─ču d├Ânemde Hersek D├╝kal─▒─č─▒ da ilhak edildi. Bo─čdan boyun e─čdirildi ve K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ile aradaki topraklar fethedilerek hanl─▒kla Osmanl─▒ topraklar─▒ birle┼čti. Karadeniz bir T├╝rk g├Âl├╝ haline geldi. Bo─čdanÔÇÖa m├╝dahale etmek isteyen Lehistan bozguna u─črat─▒ld─▒.
Meml├╝k devletiyle 6 y─▒l s├╝ren sava┼č bar─▒┼čla neticelendi. Arnavutluk ve Mora Yar─▒madas─▒ÔÇÖndaki Venedik limanlar─▒ ele ge├žirildi.
Kemal ReisÔÇÖin idare etti─či donanma Sapienza Deniz Sava┼č─▒ÔÇÖnda Venedik donanmas─▒n─▒ yendi.
Akkoyunlu DevletiÔÇÖnin yerini ┼×ah ─░smailÔÇÖin ba┼č─▒nda oldu─ču Safeviler ald─▒. T├╝rkmenler’i etkileyen bu geli┼čmeye kar┼č─▒l─▒k, II. Beyaz─▒t, Meml├╝klerle ili┼čkiyi artt─▒rd─▒. ┼×ah ─░smail, Akkoyunlular’─▒ haritadan silmek amac─▒ndayd─▒. Bu arada Trabzon’da sancak beyi olan ┼×ehzade Selim Erzincan’─▒ ele ge├žirmi┼č, Safeviler’e ba─čl─▒ olan G├╝rc├╝ prenslikleri yenip onlar─▒ vergiye ba─člad─▒.
Safevi ┼×ah’─▒ ─░smail 1507 y─▒l─▒nda hem ─░stanbul’un hem de Kahire’nin g├Âsterece─či tepkiyi g├Ârmek amac─▒yla Dulkadiro─čullar─▒ Beyli─či’nin ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. Bu harekete kar┼č─▒ ┼×ehzade Selim Azerbaycan’a kadar Safevi topraklar─▒na girerek Safevi Hanedan─▒’na mensup baz─▒ ki┼čileri esir ald─▒.
14 Eyl├╝l 1509’da ─░stanbul, Osmanl─▒ tarihinin kaydetti─či en ┼čiddetli depreme maruz kald─▒. K├╝├ž├╝k k─▒yamet (K─▒yamet-i Su─čra) denilen bu depremde ─░stanbul’da 109 cami ve mescit ile 1.070 ev kullan─▒lamaz h├óle geldi. Halktan da 5.000 kadar insan ya┼čam─▒n─▒ yitirdi. Binlerce insan y─▒k─▒nt─▒lar alt─▒nda g├Âm├╝l├╝ kald─▒. Deniz dalgalar─▒, ─░stanbul ve Galata surlar─▒n─▒ a┼čarak sokaklarda tufan meydana getirdi. Sultan II. Bayez─▒tÔÇÖ─▒n bu ├žabalar─▒ ├╝zerine ─░stanbul k─▒sa bir s├╝rede adeta yeniden in┼ča edildi. Bu in┼čaat, b├╝t├╝n├╝yle Mimar Hayreddin’in nezareti alt─▒nda yap─▒ld─▒. Anadolu’da ┼×ah Kulu ├Ânderli─čindeki K─▒z─▒lba┼člar isyan etti. Had─▒m Ali Pa┼ča Sivas civar─▒nda Temmuz 1511’de yap─▒lan ├žarp─▒┼čma sonucunda ┼×ahkulu ve kuvvetleri yenilgiye u─črat─▒ld─▒. Bu ├žarp─▒┼čmada ┼×ahkulu ├Âld├╝r├╝l├╝rken, Had─▒m Ali Pa┼ča’da ald─▒─č─▒ yaralar sebebiyle bir s├╝re sonra hayat─▒n─▒ kaybetti.
┼×ehzade Selim ─░stanbul’a ├žok uzak olan Trabzon sancak beyiydi. A─čabeylerinden Ahmet Amasya’da, Korkut Manisa’dayd─▒. ┼×ehzade Selim, o─člu ┼×ehzade S├╝leyman i├žin Kefe sanca─č─▒n─▒ istedi. Kefe K─▒r─▒m’da bir liman ┼čehriydi. ┼×ehzade S├╝leyman 1504 y─▒l─▒nda ├Âlen amcas─▒ ┼×ehzade Mehmet yerine Kefe sancak beyi oldu.1511 y─▒l─▒nda ┼×ehzade Selim b├╝y├╝k bir maiyet ile Trabzon’dan gemi ile K─▒r─▒m’a gitti.
┼×ehzade Selim, K─▒r─▒m’dan Trabzon’a d├Ânmek yerine Rumeli’ye ge├žti ve art─▒k Trabzon’a d├Ânmeyece─čini ve kendisine Rumeli’de bir sancak verilmesini istedi. ┼×ehzadelere Rumeli’den sancak verilmesi yasalara ayk─▒r─▒ olmas─▒na ra─čmen ordu taraf─▒ndan sevilen ┼×ehzade Selim’e Semendire ve Vidin sancaklar─▒ verildi. 1511 Temmuz’unda ┼×ehzade Selim, toplad─▒─č─▒ orduyla Vidin’den Edirne’ye geldi. Bu ┼čehri i┼čgal ettikten sonra ├çorlu’ya geldi. Ancak 3 A─čustos g├╝n├╝ babas─▒ II. Bayez─▒t taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒. ┼×ehzade ma─člup oldu ve ka├žt─▒.
21 A─čustos 1511 g├╝n├╝ II. Bayez─▒t, b├╝y├╝k o─člu Ahmet’i tahta ge├žirmek ├╝zere ─░stanbul’a ├ža─č─▒rd─▒. ┼×ehzade Selim’i destekleyen birlikler ayakland─▒. ┼×ehzade Selim 19 Nisan’da ─░stanbul’a ula┼čt─▒. 24 Nisan 1512’de II. Bayez─▒t, o─člu Selim nam─▒na tahtan feragat etti─čini a├ž─▒klad─▒. S├╝rg├╝n i├žin se├žti─či DmetokaÔÇÖya giderken vefat etti.
M├╝zi─če yo─čun bir ilgi duyan Sultan’─▒n eserlerinden yaln─▒z 8 tanesinin notas─▒ zaman─▒m─▒za kadar gelebilmi┼čtir. Bunlar─▒n hepsi saz eserleridir. Adl├« mahlas─▒ kullanarak T├╝rk├že ve Fars├ža ┼čiirler yazd─▒ hat sanat─▒nda da olduk├ža yetenekliydi.
H├╝k├╝mdarl─▒─č─▒ s├╝resince bar─▒┼č─▒ ve sakinli─či tercih etmi┼čti. Osmanl─▒ donanmas─▒ d├Âneminde yenilendi, Piri Reis de t├╝m D├╝nya’da nam sald─▒. Donanman─▒n yenilenmesi s─▒ras─▒nda; yelkenli sava┼č gemilerini uzun menzilli toplarla yaparak Osmanl─▒’n─▒n Akdeniz’de tek h├ókim olmas─▒ sa─čland─▒. D├Âneminde Yeni├žeri Oca─č─▒’n─▒ geni┼čletildi ve a─ča b├Âl├╝kleri kuruldu. BursaÔÇÖda Koza Han─▒ ve Pirin├ž Han─▒ yapt─▒rm─▒┼čt─▒r.

KAFKASYA
Hazar Denizi ile Karadeniz aras─▒ndaki geni┼č araziye Kafkasya denir. Kafkasya ad─▒ ilk defa M├ľ 490’da Aiskhylos adl─▒ Yunan yazar─▒n─▒n eserinde ge├žmi┼čtir. B├Âlge Asya, Avrupa ve Afrika k─▒talar─▒n─▒n aras─▒nda birbiriyle ba─člant─▒l─▒ suyollar─▒n─▒n en kuzey ucunda yer al─▒r. Ad─▒n─▒ ald─▒─č─▒ da─člar, Karadeniz’de Anapa Burnu’ndan Hazar Denizi’nde Ap┼čeron Yar─▒madas─▒’na (Bak├╝) kadar uzan─▒r. Kafkas s─▒rada─člar─▒ Kafkasya’y─▒ kuzey ve g├╝ney olarak ikiye ay─▒r─▒r. G├╝neyde G├╝rcistan, Azerbaycan ve Ermenistan bulunurken kuzeyde ise Rusya Federasyonu’na ba─čl─▒ Da─č─▒stan, Kalmuk, Kara├žay-├çerkes, Kabarda-Balkar, ─░ngu┼č, Kuzey Osetya ve ├çe├ženistan yer al─▒r. Kuzey Kafkasya s─▒n─▒rlar─▒ d├óhilinde olan Kabartay b├Âlgesi ise Azak Denizi’ne d├Âk├╝len Kuban Nehri ile Hazar Denizi’ne d├Âk├╝len Terek Nehri’nin kaynaklar─▒ aras─▒nda, Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyinde, Da─č─▒stan ile ├çerkezistan aras─▒nda kalan b├Âlgedir. Buras─▒ ├çerkeslerin en b├╝y├╝k kabilelerinden Kabardeylar ile Nogaylar─▒n yurdudur. ├çerkezistan olarak da tabir edilen b├Âlgenin ana hatlar─▒yla s─▒n─▒rlar─▒ ise bat─▒da Karadeniz, g├╝neyde G├╝rcistan, kuzeyde k─▒smen Kuban Nehri, do─čuda ise Kafkaslar’─▒n en y├╝ksek tepesi Elbruz’la s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Genel hatlar─▒yla da─čl─▒k bir b├Âlge olan ├çerkezistan, sahilde yer alan Anapa, So─čucak ve Sohum gibi yerle┼čim b├Âlgeleriyle Karadeniz’e a├ž─▒l─▒r. Anapa, 13. ve 14. y├╝zy─▒llarda Ceneviz kolonisidir. Burada in┼ča edilen iskeleler vas─▒tas─▒yla b├Âlgeyle ticaret yap─▒lmakta idi. ALTIN ORDU
1223 y─▒l─▒nda Celalettin Harzem┼čahÔÇÖ─▒ takip eden Mo─čollar KafkasyaÔÇÖya girdiler. Alan-K─▒p├žak ittifak─▒n─▒ bozarak ├Ânce Alanlar─▒, sonra K─▒p├žaklar─▒ Ma─člup ettiler. 16 Temmuz 1223ÔÇÖde Rus Knezleri ve K─▒p├žaklar─▒n olu┼čturdu─ču orduyu KalkaÔÇÖda bozguna u─čratt─▒lar. D├Ân├╝┼čte sald─▒rd─▒klar─▒ BulgaryaÔÇÖda ise b├╝y├╝k bir kay─▒p vererek yenildiler.
1235 y─▒l─▒nda Mo─čol ─░mparatorlu─čunun B├╝y├╝k Han─▒ ├ľgeday, BatuÔÇÖdan Rus topraklar─▒n─▒ fethetmesini istedi. Cuci soyundan gelen Batu komutas─▒ndaki Mo─čollar ├Ânce ─░til Bulgar DevletiÔÇÖne sald─▒rd─▒lar. Bulgar ┼čehrini ve di─čer ┼čehirleri yok ettiler. 1237 y─▒l─▒ Aral─▒k ay─▒nda Ryazan ├Ânlerine gelen ordunun ba┼č─▒nda Cuci , M├Ângke ve G├╝y├╝k bulunmaktayd─▒.. Mo─čollar─▒n kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan Rus ordular─▒ yenildi. Vladimir Prensi II. Yuri 4 Mart 1238 tarihinde Sit Nehri yak─▒nlar─▒ndaki muharebede hayat─▒n─▒ kaybetti.
Daha sonra Mo─čollar, steplere d├Ând├╝. Buradaki K─▒p├žaklar ve AlanlarÔÇÖa sald─▒rarak K─▒r─▒mÔÇÖa do─čru ilerlediler. 1239 y─▒l─▒nda Batu, Pereyaslavl ve Chernihiv ┼čehirlerini ele ge├žirdiler. Direni┼čin olanaks─▒z oldu─čunu g├Âren Rus prensler ├žareyi ka├žmakta buldular. 6 Aral─▒k 1240 tarihinde Kiev Mo─čollar taraf─▒ndan ya─čmaland─▒. Bundan sonra Batu, Orta AvrupaÔÇÖya do─čru bir ├Ânc├╝ kuvvet g├Ânderdiyse de, bu ordu ise Lehistan Krall─▒─č─▒ ordular─▒ taraf─▒ndan p├╝sk├╝rt├╝ld├╝.
1242 y─▒l─▒ boyunca ya─čmaya devam eden Mo─čol ordusu Avusturya,Dalma├žya ve Moravya b├Âlgelerini de ele ge├žirdi. Ancak 1241 y─▒l─▒ Aral─▒k ay─▒nda B├╝y├╝k Han ├ľgeday ├Âl├╝nce yeni Mo─čol h├╝k├╝mdar─▒n─▒n se├žilmesi i├žin t├╝m ├Ânemli komutanlar Mo─čolistanÔÇÖa d├Ân├╝nce bu ak─▒nlar son buldu.
AvrupaÔÇÖy─▒ kurtaran B├╝y├╝k Han─▒n ├Âl├╝m├╝ olmu┼čtur. Polonya, Alman ve Macar ordular─▒n─▒ yok eden Mo─čollar─▒n ├Ân├╝nde duracak bir g├╝├ž kalmam─▒┼čt─▒. 1242 y─▒l─▒ y─▒l─▒nda ├ľgeday ├Âl├╝nce seferde olan Batu Han, yeni ka─čan─▒n se├žilmesi i├žin ordusuyla Mo─čolistanÔÇÖa d├Ând├╝ler.

ALTINORDU’NUN DA─×ILI┼×I
├ľzbek HanÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klarla bo─ču┼čan Alt─▒n Ordu DevletiÔÇÖnin ba┼č─▒na TimurÔÇÖun yard─▒m─▒yla Toktam─▒┼č ge├žti. Ancak Cengiz soyundan gelen Toktam─▒┼č emir TimurÔÇÖu k├╝├ž├╝msedi ve Alt─▒n OrduÔÇÖya ait oldu─čunu iddia etti─či Harezm b├Âlgesine sald─▒rd─▒. Yenildi─či halde, birka├ž kez emir TimurÔÇÖun topraklar─▒na sald─▒ran Toktam─▒┼č, sonunda TimurÔÇÖun ├Âfkesini ├žekti.
1395 y─▒l─▒nda KafkasyaÔÇÖy─▒ a┼čan Timur ve Toktam─▒┼čÔÇÖ─▒n ordular─▒ Terek Nehri civar─▒ndaki TeterkopÔÇÖda sava┼ča girdiler. Orta ├ça─čÔÇÖ─▒n en b├╝y├╝k meydan muharebesi ├╝├ž g├╝n, ├╝├ž gece s├╝rd├╝. Toktam─▒┼čÔÇÖ─▒n ordusu b├╝y├╝k bir yenilgiye u─črad─▒. Ka├žan Toktam─▒┼čÔÇÖ─▒ Timur ordusuyla takip etti.
Toktam─▒┼čÔÇÖ─▒n m├╝ttefiki olan ├çerkesler de bu sava┼člarda b├╝y├╝k bir katliama u─črad─▒lar. Timur saray Berke ┼čehrini ve di─čer Alt─▒n Ordu ┼čehirlerini yak─▒p, y─▒kt─▒. Oradan K─▒r─▒mÔÇÖa y├Ânelir. Azak ve Kefe ba┼čta olmak ├╝zere t├╝m ticaret merkezlerini de yak─▒p, y─▒kt─▒. Emir Timur d├Ân├╝┼čte ├çe├ženistan ve Da─č─▒stanÔÇÖ─▒ tahrip etti.
─░pek yolunu kontrol etmek; ipek ve baharat ta┼č─▒yan kervanlar─▒n sadece kendi topraklar─▒ndan ge├žmesini isteyen Emir Timur sadece Alt─▒n Ordu DevletiÔÇÖni de─čil, KafkasyaÔÇÖdaki t├╝m yerel devletleri, prenslikleri y─▒km─▒┼čt─▒r.
Toktam─▒┼č, 1398ÔÇÖde Litvanya B├╝y├╝k D├╝kaÔÇÖs─▒na s─▒─č─▒nd─▒. 1405 y─▒l─▒ ocak ay─▒nda burada ├Âld├╝. Toktam─▒┼č ├Âld├╝kten sonra Alt─▒n Ordu siyasi karga┼čan─▒n i├žine d├╝┼čt├╝. Ayr─▒ca kentlerin yak─▒l─▒p, y─▒k─▒lmas─▒; kervanlar─▒n yol de─či┼čtirilmesi ve HarezmÔÇÖin kayb─▒ Alt─▒n OrduÔÇÖyu mali y├Ânden ├ž├Âkertmi┼čti. Alt─▒n Ordu art─▒k sona ermi┼čti. Her ┼čeye ra─čmen Tatarlar, kom┼čular─▒n─▒ olan Rusya, Litvanya ve Lehistan – rahats─▒z edecek kadar kuvvete sahip bulunuyorlard─▒.
Alt─▒n Ordu’nun bat─▒ ve kuzeybat─▒ kom┼čular─▒; Moskova, Litvanya ve Lehistan art─▒k XIV. y├╝zy─▒l durumundan uzakla┼čm─▒┼člard─▒. Alt─▒n OrduÔÇÖda i├ž ├žeki┼čmeler s├╝r├╝p, giderken, Cengiz soyundan gelen Ulu─č Muhammed, Bulgar topraklar─▒na gidip, KazanÔÇÖ─▒ merkez tuttu ve 1437-38 y─▒llar─▒nda Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ kurdu. Cengiz soyundan gelen Hac─▒ Giray, Litvanya D├╝kal─▒─č─▒ÔÇÖndan yard─▒m alarak 1449’da K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ ele ge├žirip, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ kurdu.
Astrahan Hanl─▒─č─▒, Alt─▒n Orda’n─▒n y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra ba┼čkenti Astrahan/Hac─▒ Tarhan olmak ├╝zere Cengiz Han’─▒n o─člu Cuci’nin ulusuna ba─čl─▒ Toka Tem├╝r s├╝lalesinden Kas─▒m Han taraf─▒ndan kurulmu┼č ve 1466-1554 y─▒llar─▒ aras─▒nda h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼č bir hanl─▒kt─▒r. Zaman zaman K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ vas─▒tas─▒yla Osmanl─▒ Devleti’nin n├╝fuz alan─▒na girmi┼čtir. Astrahan Hanl─▒─č─▒’n─▒n arazisi bat─▒da Kuban ve Don Nehrine, do─čuda Nogay Orda’s─▒ ile s─▒n─▒rd─▒. G├╝neyde Terek Nehri’ne, kuzeyde ise Volga ile Don nehrinin aras─▒nda uzanmaktayd─▒.
Hanl─▒k, 1552 y─▒l─▒nda Kazan Hanl─▒─č─▒n─▒ y─▒kan, Rus ├çar─▒ Korkun├ž ─░van taraf─▒ndan 1556 y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r.
*
Alt─▒n Ordu bask─▒s─▒yla hapse at─▒lan Mengli GirayÔÇÖ─▒. Gedik Ahmet pa┼čan─▒n emrinde bulunan T├╝rk ordusu 1475 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda hapis tutuldu─ču KefeÔÇÖden kurtarm─▒┼čt─▒.
Mengli Giray, T├╝rkiye’de II. Sultan Mehmet’in saray─▒na ka├žm─▒┼č ve 1478’de T├╝rkiye’nin vassal─▒ s─▒fat─▒yla K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na ge├žmi┼čtir. 1476’da Ahmed Han K─▒r─▒m’a h├╝cum etmi┼č ve Mengli Giray’─▒ kovmu┼čtu. 1478 y─▒l─▒nda Mengli Giray, T├╝rkiye’nin vassal─▒ olarak tekrar K─▒r─▒m’a geldi. K─▒r─▒m Han─▒, Ahmed HanÔÇÖ─▒n Ulu Ordusuna ve IV. Kazimir’e kar┼č─▒ Moskova ile bir ittifak yapt─▒. 1481’de Aybek’le yapt─▒─č─▒ sava┼čta Done├ž k─▒y─▒s─▒nda ├Âld├╝r├╝len Ahmed HanÔÇÖdan sonra, Alt─▒n Ordu yeni hanl─▒klara b├Âl├╝nd├╝. Birbirleriyle sava┼čan hanlardan hi├žbiri g├╝├žl├╝ bir devlet kurma─ča muvaffak olamad─▒lar.
Alt─▒n Ordu ard─▒nda K─▒r─▒m, Kazan, Astrahan, Kas─▒m, Sibir ve Nogay Hanl─▒klar─▒n─▒ b─▒rakarak yok oldu. Yerini kendini Alt─▒n OrduÔÇÖnun varisi sayan Moskova B├╝y├╝k Prensli─či ald─▒.

KIRIM HANLI─×IÔÇÖNIN KURULMASI
Lehistan ÔÇô Litvanya ÔÇô Alt─▒n Ordu ittifak─▒ Moskova Prensli─čine kar┼č─▒ m├╝cadele ederken, Osmanl─▒ ÔÇô Moskova K─▒r─▒m ittifak─▒ buna kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒p, Lehlerin topraklar─▒na ak─▒nlar d├╝zenleyip, Leh kuvvetlerini oyal─▒yorlard─▒. Sonunda Alt─▒n Ordu 1480 y─▒l─▒nda Oka Nehri yak─▒nlar─▒nda Moskova Prensli─či kar┼č─▒s─▒nda sava┼čmadan geri ├žekildi. M├╝ttefiki Leh kuvvetleri yeti┼čememi┼čti. 1502 y─▒l─▒nda Alt─▒n Ordu da─č─▒ld─▒ ve K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ Moskova ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒. Osmanl─▒ Devleti MoskovaÔÇÖy─▒ K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ile kontrol etmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Bu politika K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n zay─▒f tutulmas─▒ nedeniyle ba┼čar─▒s─▒z oldu, ├Ânce K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ y─▒k─▒ld─▒, Kafkasya ve Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ Rus ├çarÔÇÖl─▒─č─▒n─▒n eline ge├žti. K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ kuvvetleri hafif piyade idi. T├╝fek ve a─č─▒r toplar─▒ yoktu. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒ sava┼ča g├Ânderirken top, t├╝fek, k─▒l─▒├ž ve askeri malzeme g├Ânderiyordu.

FAT─░HÔÇÖ─░N KEFEÔÇÖY─░ ELE GE├ç─░RMES─░ VE KIRIM HANLI─×IÔÇÖNIN OSMANLI DEVLET─░NE BA─×LANMASI
Osmanl─▒ Kafkas ili┼čkilerinin ba┼člamas─▒ Fatih Sultan MehmetÔÇÖin ipek yolu ├╝zerinde yer alan KefeÔÇÖnin ele ge├žirilmesiyle ba┼člam─▒┼čt─▒r.
T├╝rklerin K─▒r─▒mÔÇÖa ilgisi Anadolu Sel├žuklu d├Âneminde ilgilenmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Anadolu Sel├žuklu Devleti Sultan─▒ Alaeddin, Trabzon Rum ─░mparatorlu─čunun g├╝c├╝n├╝ k─▒rmak i├žin SinopÔÇÖta bir donanma in┼ča ettirdi. Bu arada Sel├žuklu t├╝ccarlar─▒n─▒n ┼čik├óyetleri ├╝zerine Kastamonu Emiri H├╝sameddin ├çobanÔÇÖ─▒ Karadeniz donanmas─▒yla K─▒r─▒m Seferine memur etti. Emir ├çoban ├Ânemli bir ticaret ┼čehri olan SudakÔÇÖ─▒ fethetti. ┼×ehirde bir cami in┼ča ettirdi ve askerlerini yerle┼čtirdi─či bir garnizon kurdu.
K─▒r─▒m sahillerinde yer alan Kefe, So─čdak, Bal─▒klava liman ve kentleri Alt─▒n Ordu h├╝k├╝mdar─▒ Mengl├╝ Timur (1266ÔÇô1280) d├Âneminde Cenevizlilerin eline ge├žmi┼čti. KefeÔÇÖyi g├╝├žl├╝ surlarla ├ževiren Cenevizliler Karadeniz ticaretini ele ge├žirmi┼člerdi. Venedikliler Cenevizlileri buradan atmak istemi┼čseler de ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼člard─▒r. KefeÔÇÖye zaman zaman sald─▒ran Alt─▒n Ordu h├╝k├╝mdarlar─▒ kaleyi ele ge├žirmekte ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒lar.
Toktam─▒┼č HanÔÇÖla ipek yolu h├ókimiyeti i├žin sava┼čan Emir Timur, ticaret yollar─▒ ├╝zerindeki Saray, Astarhan ┼čehirlerini tahrip etmi┼čti. Hint baharat─▒ ve ─░ran ipe─či AvrupaÔÇÖya Suriye ├╝zerinden gitmeye ba┼člam─▒┼čt─▒.
Fatih Sultan Mehmet d├Âneminde, 1454 ve 1469 y─▒llar─▒nda Kefe ku┼čat─▒lm─▒┼č, ancak al─▒namam─▒┼čt─▒r. Cenevizliler vergi ├Âdeyerek ticari faaliyetlerine devam etmi┼člerdi. Fatih Sultan Mehmet 1461 y─▒l─▒nda Amasra, Sinop ve TrabzonÔÇÖu fetih ederek Karadeniz ticaretini kontrol alt─▒na alm─▒┼čt─▒.
1475 y─▒l─▒nda Gedik Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n y├Ânetimindeki donanma ve kara ordusu KefeÔÇÖyi ku┼čatt─▒. A─č─▒r bombard─▒mana tutulan kale 4 g├╝n sonra teslim olmu┼č. (A┼č─▒kpa┼čazade, S.182)
KefeÔÇÖyle beraber Cenevizlilerin elindeki Ker├ž, So─čdak, Bal─▒klava, Azak, Taman, Menkup ve ─░nkerman gibi k├╝├ž├╝k hisarlarda teslim al─▒nd─▒. K─▒r─▒m taht─▒na da KefeÔÇÖde Cenevizliler taraf─▒ndan zindanda tutulan Mengli Giray ├ž─▒kar─▒ld─▒.
Mengli Giray, 1514 tarihine kadar h├╝k├╝m s├╝rd├╝ ve bu tarihte vefat etti. K─▒r─▒m hanlar─▒ Lehistan ve Moskova Grand├╝kl├╝─č├╝ ve Tuna prensliklerinden vergi al─▒yorlard─▒.
Mengli Giray, II. BeyazitÔÇÖ─▒n ├ž─▒kt─▒─č─▒ Bo─čdan seferine kat─▒ld─▒. G├Âsterdikleri gayretten ├Ât├╝r├╝ hana BeserabyaÔÇÖda Kav┼čan, Tombaser ve Balta ┼čehirlerini hana verildi. Tatarlar bu seferden o kadar ├žok ganimet ald─▒lar ki bundan sonraki seferlere g├Ân├╝ll├╝ kat─▒ld─▒lar.
Mengli Giray, hanl─▒k topraklar─▒ ├žok say─▒da medrese yapt─▒. SolhatÔÇÖda sonradan y─▒k─▒lan Ayasofya benzeri bir cami kurdu.
Hanlar, MoskovaÔÇÖya g├Ânderdikleri mektuplarda kendilerinden ÔÇť├çerkeslerin kutsal han─▒ÔÇŁ olarak bahsediyorlard─▒. Bat─▒ hanzadeler atal─▒k olarak ├çerkes kabilelerine g├Ânderiyorlard─▒. KefeÔÇÖde ve Bah├žesarayÔÇÖda ├žok say─▒da ├çerkes yerle┼čmi┼čti.
K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n ve ticari orta─č─▒ olan Cenevizlilerin en b├╝y├╝k gelir kaynaklar─▒ K├Âle ticaretiydi. D├Ânemin tarih├žisi Remmal Hoca bu d├Ânemde ya┼čananlar─▒ Tarih-i Sahip Giray Han kitab─▒nda t├╝m a├ž─▒kl─▒─č─▒yla yazm─▒┼čt─▒r. (Kaysuni-Zade Nidai Remmal Hoca, Tarih-i Sahip Giray Han). Ancak k├Âle kayna─č─▒n─▒n ba┼čl─▒ca kaynaklar─▒ndan birisinin ├çerkes kabileleri olu┼ču zamanla bu ili┼čkilerde bozulmaya ve ├çerkeslerin MoskovaÔÇÖyla i┼čbirli─či aramas─▒na neden oldu.
Cenevizliler ve K─▒r─▒ml─▒lar ├çerkeslerden, bal, balmumu, kurutulmu┼č ve tuzlanm─▒┼č bal─▒k, k├╝rk ve dokuma kuma┼č sat─▒n al─▒yorlard─▒.
Kefe Osmanl─▒lar i├žin ├Ânemli bir kent olma ├Âzelli─čini Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n eline ge├žene kadar s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Sancak stat├╝s├╝ne sahip olan Kefe, ┼×ehzade Sanca─č─▒ olmu┼čtur. Sultan II. Beyaz─▒t d├Âneminde o─člu ┼×ehzade Mehmet buraya atanm─▒┼č (1499ÔÇô1504), onun ├Âl├╝m├╝nden sonra ┼×ehzade SelimÔÇÖin o─člu ┼×ehzade S├╝leyman Sancakbeyi olmu┼čtur (1504 ÔÇô 1509). Trabzon Sancak beyi olan ┼×ehzade Selim taht─▒ ele ge├žirmek i├žin RumeliÔÇÖden Sancak istedi, ancak reddedilince TrabzonÔÇÖdan KefeÔÇÖye gitti. Buradayken k├Âle ele ge├žirmek i├žin ├çerkesyaÔÇÖya sald─▒rd─▒. ├çok say─▒da esir ele ge├žirmi┼č ve Taman civar─▒na Temr├╝k ve K─▒z─▒lta┼č Kalelerini yapt─▒rm─▒┼č (1511).
Taman yar─▒madas─▒nda ve civar─▒nda ├çerkeslerin b├╝y├╝k kabilelerinden Janeler ya┼čamaktad─▒r. Bu b├Âlge Sancak stat├╝s├╝ne ge├žirilmi┼čtir.
Osmanl─▒ Devleti ile K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ aras─▒ndaki m├╝nasebetler, daha ├žok K─▒r─▒m han─▒ olarak atanacak olan namzedin ─░stanbul’dan onaylanmas─▒ ve Osmanl─▒ Devleti’nin Avrupa’da yapt─▒─č─▒ seferlere, hanl─▒─č─▒n askeri takviyede bulunmas─▒ ┼čeklinde tezah├╝r etmi┼čtir. Merkezde hanl─▒─č─▒n n├╝fuz b├Âlgesi olan Kuzey Kafkasya’ya kar┼č─▒ herhangi bir ilgi uyanmam─▒┼č, b├Âlge K─▒r─▒m hanlar─▒n─▒n tasarrufuna b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ idaresinde iken yakla┼č─▒k 300 y─▒l boyunca bu gelenek devam etmi┼čtir.

K├ľLE T─░CARET─░
Remmal HocaÔÇÖn─▒n yazd─▒klar─▒ndan Osmanl─▒lar─▒n Taman B├Âlgesinde ya┼čayan Janelere b├Âlgeyi korumas─▒ i├žin alt─▒n baz─▒ sancak verdi─čini; K─▒r─▒m Han─▒ Sahib GirayÔÇÖ─▒n k├Âle elde etmek i├žin her f─▒rsat─▒ de─čerlendirdi─čini ve basit h─▒rs─▒zl─▒klar─▒ ├Âne s├╝rerek ├çerkesyaÔÇÖya sald─▒rd─▒─č─▒n─▒ ├Â─čreniyoruz (Osmanl─▒ H├ókimiyetinde Kefe 1475ÔÇô1600. Y├╝cel ├ľzt├╝rk, AnkaraÔÇô2000, S.63 ÔÇô 64). Osmanl─▒lar─▒n Janelerin ve b├Âlgenin beyi olarak tan─▒d─▒─č─▒ Kansavuk bu sald─▒r─▒lar─▒ ├Ânlemede ba┼čar─▒s─▒z kalm─▒┼čt─▒r. Sahip Giray Han baz─▒ ya─čmac─▒l─▒k olaylar─▒n─▒ bahane ederek 1539 y─▒l─▒nda Janelere sald─▒rd─▒. Bu sald─▒r─▒lara Kefe Sancak beyi de destek vermi┼č. Ele ge├žen esirlerden pay alm─▒┼č.
Katip ├çelebi Cihann├╝ma adl─▒ eserinde ÔÇťAbaza, Migrel, G├╝rel, ├çerkesya i├žin K─▒r─▒m Hanlar─▒n─▒n esir dev┼čirdi─či ba┼čl─▒ca ├╝lkeler aras─▒ndad─▒rÔÇŁ diye yazar (a.g.e S.108). Osmanl─▒ belgelerinde Kefe, Ker├ž gibi ┼čehirlerde ya┼čayan ├çerkeslerden bahseder.
Kefe, Ker├ž, Azak, Taman kaleleri esir ticaretinin ba┼čl─▒ca merkezleri olmu┼čtur. KafkasyaÔÇÖdan gelen esirler burada toplan─▒yordu. K├Âle ticaretinden al─▒nan gelir Kefe Sanca─č─▒ aras─▒nda ├╝├ž├╝nc├╝ s─▒radayd─▒ (a.g.e S.355). ┼×ehirde ├žok say─▒da Abdullah baba adl─▒ insan─▒n olmas─▒ ├žok say─▒da azatl─▒ k├Âlenin oldu─čunun g├Âstermekteydi (a.g.e S.220). 1520 y─▒l─▒nda Kefe gelirlerinin %25ÔÇÖi k├Âle ticaretinden geliyordu.

ABHAZYA VE MENGREL SEFER─░
Osmanl─▒ kaynaklar─▒ndan hi├žbirisi, do─ču Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndaki Abhazya ve Mengrel B├Âlgelerinin, 1451 tarihinde bir Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n seferi sonunda itaat alt─▒na al─▒nd─▒─č─▒n─▒ bildirmezler.
Resmi anonim G├╝rc├╝ kroniklerinde Abhazya ve Mengrel ├╝lkelerinin Osmanl─▒ taraf─▒ndan itaat alt─▒na al─▒nmas─▒ ├╝zerine ┼ču k─▒sa bilgileri veriyor: ” G├╝rcistan krallar─▒ndan IV. Vahhtengin yerine ge├žen karde┼či Kral Bagratl─▒ III. Dimitri(14451 452) ├ža─č─▒nda, 1451 tarihinde Tatarlar (T├╝rkler) elli kad─▒rga ile Abhazya k─▒y─▒lar─▒na gelerek, Tzkhom(Sohum) ┼čehrini ve b├╝t├╝n Karadenizin kuzeyini (G├╝rcistan’a g├Âre, Sohumda’dan Kuban a─čz─▒na de─čin olan k─▒y─▒lar─▒) vurup, ya─čmal─▒yarak elege├žirdiler.
Tarih├ži Y─▒lmaz ├ľztuna, Donanmay─▒ H├╝mayunun Kaptan─▒ Derya Babao─člu S├╝leyman Bey kumandas─▒nda oldu─čunu kaydeder.
Anonim ve resmi G├╝rc├╝ kroniklerine g├Âre, 1451 de elli kad─▒rga ile y─▒l─▒ ve Cenevizlilere nazaran ise 1454 Haziran─▒nda ellialt─▒ gemilik donanma ile Osmanl─▒lar─▒n fethederek tabi kald─▒klar─▒ Bat─▒-G├╝rcistan k─▒y─▒lar─▒ kendi Melikleri idaresinde b─▒rak─▒l─▒p, haraca ba─članm─▒┼čt─▒.
K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n 1475ÔÇÖte ─░stanbul’a ba─članmas─▒ ile eski Alt─▒n OrduÔÇÖnun varisi say─▒l─▒p, “Alt─▒-Su Boyu” aras─▒nda say─▒lar─▒ Kafkas S─▒ra Da─člar─▒ kuzeyindeki Terek ile Kuban ─▒rmaklar─▒ boylar─▒n─▒n da h├ókimi olarak; a) ├çerkes uruklar─▒, b) hepsi ─░slam olan Da─č─▒stan Beyleri ve c) Nogay Ulusunun metb├óu olan K─▒r─▒m Hanlar─▒ dolay─▒s─▒ ile, an─▒lan Kafkasya B├Âlgesinin kuzeyindeki her ├╝├ž b├Âlge de, 1475 ten beri Osmanl─▒ hakimiyeti alt─▒na girmi┼č say─▒l─▒rd─▒. Bu y├╝zden, ├çerkesler, Da─č─▒stanl─▒lar ve Nogaylar, 1578-1583 aras─▒nda alt─▒ y─▒l boyunca, kendi atl─▒lar─▒ ile K─▒r─▒m ordusu yan─▒nda veya Osmanl─▒ serdar─▒n emrinde, ┼×irvan sava┼člar─▒na, Karaba─č ak─▒nlar─▒na kat─▒lm─▒┼člard─▒r. 1475ÔÇÖte Cenevizlilerden fethedilen Azak ┼čehri ile Azak Denizi do─čusundaki k├╝├ž├╝k iskeleler ise, ├Ânce Kaza ve sonra Sancak halinde K─▒r─▒mdaki Kefe’ye ba─član─▒p, bol g├╝mr├╝k geliri ve ─░stanbul’u besleyen Nogay sadeya─člar─▒ ve etlik s├╝r├╝leriyle ├žok zengin bir b├Âlge olmu┼čtur.
Bir esir sat─▒n alma iskelesi olan ve Mapa denilen Anapa, 1423 y─▒l─▒ndan beri, Cenevizlilerin Kefe kolonisine ba─čl─▒ idi. Anapa liman─▒n─▒n ba┼č─▒nda, neft-ya─č─▒ ├ž─▒kan dere vard─▒. Tapan da denilen Taman-Adas─▒nda, eski Hazar kalesi Tamatarkha (Taman-Tarkhan) yerindeki Matrega kalesi ile Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n Azak Denizine akan g├╝ney a─čz─▒ndan ibaret Kara-Kuban ├╝zerinde ┼čimdiki k├╝├ž├╝k Kopil Hisar─▒ yerinde Kopa kalesi vard─▒ ki, yan─▒ndaki delta g├Âl├╝ne de Kopais G├Âl├╝) deniyordu. Cenevizlilerin Kopa’da bal─▒k├ž─▒l─▒k ve esir ticareti ile u─čra┼čan bir kolonisi vard─▒. Kopa’n─▒n havyar─▒ ile tuzlu bal─▒─č─▒, pek makbul oldu─čundan, ─░stanbul’da ve Genova’da da aran─▒rd─▒. Cenevizliler, T├╝rklerin Anapa’dan sonra Matrega ve Kopa’y─▒ da ayn─▒ y─▒lda (1479) fethettiklerini yazarlar.
Anapa, Taman ve Koba’da ya┼čayan Karadeniz ├çerkesleri, ├Ânce Kaza ve sonra Sancak yap─▒lan Taman’a ba─članm─▒┼čt─▒r. Kocaeli (─░zmit) Beyi Cezerli Kas─▒m Pa┼čan─▒n, “Daman’da bir Mescid ve Tarkhan(Temr├╝k) yan─▒nda bir Cum’a-Mescidi” yapt─▒rmas─▒yla, islam dini de b├Âlgeye yay─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Herbiri kendi boy veya oyma─č─▒na h├╝kmeden yoksulca ├çerkes Beyleri birer dirlik sahibi olarak, Taman Sancakbeylerinin emriyle, Osmanl─▒lar─▒n ┼×irvan seferlerine de hizmet etmi┼člerdir.
├çerkesler (Ad─▒geler), 1481 y─▒l─▒nda Fatih Sultan Mehmet’e bir el├ži heyeti g├Ânderip, ├çerkes s├╝vari birlikleri vermenin kar┼č─▒l─▒─č─▒nda Osmanl─▒ imparatorlu─čunun himayesini talep etmi┼člerdi. II. Bayezit d├Âneminde (1481-1512) ├çerkeslerin y├Ânetimini K─▒r─▒m Han─▒na (Mengli Giray 1478-1514) devretti.
Trabzonun do─čusunda Kemer’den ├çoruh a─čz─▒na var─▒nca Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ ise, G├╝rc├╝lerce Canet/Tsaneti ve yerlilerce Laz b├Âlgesi yay─▒l─▒yor ve Fa┼č/Riyon Irma─č─▒ g├╝neyindeki G├╝rel/Gurya Beyli─čine ba─čl─▒ bulunuyordu. Atabek yurdu ile G├╝rel b├Âlgeleri, ba┼čkenti Kutay─▒s/Kutatis olan A├ž─▒kba┼č/─░meret ├╝lkesi Bagratl─▒ s├╝lalesinin bask─▒s─▒ alt─▒nda idi.
G├╝rc├╝ kroniklerinde, Atabekli Bahad─▒r’─▒n( 1466-1475), ilk Beyli─či y─▒l─▒nda yani 1466ÔÇÖda, Kalancet ile Canet b├Âlgelerini kendi yurduna katt─▒─č─▒, ─░meret-Bagratl─▒lar─▒ bask─▒s─▒ndan kurtuldu─ču, anlat─▒l─▒yor. Akkoyunlulara tabi olan Atabekliler ile A├ž─▒kba┼č/─░meret Bagradl─▒lar─▒n─▒, 1501 de Samiler Tebrizi i┼čgal ile devlet kurun Trabzondan ak─▒na ├ž─▒kan ┼×ehzade Selim Osmanl─▒lara tabi k─▒lm─▒┼čt─▒r. Anonim G├╝rc├╝ kronikleri ise, ┼×ehzade Selim’in Trabzonda ─░meret/Kutayis ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ak─▒n─▒ da 1512 tarihinde Tatarlar(Osmanl─▒lar) gelip Kutatis (Kutay─▒s) ile Gelat’─▒ yakt─▒lar deniyor. Ba┼čka bir kronikte ise (1507) tarihi veriliyor.
┼×ehzade SelimÔÇÖin Trabzondan kara yoluyla ─░meret /Kutayis ├╝zerine yapt─▒─č─▒ seferin y─▒l─▒n─▒ (1508) do─čru olarak Kemalpa┼čazade’den ve divanda uzun zaman ├žal─▒┼čm─▒┼č bulunan Gelibolulu Ali’den ├Â─črenebiliyoruz. ├ľteki Osmanl─▒ kaynaklan, y─▒l ile yeri belirtmeden Selim’in ├╝├ž defa G├╝rcistan gazas─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ yazarlar.
Trabzon Sancakbeyi ┼×ehzade Yavuz Selim, 1501ÔÇÖde, Erzincan ile Bayburt b├Âlgelerini al─▒rken, ├çoruh-Yukar─▒ K├╝r boylar─▒ndaki Atabekli Mirza ├çabuk Bey’i kendisine tabi k─▒ld─▒. 1509ÔÇÖda onun k─▒lavuzlu─ču ile ├çoruh-Fa┼č sular─▒ a─čz─▒ aras─▒ndaki G├╝ryel ve merkezi Kutay─▒s olan Bagratl─▒lar─▒n ─░meret Krall─▒─č─▒n─▒ da bir sefer sonunda itaat ettirip, haraca ba─člam─▒┼čt─▒r. G├╝ryel-Melik ile Ba┼ča├žuk-Melik unvanl─▒ Ortodoks G├╝rc├╝ k─▒rallar─▒ idaresindeki bu iki ├╝lke, 1555 Amasya Bar─▒┼č─▒ndan sonra da Osmanl─▒lara ba─čl─▒ kalm─▒┼čt─▒r.
***
17. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda KafkasyaÔÇÖda bulunan Evliya ├çelebi ├çerkes vilayetleri dedi─či Adige b├Âlgesi ve Adige halk─▒yla ilgili olarak ┼čunlar─▒ yazm─▒┼čt─▒r:
ÔÇťÔÇŽ Taman adas─▒ndan Elbruz da─člar─▒na var─▒ncaya kadar k─▒rk adet ├çerkes beyi vard─▒r. Osmano─čullar─▒n─▒n seferi oldu─čunda bunlar Kefe pa┼čas─▒yla sefere ├ž─▒karlarÔÇŽÔÇŁ
Ahmet Cevdet Pa┼ča ÔÇťTarih-i CevdetÔÇŁ adl─▒ eserinde Ferah Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n k├ótibi Mehmet Ha┼čim EfendiÔÇÖnin Ad─▒gelerle ilgili g├Âzlemlerini ┼č├Âyle aktar─▒r:
ÔÇťÔÇŽRuslardan asla korkmazlar. Gayet bahad─▒r say─▒lan Nogay Tatarlar─▒n─▒n on neferi Abaza ve ├çerkeslerden bir tanesini esir edebilir.
Aralar─▒nda birbirlerini d├Âvmek, s├Âvmek, ├Âld├╝rmek gelene─či olmad─▒─č─▒ndan ele ge├žirdikleri esirleri d├Âvmeden, incitmeden h├╝r olarak kullan─▒p, yiyece─čine ve i├žece─čine dikkat ederler.
ÔÇŽKendilerine kadar ziraat yapar, ziyadesiyle u─čra┼čmazlar. ├ç├╝nk├╝ birbirlerini d├Âvmek, s├Âvmek, ├Âld├╝rmek gelenek olmad─▒─č─▒ndan birbirlerinden korkmazlar ve birbirlerine dalkavukluk etmezler ve birbirlerinden ├žekinecek, ku┼čkulanacak bi├žimde nezaket ve medeni imk├ónlar─▒ yoktur.ÔÇŁ
*
XVII. y├╝zy─▒lda kurulan Anapa Kalesi, Taman Sanca─č─▒ÔÇÖn─▒n merkezi oldu, esir ticareti merkezlerinden biri haline geldi.
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├çerkesyaÔÇÖya ve Abaza Prensli─čine demir, bak─▒r, iplik, tuz, silah, barut ambargosu uygulayarak zay─▒f tutmaya ├žal─▒┼č─▒yordu.
K─▒r─▒m yoluyla KafkasyaÔÇÖya g├Ânderile ordular ve mollalar─▒n bask─▒, propaganda ve kimi ├çerkes beyleriyle kurulan ili┼čkilerle M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ yayma ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člad─▒lar.
Osmanl─▒lar─▒ KafkasyaÔÇÖya y├Ânelten uzun vadeli hedefleri ┼č├Âyle ├Âzetleyebiliriz:
-Orta Asya T├╝rkleriyle birle┼čebilmek i├žin K─▒r─▒m-Kafkasya-astragan-kazan hatt─▒na sahip olmak.
– RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya i┼čgalini; KafkasyaÔÇÖda h├ókimiyet kurarak ├Ânlemek.
-Rusya ile dini yak─▒nl─▒─č─▒ olan G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Rusya ile co─črafi birle┼čmesini ├Ânlemek.
Birinci maddedeki hedefi ger├žekle┼čtirmek i├žin Don ve Volga Nehirlerini birle┼čtirecek bir kanal yap─▒m─▒ i├žim kaz─▒ya bile ba┼čland─▒. B├Âylece Karadeniz ve Hazar denizi aras─▒nda nehir ula┼č─▒m─▒ sa─članacakt─▒.1569 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m valisi Kas─▒m pa┼ča komutas─▒nda AstrahanÔÇÖa sefer d├╝zenlendi. Ama yeterli haz─▒rl─▒k yap─▒lmad─▒─č─▒, sefer mevsimi ge├žti─či ve K─▒r─▒m han─▒na b├Âlge b─▒rak─▒lmad─▒─č─▒ i├žin ba┼čar─▒s─▒z oldu.

KAYNAKÇA
Avagyan, Arsen, Çerkesler, İstanbul-2004
Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi, ─░stanbul-12982
Baddaley J. F, RusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ─░stilas─▒, ─░stanbul-1989
Benet, Sula, Abhazlar, Ankara-1995
Berkok ─░smail; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
Berzeg, Nihat, Çerkesler, İstanbul-2006
Bi Mahmut, Kafkas Tarihi, Ankara-2011
Bilge, M. Sad─▒k; Osmanl─▒-Kafkas ─░li┼čkileri, ─░stanbul-2007
Budayev, N. M. Kim Bu Çerkesler, İstanbul-2009
Çelik, Osman, İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya, Ankara-1992
Esadze, Semen, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Ruslar Taraf─▒ndan ─░┼čgali Ankara-1999
Fed├ókar Cengiz, KafkasyaÔÇÖda ─░mparatorluklar Sava┼č─▒, ─░stanbul-2014
Fisher, Alan, K─▒r─▒m Tatarlar─▒, ─░stanbul-2009
─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-I, ─░stanbul-2010
Karpat H. Kemal, Etnik Yap─▒lanma ve G├Â├žler, ─░stanbul-2010
Kurat, Akdes Nimet,
-T├╝rkiye ve Rusya (1798-1919), Ankara-2011
-IV-XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz Kuzeyindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972
-T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara-2011
Kuzucu, Serhat, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ve Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒ (1787-1792), ─░stanbul-2013
Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
Mesudi, Muruc Ez Zeheb (Alt─▒n Bozk─▒rlar), ─░stanbul-2014
Mukaddisi, ─░slam Co─črafyas─▒, ─░stanbul-2015
├ľzt├╝rk, Y├╝cel, Osmanl─▒ H├ókimiyetinde Kefe (1475-1600) Ankara-2000
Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015
Osrogosky, G., Bizans Devleti Tarihi, Ankara-2011
Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010
┼×irokorad, A.B.,Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒. ─░stanbul-2113
Tavful, Ufuk, Kafkasya Ger├že─či. ─░stanbul-2009
Vernadsky, G.,
– Rusya Tarihi, ─░stanbul-2009
-Mo─čollar ve Ruslar, ─░stanbul-2007
Yakubovski, A. Yu, Alt─▒nordu ve ├ç├Âk├╝┼č├╝, Ankara-2000

1,766 total views, 2 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒