Quantcast
─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ Y─▒llar─▒ ve Varl─▒k Vergisi – Belgesel Tarih

Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ Y─▒llar─▒ ve Varl─▒k Vergisi
  • 14 Mart 2023 Sal─▒
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Loading

1998-2002 y─▒llar─▒ aras─▒nda Ankara’da Avrupa Komisyonu Delegasyonu Ba┼čkanl─▒─č─▒ÔÇÖna Karen Fogg ad─▒nda kad─▒n bir diplomat getirildi. Bu kad─▒n diplomat─▒n faaliyetleri, olu┼čturdu─ču a─č ve yaz─▒┼čmalar─▒ Ayd─▒nl─▒k gazetesi taraf─▒ndan ele ge├žirildi ve yay─▒mland─▒. Kad─▒n diplomat─▒n ve onunla beraber hareket eden, kendilerini liberal ve eski solcu olarak nitelendirenlerin hedefinde ÔÇťKemalist ─░deoloji, devlet├žilik, milliyet├žilik, Rauf Denkta┼č, T├╝rk ordusu, T├╝rkiye DevletiÔÇÖnin ├╝niter yap─▒s─▒, anayasan─▒n de─či┼čtirilemeyen ilk d├Ârt maddesi, ├╝lkeye T├╝rkiye ad─▒n─▒ veren ve cumhuriyeti kuran Mustafa Kemal Atat├╝rkÔÇŁ vard─▒.

Bu ekip, Atat├╝rkÔÇÖ├╝ k├╝├ž├╝k d├╝┼č├╝rmek i├žin farkl─▒ konularda yay─▒nlar yapt─▒lar. Milis Yarbay Osman BeyÔÇÖi ÔÇťTopal bir mafya lideriÔÇŁ g├Âstermek i├žin yay─▒n yapt─▒lar. Bu sald─▒r─▒lanlardan birisi de VARLIK VERG─░S─░ kanunuydu. Varl─▒k Vergisi sald─▒r─▒lar─▒n temelinde o d├Ânemde bu kanunun uygulay─▒c─▒lar─▒ndan olan M. Faik ├ľkteÔÇÖnin yazd─▒─č─▒ ÔÇťVarl─▒k Vergisi Facias─▒ÔÇŁ adl─▒ kitap vard─▒.

├ľkteÔÇÖnin yazd─▒klar─▒, Mart 1991 y─▒l─▒nda Var┼čova Pakt─▒ da─č─▒l─▒p, 26 Aral─▒k 1991 tarihinde Sovyetler Birli─či y─▒k─▒ld─▒ktan sonra art─▒k T├╝rkiyeÔÇÖye ve T├╝rkiyeÔÇÖnin toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne ihtiyac─▒ olmayan AB yanda┼člar─▒ ve y├Ânlendikleri taraf─▒ndan dile getirilmi┼čtir.┬á 1992 y─▒l─▒ndan sonra AB-ABD taraf─▒ndan ÔÇťErmeni Soyk─▒r─▒m─▒ÔÇŁ iddialar─▒ g├╝ndeme getirildi.

***

Varl─▒k Vergisini ÔÇťP─░├çÔÇŁ olarak nitelendiren M. Faik ├ľkte, kitab─▒nda ge├žmi┼č iktidar─▒ ÔÇť… Varl─▒k Vergisinin sorumlulu─ču eski iktidard─▒r. Eski iktidar─▒n ba┼č─▒ndakiler totaliter ve ac─▒mas─▒z karakterli insanlard─▒r, m├╝kelleflere i┼čkence yap─▒ld─▒ÔÇŽÔÇŁ diye su├žlam─▒┼čt─▒r.

├ľkteÔÇÖnin kitab─▒ k─▒sa bir s├╝re Demokrat PartiÔÇÖnin ─░n├Ân├╝ ve CHPÔÇÖyi su├žlamas─▒na vesile olmu┼čtur. Ancak ba┼čta Cumhurba┼čkan─▒ Celal Bayar ve Ba┼čbakan Adnan Menderes ba┼čta olmak ├╝zere Demokrat Parti ileri gelenleri o d├Ânem CHP milletvekili olduklar─▒n─▒ hat─▒rlay─▒p sustular.

M.Faik ├ľkte Maliye Tefti┼č Kurulu Ba┼čkanl─▒─č─▒ndan ayr─▒ld─▒ktan sonra Milli Reas├╝rans ┼čirketinde g├Ârevlendirilmi┼čtir.

Ne Demokrat Parti ne de ├Âld├╝─č├╝ 1982 y─▒l─▒na kadar Faik ├ľkte bu konuyu g├╝ndeme getirmi┼čtir.

***

1989ÔÇÖda yay─▒mlanan Y─▒lmaz KarakoyunluÔÇÖnun ÔÇťSalk─▒m Han─▒m─▒n TaneleriÔÇŁ roman─▒ birden ├Ân plana ├ž─▒kar─▒ld─▒ ve roman farkl─▒ bir senaryo 1999 y─▒l─▒nda ile filme al─▒nd─▒. Romanda konu edilen Yahudi yerine bir Ermeni vatanda┼č konuldu.

Roman ve film II. D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda Varl─▒k Vergisi uygulamas─▒nda ÔÇťGayri M├╝slimÔÇŁ vatanda┼člara yap─▒lan haks─▒zl─▒klar─▒ ve zulm├╝ dile getiriyordu. Kitap ve film bas─▒n─▒n deste─či ile b├╝y├╝k bir ilgi g├Ârd├╝.

Oysa verginin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒, yakla┼č─▒k 2/3ÔÇÖsi AnadoluÔÇÖdan topland─▒. Sava┼č y─▒llar─▒nda hayvan vergisi ├╝├ž kat─▒na ├ž─▒kt─▒.

CHP parti raporlar─▒na ge├žen, BilecikÔÇÖte tarlas─▒n─▒ s├╝rmek i├žin ├Âk├╝z├╝n yan─▒na kar─▒s─▒n─▒ ko┼čan k├Âyl├╝n├╝n, Zonguldak madenlerinde ├žal─▒┼čmaya mecbur tutulan ÔÇťmecburcu k├Âyl├╝lerÔÇŁ, a├žl─▒k ve hastal─▒ktan k─▒r─▒lanlar─▒n ac─▒lar─▒n─▒ yazan ve dile getiren olmad─▒.

Daha do─črusu dile getirenler oldu ama onlar KOM├ťN─░ST diye susturuldular, hapse at─▒ld─▒lar.

Fogg ve ABÔÇÖci yanda┼člar─▒n─▒n yapamad─▒─č─▒n─▒ 2007ÔÇÖden sonra siyasi iktidar─▒n deste─či ile FET├ľ-CIA ba┼čard─▒.

T├╝rkiye i├žin I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ bitiren Lozan Antla┼čmas─▒ T├╝rkiyeÔÇÖye 107 milyon bor├ž, ├ço─ču frengi-verem-├ži├žek-s─▒tma gibi hastal─▒klarla bo─ču┼čan, ├žok say─▒da sava┼č gazisi olan 13 milyon n├╝fus kalm─▒┼čt─▒. ├ťstelik 1929 y─▒l─▒na kadar g├╝mr├╝k vergilerini artt─▒ram─▒yorduk.

├ťlke ├Ânce liberal politikalarla kalk─▒nma yolunu se├žmi┼č, yabanc─▒ sermayenin yat─▒r─▒m yapmas─▒n─▒ beklemi┼čti. 1923 y─▒l─▒nda yeni kurulan cumhuriyetin ekonomik y├Ân├╝n├╝ belirlemek i├žin ─░zmirÔÇÖde iktisat kongresi toplam─▒┼čt─▒. Ancak Osmanl─▒ d├Âneminde oldu─ču gibi yabanc─▒ sermaye ─░MT─░YAZ istemi┼čti.

Sanayiye yat─▒r─▒m yapacak ├Âzel sekt├Âre destek vermek i├žin 26 A─čustos 1924 tarihinde ─░┼č Bankas─▒ kuruldu. Ancak beklenen yat─▒r─▒mlar yap─▒lmad─▒. ├ľzel sekt├Âr ithalat├ž─▒ olmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝.

1929ÔÇÖda d├╝nyada ba┼člayan ekonomik bunal─▒m, bu t├╝r beklentileri bo┼ča ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. B├╝y├╝k yat─▒r─▒mlar─▒ devletin yapmas─▒ anlay─▒┼č─▒n─▒ belirleyen ÔÇťDevlet├žilikÔÇŁ anlay─▒┼č─▒na ge├žildi.

3 Ekim 1931 tarihinde TC Merkez Bankas─▒ kuruldu.

Sovyetler Birli─či deste─či ile Anadolu i├žlerinde dokuma ve ┼čeker fabrikalar─▒ kuruldu. Sava┼č ├Âncesi 1939 y─▒l─▒nda Karab├╝k Demir ├çelik Fabrikas─▒ hizmete girdi.

Sava┼č ├Âncesi 18 milyona y├╝kselen n├╝fusun %75ÔÇÖi k├Âylerde ya┼č─▒yordu. Asl─▒nda ┼čehir ve kasabalarda ya┼čayanlarda tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼č─▒yorlard─▒.

1939 y─▒l─▒ GSMHÔÇÖn─▒n sadece %16ÔÇÖs─▒ sanayiden geliyordu.

1923 y─▒l─▒ itibar─▒yla 4.559 kilometre olan demiryolu uzunlu─ču, 1940 y─▒l─▒na kadar ger├žekle┼čtirilen ├žal─▒┼čmalarla 8.637 kilometreye ula┼čm─▒┼čt─▒r. Demiryolu hatlar─▒ bug├╝nk├╝ne ├žok yak─▒nd─▒. Ba┼čta Kars olmak ├╝zere bir├žok il demiryolu ula┼č─▒m─▒ndan faydalanam─▒yordu. Karayollar─▒ yetersizdi. ─░ller aras─▒nda ula┼č─▒m zorlukla yap─▒l─▒yordu.

1940 y─▒l─▒nda ├╝lkede:
4795 otomobil
1457 otob├╝s
4432 kamyon bulunuyordu.

Ankara-─░stanbul aras─▒nda 2 hatl─▒ bir telefon ba─člant─▒s─▒ vard─▒. Haberle┼čme telgrafla yap─▒l─▒yordu.
Radyo say─▒s─▒ 73.800 adetti.
Sava┼č patlay─▒nca, gen├žler ├╝retimden ├žekilince ekonomi alt ├╝st oldu. Devlet harcamalar─▒ 1939 y─▒l─▒nda 390 milyondan 1943 y─▒l─▒nda 900 milyona y├╝kseldi ve devlet b├╝t├žesi 93 milyon a├ž─▒k verdi.

VE VARLIK VERG─░S─░

Fiyat kontrol├╝ kalk─▒nca enflasyon patlad─▒. Tar─▒msal ├╝retim asker say─▒s─▒n─▒n fazlal─▒─č─▒ y├╝z├╝nden d├╝┼čt├╝. Fiyatlar ├╝├že katland─▒. Devlet b├╝t├žesi a├ž─▒k verdi. ├ç├Âz├╝m AvrupaÔÇÖdaki di─čer ├╝lkelerin yapt─▒─č─▒ gibi BA┼× VERG─░S─░ koymak oldu ve 11 Kas─▒m 1942 tarihinde 17 maddeden olu┼čan, 4305 say─▒l─▒ ÔÇťVARLIK VERG─░S─░ HAKKINDA KANUNÔÇŁ TBMMÔÇÖnde kabul edildi.

Kanunda bir ay i├žinde kendilerine tarh edilen vergiyi ├Âdeyemeyenler memleketin herhangi bir yerinde genel hizmetlerde ├žal─▒┼čt─▒r─▒lacaklard─▒. Bu madde kad─▒nlara ve 55 ya┼č ├╝st├╝ erkeklere uygulanmayacakt─▒.

Para, do─čal olarak varl─▒kl─▒lardan toplanacakt─▒. Bu vergi i├žin 114.368 m├╝kellef belirlendi.

├ťlke ekonomisinin %85-90ÔÇÖ─▒ gayrim├╝slim vatanda┼člar─▒n elindeydi. ─░stanbul Ticaret Odas─▒ÔÇÖn─▒n ├╝yelerinin yakla┼č─▒k %83ÔÇÖ├╝ gayrim├╝slim vatanda┼člard─▒.

Toplanmas─▒ planlanan vergi 465 milyondu. Yap─▒lan itirazlardan sonra vergi 425 milyona d├╝┼č├╝r├╝ld├╝. Tarh edilen verginin ise 315 milyonu tahsil edildi. ─░stanbulÔÇÖdan 221 milyon lira vergi topland─▒.

Vergi sadece T├╝rk vatanda┼člar─▒ndan al─▒nmad─▒. Ticaretle u─čra┼čan 3872 yabanc─▒ uyruklu insana da 79.5 milyon lira vergi konuldu. M├╝kelleflerin yapt─▒─č─▒ itirazlardan sonra vergi 51 milyona d├╝┼č├╝r├╝ld├╝. Tarh edilen verginin de 33 milyonu tahsil edildi.

Faik ├ľkte kitab─▒nda bu konuda bask─▒ uyguland─▒─č─▒n─▒ ve verginin d├╝┼č├╝r├╝ld├╝─č├╝n├╝ yazarak ele┼čtirir. Cahit Kayra, bu vergileri tarh eden ve d├╝zeltenin M. Faik ├ľkte oldu─čunu yazm─▒┼čt─▒r.

Yasalar ┼čah─▒slara a┼č─▒r─▒ yetki verdi─činde keyfilik ve z├╝l├╝m ka├ž─▒n─▒lmaz oluyor. Y─▒llar sonra uygulamac─▒s─▒ oldu─ču kanunu en a─č─▒r s├Âzlerle ele┼čtiren M. Faik ├ľkte, Varl─▒k Vergisi KanunuÔÇÖnun 12. Maddesinin 4. F─▒kras─▒, ÔÇťKad─▒nlar─▒n ve 55 ya┼č─▒n─▒ m├╝tecaviz (a┼čk─▒n)┬á erkeklerin bor├žlar─▒ hakk─▒nda Tahsil-i Emval kanunu tatbik edilmekte beraber bunlar ├žal─▒┼čma m├╝kellefiyetine tatbik edilmekle bunlar ├žal─▒┼čma m├╝kellefiyetine tabi tutulmayabilirÔÇŁ h├╝km├╝ne uymam─▒┼čt─▒r.

Bu h├╝kme ra─čmen 62 ya┼č─▒ndaki Musevi Cemaat─▒ ba┼čkan─▒ 62 ya┼č─▒ndaki Avukat Gad Franko kendine tarh edilen verginin d├Ârtte birinden fazlas─▒n─▒ ├Âdeyip, kalan─▒n─▒ ├Âdeyece─čini belirtmesine ra─čmen ├ľkte taraf─▒ndan A┼čkaleÔÇÖye s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

A┼čkaleÔÇÖye s├╝r├╝lenlerin 1229 ki┼čiye (900ÔÇÖ├╝ daha sonra SivrihisarÔÇÖa nakledildi) tarh edilen verginin daha sonra %60ÔÇÖ─▒ terkin edildi. Bu rakam uygulamada keyfili─či ve A┼čkaleÔÇÖye vergi m├╝kelleflerini g├Ândermenin gereksizli─čini bize g├Âstermektedir.

Varl─▒k Vergisi, sava┼č b├╝t├žesi i├žin yeterli gelmedi.┬á 1944 y─▒l─▒nda AlmanyaÔÇÖn─▒n gerilemesine ra─čmen sava┼č t├╝m ┼čiddetiyle s├╝r├╝yordu.

TBMM k─▒rsal kesimin ├╝zerindeki y├╝k├╝ daha da artt─▒ran bir yasa daha ├ž─▒kard─▒. 1943 y─▒l─▒ Haziran─▒nda 4429 say─▒l─▒ ve bunu de─či┼čtiren 26.04. 1944 say─▒l─▒ Toprak Mahsulleri Kanunu ile k─▒rsal kesim kapsaml─▒ bir ┼čekilde vergilendirilmi┼čtir.

Yasayla tar─▒m ├╝r├╝nlerine ├Ânce %12 vergi getirildi. Daha sonra bu vergi %10ÔÇÖa d├╝┼č├╝r├╝ld├╝. Bir nevi a┼čar vergisine d├Ân├╝ld├╝.

Vergi, hububat, bakliyat, pamuk ve zeytin gibi ├╝r├╝nlerden al─▒n─▒yordu. Bu ola─čan├╝st├╝ vergiyle 223 milyon lira vergi toplanm─▒┼čt─▒r.

Bu vergi ile dile getirilmeyen ┼čey, bu verginin varl─▒ktan de─čil, YOKLUKTAN al─▒nmas─▒d─▒r.1939-1946 y─▒llar─▒ aras─▒nda Toprak Mahsulleri ve Havan Vergisinden 456 milyon lira toplanm─▒┼čt─▒r. ├ťzerinde ├žok g├╝r├╝lt├╝ ├ž─▒kar─▒lan ve ger├žekten bir├žok m├╝kellefe de haks─▒zl─▒k yap─▒larak toplanan varl─▒k vergisinden toplanan para 317.2 milyon lira toplanm─▒┼čt─▒r. Ekonomiyi elinde tutan Gayrim├╝slimler bu verginin 130 milyonunu ├Âdediler. Yabanc─▒lardan ise 33 milyon lira vergi al─▒nd─▒.

Esas haks─▒zl─▒k yap─▒lan z├╝mre Sebatayist veya d├Ânme olarak tan─▒mlanan baz─▒ m├╝kelleflere a─č─▒r vergi konuldu. Deyim yerindeyse baz─▒ m├╝kelleflerin beli k─▒r─▒ld─▒.

Gelir i├žin baz─▒ ├╝r├╝nlere bilhassa ┼čekere a─č─▒r bir t├╝ketim vergisi getirildi.

Varl─▒k vergisi 16 ay y├╝r├╝rl├╝kte kalm─▒┼čt─▒r. 15 Mart 1944 tarihli ve 4530 tarihli ve 4530 say─▒l─▒ ÔÇťVarl─▒k Vergisi Bakayas─▒n─▒n Terkine Dair KanunÔÇŁ gere─či tasfiye edildi.

***

Verginin uygulay─▒c─▒lar─▒ndan olan Mehmet Faik ├ľkte Demokrat Partinin iktidarda oldu─ču 1951 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda ÔÇťVarl─▒k Vergisi Facias─▒ÔÇŁ ad─▒yla bir kitap yay─▒nlad─▒. Kitapta kendi ve daha sonra Maliye Bakan─▒ olan arkada┼č─▒ Halil AyanÔÇÖ─▒n y├╝r├╝tt├╝─č├╝ uygulamayla ilgili deyim yerindeyse g├╝nah ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r.

├ľkte, kitab─▒ 1947 y─▒l─▒nda yazd─▒─č─▒n─▒ ve yay─▒nlamak i├žin zaman ge├žmesini bekledi─čini yazm─▒┼čt─▒r. Kitap, sadece varl─▒k vergisini de─čil, cumhuriyet sonras─▒ uygulanan devlet├ži politikalar─▒ da ele┼čtirir. Kalk─▒nma i├žin yabanc─▒ sermayeden yararlan─▒lmad─▒─č─▒, liberal kalk─▒nma politikas─▒ uygulanmad─▒─č─▒ i├žin Atat├╝rk ve ─░n├Ân├╝ d├Ânemini ele┼čtirir.

Kalk─▒nmada yabanc─▒ sermaye ve liberalizm yeni iktidar─▒n politikas─▒yd─▒. Ama bu politikalar iflas edince Demokrat Parti h─▒zla d─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒n─▒ kapatmak ve halk─▒n refah seviyesini artt─▒rmak i├žin h─▒zla barajlar yapmaya ba┼člad─▒. ├çimento, ┼čeker ve tekstil fabrikalar─▒ kurdu. Hazinede d├Âviz kalmay─▒nca serbestlik sona erdi ve ÔÇťTahsisÔÇŁ d├Ânemi ba┼člad─▒.

M.Faik ├ľkte ve daha sonra onun izinden gidenler bu vergiyi ÔÇťIrk├ž─▒ÔÇŁ olarak nitelendiler. Oysa sava┼č ├Âncesinde Atat├╝rk ve sonras─▒nda da AlmanyaÔÇÖdan ka├žan Yahudi ve Hitler muhalifi bilim adamlar─▒na kucak a├žt─▒.

Sava┼č y─▒llar─▒nda AlmanyaÔÇÖn─▒n toplama kamp─▒na s├╝rmek istedi─či Fransa, Yunanistan ve ─░talya egemenli─čindeki Rodos adas─▒ndaki Osmanl─▒ tebaas─▒ Yahudileri kurtarmak i├žin ellerinden geleni yapm─▒┼člard─▒r. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda da sahte belge vererek ├žok say─▒da insan─▒ kurtarm─▒┼člard─▒r.

AB i┼čbirlik├žileri taraf─▒ndan ─▒rk├ž─▒l─▒k ve ─▒rk├ž─▒ vergi koymakla su├žlanan d├Ânemin h├╝k├╝metleri i┼čgal alt─▒ndaki YunanistanÔÇÖa yard─▒m ettiler.

Yunanistan, Almanya taraf─▒ndan i┼čgal edildi─činde T├╝rkiye ├žok say─▒da s─▒─č─▒nmac─▒ kabul etti. AnadoluÔÇÖya kurulan kamplarda 23 binden fazla yabanc─▒ asker sava┼č boyunca misafir edildi.

├çok say─▒da sivil T├╝rkiyeÔÇÖye s─▒─č─▒nd─▒. Sadece kom┼ču adalardan 4 binden fazla insan AnadoluÔÇÖya ge├žti.

T├╝rkiye, i┼čgal alt─▒ndaki YunanistanÔÇÖa yiyecek, giyecek, sabun ve benzeri temizlik bezleri, sarg─▒ bezi ve t─▒bbi malzeme, a┼č─▒ ba┼čta olmak ├╝zere ila├ž g├Ândermi┼čtir. Toplam yard─▒m tutar─▒ 50 bin tondur.

Bir ─▒rk├ž─▒ sald─▒r─▒dan s├Âz edilecekse ─░ngiliz katk─▒lar─▒ ve Demokrat PartiÔÇÖnin onay─▒yla yap─▒lan sadece yabanc─▒larla beraber ya┼čama k├╝lt├╝r├╝n├╝ de─čil, ─░stanbul ┼čehir k├╝lt├╝r├╝n├╝ yok eden 6-7 Eyl├╝l 1955 olaylar─▒d─▒r. Her d├Ânem el ├╝st├╝nde tutulan emekli Orgeneral Sabri Yirmibe┼čo─člu, ÔÇť6-7 Eyl├╝l de bir ├ľzel Harp i┼čidir ve muhte┼čem bir ├Ârg├╝tlenmeydi. Amac─▒na da ula┼čt─▒ÔÇŁ (Fatih G├╝llapo─člu’nun ‘Tanks─▒z, Topsuz Harekat’ adl─▒ kitab─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r).

***

1943 y─▒l─▒nda Ankara-Eski┼čehir aras─▒nda Beylikah─▒r istasyonuna gittim. G├Ârevim Toprak Mahsulleri Vergisi ba─člam─▒nda k├Âyl├╝den al─▒nan hububat─▒n ne durumda oldu─čunu g├Ârmek ve al─▒nabilecek ├Ânlemler konusunda merkeze bilgi vermekti. Bir b├╝y├╝k batakl─▒─č─▒n kenar─▒nda kurulu istasyon ve ├ževresi gece g├╝nd├╝z bir sivrisinek bulutu i├žinde ya┼č─▒yordu. K├Âylerden ka─čn─▒larla getirilen bu─čdaylar tren yolunun yan─▒ndaki arsaya d├Âk├╝l├╝yor, i┼č├žiler k├╝reklerle onlar─▒ bir yere toplamaya, ├╝stleri ├Ârt├╝lecek hale getirmeye ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. ─░stasyon memurlar─▒, vergi memurlar─▒, i┼č├žiler s─▒tmadan k─▒r─▒l─▒yordu ve durmadan kinin, atebrin yutuyorlard─▒. (Kayra, Cahit, Varl─▒k Vergisi, s:117)

Sava┼č y─▒llar─▒nda ya┼čanan s─▒k─▒nt─▒lar─▒ dedelerimden ve o y─▒llar─▒ ├žocuk olarak ya┼čam─▒┼č annemden dinledim.

Dedem, ─░stiklal Harbi gazisi ve ─░stiklal Madalyas─▒ sahibi Ahmet ├çavu┼čÔÇÖtu (Peker). G├╝ll├╝ce k├Ây├╝n├╝n zenginlerindendi. D├Ârt o─člunu da okutmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Babam ve K├╝├ž├╝k amcam K├Ây Enstit├╝s├╝ mezunuydu. Okulda okuduklar─▒ i├žin ve aile varl─▒kl─▒ oldu─ču san─▒r─▒m di─čer ailelere g├Âre pek s─▒k─▒nt─▒ ├žekmemi┼čler. K├Ây├╝m├╝z ova k├Ây├╝yd├╝. 8-10 kilometre yak─▒nlar─▒ndaki Ko┼čubo─čaz─▒ k├Ây├╝nde Bal─▒kesir-Band─▒rma demiryolu istasyonu vard─▒. OfisÔÇÖe (Yani Toprak Mahsulleri Ofisi) teslim etmek zorunda olduklar─▒ bu─čday─▒, arpay─▒ ve di─čer tar─▒m ├╝r├╝nlerini ├Âk├╝z arabalar─▒yla buraya ta┼č─▒m─▒┼člar. Tah─▒llar ya buradan trene y├╝klenir veya istasyon yak─▒nlar─▒nda depolan─▒rm─▒┼č.

Tabii ki her k├Ây bu kadar ┼čansl─▒ de─čil. ┬áMustafakemalpa┼čaÔÇÖn─▒n da─č k├Âylerinde ya┼čayan annemin ailesi ve oradaki k├Âyl├╝ler i├žin pek kolay ge├žmedi.

Ofise vermek zorunda olduklar─▒ tah─▒llar─▒ Mustafakemalpa┼čaÔÇÖya g├Ât├╝r├╝p teslim ediyorlard─▒. Bu onlar i├žin iki-├╝├ž g├╝nl├╝k bir yoldu. Toprak yol ├Âk├╝z arabalar─▒yla doluyordu.

─░lerleyen y─▒llarda K├Ây├╝n ba─čl─▒ oldu─ču Devecikona─č─▒ nahiyesinde kurulan bir merkeze teslim etmeye ba┼člad─▒lar.

K├Âyden ├žok say─▒da gen├ž askere al─▒nd─▒. TrakyaÔÇÖya g├Ânderildi. Bunlarda ├žok s─▒k─▒nt─▒ ├žekti. Askere al─▒nanlardan Saim Arda burada vefat etti.

Sava┼č boyunca bak─▒ms─▒zl─▒k, a├žl─▒k ve ba─čl─▒ hastal─▒klardan 25 bin asker ve 67 bin sivilin ├Âld├╝─č├╝ kayda ge├žmi┼čtir.

G├╝vem k├Ây├╝nden askere gidenler; soldan sa─ča:
1-?
2-?
3-Saim Arda (D├Ânemedi. O─člu┬ád├╝nyaya geldi y├╝z├╝n├╝ g├Âremedi. Saim Arda’n─▒n┬á hi├ž resmi olmad─▒. O─člu babas─▒n─▒n resmini bile g├Ârmedi. Faruk Okumu┼č, bu resmi ├žo─čalt─▒p hediye edince ├žok sevinmi┼č)
4-Esat Okumu┼č
5-Davutpa┼ča┬á (Davut Korkmaz):Be┼čir’in babas─▒ -Geldikten sonra ├žok ya┼čamad─▒.
6-Yakup:┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á (─░smail BatuÔÇÖnun babas─▒)
7-Hafuz Arif: R─▒za U├žar─▒’n─▒n a─čabeyi.
8-Demirci Nazmi (Nazmi ├ľzdemir)
9-Ferit Okumu┼č (Ahmet Ferit Okumu┼č)
10-?
11-?

***

Gerek ofisin verdi─či d├╝┼č├╝k fiyat, memurlar─▒n tutumu, hayvan vergilerindeki art─▒┼č, fiyatlar─▒n ├╝├ž kat artmas─▒ ve do─čal olarak t├╝ketim maddelerinin getiremeyi┼činin yaratt─▒─č─▒ yoklukÔÇŽ Bir yandan karneye ba─čl─▒ ekmek, a├žl─▒k di─čer yandan d├╝zg├╝n depolanamayan tah─▒llar─▒n milletin g├Âz├╝n├╝n ├Ân├╝nde ├ž├╝r├╝mesiÔÇŽ

B├╝t├╝n bunlar─▒n faturas─▒ ilk serbest se├žimde iktidara fatura edildi ve ku┼čaklar boyunca unutulmad─▒ÔÇŽ

Yap─▒lacak ┼čey yok muydu? Vard─▒ ama Atat├╝rk yoktu. Almanya 1941 y─▒l─▒nda Sovyetler Birli─čiÔÇÖne sald─▒r─▒nca silah alt─▒na al─▒nan bir milyon askerden bir k─▒sm─▒ terhis edilirdi.

1942 y─▒l─▒ ortalar─▒nda T├╝rk Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Almanlar─▒n s├╝ren sava┼č─▒ kaybedece─čini anlam─▒┼čt─▒.

1943 y─▒l─▒nda Almanlar Stalingrad Muharebesini kaybettiler. Sava┼č─▒ AlmanyaÔÇÖn─▒n kazanamayaca─č─▒ belli olunca mevcut askerin yar─▒s─▒ terhis edilip, ├╝retime kayd─▒r─▒labilirdi. Bu t├╝r uygulama ├žekilen s─▒k─▒nt─▒lar─▒ ├žok azalt─▒rd─▒.

B├╝y├╝k Taarruz ├Âncesi askerler ├ževre k├Âylerdeki tar─▒m i┼člerinde ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼člard─▒. Maalesef bu uygulama yap─▒lmad─▒. Askeri birliklerin ├ževresindeki k├Âylerde bile n├╝fus yetersizli─činden tar─▒m ve ziraat faaliyetleri aksad─▒.

Maalesef bunlar─▒ d├╝┼č├╝n├╝p uygulamaya sokacak bir Atat├╝rk yoktu.

Sava┼č s├╝rerken ├╝lkenin s─▒n─▒r ve s─▒n─▒ra yak─▒n b├Âlgelerinde baz─▒ camiler askeri ama├žlarla kullan─▒ld─▒. Kimisine m├╝himmat veya g─▒da depoland─▒. Kimisinde askerler bar─▒nd─▒r─▒ld─▒.

Sava┼č bittikten sonra ─░stiklal Harbi esnas─▒nda ─░ngiliz Muhipleri Derne─čini kuran Sait MollaÔÇÖn─▒n takip├žileri, AnadoluÔÇÖyu i┼čgal eden Yunan ordusu i├žin, ÔÇťBu ordu halifenin ordusudur, onlara yard─▒mc─▒ olun, Yunan ordusuna kar┼č─▒ koyanlar kafirdirÔÇŁ diyenlerin ├ž├Âmezleri bu konuyu Demokrat Partinin g├Âz yummas─▒yla cumhuriyet d├╝┼čmanl─▒─č─▒ olarak kulland─▒lar.

  • Ekrem Hayri PEKER

 

KAYNAKÇA:

  • Akk─▒l─▒├ž, Y─▒lmaz, BursaÔÇÖda Yak─▒n Zaman, Bursa-2006
  • Akku┼č, Mine, Bursa Halkevi ve Uluda─č Dergisi, Bursa-2011
  • Akkurt, B├╝lent, Bir Zamanlar BursaÔÇÖda, Bursa-1998
  • Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rkiyeÔÇÖnin D├╝zeni, ─░stanbul-1975
  • Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Tek Adam, ─░stanbul-Mart 2011
  • Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, ─░kinci Adam, ─░stanbul-Mart 2011
  • Bali, R─▒fat N. Toplumsal Bellek ve Varl─▒k Vergisi
  • Demira─č, Banu, Manolya A─čac─▒n─▒n K├Âkleri-D├╝n Bursa, ─░stanbul-2000
  • Kayra, Cahit, 38 Ku┼ča─č─▒, ─░stanbul-2012, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒-2011
  • Kayra, Cahit, Varl─▒k Vergisi, ─░stanbul-Ekim 2021
  • Okur, Ali, 1927-1950 Y─▒llar─▒ Aras─▒nda T├╝rkiye’de Radyo Yay─▒nc─▒l─▒─č─▒, Y├╝ksek Lisans Tezi, Ankara, 2019
  • Peker, Ekrem Hayri, 1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒nda BursaÔÇÖda K├╝lt├╝rel ve Sosyal De─či┼čim, Bursa-2022
  • Peker, Ekrem Hayri, BursaÔÇÖda Sinema, Ankara-2021
  • Uluskan, Seda Bay─▒nd─▒r, CHP Parti M├╝fetti┼čli─či ve Raporlarla Bursa Te┼čkilat─▒ (1936-1945), ─░stanbul-2020

Gazeteler-Dergiler

  • ANT
  • Hakimiyet Milletindir
  • Yeni ANT

Siteler

  • org
  • com
  • Vikipedia

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
  • YEN─░
Dersimiz ├çanakkale! Yalanlar ve Ger├žekler

Dersimiz ├çanakkale! Yalanlar ve Ger├žekler

Haber Merkezi, 21 Kas─▒m 2023
├çanakkale Sava┼č─▒ Yalanlar─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ Yalanlar─▒

Haber Merkezi, 7 Kas─▒m 2023
B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

Haber Merkezi, 1 Ekim 2023