─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Kurulu┼čunda Bursal─▒lar

─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Kurulu┼čunda Bursal─▒lar

  • G├╝ng├Âr ┼×ahin

─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, 1889 tarihinde Askeri T─▒bbiye ├Â─črencileri taraf─▒ndan ─░stanbulÔÇÖda ─░ttihad-─▒ Osmani Cemiyeti ad─▒yla kuruldu.[1] ┬áVatan ve H├╝rriyet Cemiyeti[2] Mustafa Kemal ve arkada┼člar─▒ taraf─▒ndan 1905 y─▒l─▒nda ┼×amÔÇÖda kuruldu. Mustafa Kemal (Atat├╝rk) taraf─▒ndan 1906 y─▒l─▒nda, bu Cemiyetin Selanik ┼čubesi a├ž─▒ld─▒ ve yine ayn─▒ y─▒l Selanik merkezli, Osmanl─▒ H├╝rriyet Cemiyeti kuruldu.[3] Me┼črutiyetin ilan─▒n─▒ sa─člayan onlarca gizli J├Ân T├╝rk cemiyetlerinden en ├Ânemlisi bu ├╝├ž cemiyettir. Biz bu yaz─▒m─▒zda, bu Cemiyetteki Bursal─▒lar ile BursaÔÇÖya yak─▒ndan ilgili olan kurucu baz─▒ ─░ttihat├ž─▒lar hakk─▒nda bilgi verece─čiz.

Ahmet R─▒za Bey

Bursal─▒ de─čildir ama BursaÔÇÖda okul m├╝d├╝rl├╝─č├╝ ve maarif m├╝d├╝rl├╝─č├╝ yapm─▒┼čt─▒r.[4] BursaÔÇÖda e─čitime getirmek istedi─či yeniliklerden dolay─▒ di─čer y├Âneticilerin engellemesiyle kar┼č─▒la┼čmas─▒ ├╝zerine, fikirlerini rahat├ža savunmak i├žin yurt d─▒┼č─▒na ├ž─▒kmaya karar verir. ├ľnce, 1889 y─▒l─▒nda Frans─▒z ─░htilalinin y├╝z├╝nc├╝ y─▒ld├Ân├╝m├╝ i├žin a├ž─▒lan sergiye, kendisini g├Ârevli olarak tayin ettirerek ParisÔÇÖe gider. ParisÔÇÖte memurluktan istifa ederek ─▒slahat yap─▒lmas─▒ konusundaki fikirlerini Padi┼čaha ├Ânermek i├žin raporlar yazar. Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin raporlar─▒ Padi┼čah taraf─▒ndan dikkate al─▒nmay─▒nca, yurtd─▒┼č─▒nda tek ba┼č─▒na muhalefet yapmay─▒ s├╝rd├╝r├╝r. ParisÔÇÖe ka├žan ─░ttihad-─▒ OsmaniÔÇÖnin ├╝yesi Doktor Naz─▒m BeyÔÇÖin ├Ânerisiyle 1894 y─▒l─▒nda ├Ârg├╝te kat─▒l─▒r. ─░ttihad-─▒ Osmani, ├Ânce bir ├Â─črenci ├Ârg├╝t├╝ olarak kurulmu┼čtur ve onun zaaflar─▒n─▒ ta┼č─▒yordu. Bu ├Ârg├╝t├╝n bir toplumsal tabana oturmas─▒, ─░mparatorluk i├žinde ve d─▒┼č─▒nda sayg─▒nl─▒k kazanmas─▒ Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin katk─▒lar─▒yla olu┼čmu┼čtur. Ahmet R─▒za Bey, ├Ârg├╝t├╝n ad─▒ndaki Osmani yerine pozitivist fikirlerinden m├╝lhem terakki kelimesini ilave ederek, ├Ârg├╝t ad─▒n─▒n ÔÇś─░ttihat ve TerakkiÔÇÖ olmas─▒nda isim babal─▒─č─▒ yapm─▒┼čt─▒. 1907 y─▒l─▒nda ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Paris hizbi ba┼čkan─▒ olarak Osmanl─▒ H├╝rriyet Cemiyeti ile birle┼čmede etkin rol ald─▒. Birle┼čen iki ├Ârg├╝t├╝n ad─▒n─▒, bu defa da Terakki ve ─░ttihat olarak koydu. Ahmet R─▒za Bey, Me┼črutiyetin ilan─▒na kadar ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Abd├╝lhamitÔÇÖe muhalefetinin en ├Ânemli fig├╝r├╝ olarak kald─▒. Me┼črutiyetten sonra Meclis Ba┼čkanl─▒─č─▒na getirildi. 1912 y─▒l─▒ndan sonra ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin liderleri ile anla┼čmazl─▒─ča d├╝┼čerek Ayan Meclisi ├╝yesi olunca da, Cemiyetinin uygulamalar─▒nda muhalefet yapt─▒.

Mehmet Tahir Bey

1906 y─▒l─▒nda Bursal─▒ Mehmet Tahir[5] Bey, binba┼č─▒ r├╝tbesi ile Selanik Askeri R├╝┼čtiyesi m├╝d├╝r├╝yd├╝. Mustafa Kemal, Vatan ve H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin Selanik ┼čubesi ├╝yeleri aras─▒nda g├Âsterir.[6] Tahir Bey, Osmanl─▒ H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin, ilk on kurucusuna ya┼č s─▒ras─▒na g├Âre, verilen numaraya g├Âre de 1 numaral─▒ ├╝ye idi. Tahir BeyÔÇÖin Melami tarikat─▒na mensup olmas─▒ ve sevilen ki┼čili─či dolay─▒s─▒ ile Melami tarikat─▒ mensubu ki┼čilerin de cemiyete girmesinde etkili olmu┼čtur. (Ramsaur, 1972: 113). H├╝rriyet Kahraman─▒ olarak g├Âr├╝len Enver Bey (Pa┼ča), Cemiyete ├╝yelik teklifini al─▒nca, ├Ânce Tahir BeyÔÇÖe dan─▒┼čm─▒┼č ve onun ├Ânerisiyle CemiyetÔÇÖe girmeyi kabul etmi┼čtir.[7]

Osmanl─▒ H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin kurucu ve ├╝yelerinin bir k─▒sm─▒, Makedonya Risorta Locas─▒na ve SelanikÔÇÖteki di─čer mason localar─▒na mensup olmalar─▒na kar┼č─▒n, Tahir Bey mason de─čildi.[8] Me┼črutiyetin ilan─▒ndan ├Ânce tayini ─░zmirÔÇÖe ├ž─▒km─▒┼č ve burada Selanikli Doktor Naz─▒m BeyÔÇÖle birlikte ─░zmir ├Ârg├╝t├╝n├╝ kurmu┼čtur. ─░zmirÔÇÖdeki ─░ttihat ve Terakki ├Ârg├╝t├╝n├╝n ba┼čar─▒s─▒ nedeniyle, Me┼črutiyetin ilan─▒nda, ayakland─▒rmay─▒ bast─▒rmak i├žin g├Ânderilen Nazilli Redif TaburuÔÇÖnun Me┼črutiyet├žilerden yana taraf de─či┼čtirmesine neden olmu┼čtur. Tahir Bey, Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonra Bursa milletvekili olarak meclise girmesine kar┼č─▒n, ─░ttihat ve Terakki ├Ârg├╝t├╝n├╝n ├žekirdek kadrosunda yer alamam─▒┼čt─▒r. Bunun nedeni Me┼črutiyetin ilan─▒nda, karar merkezi SelanikÔÇÖten uzakta ─░zmirÔÇÖde olmas─▒ m─▒d─▒r, yoksa kendisinin tercihi olarak entelekt├╝el ├žal─▒┼čmaya y├Ânelmesi midir bilinmez.

Hakk─▒ Baha Bey

1906 y─▒l─▒nda Hakk─▒ Baha (Pars)[9] Bey, m├╝laz─▒m─▒ evvel r├╝tbesi ile Selanik Askeri R├╝┼čtiyesiÔÇÖnde ├Â─čretmendir. Vatan ve H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin Selanik ┼čubesi; Hakk─▒ Baha BeyÔÇÖin SelanikÔÇÖteki evinde Mustafa Kemal, ├ľmer Naci, Mustafa Necip, H├╝srev Sami (K─▒z─▒ldo─čan) kat─▒l─▒m─▒yla kurulmu┼čtur. (K─▒z─▒ldo─čan, 1937: 619-625). Hakk─▒ Baha Bey, Mustafa Kemal ve ├ľmer NaciÔÇÖyle, Harp OkuluÔÇÖnda da bir gizli cemiyet kurmu┼člard─▒r.[10]

Hakk─▒ Baha Bey, Osmanl─▒ H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin ilk ok kurucusu aras─▒ndad─▒r. Kadim dostlar─▒ Tahir Bey ve ├ľmer Naci ile yine bu Cemiyette de birliktedir. Me┼črutiyetin ilan─▒nda Hakk─▒ Baha Bey; Tahir BeyÔÇÖin ka├žmas─▒ ile SelanikÔÇÖte Bursal─▒ kanat olarak tek ba┼č─▒na kal─▒r. Buna kar┼č─▒n─▒ ├Ârg├╝t i├žinde etkisini t├╝mden yitirmez. ├ľrne─čin Mustafa Kemal (Atat├╝rk), 13 Ekim 1907 tarihinde ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti ad─▒n─▒ alan H├╝rriyet CemiyetÔÇÖine, Hakk─▒ Baha BeyÔÇÖin evinde giri┼č t├Âreni yap─▒larak kat─▒lm─▒┼čt─▒r.[11] Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonra, ara se├žimde Ertu─črul Sanca─č─▒ÔÇÖndan milletvekili se├žilmesine kar┼č─▒n 1912 y─▒l─▒nda meclisin feshi ├╝zerine bu g├Ârevi ├╝├ž ay s├╝rm├╝┼čt├╝r.

Hakk─▒ Baha Bey de, di─čer Bursal─▒ liderler gibi ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin ├žekirdek kadrosunda yer almam─▒┼čt─▒r. Hakk─▒ Baha BeyÔÇÖin babas─▒n─▒ ve onun ├Âl├╝m├╝nden sonra da a─čabeyi Mehmet Baha BeyÔÇÖin, Ahmet Baba Efendi Tekkesi ┼čeyhli─či yapmas─▒[12] nedeniyle mi kendisini kenara ├žekti bilinmez. Belki de, ├žok ac─▒mas─▒z ve hareketli olan siyasi ya┼čam yerine bilin├žli olarak entelekt├╝el ├žal─▒┼čmas─▒ ye─člemi┼čti..

├ľmer Naci Bey

├ľmer NaciÔÇÖnin BursaÔÇÖda do─čdu─ču da rivayet edilmektedir.[13] I┼č─▒klar Askeri LisesiÔÇÖnde okumu┼č, BursaÔÇÖda k├Âkl├╝ arkada┼čl─▒klar─▒ ve dostluklar─▒ vard─▒.[14] 1906 y─▒l─▒nda m├╝laz─▒m─▒evvel r├╝tbesi ile SelanikÔÇÖte Makedonya Islahat memuru olan ─░talyan generalinin yaveridir. Vatan ve H├╝rriyet Cemiyeti Selanik ┼čubesi ve Osmanl─▒ H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin kurucular─▒ aras─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. Me┼črutiyet ├Âncesinde SelanikÔÇÖte Hakk─▒ Baha BeyÔÇÖle birlikte ├že┼čitli dergilerde yaz─▒lar yazm─▒┼čt─▒r. Y├Ânetim taraf─▒ndan izlenmesi ├╝zerine ParisÔÇÖe ka├žm─▒┼čt─▒r. Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin Paris grubuyla Osmanl─▒ H├╝rriyet Cemiyeti aras─▒ndaki ilk temas─▒ o sa─člam─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ H├╝rriyet Cemiyeti Paris grubunun birle┼čmesinde etkin rol oynam─▒┼čt─▒r.[15] ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin ├žekirdek kadrosunda yer alm─▒┼čt─▒r. ─░ttihat├ž─▒lar─▒n ├╝nl├╝ hatibidir. Ya┼čam─▒ tipik bir ─░ttihat├ž─▒ ya┼čam─▒d─▒r. ─░ranÔÇÖda ihtilale kar─▒┼čmak, 31 MartÔÇÖta Hareket OrdusuÔÇÖnda g├Ârev almak, Trablusgarp Sava┼č─▒ÔÇÖnda g├Ân├╝ll├╝k, Bab─▒ali Bask─▒n─▒ÔÇÖndan hatiplik, Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖda y├Âneticilik gibi ya┼čam─▒ bir eylem adam─▒ olarak ge├žmi┼čtir. ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnde 1909, 1910, 1911 y─▒llar─▒nda merkez-i umumi se├žilmi┼čtir. K─▒rklareli milletvekilli─či yapm─▒┼čt─▒r (1912). D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda, ─░ran cephesinde hastal─▒ktan ├Âlm├╝┼čt├╝r.

Sonu├ž olarak; Vatan ve H├╝rriyet Cemiyeti Selanik ┼čubesinin, Osmanl─▒ H├╝rriyet Cemiyetinden ├Ânce kuruldu─ču (Z├╝rcher, a.g.e., s.71), fakat ni├žin Osmanl─▒ H├╝rriyet Cemiyetinin oynad─▒─č─▒ belirgin rol├╝ oynayamad─▒─č─▒n─▒ ve kapand─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klamak i├žin Cemiyetin kurucular─▒na bakmak gerekir. Her iki cemiyeti birbiri ile ili┼čkili k─▒lan ├╝├ž ortak ki┼či vard─▒r. Bunlar Bursal─▒ Mehmet Tahir Bey, Hakk─▒ Baha (Pars) Bey, ├ľmer Naci BeyÔÇÖdir. Bu ki┼čilerin ortak ├Âzellikleri Bursal─▒ veya Bursa ili┼čkili olmalar─▒d─▒r. Bu ├╝├ž ki┼či, Vatan ve H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin Selanik ┼×ubesini kapatarak Osmanl─▒ H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖne kat─▒lmaya karar vermi┼člerdir. Bu karar─▒n neden ve nas─▒l al─▒nd─▒─č─▒ konusunda kesin bir bilgimiz yoktur. Di─čer yandan ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin ├Ârg├╝tlenmesi i├žinde Bekta┼či ve Melamilik tarikatlar─▒n─▒n etkisi, eksiden beri ├╝zerinde durulmu┼č bir konudur. (Ramsaur, 1972: 129-133). Ancak burada dikkati ├žeken Hakk─▒ Baha BeyÔÇÖin ve ailesinin Nak┼čibendi Tarikat─▒na mensup olmas─▒d─▒r. Bu durumu, ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti ├Ârg├╝tlenmesi i├žinde sadece Bekta┼či ve Melami tarikatlar─▒n─▒n yer almad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.

  • May─▒s 2019ÔÇÖda kaybetti─čimiz G├╝ng├Âr ┼×ahinÔÇÖin an─▒s─▒na
  • Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒/ May─▒s 2004 Say─▒:5

D─░PNOTLAR

[1] Bu ├Ârg├╝t├╝n kurucular─▒ aras─▒nda Bursal─▒ ile do─črudan ilgili ki┼či yoktur. ─░brahim Temo, ─░ttihat ve Terakki An─▒lar─▒m, ─░stanbul, 200, s.13-18, Cevri, ─░nk─▒lab Ni├žin ve Nas─▒l oldu, ─░zmir, 1994 s. 48-49 M. ┼×├╝kr├╝ Hanio─člu, Osmanl─▒ ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti ve J├Ân T├╝rkl├╝k (1889-1902), ─░stanbul 1985?, s.173-176, E.E. Ramsaur, J├Ân T├╝rkler ve 1908 ─░htilali, ─░stanbul 1972, s.31-32

[2] Kurucular─▒, Bursal─▒ Mehmet Tahir, ├ľmer Naci, Hakk─▒ Baha (Pars), ─░smail Mahir, Mustafa Necip, H├╝srev Sami (K─▒z─▒ldo─čan) bk. Ahmet Emin, ÔÇśBMM Reisi Ba┼čkumandan Mustafa Kemal ile M├╝lakatÔÇÖ Vakit 10 Ocak 1922 Afet ─░nan, ÔÇśVatan ve H├╝rriyetÔÇÖ TTK, Belleten, say─▒: 2, (1937), s 289-298, Afet ─░nan, ÔÇśMukaddes TabancaÔÇÖ, TTK, Belleten, say─▒: 3-4, (1937), 605-616, H├╝srev Sami K─▒z─▒ldo─čan, ÔÇśVatan ve H├╝rriyet=─░ttihat ve TerakkiÔÇÖ, TTK, Belleten: say─▒: 3-4, (19327), s.619-625, Erik Jan Z├╝rcher, Milli M├╝cadelede ─░ttihat├ž─▒l─▒k, ─░stanbul, s. 69-72

[3] Kurucular─▒ Bursal─▒ Mehmet Tahir, Hakk─▒ Baha (Pars), ├ľmer Naci, Kaz─▒m Nami (Duru), Mehmet Talat, Mithat ┼×├╝kr├╝ (Bleda) Rahmi (Arslan), Edip Servet (T├Âr), Naki (Y├╝ke├Âk), ─░smail Canpolat, bk. Tar─▒k Zafer Tunaya, T├╝rkiyeÔÇÖde Siyasal Partiler, C.I, ─░stanbul, 1984, s21-22, Ahmet Bedevi Kuran, ─░nk─▒lab Tarihimiz ve ─░ttihat ve Terakki, ─░stanbul 1948, s.243 Kaz─▒m Nabi Duru, ─░ttihat ve Terakki Hat─▒ralar─▒m, ─░stanbul, 1957, s.13, Kaz─▒m Karabekir, ─░ttihat ve Terakki, ─░stanbul 1982, Tevfik ├çavdar, ─░ttihat ve Terakki, ─░stanbul 1991, E.J. Z├╝rcher, a.g.e, 73-75

[4] Ahmet R─▒za (1859-1930) Hak─▒nda bk. ┼×erif Mardin, J├Ân T├╝rklerin Siyasi Fikirleri, ─░stanbul, 1983, s.129-162 An─▒lar─▒ i├žin bk. Ahmet R─▒za, Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin An─▒lar─▒, ─░stanbul, 1988, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin toplumsal geli┼čmesi ve de─či┼čimi i├žin e─čitimi en ├Ânemli fakt├Âr olarak g├Âr├╝yordu. Celal Bayar, Ahmet R─▒za Bey i├žin ParisÔÇÖe ka├žt─▒─č─▒n─▒ yaz─▒yorsa o da do─čru de─čildir. Celal BayarÔÇÖ─▒n J├Ân T├╝rklere ilgisi art─▒ran ve ─░ttihat├ž─▒ olmas─▒n─▒ yol a├žan olay da Ahmet R─▒za Beyle ili┼čkilidir. ÔÇśÔÇś1906 y─▒l─▒nda Bursa Maarif muhasebecisi ┼×├╝kr├╝ Bey;┬á Bursa Maarif m├╝d├╝r├╝ iken, Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖe hediye etti─či kendi foto─čraf─▒n─▒ saklamas─▒ ├╝zerine tutuklanmas─▒ olay─▒.ÔÇÖÔÇÖ Celal Bayar, Ben de Yazd─▒m, C.I. ─░stanbul 1997, s.131-132

[5] Mehmet Tahir Bey (1861-1924) BursaÔÇÖda do─čdu. ├ťsk├╝darl─▒ Mehmet Tahir Beyin torunu R─▒fat BeyÔÇÖin o─čludur. Babas─▒ R─▒fat Bey, BursaÔÇÖda g├Ârev yapan Ali SuaviÔÇÖnin yak─▒n dostudur 19981 y─▒l─▒nda Harp Okulunu bitirdi. Harp okulunda okurken tasavvufa ilgi duydu. Halvetiye ve R─▒faiye ┼čeyhlerinden Kemalettin EfendiÔÇÖye ba─čland─▒. ├çok say─▒da bas─▒l─▒ ve bas─▒lmam─▒┼č eseri vard─▒r.

[6] “Bu esnada mektep m├╝d├╝r├╝ Tahir Bey, Hoca ─░smail (Mahir) Efendi, ├ľmer Naci, H├╝srev Sami, Hakk─▒ Baha gibi arkada┼člarla ÔÇŽ ┼čubesini tesis ettim.ÔÇÖÔÇÖ (Ahmet Emin, 1922) Z├╝rcher ÔÇť(Tahir Bey) ya┼čl─▒ ve y├╝ksek r├╝tbeli olduklar─▒ i├žin grubun aktif ├╝yeleri de─čil bir ├že┼čit ┼čeref ├╝yeleri durumundayd─▒larÔÇÖÔÇÖ Z├╝rcher, a.g.e. s.70, H├╝srev Sami (K─▒z─▒ldo─čan) ise Tahir BeyÔÇÖi kuruculardan g├Âstermez. H├╝srev Sami BeyÔÇÖin Hakk─▒ Baha┬á (Pars) BeyÔÇÖin evinde yap─▒lan toplant─▒ya kat─▒lmam─▒┼č olmas─▒ kurucular─▒, ilk toplant─▒ya kat─▒lanlar olarak g├Âstermesinden kaynaklanabilir. (K─▒z─▒ldo─čan, 1937: 619-625)

[7] H. Erdo─čan Cengiz, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar, ─░stanbul 1991, s. 58

[8] H├╝rriyet Cemiyeti ile masonlu─čun ili┼čkisinin varl─▒─č─▒ bilinmektedir. Makedonya Rizorta loncas─▒ ├╝yelerinin listesi i├žin Angelo Lacovella, G├Ânye ve Hilal, ─░stanbul 1999, s. 57-62. Tahir Bey, Hakk─▒ Baha Bey bu listede yoktur. ├ľmer Naci, adl─▒ bir ki┼činin 10.12.1910 tekris olmu┼č oldu─ču kayd─▒ varsa da anca do─čum yeri, do─čum tarihi, mesle─či a├ž─▒s─▒ndan bunun ba┼čka bir ki┼či olmas─▒ muhtemeldir. (Lacovella, 1999:57; Hayrullah ├ľrs, S├╝ha Umur, Baz─▒ Me┼čhur Masonlar, ─░stanbul 1996, s.23)┬á Ahmet R─▒za Bey├«n mason oldu─čunu yaz─▒yorsa da yanl─▒┼čt─▒r. Neden mason olmad─▒─č─▒ ve olamayaca─č─▒ hakk─▒ndaki bir mektubu i├žin (Hanio─člu, 1985: 144-147) mason olmad─▒─č─▒ i├žin bk. (Ramsuar, 1972: 127)

[9] Hakk─▒ Baha Pars (1879-2942) baz─▒ kaynaklarda ad─▒n─▒n ─░smail Hakk─▒ oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Gerek Vatan ve H├╝rriyet gerekse H├╝rriyet CemiyetiÔÇÖnin kurucusu oldu─čunu b├╝t├╝n kaynaklar ittifak i├žindedir. II. Murat d├Âneminde Pars Bey (Bedrettin Mahmut) kadar ├ž─▒kan k├Âkl├╝ bir aile mensubudur. Babas─▒ Baha Efendi, A─čabeyi Mehmet Baha ve karde┼či Muhittin Baha Bey son d├Ânem BursaÔÇÖda yeti┼čmi┼č ├Ânemli simalard─▒r. ├ľmer Naci ile I┼č─▒klar Askeri LisesiÔÇÖnde ve Mustafa Kemal (Atat├╝rk) Harp OkuluÔÇÖndan s─▒n─▒f arkada┼č─▒d─▒r. Me┼črutiyetin ilan─▒ndan ├Ânce SelanikÔÇÖte ├že┼čitli dergilerde yaz─▒lar yazm─▒┼čt─▒r. Ya┼čam─▒ ve eserleri hakk─▒nda bk. Abd├╝lkadir Karahan, Vedide Baha Pars, Hakk─▒ Baha Pars, ─░zmir, 1943; Raif Kaplano─člu, Bursal─▒ ┼×air ve Yazar ve ├ťnl├╝ler Ansiklopedisi, ─░stanbul, 1988, 257-528)

[10] ÔÇśÔÇśMuhittin Baha ParsÔÇÖ─▒n a─čabeyi ─░smail Hakk─▒ ile ├ľmer Naci ve birka├ž arkada┼č daha vard─▒. ─░smail Hakk─▒ ┼čairdir ve g├╝zel yaz─▒ yaz─▒yordu. Fikirlerimizi, toplam─▒n─▒ binleri a┼čan Harp Okulu ├Â─črencilerine a┼č─▒lamak i├žin s─▒n─▒fta el yaz─▒s─▒ ile bir dergi ├ž─▒karmaya karar verdik. Bu g├Ârevi ba┼čta Mustafa Kemal olmak ├╝zere ├ľmer Naci ile ─░smail Hakk─▒ ÔÇŽÔÇÖÔÇÖ (Ali Fuat Cebesoy, S─▒n─▒f Arkada┼č─▒m Atat├╝rk, ─░stanbul, 1967, s.34)

[11] Hakk─▒ Baha, Gen├ž ┼×iirleri ve Gen├žlik ┼×iirleri, ─░zmir, 1931, s.56-60

[12] Mehmet ┼×emseddin, Bursa Derg├óhlar─▒: Yadigari ┼×emsi, Bursa, 1997, s. 237-248; Hakk─▒ Baha Beyin ailesi J├Ân T├╝rkler ve siyasetle ilgilidir. Bk. Mehmet ┼×emseddin: babas─▒ Baha Efendi ÔÇśÔÇśZiya ve E┼čref Pa┼ča ile daha bir erbab-─▒ fazl ├╝ kemaldenÔÇŽÔÇÖÔÇÖ Yadigari ┼×emsi, s.244 A─čabeyi Mehmet Baha Bey i├žin ÔÇśÔÇśmemleketimizin menafin m├╝tallik mecalisde bulunduklar─▒ÔÇÖÔÇÖ s. 248. Karde┼či Muhittin Baha Pars uzun zaman Bursa milletvekilli─či yapm─▒┼čt─▒r.

[13] ├ľmer Naci (1880-1916) BursaÔÇÖda do─čum rivayeti i├žin bk. Fethi Teveto─člu, ├ľmer Naci, ─░stanbul, 1973, s.11 Genel kabul g├Âren g├Âr├╝┼č olarak, do─čum yeri, annesi ve babas─▒ da kesinlikle belli de─čildir. Bebekken evlatl─▒k al─▒nm─▒┼č, babas─▒n─▒n Bursa Deftardarl─▒─č─▒ÔÇÖna atanmas─▒ ├╝zerine BursaÔÇÖya gelmi┼č I┼č─▒klar Askeri lisesinde sonra s├╝rg├╝n olarak Manast─▒r Askeri LisesiÔÇÖnde okumu┼č, Harp OkuluÔÇÖnu bitirmi┼čtir (├ľmer Naci hakk─▒nda genel bilgi i├žin bk. Teveto─člu, 1972)

[14] Celal Bayar, ÔÇśÔÇś├ľmer NaciÔÇÖyi severdim, yak─▒n arkada┼č olmu┼čtukÔÇÖÔÇÖ, (Celal Bayar, 1997: 225) ÔÇśÔÇś1911ÔÇÖden sonra BursaÔÇÖda s─▒k s─▒k g├Âr├╝┼č├╝rd├╝k. Orada ─░ttihat ve Terakki mekteblerini idare ediyordum. Naci, BursaÔÇÖy─▒ ├žok severdi. F─▒rsat bulduk├ža buraya gelir ve en ziyade bana (Necip Necati) inerdiÔÇŽ BursaÔÇÖy─▒ sevmesi gayet tabiidirÔÇŽÔÇÖÔÇÖ (Teveto─člu, 1973: 10-11)┬á ÔÇśÔÇś├ľmer NaciÔÇÖnin kay─▒npederi Binba┼č─▒ Mehmet Ali BeyÔÇÖin BursaÔÇÖda bir gayr─▒menkul alma ├Âyk├╝s├╝ i├žin bk (Teveto─člu, 1973: 138-139) Hakk─▒ Baha BeyÔÇÖle I┼č─▒klar Askeri LisesiÔÇÖnden ba┼člayan dostluklar─▒ Pars ailesinin di─čer fertleri Mehmet Baha Pars ve Muhittin Baha Pars ile dostluklar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.

[15] (E. Aydo─čan, ─░. Eyy├╝po─člu, Bahaeddin ┼×akir BeyÔÇÖin B─▒rakt─▒─č─▒ Vesikalara G├Âre ─░ttihat ve Terakki, Ankara 2004, s. 274-275) ├ľmer Naci, Rahmi BeyÔÇÖle tart─▒┼čmas─▒ ├╝zerine ParisÔÇÖe ka├žt─▒─č─▒ bilgisi yanl─▒┼čt─▒r.

984 Toplam, 12 okuma bug├╝n

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒