Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo
  • 10 Ekim 2020 Cumartesi
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri Peker /

Kimler gelip ge├žti BursaÔÇÖdan? AnibalÔÇÖdan tutun SezarÔÇÖa kadar. Nice h├╝k├╝mdarlar, nice beyler, nice pa┼čalar, nice mollalar, vezirler, ┼čeyh├╝lislamlar. Nice seyyah─▒n-yazar─▒n yolu BursaÔÇÖya d├╝┼čt├╝.┬á Bunlar─▒n kimisi k─▒sa s├╝re BursaÔÇÖda kald─▒, kimisi uzun s├╝re. Kimisi ├Âmr├╝n├╝ BursaÔÇÖda tamamlad─▒.

─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖni kuran idealist devrimci ─░brahim TemoÔÇÖnun yolu iki kez BursaÔÇÖya d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Ziyaretlerinden birinde Bal─▒kesirÔÇÖe de gitmi┼čtir.

Osmanl─▒c─▒l─▒k idealine inanm─▒┼č bir ayd─▒n olan Temo, cemiyetin kurulu┼čundan alt─▒ y─▒l sonra II. Abd├╝lhamidÔÇÖin bask─▒s─▒ndan ka├ž─▒p RomanyaÔÇÖya gitmi┼č; orada J├Ân T├╝rk hareketinin Rumeli te┼čkilat─▒n─▒ kurmu┼čtur. Me┼črutiyet ├Âncesinde RomanyaÔÇÖda J├Ân T├╝rk hareketini yaymaya ├žal─▒┼č─▒rken ├╝lkedeki Arnavut ├Ârg├╝tlerini Ba┼čkim ad─▒ alt─▒nda birle┼čtirdi. Me┼črutiyetÔÇÖin ilan─▒ndan sonra ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde ise kurulu┼č hedefinden uzakla┼čt─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ ─░ttihat y├Ânetimine kar┼č─▒ Osmanl─▒ Demokrat F─▒rkas─▒n─▒ kurarak muhalefet etti ve nihayet 1911ÔÇÖde bir daha d├Ânmemek ├╝zere RomanyaÔÇÖya yerle┼čti

─░brahim Temo

─░brahim Temo, 22 Mart 1865ÔÇÖte Manast─▒r vil├óyeti Ohri kazas─▒n─▒n Struga kasabas─▒nda do─čdu. As─▒l ad─▒ ─░br├óhim Edhem olup babas─▒, t├╝ccar Murad BeyÔÇÖdir. Daha sonra soyad─▒ haline gelen Temo lakab─▒ kendisine arkada┼člar─▒ taraf─▒ndan tak─▒lm─▒┼čt─▒r. Arnavut as─▒ll─▒ Osmanl─▒ siyaset├ži, doktor. Hem Osmanl─▒ÔÇÖda hem ArnavutlukÔÇÖta hem de RomanyaÔÇÖda siyasi ve t─▒bbi faaliyetlerde bulunmu┼č ├Ânemli bir siyas├« ki┼čiliktir.

─░br├óhim Edhem ilk tahsilini strugaÔÇÖda yapt─▒. T├╝rk├že, biraz Frans─▒zca ve Arap├ža ├Â─črendikten sonra ─░stanbulÔÇÖa gitti (1884). ─░ki y─▒l Ah─▒rkap─▒ÔÇÖdaki T─▒p ─░dadisinde, ├╝├ž y─▒l da Kuleli Askeri T─▒bbiye ─░dadisinde okudu, ard─▒ndan Mekteb-i T─▒bbiyye-i ┼×├óhaneÔÇÖye kaydoldu (1888).

├ľ─črencilik y─▒llar─▒nda ─░stanbulÔÇÖda gizli faaliyet g├Âsteren Arnavut gruplar─▒yla temasa ge├žti. ┼×emseddin Sami ve Naim Fra┼č─▒ri gibi Arnavut liderlerin yan─▒ s─▒ra MakedonyaÔÇÖda Arnavutlarla beraber Yunan aleyhtar─▒ propaganda yapan Ko├žo-Ulah (Aromenis) hareketi liderlerinden Apostol Margarit ile de ba─člant─▒ kurdu. Mekteb-i T─▒bbiye ├ževresinde yayg─▒n olan Darwinist ve biyolojik materyalist hareketlerden ve y├Ânetim aleyhtar─▒ cereyandan etkilenen Temo, daha geni┼č siyas├« ├Ârg├╝tlenme hareketlerinde ├Ânemli rol oynad─▒.

─░brahim Temo, kendisi gibi Mekteb-i T─▒bbiyede ├Â─črenci olan arkada┼člar─▒ Diyarbak─▒rl─▒ ─░shak S├╝k├╗t├«, ├çerkez Mehmed Re┼čid ve Arapkirli Abdullah Cevdet ile birlikte gizli ─░ttih├ód-─▒ Osm├ón├« CemiyetiÔÇÖni kurdu (May─▒s 1889). Daha sonra Osmanl─▒ ─░ttihat ve Terakk├« Cemiyeti ad─▒n─▒ alacak olan bu cemiyetin bir numaral─▒ ├╝yesi oldu. Mekteb-i T─▒bbiyede ders programlar─▒n─▒ protesto i├žin ger├žekle┼čtirilen ├Â─črenci direni┼čine ├Ânc├╝l├╝k etti. ─░brahim Temo, cemiyetin kurulu┼čunu ┼č├Âyle anlat─▒r: ─░brahim TemoÔÇÖnun a─čz─▒ndan ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin kurulu┼č ├Âyk├╝s├╝ ┼č├Âyle: ÔÇťSarayburnuÔÇÖnda, eski mektebi t─▒bbiyei askeriyede bir teneff├╝s saati esnas─▒nda Hilali Ahmer barakalar─▒ kar┼č─▒s─▒ndaki a─ča├žlar alt─▒nda elimde kitap dola┼č─▒rken, ─░shak Suk├╗ti yan─▒ma sokuldu, yeni bir ┼čeyler olup olmad─▒─č─▒n─▒ sordu.
Ben- Gel arkada┼č, d├╝┼č├╝nd├╝klerimi sana biraz anlatay─▒m. Aziz vatan─▒n bug├╝nk├╝ durumu ve idare tarz─▒yla yok olup gidece─čini biliyoruz. Bu hususta her vakit heman her serbest saatlerimizde birbirimizle dertle┼čip duruyoruz; fakat bu tehlikenin giderilmesi i├žin bir ├žare d├╝┼č├╝n├╝p bulam─▒yoruz. Bence b├Âyle kuru m├╝lahazalar ve m├╝talealarda dert yanaca─č─▒m─▒za, faaliyet ge├žmek laz─▒md─▒r.
─░shak- Ne gibi faaliyete?
Ben- Bir cemiyet halinde ├žal─▒┼čmakla.
─░shak- G├╝zel ama sen kime itimat edip te b├Âyle tehlikeli bir i┼če te┼čebb├╝s etmemizi d├╝┼č├╝n├╝yorsun?
Ben- Evvela sen, bir; (Ko─ču┼čtan ├ž─▒k─▒p bize do─čru gelen yamal─▒ suratl─▒) Mehmed Re┼čidÔÇÖi g├Âstererek, bu da iki, olduk ├╝├ž.┬á ─░┼čte cemiyet ba┼člad─▒ demektir!
Mehmed Re┼čidÔÇÖi i┼čaret ettik yan─▒m─▒za ├ža─č─▒rd─▒k. Fikrimizi a├žt─▒k. Bu s─▒ra, o zamanlar sofu olan Abdullah Cevdet ikindi namaz─▒n─▒ k─▒larak mektebin camisinden ├ž─▒k─▒p yan─▒m─▒za gelince: al─▒n─▒z bir de d├Ârd├╝nc├╝ dedim.
Mehmed Resid- Karde┼čim, teklifinize itiraz de─čil, te┼čekk├╝r ederim. Lakin t─▒bbiyeli bu d├Ârt gen├ž ne yapabilir? Koca bir gizli cemiyet nas─▒l te┼čekk├╝l edebilir? Bu koca ┼čeytani istidatla nas─▒l bo─ču┼čabiliriz? Hayal ile u─čra┼čmayal─▒m; bunun ba┼čka bir yolunu bulal─▒m, dedi.

Mehmet Re┼čit

Ben-Arkada┼člar, T├╝rkiyemizin ba┼č─▒na bel├ó kesilerek, Yunanistan─▒n ─░stiklalini kazand─▒ran “Etniki Eterya” komitesini te┼čkil edenler kimlerdi bilir misiniz? Rusyan─▒n Odessa ┼čehrinde, ticaretle me┼čgul bir meyhaneci ve bir bakkal ├ž─▒ra─č─▒ ile amcas─▒ zengin bir t├╝ccar─▒n ye─čeni ├╝├ž rum ├ž─▒ra─č─▒ idi. Tek├óm├╝l etmemi┼č bu cahil gen├žler pek az zaman i├žinde buna, bu b├╝y├╝k emellerine k─▒sa zamanda muvaffak olduklar─▒ halde, bizim gibi y├╝ksek tahsil g├Ârm├╝┼č, d├╝nyan─▒n iyisini g├Âr├╝p ├ž─▒km─▒┼č d├Ârt t─▒bbiyeli ni├žin muvaffak olamas─▒nlarÔÇŽ D├Ârt el birbirine kavu┼čtu. Bu ahdi misak 1305 (1889) senesi bir may─▒s g├╝n├╝ne tesad├╝f etmi┼č ve cemiyet kurulmu┼čtur. (─░ttihad ve Terakki An─▒lar─▒, s, 13-14-15)

Temo, bir yandan da pop├╝ler dergilerden Musavver CihanÔÇÖda makaleler yay─▒mlad─▒. Yaz tatilini ge├žirmek ├╝zere gitti─či OhriÔÇÖde bir ihbar ├╝zerine tutuklanarak ─░stanbulÔÇÖa getirildi. Y─▒ld─▒z Saray─▒ÔÇÖnda ├Âzel bir komisyon taraf─▒ndan sorguland─▒ktan sonra (17 Temmuz 1890) serbest b─▒rak─▒ld─▒. Y├╝zba┼č─▒ r├╝tbesiyle Mekteb-i T─▒bbiyeden mezun olup (1892) Haydarpa┼ča HastanesiÔÇÖnde g├Âz hastal─▒klar─▒ ihtisas─▒na ba┼člad─▒ (1893).

Padi┼čah─▒ hicveden ┼čiiri bir t─▒bbiye talebesi ├╝zerinde ele ge├žince baz─▒ arkada┼člar─▒yla birlikte tutuklanarak divan─▒ harbe sevk edildi (1894). G├╝nlerce sorguya ├žekildi; nihayet divan─▒ harp ba┼čkan─▒ Arnavut R─▒za Pa┼čaÔÇÖn─▒n yard─▒m─▒ ile serbest b─▒rak─▒ld─▒. ├çok ge├žmeden h├ókimler ve subaylar aras─▒nda tutuklamalar yeniden ba┼člay─▒nca ─░brahim Temo da Tophane K─▒┼člas─▒ÔÇÖna g├Ât├╝r├╝ld├╝; ancak sorguya ├žekildikten sonra tekrar serbest b─▒rak─▒ld─▒.

─░ttihad-─▒ Osmani 1894 y─▒l─▒ndan sonra artan eylemlerinin ├žo─čunda TemoÔÇÖnun rol├╝ vard─▒r. Ermenilerin 30 Eyl├╝l 1895ÔÇÖte ba┼člatt─▒klar─▒ ve M├╝sl├╝manlarla kanl─▒ ├žat─▒┼čmalara varan B├ób─▒├óli y├╝r├╝y├╝┼č├╝ sonras─▒nda ─░shak S├╝k├╗t├« ve ─░smail ─░brahimÔÇÖle birlikte 5 Ekim 1895ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖda da─č─▒t─▒lan beyannameyi haz─▒rlad─▒. ─░lk defa cemiyetin imzas─▒yla yay─▒mlanan bu beyannamede, M├╝sl├╝manlarla T├╝rklere ├ža─čr─▒da bulunularak Ermenilerin B├ób─▒├óliÔÇÖyi basmaya kadar varan davran─▒┼člar─▒n─▒n istibdat rejiminden kaynakland─▒─č─▒, T├╝rklerin de b├╝t├╝n Osmanl─▒lar gibi m├╝stebit idareden ─▒slahat ve h├╝rriyet istedikleri, cemiyetin bu maksat i├žin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒, M├╝sl├╝manlar─▒n Ermenileri cezaland─▒rma yerine istibdad─▒n merkezi olarak g├Âsterilen B├ób─▒├óliÔÇÖyi, ┼čeyh├╝lisl├óm kona─č─▒n─▒ ve Y─▒ld─▒z Saray─▒ÔÇÖn─▒ basmalar─▒ gerekti─či ifade edilmekteydi. B├Âylece M├╝sl├╝manlar─▒n da h├╝rriyete ├ó┼č─▒k ve l├óy─▒k olduklar─▒ meden├« d├╝nyaya g├Âsterilecekti.

Bu bildirinin saray─▒ tel├ó┼čland─▒rd─▒─č─▒ bir s─▒rada yabanc─▒lar─▒n dikkatlerini de bu harekete ├žekmek i├žin yine TemoÔÇÖnun gayretleriyle Frans─▒zca kaleme al─▒nan bir a├ž─▒k mektup b├╝y├╝k devletlere ve saraya g├Ânderildi. H├╝k├╝met bu geli┼čmeler ├╝zerine ┼č├╝pheli g├Ârd├╝─č├╝ kimseleri tutuklamaya ba┼člad─▒. ─░brahim Temo da Be┼čikta┼č KarakoluÔÇÖna g├Ât├╝r├╝lerek Yedisekiz Hasan Pa┼ča ba┼čkanl─▒─č─▒nda olu┼čturulan bir heyet taraf─▒ndan sorguya ├žekildi. ─░ki hafta s├╝ren sorgulama s─▒ras─▒nda bir su├ž bulunmad─▒─č─▒ndan serbest b─▒rak─▒ld─▒.

G├Âreve ba┼člad─▒ktan sonra 3 kez daha tutukland─▒ ve son tutuklanmas─▒ndan sonra AnadoluÔÇÖya s├╝rg├╝n edilince di─čer bir├žok J├Ân T├╝rk ayd─▒n─▒ gibi ├╝lkeyi terk etmeye karar verdi.

Ko├žo-Ulah hareketi ├╝yelerinin yard─▒m─▒yla ÔÇťMet├ęorÔÇŁ adl─▒ bir Rumen gemisine gizlice binerek K├ÂstenceÔÇÖye gitti; oradan B├╝kre┼čÔÇÖe ge├žti. Bir y─▒l s├╝reyle B├╝kre┼č hastanelerinde ├žal─▒┼č─▒p RomanyaÔÇÖda doktorluk yapabilmek i├žin girdi─či imtihanlar─▒ kazand─▒ktan sonra T├╝rk n├╝fusunun yo─čunlukta bulundu─ču DobrucaÔÇÖn─▒n Mecidiye kasabas─▒nda doktorlu─ča ba┼člad─▒ (Aral─▒k 1896)

1898 y─▒l─▒nda ├Ârg├╝t├╝n ArnavutlukÔÇÖtaki kollar─▒n─▒n kurulmas─▒nda da katk─▒da bulundu; Paris, Cenevre ve Kahire ┼čubeleri ile s├╝rekli temas halinde oldu. MecidiyeÔÇÖdeki evi J├Ân T├╝rklerin s─▒─č─▒na─č─▒ haline geldi; s─▒─č─▒nanlar─▒ civar k├Âylerde saklay─▒p sonra Paris veya CenevreÔÇÖye ge├žmelerine yard─▒mc─▒ oldu.

─░br├óhim Temo, RomanyaÔÇÖda bulundu─ču s─▒rada da politika ile olan ili┼čkisini s├╝rd├╝rd├╝. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin B├╝kre┼č sefaretinde g├Ârevli ┼×efik ve Alfred R├╝stem beylerin yard─▒m─▒yla Hareket adl─▒ bir ris├óle bast─▒rarak da─č─▒tt─▒. Doksan ├╝├ž sayfadan olu┼čan, II. Abd├╝lhamid d├Âneminde u─čran─▒lan kay─▒plara dikkat ├žekti─či bu bro┼č├╝r├╝ gizlice ─░stanbul, ─░zmir, Selanik, TrabzonÔÇÖa g├Ânderdi ve ilgi ile kar┼č─▒land─▒.

K├Âstence, Dobruca, Pazarc─▒k, ┼×umnu, Varna, Rus├žuk, Lom, Filibe ve Tutrakan ┼čehirlerinde ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin birer ┼čubesinin a├ž─▒lmas─▒nda ├Ânc├╝l├╝k eden Temo cemiyetin BalkanlarÔÇÖdaki lideri durumuna geldi.

Ayn─▒ zamanda RomanyaÔÇÖda faaliyet g├Âsteren Na├žo liderli─čindeki Arnavut Drita ├Ârg├╝t├╝nde g├Ârev ald─▒. Br├╝kselÔÇÖde yay─▒mlanan Albania dergisinde yaz─▒lar yazd─▒. Dobruca Milletvekili Vasili M. KogalniceaunuÔÇÖnun yard─▒m─▒yla Sad├ó-y─▒ Millet adl─▒ bir dergi ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒ (5 Mart 1898). Osmanl─▒ ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin resm├« yay─▒n organlar─▒ndan biri haline gelen dergi, dokuzuncu say─▒s─▒ndan sonra Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin bask─▒s─▒yla Romanya makamlar─▒nca kapat─▒ld─▒ (1 May─▒s 1898). Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin adam─▒ Ebulmukbil Kemal BeyÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖa d├Ânmesi i├žin g├Ânderdi─či mektuplar onu ikna etmedi. Bu arada Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin iadesi i├žin yapt─▒─č─▒ giri┼čimlerden korkan Temo Romanya vatanda┼čl─▒─č─▒na ge├žti (Mart 1898). TemoÔÇÖnun faaliyetlerinden endi┼čelenen Osmanl─▒ y├Ânetiminin RomanyaÔÇÖya g├Ânderdi─či Necip Melhame Pa┼ča ile tart─▒┼čt─▒ktan sonra onu d├╝elloya davet etmesi ve MelhameÔÇÖnin ka├ž─▒┼č─▒, TemoÔÇÖnun cemiyetteki prestijini artt─▒rd─▒.

1902-1903 y─▒llar─▒nda alt─▒ ay s├╝reyle g├Âz hastal─▒klar─▒ ihtisas─▒n─▒ tamamlamak ├╝zere ParisÔÇÖte kald─▒. ParisÔÇÖe gitti─činde Makedonya Bulgar ─░htilal Komitesi taraf─▒ndan Osmanl─▒ y├Ânetimi aleyhine yap─▒lan olumsuz propagandaya ┼čahit oldu ve propagandan─▒n uydurma haberler i├žerdi─čini delilleri ile birlikte veren bir layiha d├╝zenleyerek kendi imkanlar─▒ ile yay─▒mlatt─▒. Avrupa ┼čehirlerinde bulunan J├Ân T├╝rk liderleriyle g├Âr├╝┼čmeler yapt─▒. Abd├╝lhamidÔÇÖin idareyi ─░ttihat├ž─▒lara b─▒rakmas─▒ halinde e─čitim alan─▒nda yap─▒lacaklar─▒ ili┼čkin haz─▒rl─▒k ├žal─▒┼čmas─▒ yapmay─▒ ├╝stlenerek ilkokullar ├╝zerine bir tasar─▒ haz─▒rlad─▒. T├╝rk├žeye uygun bir alfabe olu┼čturulmas─▒n─▒ ├Âneren 8. madde tasar─▒n─▒n en dikkat ├žekici hususlar─▒ndan biri olarak de─čerlendirilir.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Evliya ├çelebiÔÇÖden g├╝n├╝m├╝ze BursaÔÇÖn─▒n k─▒raathaneleri ve kahve k├╝lt├╝r├╝

Osmanl─▒ ─░ttihat ve ─░nk─▒l├óp CemiyetiÔÇÖnin II. Abd├╝lhamidÔÇÖe kar┼č─▒ d├╝zenledi─či ba┼čar─▒s─▒z bombal─▒ suikast giri┼čimlerinde aktif rol ald─▒ (1904). K├ÂstenceÔÇÖye d├Ând├╝kten sonra K├ÂstenceÔÇÖdeki T├╝rk okulundaki ─▒slahat ├žal─▒┼čmalar─▒ ile ilgilendi.┬á J├Ân T├╝rklerin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ Terakki ve ─░ttihat Cemiyeti ad─▒ alt─▒nda yeniden te┼čkilatlan─▒nca yeni ├Ârg├╝t├╝n K├ÂstenceÔÇÖdeki Romanya merkez ┼čubesinin ba┼č─▒na getirildi (1906). Ayn─▒ d├Ânemde Ndihma, Shpresa ve Bashkimi adl─▒ Arnavut ├Ârg├╝tlerinde de g├Ârev ald─▒. RomanyaÔÇÖda ya┼čayan Arnavutlar─▒ ├Ârg├╝te kazanmak i├žin yo─čun ├žaba sarf etti. RomanyaÔÇÖda 1906 y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒na do─čru 3 Arnavut cemiyetinin birle┼čmesi ile Ba┼čkim (─░ttihat) Cemiyeti kurulmas─▒na ├Ânc├╝l├╝k etti.

Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin BalkanlarÔÇÖdaki J├Ân T├╝rk hareketlerine bask─▒s─▒n─▒ artmas─▒ sonucu ÔÇť─░slam E─čitiminin ─░lerlemesi (Terakk├«-i Maarif-i ─░slamiye)ÔÇŁ ad─▒yla bir kamuflaj ├Ârg├╝t kurmaya ve faaliyetlerini bu ad alt─▒nda s├╝rd├╝rd├╝.[3] 1907ÔÇÖde ParisÔÇÖte ger├žekle┼čen J├Ân T├╝rk kongresinden sonra Rumeli ┼čubesi Manast─▒r, Kosova, SelanikÔÇÖteki askeri kuvvetler i├žinde propaganda faaliyetlerini yo─čunla┼čt─▒rd─▒; gazete, bro┼č├╝r ve mektuplarla bir ihtilal s├╝reci ba┼člatt─▒.

Temo, II. Me┼črutiyetÔÇÖin ilan─▒n K├ÂstenceÔÇÖde b├╝y├╝k bir miting ile kutlad─▒ktan sonra kutlama i├žin RomanyaÔÇÖdan ─░stanbulÔÇÖa giden 152 ki┼čilik heyette yer ald─▒. ─░stanbul ve SelanikÔÇÖte kurucusu oldu─ču ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnden bekledi─či ilgiyi g├Ârmedi─či i├žin b├╝y├╝k hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ ya┼čad─▒. ─░stanbulÔÇÖda ├Ânce Beyo─člu Mutasarr─▒fl─▒─č─▒ s─▒hhiye m├╝fetti┼čli─čine tayin edildi; II. Abd├╝lhamidÔÇÖin tahttan indirilmesinden sonra Dar├╝laceze m├╝d├╝rl├╝─č├╝ne getirildi

Buradaki icraat─▒, ba┼čta Dahiliye N├óz─▒r─▒ Talat Pa┼ča olmak ├╝zere ─░ttihat├ž─▒lar─▒n tepkisine yol a├žt─▒─č─▒ i├žin istifa etmek zorunda kald─▒. ─░ttihat ve Terakki Cemiyetinin de─či┼čen yap─▒s─▒ i├žerisinde kendisine bir yer bulamayan Temo, Osmanl─▒ Demokrat F─▒rkas─▒ ad─▒yla yeni bir f─▒rkan─▒n kurulu┼čuna ├Ânc├╝l├╝k etti ve ba┼čkanl─▒─č─▒na se├žildi (6 ┼×ubat 1909). Program─▒ b├╝t├╝n├╝yle Romanya Demokrat F─▒rkas─▒ program─▒ndan al─▒nan f─▒rkan─▒n faaliyetleri, TemoÔÇÖnun ─░ttihat├ž─▒larla olan ba─člar─▒n─▒n tamamen kopmas─▒na yol a├žt─▒. Temo, f─▒rkan─▒n yay─▒n organlar─▒ olan Hukuk-─▒ Be┼čer, Sel├ómet-i Umumiye, Gen├ž T├╝rk, T├╝rkiye, Yeni Ses gazetelerinde ─░ttihat├ž─▒lar aleyhine ├žo─ču imzas─▒z yaz─▒lar yazd─▒. Bir taraftan da kurucusu oldu─ču ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin NuruosmaniyeÔÇÖdeki merkezine devam ediyor ve bu f─▒rkan─▒n yay─▒n organ─▒ olan ┼×├╝ra-y─▒ ├ťmmetÔÇÖte t─▒bb├« makaleler ne┼črediyordu. TemoÔÇÖnun ve f─▒rkas─▒n─▒n tutumu ─░ttihat├ž─▒lar─▒n sert tepkisine sebep oldu. Talat Pa┼ča, memur oldu─ču i├žin politikay─▒ b─▒rakmas─▒ gerekti─čini ileri s├╝rerek TemoÔÇÖyu uyard─▒. Ayr─▒ca Edirne ve Tekirda─čÔÇÖda ├ž─▒kan kolera hastal─▒─č─▒yla m├╝cadele etme g├Ârevini vererek ─░stanbulÔÇÖdan uzakla┼čt─▒rd─▒ (1911).

EdirneÔÇÖdeki g├Ârevi tamamland─▒ktan sonra 1911 y─▒l─▒ ocak ay─▒nda ─░stanbulÔÇÖdan ayr─▒larak K├ÂstenceÔÇÖye gitti.

Temo, Balkan Harbi s─▒ras─▒nda yedi ki┼čilik bir Rumen K─▒z─▒lha├ž heyetinin ba┼čkan─▒ olarak 1913 y─▒l─▒nda k─▒sa bir s├╝re i├žin ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼čtir. Ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ MecidiyeÔÇÖde ┼č─▒k adl─▒ T├╝rk├že bir gazete yay─▒mlamaya ba┼člad─▒ysa da (┼×ubat 1914) fazla devam ettiremedi. T├╝rk├ženin Latin harfleriyle yaz─▒lmas─▒ hakk─▒nda ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rerek bug├╝n├╝n T├╝rk├že alfabesine benzeyen bir alfabe haz─▒rlad─▒, ├Â─čretmenlere da─č─▒tt─▒. Abdullah CevdetÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖda ─░├žtihad dergisini bu alfabe ile ├ž─▒karmas─▒n─▒ istediyse de bu d├╝┼č├╝nce uygulanamad─▒.

ArnavutlukÔÇÖta meydana gelen kral aleyhtar─▒ hareketler ├╝zerine Prens Wilhelm von WiedÔÇÖin kurtar─▒lmas─▒ i├žin Dra├žÔÇÖa (Durazzo) gitti (1914). ├ť├ž ay sonra tekrar MecidiyeÔÇÖye d├Ând├╝. Romanya I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna girince Temo da binba┼č─▒ olarak sava┼čta g├Ârev ald─▒. M├╝tarekeden sonra Paris Bar─▒┼č Konferans─▒ÔÇÖna giden Arnavut heyetine kat─▒larak s─▒n─▒r tayini alt komisyonunda ├žal─▒┼čt─▒.

RomanyaÔÇÖya d├Ând├╝kten sonra Liga Poporului (Ahali F─▒rkas─▒)ÔÇÖye kat─▒lan ─░brahim Temo, bu partiden Caliacra senat├Âr├╝ olarak 1920-1922 y─▒llar─▒nda Romanya ParlamentosuÔÇÖnda g├Ârev yapt─▒. Partinin Mecidiye kazas─▒ ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ 1937 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝rd├╝.

Parlamentodaki g├Ârevi s─▒ras─▒nda Romanya ile S─▒rbistan aras─▒nda Tuna ├╝zerinde bulunan Adakale┬á nahiyesi ile ilgili ├ž─▒kan bir sorun ├╝zerine konuyu parlamentonun dikkatine sunarak adan─▒n RomanyaÔÇÖya kat─▒lmas─▒na katk─▒ sa─člad─▒ T├╝rk dergilerinde t─▒bbi ve siyas├« yaz─▒lar yay─▒mlamay─▒ s├╝rd├╝rd├╝. 1936ÔÇÖda Balkan Birli─či T─▒p KongresiÔÇÖnin Romanya temsilcisi olarak ─░stanbulÔÇÖa gitti. 1937ÔÇÖde Atat├╝rkÔÇÖ├╝ Ni├žin Severim ba┼čl─▒kl─▒ 16 sayfal─▒k bir bro┼č├╝r yay─▒mlad─▒.

1922 y─▒l─▒ndan itibaren ─░ctihad ve Yollar─▒n Sesi gibi T├╝rk dergilerinde t─▒bb├« ve siyas├« yaz─▒lar yazmaya devam etti. 5 A─čustos 1945ÔÇÖte MecidiyeÔÇÖde vefat etti.

TemoÔÇÖnun Bursa ve Bal─▒kesir ziyaretlerini anlatal─▒m. ─░brahim Temo, Cumhuriyetin ilan─▒ndan sonra s─▒k s─▒k T├╝rkiyeÔÇÖye gelmi┼čtir. Bu ziyaretlerin birinde yolu Bal─▒kesirÔÇÖe d├╝┼čer. Bal─▒kesirÔÇÖde yeni yap─▒lan Hastaneyi ziyaret eder. Ba┼čhekim ve di─čer hekimlerle beraber hastaneyi gezerken bir hasta ko─ču┼čunun duvar─▒nda Cemiyeti beraber kurduklar─▒ Doktor ├çerkes Mehmet Re┼čid BeyÔÇÖin resmini g├Âr├╝nce ├žok duygulan─▒r.

Ba┼čhekim, ÔÇť┼×ehrimizin mutasarr─▒f─▒ iken hastahanemizi yeniden yapt─▒ran bu fikirda┼č─▒n─▒z─▒ G├╝lhane mektebimizin, g├╝l├╝ ittihad─▒n ilk kurucusu oldu─ču i├žin teberr├╝ken resmini ast─▒kÔÇŁ dediler. Ben o resmin kar┼č─▒s─▒nda onun iyi k├Ât├╝ i┼člerini hat─▒r─▒ma getirmeden, elim kalbimin ├╝zerinde bir dakika maziye tevecc├╝hen d├╝┼č├╝nd├╝m, g├Âzlerim ya┼čla doldu. Muayene odas─▒na gitti─čimde, Mehmed Re┼čidÔÇÖin vatana olan hizmetinden bahsettikten sonra arkada┼člara:

Sak─▒n sanman hayalin bu kartona d├╝┼čen ┼čekli,
Ebed âdad elektronlarla her daim müzeyyendir.
O menku┼čtur ezelden safhai vicdan─▒ millete,
Silinmez; ├ž├╝nk├╝ ressam─▒ onun, nunvelkalemdendir

diye yazar.

Temo, Bal─▒kesir’den BursaÔÇÖya ge├žer.

BursaÔÇÖda Banyolar─▒ gezdi─či s─▒rada K├╝k├╝rtl├╝ÔÇÖden ├çekirgeÔÇÖye ├ž─▒karken cadde ├╝zerinde h├╝rriyeti m├╝teakip Meclis-i MebusanÔÇÖa ba┼čkanl─▒k eden Ahmet R─▒za BeyÔÇÖi, k─▒z─▒n─▒n elinden tutarak dola┼č─▒rken g├Âr├╝r. TemoÔÇÖnu yan─▒nda e┼či ve k─▒z─▒ vard─▒r. Kar┼č─▒l─▒kl─▒ h├ól hat─▒r fasl─▒ndan sonra, Ahmet R─▒za Bey uzun sakall─▒ ba┼č─▒n─▒ sallayarak: ÔÇťEh Temo Bey arkada┼č, biz bunun i├žin mi ├žal─▒┼čt─▒k, v├╝cut y─▒pratt─▒k, bu neticeyi mi bekliyordukÔÇŁ diyerek teess├╝flerini g├Âsterir.

Temo, ÔÇťAzizim elbet bunu beklemezdik, lakin h├╝rriyetin ilan─▒ndan sonra arkada┼člar─▒n─▒z─▒n tuttuklar─▒ zigzakl─▒ yol ve uza─č─▒ g├Ârmemelerinden ba┼čka ne beklenirdi. Beni vatandan ikinci defa ka├ž─▒rd─▒n─▒z, ┼čimdi tekrar nefes almaya, bu m├╝barek topraklara y├╝z s├╝rmeye geldim. Sab─▒r edelim, ├žal─▒┼čal─▒m, ├╝midi kesmeyelimÔÇŁ diye cevap verir.

Temo, ├žekirgeye ├ž─▒karken sa─čdaki mezarl─▒ktan bir a─člama sesi duyar, mezarl─▒─ča girip bakt─▒─č─▒nda yeni k─▒r─▒lm─▒┼č bir mezar ta┼č─▒n─▒ g├Âr├╝r. Mezar ta┼č─▒n─▒ okuyunca mezar─▒n Karag├ÂzÔÇÖe ait oldu─čunu anlar.

Mezar ya┼č─▒nda bir manzume vard─▒r:

Der─čehi ├óli abade m├╝stakim ol kemteri
G├Âsterir vahdet ilin kalk─▒kta kesret perdesi.

─░kinci geli┼činde m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼č Ulucami medresesinin koridorunda g├Âr├╝r (Ye┼čil Medrese olmal─▒ 1923 y─▒l─▒nda T├╝rk-─░slam Eserleri M├╝zesi oldu). Bu durum, TemoÔÇÖyu rahats─▒z eder. ─░stanbulÔÇÖda yay─▒mlanan Karag├Âz gazetesine bir mektup g├Ânderir ve mezar─▒n bak─▒ma al─▒nmas─▒ ve mezar ta┼č─▒n─▒n tamiri konusunda ├Ânayak olmalar─▒n─▒ ister ama gazeteden ses ├ž─▒kmaz.

Atat├╝rk, hi├žbir pakta ├╝ye olmam─▒┼č ama bat─▒da Balkan Antant─▒n─▒ (9 ┼×ubat 1934), do─čuda ise ─░ran ve AfganistanÔÇÖ─▒n kat─▒l─▒m─▒yla (8 Temmuz 1937) Sadabad pakt─▒n─▒ kurmu┼čtur.

1936 y─▒l─▒nda Balkanlar ─░ttihad─▒ T─▒p Kongresi ─░stanbulÔÇÖda toplan─▒r. RomanyaÔÇÖdan gelen heyette ─░brahim Temo da vard─▒r. Temo ve kongreye kat─▒lan doktorlar YalovaÔÇÖya oradan da otomobillerle BursaÔÇÖya gelirler. BursaÔÇÖdan Uluda─čÔÇÖa ├ž─▒karlar. Zirveye yak─▒n bir yere in┼ča edilen gen├ž da─čl─▒lar misafir evine giderler. Burada kendilerine ├žay ikram edilir.

Ya┼č─▒ 74ÔÇÖ├╝ bulmu┼č olan Temo, ÔÇťUluda─čÔÇÖa bir asans├Âr konsa da, benim gibi ya┼čl─▒lar─▒n bacaklar─▒n─▒n imdad─▒na yeti┼čilseÔÇŁ der ve Uluda─č i├žin ┼ču ┼čiiri yazar:

Uluda─čdan hitah erdi, dedi ki bak ey gafil,
Benim turuma ├ž─▒km─▒┼čken beni dinle kulak ver sen
Yap─▒┼č daman─▒na ilmin bu esrar─▒ bulup fa┼č et,
Ne kuvvet var tabiatta g├Âr├╝pte aczini bil sen,
─░┼čit Musa kula─č─▒ ile, Muhammed g├Âziile bak g├Âr,
At─▒l hikmet kuca─č─▒na demadem durmay─▒p Y├╝ksel.

*

─░brahim Temo, 1939 y─▒l─▒nda yazd─▒─č─▒ hat─▒rat─▒nda halen BursaÔÇÖda ya┼čayan emekli bir tabip binba┼č─▒dan bahseder: Arif Hikmet Bey.
─░brahim Temo, Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖe bir suikast planlar. Eylemi RomanyaÔÇÖn─▒n Tutrakan b├Âlgesinde ├Â─čretmenlik yapan Arif Hikmet Bey ger├žekle┼čtirecektir. Rumeli k├Âyl├╝s├╝ k─▒l─▒─č─▒na giren Arif Hikmet Bey, yan─▒nda bombalarla ─░stanbulÔÇÖa gelir. Sultanahmet civar─▒nda ke┼čif yaparken bir arkada┼č─▒ onu tan─▒r. Arkada┼č─▒n─▒ ├že┼čitli bahanelerle atlatmay─▒ ba┼čaran Arif Hikmet Bey, takip edildi─či ┼č├╝phesine kat─▒l─▒r ve kiralad─▒─č─▒ bir kay─▒kla bombalar─▒ denize atar.

*

─░ttih├ód-─▒ Osm├ón├« CemiyetiÔÇÖni uranlardan ─░shak S├╗kuti San RemoÔÇÖda tedavi g├Âr├╝rken veremden ├Âl├╝r. ─░brahim Temo ya┼čam─▒n─▒ RomanyaÔÇÖda s├╝rd├╝r├╝r. ├çerkes Mehmet Re┼čid Bey ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin iktidar─▒nda ├Ân saflarda g├Âr├╝lmez. M├╝tareke imzaland─▒ktan sonra Diyarbak─▒r Valisi oldu─ču d├Ânemde Ermenileri tehcir s─▒ras─▒nda soyk─▒r─▒ma u─čratmak su├žlamas─▒yla Bekira─ča B├Âl├╝─č├╝’ne hapsedildi ve idama mahk├╗m edildi.┬á Hapisten ka├žmay─▒ ba┼čaran Re┼čid Bey, polis taraf─▒ndan ku┼čat─▒l─▒nca intihar etti.

Di─čer kurucu Abdullah Cevdet Bey, devrimden sonra hemen ─░stanbulÔÇÖa d├Ânmedi. 1910ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝, siyasete girmedi. Kendi matbaas─▒ ─░├žtihad EviÔÇÖni kurdu. “K├╝t├╝phane-i ─░├žtihad” dizisini yay─▒mlad─▒. Ca─čalo─čluÔÇÖndaki evi, ayd─▒nlar─▒n s─▒k s─▒k gelip gittikleri, tart─▒┼čt─▒klar─▒ bir mek├ón h├ólini ald─▒ ve bu ├Âzelli─či, Abdullah Cevdet BeyÔÇÖin vefat─▒na kadar da s├╝rd├╝.

Eserleri:

─░br├óhim Temo, yukar─▒da belirtilen dergilerde yazd─▒─č─▒ makaleler ve ris├óle:

-Aile Tabibi (─░stanbul 1308);

-Tagadd├« ve Dev├óm-─▒ Hayat (─░stanbul 1312); Kuduz Hastal─▒─č─▒ ├ťzerine Varaka-i ─░mtih├óniyye: Th├Ęse sur le rage (─░stanbul 1313, mezuniyet tezi);

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Bursa - HisarÔÇÖda nostaljik bir gezinti

-Hareket (─░stanbul [B├╝kre┼č] 1313); Tab├óbet-i Avam ve H─▒fz-─▒ S─▒hhat (Mecidiye 1925);

-Atat├╝rkÔÇÖ├╝ Ni├žin Severim (Mecidiye 1937),

-─░ttihad ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Te┼čekk├╝l├╝ ve Hidem├ót-i Vataniyye├╝

-─░nk─▒l├ób-─▒ Mill├«ye Dair H├ót─▒r├ót─▒m (Mecidiye 1939) adl─▒ kitaplar─▒ kaleme alm─▒┼čt─▒r.

EK:

─░shak S├╝k├╗ti (1868-┼×ubat 1902, San Remo): Diyarbak─▒r’da, fakir bir ailenin ├žocu─ču olarak d├╝nyaya geldi. S├╝k├╗t├«, Kuleli Asker├« T─▒bbiye ─░dadisinden mezun olduktan sonra, 1887ÔÇÖde SarayburnuÔÇÖndaki G├╝lhane Mekteb-i T─▒bbiye-i Askeriyesine kaydoldu.

H├╝rriyet├ži fikirlerin ├žok yay─▒ld─▒─č─▒ bu okulda bir yandan t─▒p tahsil ederken di─čer yandan N├óm─▒k Kemal, Ziy├ó Pa┼ča ve Ali ┼×efkat├« gibi h├╝rriyet taraftar─▒ yazarlar─▒n eserlerini gizlice okuyup bunlar─▒ baz─▒ arkada┼člar─▒na da verdi. Kendisi gibi ta┼čradan gelmi┼č olan ─░brahim Temo ile beraber okulda h├╝rriyet yanl─▒s─▒ ve istibdat kar┼č─▒t─▒ fikirlerin yay─▒lmas─▒na ├Ân ayak oldu. 1887ÔÇÖde G├╝lhane Asker├« T─▒bbiyesiÔÇÖne girdi. 1889ÔÇÖda ─░brahim Temo ile birlikte (sonradan ─░ttihat ve Terakki ad─▒n─▒ alacak olan) gizli bir cemiyetin temellerini att─▒. Okul d─▒┼č─▒nda gizli toplant─▒lar d├╝zenleyerek t─▒bbiye, harbiye, m├╝lkiye ve medrese talebelerinden bir├žok ki┼činin cemiyete girmesini sa─člad─▒.

Tahsilini tamamlayarak, tabip y├╝zba┼č─▒ oldu. Cemiyet faaliyetleri ├Â─črenilince Rodos KalesiÔÇÖne s├╝r├╝ld├╝. Buradan ka├žt─▒. Bir s├╝re M─▒s─▒rÔÇÖda kald─▒. ParisÔÇÖe yerle┼čti. Sonra ise ─░svi├žre’ye ge├žti.

1897ÔÇÖde Abdullah Cevdet, Edhem Ruhi, Tunal─▒ Hilmi, Ahmed Nuri, Mustafa Rag─▒p gibi arkada┼člar─▒yla birlikte Osmanl─▒ ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Cenevre ┼×ubesiÔÇÖni kurdu. Osmanl─▒ Gazetesi’ni yay─▒nlamaya ba┼člad─▒. 1897ÔÇÖde b├╝t├╝n AvrupaÔÇÖda cemiyetin fiil├« lideri durumuna y├╝kseldi. S├╝k├╗t├«, cemiyetin mal├« durumunu g├╝├žlendirmek ve M─▒s─▒r kolunu yeniden ├Ârg├╝tlemek ├╝zere A─čustos 1897ÔÇÖde KahireÔÇÖye gitti.

Ayn─▒ y─▒l, cemiyetin Kahire ┼×ubesiÔÇÖnin kurulmas─▒na da ├Ânc├╝l├╝k etti. H├╝k├╗met bu ├žal─▒┼čmalardan tedirgin oldu. Vazge├žerlerse onlara mesleklerine uygun g├Ârevler verilece─čini belirtti. 1 Aral─▒k 1897ÔÇÖde Abdullah CevdetÔÇÖle beraber CenevreÔÇÖde Osmanl─▒ ad─▒yla bir gazete ├ž─▒kard─▒. Gazete i├žin gerekli paray─▒ sa─člamak amac─▒yla 1898 y─▒l─▒ ortalar─▒nda padi┼čah─▒n temsilcileriyle yeni bir pazarl─▒─ča girdi. Osmanl─▒ gazetesinde kulland─▒klar─▒ sert dili yumu┼čatmalar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda baz─▒ J├Ân T├╝rk liderlerine ayl─▒k ba─čland─▒. S├╝k├╗t├« bu paran─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ Osmanl─▒ gazetesinin s├╝rd├╝r├╝lmesi i├žin harcad─▒. Fakat h├╝k├╝metten maa┼č kabul etmesi ona duyulan g├╝venin sars─▒lmas─▒na, cemiyetin yurt i├ži ┼čubelerinde hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na ve Paris ┼čubesinin lideri Ahmet R─▒za Bey ve ekibiyle aras─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒na yol a├žt─▒.

─░shak S├╝k├╗ti ve arkada┼člar─▒, TrablusgarpÔÇÖtaki 78 siyasi tutuklunun serbest b─▒rak─▒lmas─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bu ├Âneriyi kabul etti. ─░shak S├╝k├╗ti anla┼čma uyar─▒nca Roma B├╝y├╝kel├žili─čiÔÇÖnde doktorluk g├Ârevi ald─▒.

S├╝rg├╝nl├╝k y─▒llar─▒nda vereme yakalanan ─░shak S├╝k├╗ti, hava de─či┼čimi i├žin gitti─či San RemoÔÇÖda 9 ┼×ubat 1902ÔÇÖde ├Âld├╝. Bu tarihten yedi y─▒l sonra S├╝k├╗t├«ÔÇÖyi hi├ž tan─▒mam─▒┼č olmakla birlikte onun hayranlar─▒ndan olan R─▒za Nur bizzat AvrupaÔÇÖya giderek kemiklerini ─░stanbulÔÇÖa getirdi ve DivanyoluÔÇÖndaki Sultan II. Mahmut T├╝rbesiÔÇÖnin yan─▒na g├Âm├╝lmesini sa─člad─▒.

S├╝k├╗tiÔÇÖnin siyasi ve fikri faaliyetlerinin ├Ânemli bir cephesini gazetecili─či olu┼čturur. Paris, Londra, Cenevre, Br├╝ksel, Roma ve KahireÔÇÖdeki J├Ân T├╝rk gazetelerine yaz─▒lar yazd─▒. Osmanl─▒ÔÇÖda ├ž─▒kan yaz─▒lar─▒n─▒n bir├žo─ču Sultan Abd├╝lhamid y├Ânetimini ele┼čtiren makalelerdir. Gazetede ayr─▒ca Arnavutluk, Girit meselesi, kad─▒nlar─▒n ├Âzg├╝rle┼čtirilmesi, Panslavizm ve Rusya konular─▒ i┼členmekte, RusyaÔÇÖya ve Rusya M├╝sl├╝manlar─▒na ait yaz─▒lar yer almaktad─▒r. Osmanl─▒ gazetesini ├ž─▒karanlarla temas halinde olan Gasp─▒ral─▒ ─░smail BeyÔÇÖin ├ž─▒kard─▒─č─▒ Terc├╝man gazetesi Osmanl─▒ gazetesinin sayfalar─▒nda ├Âv├╝lmekte, gazetenin Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ aras─▒nda e─čitimi canland─▒rmak i├žin sebatla ├žal─▒┼čmas─▒ takdir edilmektedir.

Mehmed Re┼čid Bey (8 ┼×ubat 1873-6 ┼×ubat 1919): ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti ├╝yesi doktor ve I. D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda DiyarbekirValisi olan ├çerkes as─▒ll─▒ Osmanl─▒ asker ve devlet adam─▒d─▒r.┬á Ailesi, ┼×ahingiray soyad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r. Mehmed Re┼čid 8 ┼×ubat 1873’te Kafkasya’da bir ├çerkes ailesinde d├╝nyaya geldi. 1874 y─▒l─▒nda Rus bask─▒lar─▒ sonucu ailesi Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’na g├Â├ž etti.

Mehmed Re┼čid, ├Â─črenimini ─░stanbul’da G├╝lhane Asker├« T─▒p Akademisi’nde tamamlad─▒ ve ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kurucular─▒ndan biri oldu. 1894 y─▒l─▒nda Haydarpa┼ča Asker├« Hastanesi’ne D├╝ring Pa┼ča’n─▒n yard─▒mc─▒s─▒ olarak atand─▒.

1897 y─▒l─▒nda devrimci faaliyetleri nedeniyle tutuklanarak Trablusgarp’a s├╝r├╝ld├╝. Burada doktorluk yapt─▒ktan sonra 1908 J├Ân T├╝rk Devrimi’nin ard─▒ndan ─░stanbul’a geri d├Ând├╝. Daha sonra 1909 y─▒l─▒nda ordudan ayr─▒larak ─░stank├Ây kaymakaml─▒─č─▒ ile Humus, Kozan, Rize ve Karesi mutassar─▒fl─▒─č─▒ yapt─▒ktan sonra 1915 y─▒l─▒nda Diyarbak─▒r Valisi olarak atand─▒. G├Ârevi s─▒ras─▒nda Ermeni mahallesinin girilemeyen sokaklar─▒na girdi. ├çok say─▒da asker ka├ža─č─▒, silah ve m├╝himmat ele ge├žirdi. B├Âlgede ya┼čayan 120 bin ErmeniÔÇÖnin MusulÔÇÖa tehcirini y├Ânetti. Bir y─▒l sonra Ankara valisi oldu. 1917 y─▒l─▒nda Talat Pa┼ča taraf─▒ndan azledildi.

Mehmet Re┼čid Bey, Diyarbak─▒r Valisi oldu─ču d├Ânemde Ermenileri tehcir s─▒ras─▒nda soyk─▒r─▒ma u─čratmak su├žlamas─▒yla Bekira─ča B├Âl├╝─č├╝’ne hapsedildi ve idama mahk├╗m edildi.

25 Ocak 1919 g├╝n├╝ Dr. Re┼čit Bey, baz─▒ kimselerin yard─▒m─▒yla tutuklu bulundu─ču ceza evinden ka├žmay─▒ ba┼čar─▒r. ─░ngiliz Y├╝ksek Komiserli─činin, ─░ngiltere g├Ânderdi─či raporda Re┼čit Bey’in firar─▒ndan Osmanl─▒ H├╝k├╝meti’nin sorumlu oldu─čunu bildirmesi ve ─░stanbul Bas─▒n─▒n─▒n da H├╝k├╝mete sald─▒rmas─▒yla ├žileden ├ž─▒kan Damat Ferit Pa┼ča, Dr. Re┼čit Bey’in yakalanmas─▒ i├žin t├╝m g├╝venlik te┼čkilat─▒n─▒ seferber eder. Anadolu’ya ge├žmeye ├žal─▒┼čan Re┼čit Bey, 6 ┼×ubat 1919 g├╝n├╝ Be┼čikta┼č ve Ni┼čanta┼č─▒ civar─▒nda, etraf─▒ ku┼čat─▒l─▒nca teslim olmaktansa cebinden ├ž─▒kard─▒─č─▒ tabancas─▒n─▒ ┼čaka─č─▒na dayayarak intihar eder.

Cebinden ┼ču ifadelerin yaz─▒l─▒ oldu─ču bir mektup ├ž─▒kar:

“Pek sevgili refikam(e┼čim) ve ├žocuklar─▒m… firar─▒mdan dolay─▒ Muhaf─▒z Pa┼ča ile Polis M├╝d├╝r├╝ b├╝t├╝n ┼čiddet ve kuvvetleriyle beni ar─▒yorlar. Ermeni taz─▒lar─▒ da bunlara iltihak etmi┼člermi┼č. Gayretsiz ve hissiz baz─▒ dostlar─▒m─▒n ihmali, program─▒m─▒ sekteye u─čratt─▒. Utanmadan, teslim olmas─▒ gerekti─čini tavsiye ediyorlar. Neticeyi karanl─▒k g├Âr├╝yorum. Yakalan─▒p h├╝k├╝metin oyunca─č─▒, d├╝┼čmanlar─▒m─▒n e─člencesi olmamak i├žin son dakikada intihar etmek fikrindeyim. Revolverim bir dakika yan─▒mdan ayr─▒lm─▒yor ve haz─▒rd─▒r.

Hayat─▒m─▒n bence hi├žbir k─▒ymeti kalmad─▒. Bir m├╝sait vakitte milletime son vazifemi yapar ve hayat─▒m─▒n bakiyesini tamam─▒yla size harcamak ve tahsis ederim ├╝midiyle ya┼čamak isterdim. Ne ├žare, her istenilen olmad─▒. Sizi milletim i├žin ihmal ettim. ─░stikbalinizi d├╝┼č├╝nemedim. Herkes beni Ermeni mal─▒ ile zenginle┼čmi┼č biliyor. H├ólbuki sizi temin-i mai┼četten (ge├žiminizi sa─člamaktan) aciz b─▒rak─▒yorum. Bu da talihin bir cilvesi yahut nank├Âr bir milletin gafletidir. Beni en ziyade m├╝tellim edeb Refikam─▒n bakiye-i hayat─▒d─▒r. Kendisine saf bir a┼čk ve muhabbetten ba┼čka bir ┼čey b─▒rakam─▒yorum. Hayat─▒n─▒n son zamanlar─▒n─▒n zehirlenmesine sebep oldum. ┼×imdi de matem i├žinde b─▒rak─▒yorum. Beni affet sevgili Mazlumem, ┼čahs─▒nda ismin gibi mazlummu┼č.

Son ricam ┼čudur; Refikam b├╝t├╝n metanetini toplayarak, ├žocuklar─▒m─▒z─▒ bize lay─▒k bir his ve fikirde yeti┼čtirsin. etanetini toplayarak, ├çocuklar─▒m─▒z─▒ bize lay─▒k bir his ve fikirde yeti┼čtirsin. ├çocuklar─▒mda annelerine muti ve h├╝rmetk├ór olsunlar ve onu hi├ž ├╝zmesinler. Ahlakl─▒, metin ve ilim ve marifet sahibi olsunlar. Kay─▒npederim ve kay─▒nvalidemden de rica ederim.; Mazlumenin bol bir ┼čefkatte ve tatl─▒ muameleye ├žok muhta├ž oldu─čunu unutmas─▒nlar ve ├žocuklar─▒ma ├Âks├╝zl├╝klerini hissettirmemeye ├žal─▒┼čs─▒nlar.

Ziyade yazmaya teess├╝r├╝m manidir. Mazlumem, Nimetim, ┼×inasi, Cezmi, Fikret, ─░smet ve Cehdi yavrular─▒m hepiniz g├Âz├╝m├╝n ├Ân├╝ndesiniz. Ben sizi g─▒yaben de─čil, adeta kar┼č─▒mda hissediyorum. Ne olurdu hepinizi birer defa ├Âp├╝p koklad─▒ktan sonra ├Âlseydim. Kay─▒npederimi ve kay─▒nvalidemi muhabbetle kucaklar─▒m. Dostlar─▒ma ve sevdiklerime selam s├Âylersiniz. Belki bu sat─▒rlardan sonra daha ├žok ya┼čar─▒m. Fakat belki de size son hitab─▒md─▒r. Elveda sevdiklerim.
Son nefesine kadar sizi seven ve unutmayan Re┼čidÔÇŁ

Abdullah Cevdet (9 Eyl├╝l 1869-29 Kas─▒m 1932): fikirleri, ─░kinci Me┼črutiyet d├Ânemi d├╝┼č├╝nce yap─▒s─▒n─▒n ┼čekillenmesinde etkili oldu. Sonradan ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖye d├Ân├╝┼čecek ─░ttih├ód-─▒ Osm├ón├« CemiyetiÔÇÖnin kurucusu d├Ârt t─▒bbiyeliden birisidir.

Ya┼čant─▒s─▒ siyasal alanda etkin g├Ârevler alarak de─čil, bir d├╝┼č├╝nce ├╝reticisi olarak devam etti. D├Ânemindeki ana d├╝┼č├╝nce ak─▒mlar─▒n─▒n ├žer├ževesinde kendine ├Âzg├╝ g├Âr├╝┼čler geli┼čtirerek d├╝┼č├╝nce tarihinde ├Âzel bir yer edindi. T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk kad─▒n ve i┼č├ži haklar─▒ savunucular─▒ndand─▒r. T─▒p, felsefe, sosyoloji, siyaset alanlar─▒nda yetmi┼čten fazla eserin yazar─▒ veya ├ževirmenidir.

9 Eyl├╝l 1869 g├╝n├╝ ArapgirÔÇÖde d├╝nyaya geldi. ─░lk├Â─črenimini Hozat ve ArapgirÔÇÖde tamamlad─▒ktan sonra ailesiyle HarputÔÇÖa gitti. 1885ÔÇÖte MaÔÇśm├╗ret├╝laziz (Elaz─▒─č) Asker├« R├╝┼čdiyesiÔÇÖnden mezun oldu. On be┼č ya┼č─▒nda ─░stanbulÔÇÖa giderek Kuleli Askeri T─▒bbiye ─░dadisine girdi. ├ť├ž y─▒l sonra mezun oldu ve e─čitimine Askeri T─▒bbiyeÔÇÖye devam etti.

T─▒bbiyedeki ├Â─črencili─či s─▒ras─▒nda okulda h├ókim olan biyolojik materyalist e─čilimlerden etkilendi. Ludwig B├╝chnerÔÇÖe ait, kendisini ├žok etkileyen ÔÇťKraft und StoffÔÇŁ adl─▒ kitab─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝ biyolojik materyalist g├Âr├╝┼čleri herkesin anlayaca─č─▒ bir dille anlatt─▒─č─▒ i├žin ÔÇťFizyolociya-i Tefekk├╝rÔÇŁ (1890) ad─▒yla T├╝rk├žeye ├ževirdi. Ayn─▒ y─▒l beyin fonksiyonlar─▒ ├╝st├╝ne ÔÇťDima─čÔÇŁ adl─▒ kitab─▒ yay─▒mlad─▒. Ertesi y─▒l ─░sl├óm ├ólimleriyle biyolojik materyalist filozoflar─▒n fikirlerini ba─čda┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čan ÔÇťF├╝n├╗n ve FelsefeÔÇŁ adl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n ilk tasla─č─▒n─▒ haz─▒rlad─▒. Okuldaki son y─▒l─▒nda biyolojik materyalizm ve beyin fonksiyonlar─▒ ├╝zerine ÔÇťFizyolociya ve H─▒fz-─▒ S─▒hhat-i Dim├ó─čÔÇŁ ve ÔÇťMelek├ót-─▒ AkliyyeÔÇŁ adl─▒ iki kitap daha yay─▒mlayan Abdullah Cevdet, ayn─▒ konular ├╝zerinde Ma├órif, Musavver Cihan ve Resimli Kitab mecmualar─▒nda makaleler yazd─▒.

1889ÔÇÖda d├Ârt arkada┼č─▒ ile birlikte ÔÇť─░ttihad-─▒ Osm├óni CemiyetiÔÇŁ ad─▒n─▒ verdikleri bir cemiyet kurdular. Daha sonra ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖne d├Ân├╝┼čen bu cemiyet, 1908 DevrimiÔÇÖni ger├žekle┼čtirdi.┬á II. Abd├╝lhamitÔÇÖe kar┼č─▒ y├╝r├╝t├╝len propagandan─▒n ├Ânde gelen isimlerinden biri olan Abdullah Cevdet, siyasal faaliyetleri nedeniyle ├Â─črenimi boyunca birka├ž kez tutukland─▒, bir s├╝re okuldan uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Ankara, 23 Nisan 1920, g├╝nlerden cuma

T─▒bbiyeÔÇÖdeki ├Â─črencili─či s─▒ras─▒nda edebiyatla da ilgilendi ve Abd├╝lhak HamidÔÇÖin iste─čine uyarak ┼čiirlerini kitap haline getirdi. 1890 y─▒l─▒nda yay─▒mlad─▒─č─▒ ilk ┼čiir kitab─▒ Hi├žÔÇÖten sonra Tuluat (1891) ve Masumiyet (1893) adl─▒ ┼čiir kitaplar─▒n─▒ da yay─▒mlam─▒┼čt─▒r.

Temmuz 1894ÔÇÖte t─▒p ├Â─črenimini tamamlad─▒, g├Âz hekimi oldu. Okulu bitirdikten sonra ─░stanbulÔÇÖda Haydarpa┼ča Numune HastanesiÔÇÖnde g├Âreve ba┼člad─▒. Kolera salg─▒n─▒ nedeniyle ayn─▒ y─▒l kas─▒m ay─▒nda ge├žici g├Ârevle Diyarbak─▒rÔÇÖa g├Ânderildi; ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin Diyarbak─▒r ┼čubesini kurdu. Bu ┼čehirde bulundu─ču s─▒rada Mehmet Ziya G├ÂkalpÔÇÖin cemiyete intisab─▒na ├Ânayak oldu. Bu arada B├╝chnerÔÇÖin Natur und Geist adl─▒ eserini Goril ad─▒yla ├ževirdi. Eseri, ÔÇťHikmet M├╝sl├╝manÔÇÖ─▒n kay─▒p mal─▒d─▒r.ÔÇŁ hadisiyle sundu.

1895ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde ─░ttihat├ž─▒ hareketleri tehlikeli g├Âr├╝ld├╝─č├╝nden bozgunculukla su├žlanarak tutukland─▒ ve ba┼čkentten uzakla┼čmas─▒ i├žin Trablusgarp Merkez HastanesiÔÇÖnin g├Âz hekimli─čine getirildi.┬á Fakat cemiyet ad─▒na ├žal─▒┼čmalar─▒na orada da devam etti. Bir bu├žuk y─▒l g├Ârev yapt─▒ktan sonra hapsedildi. D├Ârt ay sonra serbest b─▒rak─▒ld─▒─č─▒nda], F├«zanÔÇÖa s├╝r├╝lmesinin kararla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenince, ├Ânce TunusÔÇÖa ka├žt─▒; oradan 1897 y─▒l─▒nda FransaÔÇÖya ge├žti.

─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin iki gruba ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒, Mizanc─▒ Murat ve arkada┼člar─▒n─▒n Serhafiye Ahmed Cel├óleddin Pa┼ča aras─▒nda imzalanan anla┼čma gere─čince ─░stanbulÔÇÖa geri d├Ând├╝─č├╝n├╝ g├Ârd├╝. CenevreÔÇÖye ge├žerek Tunal─▒ Hilmi ve Dr. ├çerkez Mehmet Re┼čit gibi J├Ân T├╝rklerle bulu┼čtu. ─░ki f─▒rkaya ayr─▒lan J├Ân T├╝rklerden Ahmet R─▒za BeyÔÇÖin liderli─čindeki gruba kat─▒ld─▒. ─░shak S├╝k├╗ti ile birlikte derne─čin yay─▒n organ─▒ olan Osmanl─▒ gazetesini T├╝rk├že-Frans─▒zca olarak ├ž─▒kard─▒ ve istibdat kar┼č─▒t─▒ yaz─▒lar yazd─▒. Bat─▒ eserlerinden ├ževiriler yapt─▒; ├ževirdi─či yap─▒tlar aras─▒nda SchillerÔÇÖin Giyom Tell adl─▒ dramas─▒ vard─▒r Ayr─▒ca Vittorio AlfieriÔÇÖnin, “Della Tirannide” (1789) adl─▒ kitab─▒n─▒, “─░stibdadÔÇŁ ad─▒yla ├ževirdi. CenevreÔÇÖde yay─▒nlad─▒─č─▒ ┼čiir kitaplar─▒ndan birisi olan “Kahriyat ” adl─▒ eserinde sanat kayg─▒s─▒ndan ziyade siyasi ├Âzlemlerle kaleme al─▒nm─▒┼č ├Âzg├╝rl├╝k, vatan sevgisi temal─▒ olan ve hemen hemen hepsi II. Abd├╝lhamid hakk─▒nda olan, onu h├╝rriyet d├╝┼čmanl─▒─č─▒ ile su├žlayan ┼čiirlere yer verdi.

Yay─▒mlad─▒─č─▒ yaz─▒lardan rahats─▒z olan padi┼čah Abd├╝lhamit, siyasi yaz─▒lar yazmamas─▒ ve ─░stanbulÔÇÖa d├Ânmemesi ko┼čuluyla kendisini Viyana el├žilik doktorlu─čuna atamay─▒ ├Ânerince teklifi kabul etti. 1903ÔÇÖe kadar Viyana sefareti tabipli─čini s├╝rd├╝rd├╝. Bu g├Ârevi s─▒ras─▒nda belirli ├Âl├ž├╝de muhalefete devam etse da daha ├žok ┼čiirle me┼čgul oldu ve sembolist ┼čiir ├ževrelerinde ilgiyle kar┼č─▒lanan kitaplar yay─▒mlad─▒.

Siyas├« faaliyetlerini gizlice devam ettirdi─čini saraya bildiren b├╝y├╝kel├ži Mahmut Nedim Pa┼čaÔÇÖy─▒ tokatlamas─▒ ├╝zerine 1903ÔÇÖte AvusturyaÔÇÖdan s─▒n─▒r d─▒┼č─▒ edildi. CenevreÔÇÖye d├Ânerek Ethem Ruhi Bey ile bulu┼čtu; Osmanl─▒ ─░ttihat ve ─░nk─▒lap CemiyetiÔÇÖni kurdu ve ├Ârg├╝t├╝n yay─▒n organ─▒ olarak yeniden Osmanl─▒ gazetesini ├ž─▒kard─▒.

1904ÔÇÖte ─░├žtihad adl─▒ bir bas─▒mevi kurdu. Bas─▒mevinde Bat─▒l─▒la┼čma yanl─▒s─▒ eserler bast─▒, ─░├žtihad adl─▒ bir dergi ├ž─▒kard─▒. 1904 y─▒l─▒ndan ├Âld├╝─č├╝ 1932 y─▒l─▒na kadar d├Ânem d├Ânem kesintiye u─čramakla birlikte Cenevre, M─▒s─▒r ve ─░stanbulÔÇÖda bu dergiyi yay─▒mlamay─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.

Abdullah Cevdet, 1905ÔÇÖte Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin bask─▒s─▒ sonucu ─░svi├žre h├╝k├╝meti kendisini s─▒n─▒r d─▒┼č─▒ etti─činde, bas─▒mevini KahireÔÇÖye ta┼č─▒d─▒.

KahireÔÇÖde Te┼čebb├╝s-├╝ ┼×ahsi ve Adem-i Merkeziyet CemiyetiÔÇÖnin ├Ânemli bir ├╝yesi haline geldi. 1906ÔÇÖda ba┼člayan ve baz─▒ vergilerin kald─▒r─▒lmas─▒ ile birlikte me┼črutiyet talebini de dile getiren Erzurum ayaklanmas─▒n─▒ destekleyen yaz─▒lar yazd─▒. Me┼črutiyet ilan edildi─činde hemen yurda d├Ânmedi, bir s├╝re daha M─▒s─▒rÔÇÖda kald─▒.

1910ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝. Kendi matbaas─▒ ─░├žtihad EviÔÇÖni kurdu. “K├╝t├╝phane-i ─░├žtihad” dizisini yay─▒mlad─▒. Ca─čalo─čluÔÇÖndaki evi, ayd─▒nlar─▒n s─▒k s─▒k gelip gittikleri, tart─▒┼čt─▒klar─▒ bir mek├ón h├ólini ald─▒ ve bu ├Âzelli─či, Abdullah Cevdet BeyÔÇÖin vefat─▒na kadar da s├╝rd├╝.

─░ttihat ve Terakki y├Ânetimine kar┼č─▒ ele┼čtirel tutumu nedeniyle bask─▒lara maruz kalan Abdullah Cevdet Bey, 1914ÔÇÖte bas─▒m─▒ durdurmak zorunda kalm─▒┼čt─▒. ─░ngiliz Muhipler CemiyetiÔÇÖnin kurulu┼čunda rol oynad─▒, K├╝rt Teali CemiyetiÔÇÖnde de ├žal─▒┼čt─▒. ÔÇťSe├žkinÔÇŁ insanlar─▒n yeti┼čmesine y├Ânelik bir e─čitimi ve biyolojik materyalizmi savunan Abdullah Cevdet Bey, daha cumhuriyet kurulmadan y─▒llar ├Ânce Latin harflerine ge├žilmesi gerekti─čini vurgulad─▒ ve kad─▒n haklar─▒ konusundaki g├Âr├╝┼čleriyle dikkat ├žekti. Bah├ó├«lik hakk─▒nda haz─▒rlad─▒─č─▒ yaz─▒ dizisi ile din├« ├ževrelerin tepkisini ├žekti, kovu┼čturmaya u─črad─▒.

─░┼čgal y─▒llar─▒ndaki ─░ngiliz yanl─▒s─▒ tutumu ve K├╝rt milliyet├žisi ├Ârg├╝tlerde yer almas─▒ndan dolay─▒ I. D├╝nya Sava┼č─▒ sonras─▒nda siyasal iktidar─▒n g├Âz├╝nden d├╝┼čm├╝┼čt├╝. Cumhuriyet d├Âneminde hakk─▒nda ├Âm├╝r boyu devlet hizmetinden men cezas─▒ verildi. ├ľmr├╝n├╝n kalan k─▒sm─▒n─▒ ┼čiir yazarak, ├ževiri yaparak ve ─░├žtihadÔÇÖ─▒ ne┼čri ile u─čra┼čarak ge├žirdi. ShakespeareÔÇÖden Mevl├ón├óÔÇÖya ve ├ľmer HayyamÔÇÖa uzanan geni┼č ilgi alan─▒nda terc├╝meler ortaya koydu.

29 Kas─▒m 1932ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖda kalp krizinden hayat─▒n─▒ kaybetti.

  • Hi├ž (1890)
  • T├╝rbe-i Masumiyet (1890)
  • Tul├╗at (1891)
  • Ramazan Bah├želeri (1891)
  • Dima─č (1890)
  • Fizyolacya-i Tefekk├╝r (1892)
  • F├╝nun ve Felsefe (1897)

Çevirileri

  • WeberÔÇÖden “As─▒rlar─▒n Panoramas─▒”
  • Gustave Le BonÔÇÖdan “Asr─▒m─▒z─▒n Hususu Felsefiyesi”
  • HayyamÔÇÖdan “Rubaiyat”
  • MevlanaÔÇÖn─▒n Divan─▒ndan Se├žmeler
  • Gustave Le BonÔÇÖdan “D├╝n ve Yar─▒n” (1921)
  • Gustave Le BonÔÇÖdan “─░lm-i Ruh-i ─░├žtimai” (1924)
  • Gustave Le BonÔÇÖdan “Ameli Ruhiyat” (1931)
  • Jean MeslierÔÇÖden “Akl-─▒ Selim (Sa─čduyu Tanr─▒s─▒zl─▒─č─▒n ─░lmihali) (1928)

ESERLER─░:

1.─░nk─▒lap Ni├žin ve Nas─▒l Oldu? (M─▒s─▒r 1909)
Dr. Mehmed Re┼čid Bey’in k├╝├ž├╝k ya┼člardan ba┼člayarak yazd─▒─č─▒ an─▒lar─▒ndan bir b├Âl├╝m├╝ sa─čl─▒─č─▒nda “Cevri” takma ad─▒yla yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

2.─░ttihat ve Terakkinin Kurucu ├ťyelerinden Dr. Re┼čid Bey’in Hat─▒ralar─▒, S├╝rg├╝nden ─░ntihara (─░zmir 1992, ─░stanbul 1993)
An─▒lar─▒ndaki baz─▒ b├Âl├╝mler ise ├Âl├╝m├╝nden sonra yay─▒mlanm─▒┼č bulunmaktad─▒r: “Dr. Re┼čid Bey ve Hat─▒ralar─▒” (Yak─▒n Tarihimiz, Cilt: 3).

3.Sebat (1919)
Tutuklu bulundu─ču s─▒rada yay─▒nlanan “Sebat” (1919) adl─▒ kitab─▒yla kendisine y├Âneltilen su├žlamalara a├ž─▒kl─▒k getirmeye ├žal─▒┼čt─▒.

 

KAYNAKÇA:

-Ahmad, Feroz, ─░ttihat ve Terakki, ─░stanbul-2010

-Alpay, Kabacal─▒, Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar─▒, ─░stanbul-2011

-Ak┼čin, Sina, ─░stanbul H├╝k├╝metleri ve Milli M├╝cadele, ─░stanbul-2004

-Artun├ž, ─░brahim Balkan Sava┼č─▒, ─░stanbul

-Avc─▒o─člu, Do─čan, 31 MartÔÇÖta Yabanc─▒ Parma─č─▒-─░stanbul-1998

-Avc─▒o─člu, Do─čan, Milli Kurtulu┼č Tarihi, ─░stanbul-1974

-Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-1975

-Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Tek Adam, ─░stanbul-1991

-Ayd─▒n, Mahir, ┼×arki Rumeli Vilayeti, Ankara-1992

-Bardak├ž─▒, Murat, Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n Evrak-─▒ Metrukesi, ─░stanbul-2013

-B─▒y─▒kl─▒o─člu, Tevfik TrakyaÔÇÖda Milli M├╝cadele Ankara, 1992

-Bozkurt, Abdurrahman, ─░tilaf Devletlerinin ─░stanbulÔÇÖda ─░┼čgal Y├Ânetimi, Ankara-2014

-├çi├žek, Hikmet. Dr. Bahattin ┼×akir, ─░stanbul-2007

-Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar─▒, Haz─▒rlayan: Halil Erdo─čan Cengiz, ─░stanbul

-Ertem, ┼×efik Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda AvrupaÔÇÖda Y├╝z Bin T├╝rk Askeri ─░stanbul, 1992

-Fortuna, Benjamin C., Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref, ─░stanbul-2018

-G├╝rer, Turgut, Komitac─▒ Fuat BalkanÔÇÖ─▒n An─▒lar, ─░stanbul-2008

-Hasan Amca, Do─čmam─▒┼č H├╝rriyet, ─░stanbul, 1989

-─░mbert, Paul, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yenile┼čme Hareketleri, ─░stanbul, (Bas─▒m y─▒l─▒ yok)

-─░slam Ansiklopedisi, ─░brahim Temo maddesi

-Kabacal─▒, Alpay, Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar─▒, ─░stanbul-2011

-Kandemir, Feridun, Rauf Orbay, ─░stanbul-1965

-Karabekir, Kaz─▒m, ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, ─░stanbul-1982

-Karabekir, Kaz─▒m, Pa┼čalar─▒n Hesapla┼čmas─▒, ─░stiklal Sava┼č─▒ÔÇÖna Nas─▒l Girdik, Nas─▒l ─░dare Ettik, ─░stanbul-1992

-Kolo─člu, Orhan, Jurnalcilikten Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖya, ─░stanbul-2013

-Kolo─člu, Orhan, ├ť├ž ─░ttihat├ž─▒, ─░stanbul-2011

-Kutay, Cemal, Rauf Orbay, Hayat ve Hat─▒rat─▒m, ─░stanbul-1997

-Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995

-Mardin, ┼×erif, J├Ân T├╝rklerin Siyasi Fikirleri (1895-1908), ─░stanbul-1992

-Nur, R─▒za, Hayat─▒m ve Hat─▒rat─▒m, ─░stanbul-1967

-Okar, Mehmet Ali, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Balkanlardaki Son On Y─▒l─▒, ─░stanbul-2013

-├ľzy├╝ksek, Murat, Anadolu ve Ba─čdat Demiryollar─▒, ─░stanbul-1988

-Peker, Ekrem Hayri, Yeni Bir Cihan ─░mparatorlu─ču Kurma M├╝cadelesi Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, Ankara-2020

-Ramsaur, E.E., J├Ân T├╝rkler ve 1908 ─░htilali, ─░stanbul-1982

-Sorgun, Taylan, Halil Pa┼ča, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden Cumhuriyete Bitmeyen Sava┼č, ─░stanbul-2003

-Sorgun, Taylan, M├╝tareke D├Ânemi, ─░stanbul-2007

-Stoddard, P, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-1993

– ┼×im┼čir. B.N, Malta s├╝rg├╝nleri, Ankara-1985

-Tansu, Semih Nafiz, ─░ki Devrin Perde Arkas─▒, ─░stanbul-2011

-Temo, ─░brahim, ─░ttihad ve Terakki CemiyetiÔÇÖnin Te┼čekk├╝l├╝, ─░stanbul-2000

-T├╝rkgeldi, AliFuat, G├Âr├╝p ─░┼čittiklerim, Ankara-2010

-Ulubelen, Erol, ─░ngiliz Gizli Belgelerinde T├╝rkiye, ─░stanbul-1967

-Uzer, Tahsin Makedonya E┼čk─▒yal─▒k Tarihi ve Son Osmanl─▒ Y├Ânetimi, Ankara, 1999

-Wikipedia, ─░brahim Temo maddesi

Toplam Okuma: 813 , Bug├╝n: 2 

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Osman G├óz├«ÔÇÖnin 700/1300-1301ÔÇÖde Yeni┼čehirÔÇÖde Bast─▒rd─▒─č─▒ ├ť├ž├╝nc├╝ Sikkesi

Osman G├óz├«ÔÇÖnin 700/1300-1301ÔÇÖde Yeni┼čehirÔÇÖde Bast─▒rd─▒─č─▒ ├ť├ž├╝nc├╝ Sikkesi

23 Kas─▒m 2020, Osman G├óz├«ÔÇÖnin 700/1300-1301ÔÇÖde Yeni┼čehirÔÇÖde Bast─▒rd─▒─č─▒ ├ť├ž├╝nc├╝ Sikkesi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒larÔÇÖda ─░htisab Kurumunun Men┼čei, Geli┼čimi ve Orhan G├óz├«ÔÇÖnin BursaÔÇÖda ├ç─▒kard─▒─č─▒ ─░lk ÔÇť─░htisab ߪ▓anunnamesiÔÇŁ

Osmanl─▒larÔÇÖda ─░htisab Kurumunun Men┼čei, Geli┼čimi ve Orhan G├óz├«ÔÇÖnin BursaÔÇÖda ├ç─▒kard─▒─č─▒ ─░lk ÔÇť─░htisab ߪ▓anunnamesiÔÇŁ

23 Kas─▒m 2020, Osmanl─▒larÔÇÖda ─░htisab Kurumunun Men┼čei, Geli┼čimi ve Orhan G├óz├«ÔÇÖnin BursaÔÇÖda ├ç─▒kard─▒─č─▒ ─░lk ÔÇť─░htisab ߪ▓anunnamesiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’da Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Sosyal Dayan─▒┼čma

Bursa’da Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Sosyal Dayan─▒┼čma

15 Kas─▒m 2020, Bursa’da Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Sosyal Dayan─▒┼čma i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’da ┼×arap├ž─▒l─▒k: Misi K├Ây├╝ ve ┼×araplar─▒

Bursa’da ┼×arap├ž─▒l─▒k: Misi K├Ây├╝ ve ┼×araplar─▒

15 Kas─▒m 2020, Bursa’da ┼×arap├ž─▒l─▒k: Misi K├Ây├╝ ve ┼×araplar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Bel├žikaÔÇÖn─▒n T├╝rk K├Ây├╝ÔÇÖnde muhte┼čem festival

Bel├žikaÔÇÖn─▒n T├╝rk K├Ây├╝ÔÇÖnde muhte┼čem festival

15 Kas─▒m 2020, Bel├žikaÔÇÖn─▒n T├╝rk K├Ây├╝ÔÇÖnde muhte┼čem festival i├žin yorumlar kapal─▒
Dr. Halil At─▒lgan’─▒n kitab─▒: Bodrum H├ókimi

Dr. Halil At─▒lgan’─▒n kitab─▒: Bodrum H├ókimi

15 Kas─▒m 2020, Dr. Halil At─▒lgan’─▒n kitab─▒: Bodrum H├ókimi i├žin yorumlar kapal─▒
├çocuklu─čumda Uluabat ve Ulubat G├Âl├╝

├çocuklu─čumda Uluabat ve Ulubat G├Âl├╝

15 Kas─▒m 2020, ├çocuklu─čumda Uluabat ve Ulubat G├Âl├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
├ç├Âl Yemen’de Can Verenler – Biri Memet Biri Memi┼č

├ç├Âl Yemen’de Can Verenler – Biri Memet Biri Memi┼č

9 Kas─▒m 2020, ├ç├Âl Yemen’de Can Verenler – Biri Memet Biri Memi┼č i├žin yorumlar kapal─▒
Kuzey KafkasyaÔÇÖda Macar ┼×ehri

Kuzey KafkasyaÔÇÖda Macar ┼×ehri

9 Kas─▒m 2020, Kuzey KafkasyaÔÇÖda Macar ┼×ehri i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale’de ─░stanbul’u Kurtarmak

├çanakkale’de ─░stanbul’u Kurtarmak

9 Kas─▒m 2020, ├çanakkale’de ─░stanbul’u Kurtarmak i├žin yorumlar kapal─▒
Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve Çelik Palas

Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve Çelik Palas

9 Kas─▒m 2020, Gazi Mustafa Kemal Atat├╝rk ve ├çelik Palas i├žin yorumlar kapal─▒
Yerel Dinamiklerde Halk Ezgilerimizin ┼×iir ile B├╝t├╝nle┼čmesi

Yerel Dinamiklerde Halk Ezgilerimizin ┼×iir ile B├╝t├╝nle┼čmesi

9 Kas─▒m 2020, Yerel Dinamiklerde Halk Ezgilerimizin ┼×iir ile B├╝t├╝nle┼čmesi i├žin yorumlar kapal─▒
D├╝─č├╝n ve K─▒na Gecelerindeki De─či┼čim ve Geli┼čimler

D├╝─č├╝n ve K─▒na Gecelerindeki De─či┼čim ve Geli┼čimler

1 Kas─▒m 2020, D├╝─č├╝n ve K─▒na Gecelerindeki De─či┼čim ve Geli┼čimler i├žin yorumlar kapal─▒
─░neg├Âl Maden K├Ây├╝ D├╝─č├╝n Gelene─či

─░neg├Âl Maden K├Ây├╝ D├╝─č├╝n Gelene─či

1 Kas─▒m 2020, ─░neg├Âl Maden K├Ây├╝ D├╝─č├╝n Gelene─či i├žin yorumlar kapal─▒
Milli M├╝cadele’de Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒

Milli M├╝cadele’de Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒

1 Kas─▒m 2020, Milli M├╝cadele’de Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Toros T├╝rkmenleri ve K─▒rt─▒ll─▒ Felte┼č Dede

Toros T├╝rkmenleri ve K─▒rt─▒ll─▒ Felte┼č Dede

1 Kas─▒m 2020, Toros T├╝rkmenleri ve K─▒rt─▒ll─▒ Felte┼č Dede i├žin yorumlar kapal─▒
B─░ZANS OYUNLARI – B─░R SANAY─░ CASUSLU─×U H─░K├éYES─░: ─░pe─čin ─░stanbul Yolculu─ču

B─░ZANS OYUNLARI – B─░R SANAY─░ CASUSLU─×U H─░K├éYES─░: ─░pe─čin ─░stanbul Yolculu─ču

29 Ekim 2020, B─░ZANS OYUNLARI – B─░R SANAY─░ CASUSLU─×U H─░K├éYES─░: ─░pe─čin ─░stanbul Yolculu─ču i├žin yorumlar kapal─▒
1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

18 Ekim 2020, 1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

18 Ekim 2020, Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

18 Ekim 2020, K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar