Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim
  • 29 May─▒s 2022 Pazar
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Toplam: 331 , Bug├╝n: 3 Okuma

(Turan Akademik ─░lim Fikir ve Sosyal bilimler Dergisi, Say─▒ 45, 2022, ss.89- 125)[1]

├ľZET

Kafkas Boylar─▒n─▒n ortak k├╝lt├╝r├╝ i├žinde Nart destanlar─▒ ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r. B├╝t├╝n Kafkas boylar─▒ binlerce y─▒ld─▒r her yeni nesile bu destanlar─▒ aktarm─▒┼čt─▒r. Her ne kadar boylar aras─▒ dil farklar─▒ olsa da destanlardaki ve destan kahramanlardaki ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ benzerlik dil teorilerinin ve n├Âro bilimlerin a├ž─▒klamalar─▒n─▒ beklemektedir. N├Âro bilimler g├╝n├╝m├╝zde ayn─▒ masallar─▒, hik├óyeleri ve destanlar─▒ anlatan topluluklarda ayn─▒ n├Âral-e┼čle┼čmenin ve ileti┼čimin oldu─čunu g├Âstermektedir. Bu e┼čle┼čmede ise ayn─▒ dilin konu┼čuldu─ču ortak bir d├Ânem olmas─▒ gerekti─či ifade edilmektedir. Dinleyici anlamad─▒─č─▒ bir dilde masal/ hik├óye ve destan─▒n anlat─▒c─▒s─▒na kat─▒lamamaktad─▒r. O halde nas─▒l olmu┼čtur da binlerce y─▒l Kafkas destanlar─▒ g├╝n├╝m├╝ze kadar tarihsel g├╝├žl├╝ etkiler bir tarafa b─▒rak─▒l─▒rsa nas─▒l g├╝n├╝m├╝ze kadar boylar aras─▒ dil farkl─▒l─▒─č─▒na ra─čmen benzerli─čini korumu┼čtur. Bunun cevab─▒n─▒, dillerin k├Âkenleriyle de─či┼čimini ara┼čt─▒ran dilbilimin ve n├Âro bilimlerin Kafkas boylar─▒n─▒n kadim d├Ânemlerde ayn─▒ yahut akraba diller konu┼čtu─ču ger├že─čini yak─▒n zamanlarda ayd─▒nlatabilece─čidir.

G├Âker ├ľzden – Kafkasya ├çegem ┼×elalesi

G─░R─░┼×

Destanlar her toplumun efsanelerle dolu d├Ânemlerinde ├Âzellikle kahramanlar ├ževresinde ortaya ├ž─▒karlar. Daha sonra as─▒rlar i├žerisinden geli┼čirler ve her gelen yeni ku┼ča─ča aktar─▒l─▒rlar. Destanlar halk─▒n zorluklardan ├╝ste gelme gelebilme g├╝c├╝n├╝ g├╝├žlendirir. Hayatlar─▒na ┼čekil verir ve ortak bir ya┼čama k├╝lt├╝r├╝ geli┼čtirir. Felaketli d├Ânemlerde destan kahramanlar─▒ halka umut ─▒┼č─▒─č─▒ olur. Uluslar─▒n ozanlar─▒ bunlar─▒ bazen manzum bazen de nesirler halinde insanlar─▒n haf─▒zas─▒nda g├╝├žlendirir. Anonim halk destanlar─▒ mill├« haf─▒zada ya┼čar. Kuzey Kafkasya Nart destanlar─▒ da t├╝m Kafkas boylar─▒nda ortak bir de─čer olarak ya┼čamaktad─▒r. T├╝m boylar─▒n destan metinlerinin konular─▒ ve kahramanlar─▒n isimleri ufak farkl─▒l─▒klara ra─čmen ├Ânemli bir b├╝t├╝n olma ├Âzelli─čini korumaktad─▒r.

Bunun a├ž─▒klanmas─▒nda n├Ârobilim ├žok ├Ânemli yer olu┼čturmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ e─čer bu halklar tarihin kadim d├Ânemlerde ayn─▒ destanlar─▒ anlatmam─▒┼č ve ayn─▒ ser├╝veni ya┼čamam─▒┼č olsayd─▒ bu aktar─▒mlar bu kadar benzeyemezdiler. ├ťstelik o d├Ânemlerde ayn─▒ dili de payla┼čt─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Proto Kafkas yahut proto Turan├« halklar ve diller d├Âneminde n├Âronal aktar─▒mlarlar─▒n olu┼čumu s├Âz konusudur. Destanlardaki g├╝├žl├╝ korelasyon bunun en b├╝y├╝k kan─▒t─▒d─▒r. Kafkas Nart destanlar─▒nda S├╝mer ve Saka izleri ├╝zerine yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda bu ger├žekler ayd─▒nlat─▒lm─▒┼čt─▒r[2]. Destan metinlerindeki ayr─▒l─▒klar ise boylar─▒n farkl─▒ d├Ânemlerde az miktarda Yahudilik, H─▒ristiyanl─▒k ve ├žok miktarda olmak ├╝zere ise ─░sl├óm dinine giri┼čleri ile ili┼čkilidir. ├ľzellikle ─░slam k├╝lt├╝r├╝n├╝n destanlar─▒n de─či┼čtirilmesinde kuvvetli bir etkisi olmu┼čtur. ─░slamÔÇÖ─▒ ge├ž d├Ânemlerde kabul etmi┼č boylarda destanlardaki farkl─▒lar ├žok azd─▒r. ├çe├žen ve ─░ngu┼č boylar─▒ ayn─▒ dilli payla┼čt─▒klar─▒ halde bu ├Âzellik ├žok belirgindir. Sovyetler d├Âneminde yapt─▒r─▒lan ├žal─▒┼čmalarda ise ├Âzellikle boylar aras─▒nda benzerlikleri de─čil boylar aras─▒ndaki farkl─▒l─▒klar─▒ art─▒rmaya y├Âneliktir. Bu ├žal─▒┼čman─▒n amac─▒, destan anlatma ve dinleme gelene─či ile Kafkas boylar─▒ndaki Nart varyantlar─▒n─▒n, n├Âro bilimin verileri ─▒┼č─▒─č─▒nda beyindeki n├Âral e┼členmenin sayesinde ortak bir kaynaktan ├ž─▒kt─▒kt─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektir.

KAFKASLARIN EFSANEV─░ CEDLER─░ NARTLAR

Y─▒lmaz Nevruz Umum├« Kafkas TarihiÔÇÖne Giri┼č isimli eserinde ÔÇťKafkaslar─▒n kendilerine has bir kahramanl─▒k ├ža─č─▒ tarihleri, o ├ža─čda ya┼čayan m├╝┼čterek atalar─▒, onlar─▒n aras─▒ndan ├ž─▒kan destan kahramanlar─▒ vard─▒r. Bu en eski atalara “Nartlar”, onlar─▒n aras─▒ndan ├ž─▒kan ba─čat─▒rlara “Nart ba─čat─▒rlar─▒” ve bu Nartlar ile Nart ba─čat─▒rlar─▒n─▒n efsanevi ya┼čamlar─▒n─▒ anlatan destanlara da “Nart Destanlar─▒” ad─▒ verilirÔÇŁ[3] demektedir. Nart destanlar─▒n─▒n t├╝m Kafkas halklar─▒n─▒n ortak de─čeri oldu─čunu Y─▒lmaz Nevruz, Ufuk Tavkul, Ekrem Hayri Peker, Adilhan adilo─člu, ├ľzdemir ├ľzbay, V. ─░. Abayev, S.D. ─░nal Apa, Georges Dumezil vd bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒ s├Âylemektedir. Bu ortak de─čerin anla┼č─▒lmas─▒ i├žin farkl─▒l─▒klardan ziyade ortak paydan─▒n ortaya konmas─▒ gerekmektedir. Y─▒lmaz NevruzÔÇÖun vurgulad─▒─č─▒ gibi ÔÇťMilleti olu┼čturan temel unsurlar hepsinde ayn─▒d─▒r, ancak sosyo-k├╝lt├╝rel ya┼čamda her millet de oldu─ču gibi t├óli derecede farkl─▒l─▒klar meydana gelmi┼čtir. Mesela, dilde leh├že ve ┼čive farkl─▒l─▒klar─▒n─▒n olu┼čmas─▒, ya┼čam tarz─▒nda ufak tefek farkl─▒l─▒klar─▒n husule gelmesi bu meyanda zikredilebilir. Kafkasya kal─▒c─▒ istilalara maruz kalmadan ├Ânce, alt etnik gruplar aras─▒nda hem ya┼čam tarz─▒ hem de k├╝lt├╝r y├Ân├╝nden herhangi bir farkl─▒l─▒k yoktu. M├╝stevli g├╝├žler kendi y├Ânetimlerini g├╝├žl├╝ k─▒lmak i├žin, ├Âzellikle dil farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ ve yerel ya┼čam ortam─▒n─▒ esas alarak Kafkas Halk─▒n─▒ zorunlu etnik ve co─črafik par├žalara ay─▒rd─▒lar ve mill├« dayan─▒┼čman─▒n geli┼čmemesi ve zay─▒flamas─▒ i├žin uzun vadeli plan ve programlar haz─▒rlayarak bunlar─▒ uygulad─▒lar. ├ľnceleri Kafkasya’y─▒ Terek Vilayeti ve Kuban Vilayeti olmak ├╝zere ikiye ay─▒rd─▒lar, bu bir co─črafik ay─▒r─▒m idi. Daha sonra Abkhazya, Ad─▒─čey, Kara├žay-├çerkes, Kabardey-Balkar, ├çe├žen-─░ngu┼č, Kuzey ve G├╝ney Osetya ve Da─č─▒stan idari b├Âlgelerini ihdas ettiler. Bunlara ┼×aps─▒─č idari b├Âlgesini de eklemek gerekir. B├Âylece sekiz par├žaya b├Âl├╝nen KafkasyaÔÇÖda etnik milliyet├žili─čin geli┼čmesi ve s├╝per etnos, yani ÔÇťKafkas UlusuÔÇŁ kavram─▒n─▒n ve m├╝┼čterek mill├« ┼čuurun zay─▒flat─▒lmas─▒ ve yok edilmesi i├žin yine uzun vadeli programlar uygulanm─▒┼čt─▒r (Nevruz, 2013: 398). Y─▒lmaz NevruzÔÇÖun di─čer bir a├ž─▒klama getirdi─či ├Ânemli husus da ┼čudur: Nart Destanlar─▒ Kafkas halklar─▒n─▒n, dolay─▒s─▒yla Kafkasya k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├Ânemli bir ├Âgesidir. Buna kar┼č─▒n baz─▒ yazarlar bu ortak de─čeri sadece kendi etnik gruplar─▒na mal etmeye ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Nart Destanlar─▒ Ad─▒─čelere/├çerkeslere aittir, Abkhazlara aittir, Osetinlere aittir, Kara├žay- Balkarlara aittir, di─čerleri bunlardan ├Âd├╝n├ž alm─▒┼člard─▒r” diyenlere s─▒k├ža rastlan─▒lmaktad─▒r. Ger├žek bilim adamlar─▒na g├Âre, Nart Destanlar─▒ Kafkas UlusuÔÇÖnu olu┼čturan boylar─▒n m├╝┼čterek mal─▒d─▒r, b├Âlgeler veya subetnik gruplar aras─▒nda destanlar─▒n muhtevas─▒nda ve kahramanlar─▒n isimlerinde ufak tefek farkl─▒l─▒klar husule gelmi┼čtir. Bu durum, ba┼čka milletlerde de g├Âr├╝len do─čal bir sonu├žtur[4]ÔÇŁ. B├╝t├╝nc├╝l olmayan par├žac─▒l bak─▒┼ča ├Âzellikle Kafkasyal─▒ olmayan di─čer uluslar─▒n ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ da destek vermektedir. H├ólbuki Nart destanlar─▒nda ortak kahramanlar ve temalar ├Âd├╝n├žleme olarak al─▒nm─▒┼č denemeyecek kadar Kafkas uruklar─▒nda ├žoktur. Bu ├žerceveden bak─▒lmas─▒n─▒ g├╝n├╝m├╝z n├Âro bilimleri de bu ger├že─če katk─▒ sa─člamaktad─▒r. Nart s├Âz├╝n├╝n anlam─▒n─▒ her Kafkas boyunun kendi dilinden a├ž─▒klamas─▒ da ayr─▒l─▒─ča de─čil zenginli─če katk─▒ sa─člar. Dil bilim a├ž─▒s─▒ndan yap─▒lan hatalar ise zamanla daha da do─čru ilm├« a├ž─▒klamalarla yeniden d├╝zeltir.

Nart S├Âz├╝n├╝n Anlam ve K├Âkeni

├ľzdemir ├ľzbay D├╝nya Mitolojisi ve Nartlar isimli eserinde┬á├çerkez Mitolojisinin b├╝t├╝n├╝n├╝ kapsayan Nart destanlar─▒ ─░sa’dan ├Ânceki ├ža─člardan bug├╝ne Kuzey Kafkasya boylar─▒n─▒n dilinde, m├╝zi─činde, sanat─▒nda yer etmi┼čtir. Kuzey Kafkasya halk destanlar─▒na ad olan Nart s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇťNe: g├ÂzÔÇŁ ÔÇťT─▒nÔÇŁ veya ÔÇťtenÔÇŁ: vermek anlam─▒na gelir. Aphaz ve Adige ┼čivelerinde de vermek fiilin ayn─▒ k├Âktendir. ÔÇťY─▒step: ona veririmÔÇŁ, ÔÇťA-te-re: VermekÔÇŁ kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar─▒nda oldu─ču gibi ÔÇťNe: G├ÂzÔÇŁ ile ÔÇťTen: vermekÔÇŁ fiili mastar─▒n─▒n birle┼čmesinden olu┼čan ÔÇťnetnÔÇŁ veya ÔÇťnert─▒nÔÇŁ g├Âz vermek, g├Âz├╝n├╝ budaktan esirgememek mitoloji kahramanlar─▒na ad olmu┼čtur[5].┬áOsetyal─▒ ├╝nl├╝ Kafkasolog-Tarih├ži Porf. Dr. V.─░. Abayev Nart destanlar─▒n─▒n ─░skit efsanelerine dayand─▒─č─▒n─▒ ─░.├ľ. VII-VIII. Y├╝zy─▒llara kadar uzand─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. ├ľte yandan ─░.S. XIII ve XIV. Y├╝zy─▒llarda Mo─čollarla olan ili┼čkilerin Nart Destan─▒’nda izler b─▒rakt─▒─č─▒n─▒ ku┼čku yoktur demektir[6]. Ayn─▒ zamanda AbayevÔÇÖe g├Âre Nerton (Nart) Kelimesi kudrete, y├╝celi─če, bolluk ve berekete, g├╝zelli─če, ola─čan├╝st├╝l├╝─če duyulan hayranl─▒─č─▒n bir simgesi olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Asetinler daha ├Ânce g├Ârmedikleri m─▒s─▒rla ilk tan─▒┼čt─▒klar─▒ zaman ona narthor (nart bu─čday─▒) ad─▒n─▒ vermi┼člerdir[7]. Prof. Dr. Georges DumesilÔÇÖe g├Âre Nart s├Âz├╝ ve nartlar ├Âd├╝n├žleme yoluyla ├çerkez, ├çe├žen, ─░ngu┼č ve Kuzey Kafkasya’daki Tatars s├Âylencelerine ge├žmi┼člerdir. Sanskrit├že ve eski ─░ran dilinde “Nar” s├Âz├╝n├╝n “Erkek (insan), asker-sava┼č├ž─▒” anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rmektedir. Ayr─▒ca, Nart s├Âz├╝n├╝n eski bir arien s├Âz├╝ oldu─čunu ve “Dans etmek, raks etmek” anlam─▒na gelen “Nrit” s├Âz├╝nden de gelebilece─čini s├Âylemektedir. G. Dumesil, Nart destanlar─▒na; Osetlerin atalar─▒ olarak sayd─▒─č─▒ Alanlar─▒n kaynakl─▒k etti─čini ifade eder[8].

Adilhan Adilo─čluÔÇÖnun a├ž─▒klamas─▒na g├Âre nart kelimesi, ner, (ad: namus; terbiye, me┼čhur) kelimesinden t├╝remi┼čtir. Mo─čol kelimelerindeki e sesi yerine, T├╝rk dillerinde a sesi gelmektedir. Met-matall─▒, henz-hans gibidir. T├╝rk dillerindeki nart, Mo─čol nert ile yak─▒n manalardad─▒r. Kara├žay- Malkar dilinde nart, Kumuk├žaÔÇÖda da oldu─ču gibi ÔÇťeski, bat─▒r, pehlivan, g├╝├žl├╝, namuslu, ak─▒ll─▒ÔÇŁ manalar─▒n─▒ verir. Nart, nar kelimesine ├žokluk ifadesi eki olan -T eklenip kurulmu┼čtur. Mana y├Ân├╝nden nar, Mo─čolca narÔÇÖa ba─članmaktad─▒r. Nar, Yakut├žaÔÇÖda ÔÇťham, i┼členecekÔÇŁ, ├çuva┼č├žaÔÇÖda ÔÇťk─▒pk─▒z─▒l, k─▒z─▒l y├╝zl├╝ÔÇŁ, Kara├žayÔÇÖda ÔÇťg├╝zelÔÇŁ manalar─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r. Karakalpak├žaÔÇÖda ise nar ÔÇťyi─čit, hi├žbir ┼čeyden korkmayan, iyi adamÔÇŁ manalar─▒nda kullan─▒l─▒yor. Ayr─▒ca Mariy dilinin da─č diyalekti─činde nar, ÔÇťpehlivanÔÇŁ demektir[9].

Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒na g├Âre; Nart kahramanlar─▒n─▒n ya┼čad─▒klar─▒ yerler Kuban vadisi dolaylar─▒d─▒r. Ancak Nartlar─▒n seferlere ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve sava┼čt─▒klar─▒ yerler Kuban vadisi dolaylar─▒yla s─▒n─▒rl─▒ kalm─▒yor. Destanlarda, Nart kahramanlar─▒n─▒n itil (volga) ─▒rma─č─▒na kadar gelip bu b├Âlgelerde de sava┼čt─▒klar─▒ anlat─▒l─▒r. Hatta bazen itil ─▒rma─č─▒n─▒ da ge├žerek ├žok uzak yerlere bile seferler yaparak oralardan olduk├ža y├╝kl├╝ ganimetlerle d├Ânerlermi┼č. Adigelerin Nart destanlar─▒na g├Âre Nart kahramanlar─▒n─▒n ya┼čad─▒klar─▒ yerler yine Kuban vadisi dolaylar─▒ olarak g├Âsterilir. Abhazlar─▒n Nart destanlar─▒na g├Âre ise; Nart kahramanlar─▒ Kuban, Narsana, ─░ncik (Zelen├žuk) ─▒rmaklar─▒ dolaylar─▒nda ya┼čarlarm─▒┼č[10].

Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒ ilk ├Ânce evrenin ve NartÔÇÖlar─▒n yarat─▒l─▒┼č─▒n─▒ anlatan bir efsaneyle ba┼člar; ÔÇťG├╝ne┼č tanr─▒s─▒, g├╝ne┼či yaratm─▒┼č. Yer tanr─▒s─▒, yeri (yery├╝z├╝n├╝) yaratm─▒┼č. ├ť├ž├╝nc├╝ olarak denizler yarat─▒lm─▒┼č. G├Âk ve yer yarat─▒ld─▒ktan sonra ikisi aras─▒nda insano─člu yarat─▒lm─▒┼č. ─░lk insanlar NartÔÇÖlar idi. Yery├╝z├╝nde ilk defa Nartlar ya┼čamaya ba┼člad─▒ÔÇŽÔÇŁ Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒ndaki evrenin yarat─▒l─▒┼č─▒yla ilgili b├Âl├╝m ile G├Âkt├╝rk Kitabelerindeki:ÔÇŁ Yukar─▒da g├Âky├╝z├╝, a┼ča─č─▒da ya─č─▒z yer yarat─▒ld─▒kta, ikisi aras─▒nda insano─člu yarat─▒lm─▒┼čÔÇŽÔÇŁ ifadeleri aras─▒ndaki benzerlik dikkat ├žekicidir[11].

Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda Nartlar─▒n demircisi olan DebetÔÇÖin ayr─▒ bir ├Ânemi vard─▒r. Kara├žay-Malkarl─▒lar─▒n ÔÇťDebetÔÇŁ, Osetlerin ÔÇťKurdalogonÔÇŁu, Adigelerin ÔÇťTlep┼čÔÇŁi, Abhazlar─▒n ÔÇťAynarijiÔÇŁsi kendi zamanlar─▒n─▒n demir ve demircilik ├ža─č─▒n─▒ anlat─▒rlar. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n kad─▒n kahraman─▒ olan satanay-Biy├žeÔÇÖnin do─ču┼ču da demirci DebetÔÇÖin do─ču┼čunda oldu─ču gibi mitsel motiflerle s├╝slenmi┼čtir. Satanay-Biy├že tanr─▒lar─▒n k─▒z─▒d─▒r;

ÔÇťG├╝ne┼č (tanr─▒s─▒) idi. SatanayÔÇÖ─▒n babas─▒
Ay (tanr─▒s─▒) idi onu do─čuran tatl─▒ anas─▒ÔÇŽÔÇŁ[12]

Kara├žay ve Balkarlar─▒n folklor ve edebiyat miras─▒ ile Kazak medeniyeti aras─▒nda k├Âk├╝ ├žok eskilere uzanan benzerlikler ve ortakl─▒klar vard─▒r. Kazaklar─▒n tarihi destanlar─▒ ile Nart destan─▒ aras─▒ndaki tipolojik benzerliklerin ve farkl─▒l─▒klar─▒n ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir inceleme konusudur. Kazak├žadaki ÔÇťNarttay (Nart gibi)ÔÇŁ s├Âz├╝n├╝n k├Âk├╝n├╝ incelemek bile ├žok ilgin├ž olurdu. Nart destan─▒, Kara├žay ve Balkarlar─▒n d├╝nya destan k├╝lt├╝r├╝ne ├Ânemli bir hediyesidir[13].

M.CurtubayevÔÇÖe g├Âre, b├╝t├╝n Nart kahramanlar─▒ Debet ile Satanay-Biy├žeÔÇÖden t├╝remi┼člerdir. Ona g├Âre, Kaynar-TeyriÔÇÖnin (g├╝ne┼č-tanr─▒) daha sonraki ad─▒ Dipbet (ate┼č y├╝zl├╝) olmu┼č ve nihayetinde Debet ┼čeklini alm─▒┼čt─▒r. Satanay-Biy├že s├Âz├╝n├╝n anlam─▒ da ÔÇťSet (kutsal)-anay (ana/ama├ž)ÔÇŁ veya ÔÇťSatan (ola─čan├╝st├╝ g├╝zel)-ay (ay)ÔÇŁ ┼čeklindedir. Yani, b├╝t├╝n Nart kahramanlar─▒, G├╝ne┼č (Debet) ile AyÔÇÖdan (Satanay-Biy├že) t├╝remi┼člerdir. Fakat ay-tanr─▒ÔÇÖn─▒n kocas─▒ Dipbet (Debet) de─čil, ShurtukÔÇÖtur. Yani, Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n g├╝ne┼č-tanr─▒s─▒ ve daha sonraki tanr─▒-demircisi Debet de─čil, shurtukÔÇÖtur. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda anlat─▒lan, daha do─črusu ÔÇťpek fazlaÔÇŁ anlat─▒lmayan ÔÇťShurtukÔÇŁ adl─▒ kahraman ile Bulgar T├╝rklerinin ┼×an/Han K─▒z─▒ Destan─▒nda anlat─▒lan g├╝ne┼čin o─člu ve tanr─▒-demirci Alp Hunu, Do─ču Slavlar─▒n─▒n g├╝ne┼č-tanr─▒s─▒ Hors eski M─▒s─▒r k├╝lt├╝r├╝ndeki Asya men┼čeli g├╝ne┼č-tanr─▒ Horus aras─▒nda muhtemel bir ba─člant─▒ vard─▒r[14].

Ekrem Hayri Peker, ├çerkes S├╝rg├╝n├╝, Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝ isimli ├žal─▒┼čmas─▒nda M─▒s─▒r ve Pelasg k├╝lt├╝r├╝ne kadar uzanan mitolojik zinciri ┼ču ┼čekilde ├Âzetlemektedir: ÔÇťHeredot, (M─▒s─▒r k├Âkenli tanr─▒lar─▒n d─▒┼č─▒nda kalan) Helenlerin tanr─▒ adlar─▒n─▒n Anadolu’da ya┼čayan Pelasgos/Pelasglardan ald─▒klar─▒n─▒ yazar. Heredot, Diyanizos k├╝lt├╝r├╝n├╝n /tap─▒nmas─▒n─▒n da ├╝lkesine d─▒┼čar─▒dan geldi─čini yazar. Heredot do─čal olarak daha eski ├ža─člarda Grek mitolojisi ve k├╝lt├╝r├╝ne KafkasyaÔÇÖdan giren ├Âgeleri bilemezdi. Baz─▒ Adige tanr─▒ isimlerinin, eski M─▒s─▒r medeniyetiyle ilgisi vard─▒r. Adigelerin oyun ve y─▒lan tanr─▒s─▒ Blevus, eski M─▒s─▒r’da Blevsis ad─▒yla ge├žmekteydi. Adigelerin bal tanr─▒s─▒ Merisa eski M─▒s─▒rl─▒larda Meris ad─▒yla ya┼čamaktayd─▒ÔÇŁ[15][16].

Umar Bayram─▒kov, Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n ilk Nart kahraman─▒n─▒n Shurtuk oldu─čunu s├Âylemektedir. Ona g├Âre Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda anlat─▒lan b├╝t├╝n kahramanlar shurtuk ile Satanay-Biy├žeÔÇÖden t├╝remi┼člerdir. ÔÇťShurtukÔÇŁ s├Âz├╝ Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda birka├ž yerde ge├žer. S├Âz gelimi, Nartlar─▒n ilk ya┼čad─▒─č─▒ yerin (k├Ây├╝n) ad─▒ ShurtukÔÇÖtur; Nartlarda Shurtuk adl─▒ bir s├╝lale vard─▒r. Nart AlavganÔÇÖ─▒n s├╝lalesinin ad─▒ shurtukÔÇÖtur, dolay─▒s─▒yla DebetÔÇÖin de s├╝lalesinin ad─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ Alavgan, DebetÔÇÖin en b├╝y├╝k o─čludur. Nart ├ľr├╝zmek adl─▒ kahraman─▒n babas─▒n─▒n ve s├╝lalesinin ad─▒ da shurtukÔÇÖtur[17].

├çin kaynaklar─▒nda verilen bilgilere g├Âre, Orta AsyaÔÇÖdaki eski T├╝rk dininin esaslar─▒; g├Âk tanr─▒, g├╝ne┼č, ay, yer-su, ate┼č ve atalar─▒n ruhlar─▒ k├╝ltleridir. Hunlar─▒n dini inan├žlar─▒nda g├╝ne┼č ve ay k├╝lt├╝ ├žok ├Ânemli bir yer tutuyordu. Me┼čhur Rus Tarih├ži L.N. Gumilev bu konuda ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťHun imparatorlar─▒, her g├╝n olmak ├╝zere, sabahlar─▒ do─čan g├╝ne┼če, hava karard─▒─č─▒ zaman da aya tap─▒n─▒rlar, yani g├╝nde iki kere ibadet ederlerdi.ÔÇŁ B├╝y├╝k Hun ─░mparatoru Bat─▒rÔÇÖ─▒n (Mete) o─člu KikÔÇÖun (Chi-y├╝, Lac-┼čang) Hun taht─▒na oturdu─ču zaman ald─▒─č─▒ unvan ÔÇťG├Âk-tanr─▒ ile Yer-tanr─▒ÔÇÖn─▒n o─čluÔÇŁ ve G├╝ne┼č-tanr─▒ ile Ay-tanr─▒ÔÇÖn─▒n tahta oturttu─ču Y├╝ce Hun imparatoru ┼čeklindeydi.

Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda anlat─▒lan tanr─▒ demirci DebetÔÇÖin g├Âk-tanr─▒ ile yer-tanr─▒ÔÇÖn─▒n o─člu olmas─▒n─▒ ve Satanay-Biy├žeÔÇÖnin g├╝ne┼č-tanr─▒ ile ay-tanr─▒n─▒n k─▒z─▒ olmas─▒n─▒ hat─▒rlatmaktad─▒r. Bu durum, ─░skit k├╝lt├╝r├╝yle de benzerlik g├Âstermektedir. ─░skit efsanelerine g├Âre ─░skitlerin ÔÇťTarg─▒tayÔÇŁ adl─▒ atas─▒ da g├Âk-tanr─▒ ile yer-tanr─▒n─▒n birle┼čmesinden do─čmu┼č bir kahraman idi.

ÔÇťShurtukÔÇŁ adl─▒ kahraman, Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n ÔÇťkaybolmu┼čÔÇŁ veya ÔÇťunutulmu┼čÔÇŁ bir ÔÇťtanr─▒-demirciÔÇŁsidir. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n tanr─▒-demirciÔÇŁsidir. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n tanr─▒-demircisi Debet Davut Peygamberin ad─▒ndan kaynaklanm─▒┼čt─▒. Herhalde ba┼člang─▒├žta, Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒n─▒n tanr─▒-demircisi Shurtuk idi. Daha sonra, demircilik sanat─▒yla me┼čhur Davut Peygamberin ad─▒ ÔÇťDebet > Devet > DavatÔÇŁ ┼čeklinde Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒ndaki tanr─▒-demirci ShurtukÔÇÖun yerini ald─▒.

Kara├žay Mitolojisinde Nart Sasr─▒kua

Kuzey Kafkasya Halk destanlar─▒n─▒n ├╝n├╝ en yayg─▒n olan kahraman─▒d─▒r. Sasr─▒kua, her ├ža─čda, her d├Ânemde Nart Destanlar─▒n─▒n bilinen kahraman─▒d─▒r. Di─čer kahramanlardan hi├žbiri Sasr─▒kua kadar ├╝nl├╝ de─čildi. ├ťnl├╝ Nart kad─▒n kahraman─▒ Seteney Gua┼če Bakhsan Irma─č─▒ k─▒y─▒s─▒nda ├žama┼č─▒r y─▒karken Nartlar─▒n s─▒─č─▒rtmac─▒ onu g├Âr├╝r ve g├╝zelli─čine vurulur. F─▒rlay─▒veren a┼čk oku, kar┼č─▒ k─▒y─▒da ├╝zerinde ├žama┼č─▒r y─▒kanan ta┼ča ├žarpar. Ta┼č hemen ─▒s─▒nmaya ve b├╝y├╝meye ba┼člar. Seteney s─▒cak ta┼č─▒ ete─čine sararak Nart Tlep┼čÔÇÖin d├Âk├╝m hanesine g├Ât├╝r├╝r. Telp┼č b├╝y├╝k ├žekici ile ta┼č─▒ k─▒rar, i├žinden ate┼č sa├žan, kor halindeki Sasr─▒kua ├ž─▒kar. Bu nedenle Nart Sasr─▒kua Nart Tlep┼č ile Seteney Gua┼čeÔÇÖnin o─člu say─▒l─▒r. Sasuruk: Kara├žayca sos demek ÔÇťgranit kaya, granitÔÇŁ demektir. Efsanelerin hepsinde SasurukÔÇÖun, nehir kenar─▒ndaki granit kayadan do─čdu─ču anlat─▒lmaktad─▒r. Bundan dolay─▒ da SasurukÔÇÖa ÔÇťSos ulan (granit o─člu, granit kayadan do─čan)ÔÇŁ denilmektedir. SasurukÔÇÖun bir di─čer ad─▒ da SoslanÔÇÖd─▒r.

Yismeyl ├ľzdemir ├ľzbay Mitoloji ve Nartlar isimli eserinde bu destan─▒ ┼ču ┼čekilde ├Âzetler:

Adige Mitolojisinde Sasr─▒kua (Sasruka)

G├╝nlerden bir g├╝n Seteney ├žama┼č─▒r y─▒kamak i├žin e┼čyalar─▒n─▒ toplay─▒p ─▒rmak k─▒y─▒s─▒na iner. Bu s─▒rada kar┼č─▒ k─▒y─▒da s├╝r├╝s├╝n├╝ suya indiren NartÔÇÖlar─▒n s─▒─č─▒r ├žoban─▒ g├Âr├╝n├╝r. ├çoban Seteney Gua┼čeÔÇÖyi tan─▒r. An─▒nda bir de─či┼čime u─črar, sevgi duygular─▒ damar damar aya─ča kalkar, benli─čini a┼čk ve sevgiden olu┼čan bir ate┼č sarar.

ÔÇťEy yery├╝z├╝n├╝n e┼čsiz yarat─▒─č─▒ g├╝zeller g├╝zel, ne olur, kald─▒r ba┼č─▒n─▒ da bir kez olsun y├╝z├╝me bakÔÇŽÔÇŁ

SeteneyÔÇÖin g├╝zelli─čine daha fazla dayanamayan ├žoban a┼čk okunu f─▒rlat─▒verir. Ok SeteneyÔÇÖin ├╝zerinden ├žama┼č─▒r y─▒kad─▒─č─▒ ta┼čÔÇÖa gelip yap─▒┼č─▒verir. Olay SeteneyÔÇÖi ├žok ├╝zer, hemen e┼čyalar─▒n─▒ toplay─▒p yola koyulur. ├çoban SeteneyÔÇÖin arkas─▒ndan ba─č─▒r─▒r:

ÔÇťEy ey Seteney, ├žolu─čun ├žocu─čun yok, yery├╝z├╝nde yapayaln─▒zs─▒n, Ta┼č─▒ b─▒rakma, al g├Ât├╝r onu, ileride belki bir ├žocuk do─čar bu ta┼čtan, oluryaÔÇŽ Bakars─▒n Nartlara yararl─▒ bir insan olurÔÇŁ

Seteney d├Ân├╝p ta┼č─▒ al─▒r, evine g├Ât├╝r├╝r, olaydan da kimseye s├Âz etmez. Ta┼č─▒ yata─ča yat─▒r─▒p s─▒k─▒ca keselere sarar. Ona her g├╝n ├Âzenle bakar. Ta┼č giderek ┼či┼čmekte, b├╝y├╝mektedir. SeteneyÔÇÖi bir ku┼čku, bir ├╝z├╝nt├╝ al─▒r, onu izlemek i├žin ba┼č─▒ndan ayr─▒lmaz olur. Kendir ipler haz─▒rlay─▒p onlarla ba─člar, ama ta┼č o kadar h─▒zl─▒ b├╝y├╝mekte ki ipleri kopar─▒r. Seteney anlar ki ta┼č giderek b├╝y├╝mekteÔÇŽ

Dokuz ay dokuz g├╝n ge├žer aradan, Dokuzuncu g├╝n├╝ dokunulmayacak kadar ─▒s─▒n─▒r. Yanmaya ba┼člar. Seteney olay─▒ s─▒rad─▒┼č─▒ demirci Tlep┼čÔÇÖe anlatmay─▒ d├╝┼č├╝n├╝r. ÔÇťBunun g├╝n├╝ gelip ├žatt─▒, ne yapmal─▒ÔÇŁ diye k─▒vran─▒r.

Tlep┼čÔÇÖin d├Âk├╝mhanesine gider.

ÔÇťGel gel, buyur ┼č├Âyle, ho┼č geldin SeteneyÔÇŽÔÇŁ diyerek Tlep┼č onu i├žtenlikle kar┼č─▒lar.

ÔÇťÔÇŽ Geldim Tlep┼č ama geli┼čim ├žok ├╝z├╝nt├╝l├╝d├╝r, ba┼č─▒m dertte. Senden bir dile─čim var, e─čer beni Nartlar─▒n diline d├╝┼č├╝rmezsen bana bir iyilikte bulunursan ya┼čam─▒n boyu sana minnettar kal─▒r─▒m. Kurtar beni bu dertten ÔÇŽÔÇŁ der ve olay─▒ t├╝m detay─▒ ile Tlep┼čÔÇÖe anlat─▒r:

ÔÇť-Ey Seteney, benim ya┼čam─▒m Nart toplumuna hizmet i├žindir. Emret, sana hi├žbir ┼čeyi esirgemem, yapabilece─čim yard─▒m─▒ s├ÂyleÔÇŁ ve konu┼čmas─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝r.

ÔÇť├çabuk git, ta┼č─▒ al─▒p buraya getir.ÔÇŁ

Tlep┼čÔÇÖin s├Âzlerini sevin├žle kar┼č─▒layan Seteney bir ko┼ču gidip ate┼č gibi yanan ta┼č─▒ ke├želerle tutarak getirir. Tlep┼č b├╝y├╝k ├žekici ile bir g├╝n s├╝re ile ta┼ča vurur. G├╝n├╝n bitiminde ta┼č─▒ ├žatlatabilir. Yar─▒lan ta┼č─▒n i├žinden Sasr─▒kua f─▒rlar. Seteney sevin├žle ├žocu─ču kapar, elleri yand─▒─č─▒ i├žin ├žocu─ču eteklerine sar─▒p sarmalar, ama ete─či de yana d├╝┼čer, ├žocukta yere d├╝┼čer.

Bunun ├╝zerine Tlep┼č ma┼čas─▒ ile Sasr─▒kuaÔÇÖy─▒ dizlerinden yakalay─▒p suya dald─▒r─▒r. Sulardan y├╝kselen buhar d├Âk├╝mhaneyi doldurur. Tlep┼č, sasr─▒kuaÔÇÖy─▒ yedi kez suya dald─▒r─▒p ├ž─▒kar─▒r. V├╝cudun her yeri ├želikle┼čirken, ma┼čan─▒n alt─▒nda kalan diz kapaklar─▒ et ve kemik olarak kal─▒r. Seteney Sasr─▒kuaÔÇÖy─▒ al─▒p sevin├žle evine g├Ât├╝r├╝r[18] .

├ľmer B├╝y├╝ka Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? isimli eserinde Sasr─▒kua (Sasruka)ÔÇÖn─▒n do─čumunu ┼ču ┼čekilde anlat─▒r:

Abhaz Mitolojisinde Sasr─▒kua (Sasruka)

An─▒lar─▒ en ├žok ve en ├Âvg├╝ ile anlat─▒lan bir kahraman. Bir g├╝n Sateney Gua┼če y├╝n ve keten dokumalar─▒n─▒ Koban (veya Bzip) suyu ba┼člar─▒nda suya koyup d├Âverek ve ├ži─čneyerek t├╝─člendirmi┼č ve beyazlat─▒lm─▒┼č ve sonra da kurumas─▒ i├žin g├╝ne┼če serilmi┼čti. Yaz idi, ortal─▒k s─▒cakt─▒, kendisi de serinlemek i├žin suya girme ihtiyac─▒ duydu. Amma, a├ž─▒kta soyunur ve nehre girerse teniniz ├ževreye aksedecek nuru insanlar─▒n ba┼č─▒n─▒ d├Ând├╝rmesin diye nehrin orman i├žinden ge├žti─či kapal─▒ bir yerde suya girmek i├žin ilerlemi┼č, epey gitmi┼čti ki a┼ča─č─▒s─▒ndaki dereden ├žok tatl─▒ ve ├žekici bir ┼čark─▒ sesi duydu. Oraya gitmekten kendini alamad─▒, gitti, dereye indi. ┼×ark─▒y─▒ s├Âyleyen, yi─čit bir ├žoband─▒. Hayvanlar─▒n─▒ ├Â─čle s─▒ca─č─▒nda g├Âlgelere oturmu┼č; kendisi de yama├žlardan akan ├ža─člayanlar─▒n milyonlarca defa kayalara ├žarpa ├žarpa be bin ├žarpmada bir zerre kopara kopara yollar─▒n─▒ a├žarak h├╝r akmaya ba┼člad─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝p, kendi halk─▒n─▒n da DawÔÇÖlar─▒n ├žektiklerini ve en ge├ž ate┼če sahip olmak gerekti─čini d├╝┼č├╝ne d├╝┼č├╝ne duygulanm─▒┼č, ayakta bir a┼ča─č─▒ bir yukar─▒ gide gele ├ža─člayanlara hitaben duygular─▒n─▒ ┼čark─▒ olarak dile getirmekteydi.

Duygusu ve kahraman ruhu SateneyÔÇÖ─▒ da b├╝y├╝ledi. Selam i┼čaretini vererek kar┼č─▒s─▒nda oturup dinlenmeye ba┼člad─▒. ├çoban biraz onu dinlettikten sonra ┼čark─▒y─▒ kesti. Ad─▒ Maza idi. DawÔÇÖlara kar┼č─▒ halk─▒n g├╝venini sa─člamak kayg─▒s─▒n─▒ o da eksiksiz ta┼č─▒yordu. Bu konudaki yak─▒nmalar─▒ SateneyaÔÇÖn─▒n bamteline dokundu; vecd i├žinde cezbeye tutulmu┼č gibiydi Sataniya. G├Âz├╝ne g├Âr├╝nen do─čada hep kendi ├Âzlemlerini g├Âr├╝yordu art─▒k. Suyun ├Âb├╝r yakas─▒nda beyazl─▒ siyahl─▒ b├╝y├╝k sel ta┼člar─▒n─▒ g├Âr├╝yordu. ┼×u ├Ânlerinde dikili b├╝y├╝k ak granit de ne g├╝zeldi. Seller hep ona ├žarpm─▒┼č ve da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒, da─č─▒l─▒nca da ak granitin arkas─▒ndaki ufak ta┼člar─▒ s├╝r├╝kleyememi┼č ve s├╝r├╝kleyemeyecekti. ÔÇťAh ne olurdu ┼ču ak granit gibi, ├žarpanlar─▒ da─č─▒tacak g├╝├žte bir kahraman─▒m─▒z olsayd─▒, anas─▒ da ben olsayd─▒mÔÇŁ diye d├╝┼č├╝n├╝yordu.

SateneyÔÇÖin ├╝zerine bir uyku ├ž├Âkt├╝, s─▒rt─▒n─▒ kayaya dayayarak dal─▒verdi. Biraz uyumu┼čtu. R├╝yas─▒nda, imrendi─či ak granit (Kua┼č)ÔÇÖdan do─čma, hayalinde tasarlad─▒─č─▒ o─člu olmu┼č, bir at─▒ dizgininden tutup geliyor, annesi Sateneyi severek ÔÇťAnne!ÔÇŁ diye kuca─č─▒na at─▒l─▒yor, Sateney de ÔÇťYavrum!ÔÇŁ diyerek kuca─č─▒n─▒ a├ž─▒yor ve uyan─▒y─▒r; ─▒┼č─▒l ─▒┼č─▒l g├Âzleri ├žocu─čunun geldi─či yana (g├Â─če) bak─▒yor. ─░┼čte o an; g├╝nahs─▒z insanlara en i├žli zamanlarda g├Âr├╝nen (Levhi Mahfuz) a├ž─▒larak g├Â─če yaz─▒l─▒ yaz─▒y─▒ g├Ârd├╝ ve Levhi Mahfuz kapanmadan yapaca─č─▒ iste─čin kabul olunaca─č─▒n─▒ hemen hat─▒rlayarak ÔÇťBundan sonra yapaca─č─▒m dualar kabul olunsun!ÔÇŁ diye hayk─▒rd─▒ ve onun cezbesinin fark─▒na vararak kendisini hayranl─▒kla seyretmekte olan zeki maza i┼či anlad─▒ ve ÔÇťAn├ž veyh├╝aayt ├émin!ÔÇŁ yap─▒┼čt─▒rd─▒. SateneyÔÇÖe g├Ârd├╝klerini MazaÔÇÖya anlatt─▒. Made ki art─▒k dualar─▒ kabul olunacakt─▒, o halde r├╝yas─▒nda g├Ârd├╝─č├╝ ve be─čendi─či ak granitten olma sevgili o─člunun heykeli yap─▒lacak ve bu heykele SateneyÔÇÖin dahi ve kahraman ruhu a┼č─▒lanarak canlanmas─▒ i├žin dua edilecek ve ruhundan bir par├ža olmas─▒yla o─člu alacakt─▒. Sateney, r├╝yada g├Ârd├╝─č├╝ ├žocu─ču tarif etti, Maza onu ak granite ├žizdi; Aynarjiy (Peygamber ruhlu, her derde ├žare bulucu hali heykeltra┼č) ├ža─č─▒rd─▒lar, ona da anlatt─▒lar ve ak graniti tra┼č ederek, ona ├žizili yavrunun heykelini ortaya ├ž─▒kard─▒. SateneyÔÇÖe bu heykelci─či dokuz ay 9 g├╝n karn─▒n─▒n ├╝zerinde teninin s─▒cakl─▒─č─▒yla ─▒s─▒tarak ta┼č─▒d─▒. ├çocuk sonunda canland─▒ ve yeni do─čmu┼č bir ├žocuk olarak d├╝nyaya geldi.

Konu kom┼ču toplanarak iffet ve do─čum koruyucusu Xantaisa (Hansisa)ÔÇÖn─▒n ┼čerefine do─čum sal─▒naca─č─▒ as─▒ld─▒ ve onda gelene─če g├Âre k─▒zlar ve gen├ž gelinler sallanarak do─čum mele─či ilahileri okundu. Maza do─čum evine ├ža─čr─▒ld─▒. ÔÇťBu ├žocu─ču en ziyade ├Âzleyen birisin, ad─▒n─▒ sen koyÔÇŁ dedi Seteney ona. Maza, ├žocu─čun maddi yap─▒s─▒n─▒n granit oldu─čunu ve (Halk─▒n kalesi) anlam─▒nda R.-kuaÔÇÖy─▒ d├╝┼č├╝nerek ÔÇťBunun ad─▒ R─▒kua=Ruka olsun, babas─▒ olan ak granitin sel sald─▒r─▒lar─▒n─▒ da─č─▒t─▒p, arkas─▒ndaki soyda┼člar─▒n─▒n yerlerinden at─▒lmalar─▒na engel oldu─ču gibi, bu da DawÔÇÖlar─▒n sald─▒r─▒lar─▒n─▒ da─č─▒tarak halk─▒m─▒z─▒n kalesi olsun!ÔÇŁ dedi ve alt─▒n zerreli suyu ├žocu─čun ├╝zerine serpmekle ad─▒n─▒ kutlad─▒. Aynarjiy yine ├ža─čr─▒ld─▒, ├╝stad demirciydi de be┼čik ona ─▒smarland─▒; o demirden t─▒ls─▒ml─▒ bir b├╝y├╝k be┼čik yapt─▒; kendi kendine sallan─▒r, durmas─▒ gerekince kendili─činden durur, ├žocu─ča annesinden ba┼čkas─▒n─▒ dokundurmaz, ├žarpar; ├žocu─ču ├žabuk b├╝y├╝t├╝r. Aynarjiy ayr─▒ca ├žocu─čun bedeninin her ┼čeye dayan─▒kl─▒ olmas─▒ i├žin demircinin yapt─▒─č─▒ gibi, onu ma┼ča ile tututp ate┼čte k─▒zd─▒rarak so─čuk suya sokmakla ├želikle┼čtirdi[19].

NART ─░S─░MLER─░N─░N KAFKAS D─░LLER─░NDE S├ľYLEN─░┼×LER─░[20]

Adige

(Kabardey-Besleney-Ad─▒gey)

Abazin Abhaz Ocetin Kara├žay ─░ngu┼č (├çe├žen)
Setenay-Gua┼č

(Ad─▒gey-┼×ap┼č─▒─č)

Seteney-Gua┼če Seteniy-Gua┼če   Setnay-Bi├že Sizla-Sata
Sataney-Gua┼če (Kabardey)     ┼×atana    
Saos─▒r─▒ko

Saws─▒r─▒ko

Sosr─▒kua Sasr─▒kua   Sasr─▒ko Saska-Solsi

Seksi-Solsi

Savs─▒r─▒kua

(Kabardey)

Sasr─▒kua

    Sasr─▒ko (─░ron)

Sozr─▒ko (Digor)

   
Nart

Nat (┼×aps─▒─člarda)

Nart Nart Nart Nart Nart

(Nyart)

Peterez

Beterez

Batraz

Paterez Pataraz Batraj (─░ron)

Batraz (Digor)

Batraz Petrez
A┼čemez

Kateywuan (Saps─▒─čca)

A├žamaz

Çamaz

Kataman

Ketuan

A├žemej (─░ron)

A├žemez (Digor)

A├žemez A├ž─▒m─▒z
┼×ebat─▒mko (Saps─▒─č)

┼×ebatn─▒ko (Kemerguey)

Bad─▒nokua Na-┼čbata-Kua     Batoku-┼×entuko
Badinokua (Kabardey)     Baden

Bedeneg

   
Ad─▒yif

(Ad─▒gey-Saps─▒─č)

Kayd─▒yiukh        
Ad─▒yiukh

(Kabardeyce)

         
Tlep┼č Tlep┼č Tlep┼č      
Nart Sosr─▒ko ve Hilmi ÔÇô M├╝jgan ├ľzden (Nal├žik)
Nart Sosr─▒konun K─▒l─▒c─▒ ve G├Âker ├ľzden (Nal├žik)

Heredot, ─░skitlerin ÔÇťTabitiÔÇŁ ad─▒n─▒ verdikleri Ocak Tanr─▒├žas─▒na ├žok ├Ânem verdiklerini ve ona tapt─▒klar─▒n─▒ yazmaktad─▒r. ─░skitlerin Ocak Tanr─▒├žas─▒na verdikleri Tabiti ad─▒ ile Kara├žay-Malkarl─▒lar─▒n g├╝n├╝m├╝zde dahi Ocak Tanr─▒├žas─▒na verdikleri ÔÇťTabuÔÇŁ ve ÔÇťTab─▒tÔÇŁ isimleri aras─▒nda b├╝y├╝k benzerlik vard─▒r[21] [22].

G├╝n├╝m├╝zden en az 2700- 3000 y─▒l ├Ânce ─░skit k├╝lt├╝r├╝nde ya┼čayan Ocak Tanr─▒├žas─▒ TabitiÔÇÖnin g├╝n├╝m├╝zde Kara├žay-Malkar K├╝lt├╝r├╝nde ÔÇťTabuÔÇŁ ad─▒ ile ya┼čamas─▒ Kara├žay-Malkar halk─▒n─▒n KafkasyaÔÇÖdaki etnik ve k├╝lt├╝rel varl─▒─č─▒n─▒ g├╝n├╝m├╝zden 3000 y─▒l ├Âncesine ta┼č─▒yacak bilimsel bir ger├žektir.

Adige ve Abazin halklar─▒n─▒n Nart destanlar─▒nda, ├Âzellikle tar─▒m bayramlar─▒nda ortaya ├ž─▒kan ÔÇťAjegafeÔÇŁ ya da ÔÇťCegafeÔÇŁ ad─▒ verilen ke├ži ayakl─▒ bir yarat─▒k g├Âr├╝lmektedir. Bu motif ─░skitlerin hayat a─čac─▒ ├ževresinde dikilmi┼č da─č ke├žileri motifinin Adige-Abaz─▒n k├╝lt├╝r├╝ne yans─▒m─▒┼č bir ┼čeklidir[23].

KAFKAS NART DESTANLARI TEKSTLER─░

Bu b├Âl├╝mde destanlar─▒n ortak y├Ânlerinin ne kadar g├╝├žl├╝ oldu─čunu anlamak i├žin Y─▒lmaz NevruzÔÇÖun Umum├« Kafkas Tarihine Giri┼č[24] isimli eserinden Kafkas boylar─▒ndaki Nart destanlar─▒n─▒n versiyonlar─▒n─▒ ├Âzetleyerek vermek gerekmektedir:

Kafkas Nart Destan─▒’n─▒n Kara├žay-Balkar versiyonu

Kara├žay-Balkarl─▒ folklor ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ M.├ç. Curtubaev’e g├Âre, Nart bahad─▒rlar─▒n─▒n destanlar─▒ Kara├žay-Balkarl─▒lar, Osetinler, Abazinler, Kabardinler, Ad─▒─čeler, Abkhazlar ve di─čer bir├žok Kafkas halklar─▒nda vard─▒r. Bunlar─▒n bir├žok ortak y├Ânleri oldu─ču gibi farkl─▒ y├Ânleri de g├Âr├╝lmektedir. Kara├žay-Balkar Nart destanlar─▒n─▒n ├Âzelliklerinden biri, bunlar─▒n hem manzum hem de nesir halinde iki ayr─▒ formda olmalar─▒d─▒r. Zaten, epik hik├óyeleri yazmaya ba┼člayan 19. yy. bilim adamlar─▒ hik├óyeleri bilinen destanlar─▒n ┼čark─▒ formlar─▒n─▒ bilen insanlar─▒n azald─▒─č─▒n─▒ ve bu ┼čark─▒ formlar─▒n─▒n yava┼č yava┼č unutuldu─čunu belirtmi┼člerdir. Kara├žay ve Balkarlarda s├Âz├╝ ge├žen epik ┼čark─▒lar─▒ bilenlerin yar─▒s─▒ StalinÔÇÖin uygulad─▒─č─▒ soyk─▒r─▒m s─▒ras─▒nda yok olmu┼člard─▒r ama yine de bilenlerin say─▒s─▒ az de─čildir. Bu soyk─▒r─▒m dezavantaj─▒na ra─čmen, Kara├žay-Balkar epik materyallerinin bir├žo─ču toplanm─▒┼č, hatta yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r, bu metinlerdeki m─▒sra say─▒s─▒ 7000ÔÇÖden az de─čildir. Bu arada bir├žok melodi geri d├Ând├╝r├╝lemez ┼čekilde kaybolmu┼čtur. Daha 19. yyÔÇÖda Kara├žay-Balkar anlat─▒lar─▒n─▒ ara┼čt─▒ran Rus bilimadam─▒ P. Ostryakov’un ifadesine g├Âre melodilerden her biri ayr─▒ bir motif i├žeriyordu. ┼×imdi ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z epik metinlerin eksik varyantlar─▒ ile kar┼č─▒la┼č─▒yoruz, bunlar tamamland─▒─č─▒nda d├╝nya epik edebiyat─▒n─▒n en b├╝y├╝k bir eserinin ortaya ├ž─▒kaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.

Nartlar kimlerdir sorusuna M.├ç. Curtubaev Kara├žay-Balkar anlat─▒lar─▒na dayanarak cevap aram─▒┼čt─▒r. Onun ara┼čt─▒rmalar─▒na ve geleneklere g├Âre, bu sava┼č├ž─▒ kahraman halk, yani Nartlar, demircilik tanr─▒s─▒ Alt─▒n DebetÔÇÖin torunlar─▒d─▒r. B├╝y├╝k Teyri onlar─▒ yery├╝z├╝nde d├╝zeni kurmak, emegenleri ve ejderhalar─▒ yok edip onlardan t├╝m d├╝nyay─▒ ar─▒nd─▒rmak ve insanlar─▒ korumak amac─▒yla g├Ârevlendirmi┼čtir. Bu y├╝zden Nartlar─▒n ana me┼čgalesi sava┼čt─▒r. Tabiyat─▒yla onlar sadece canavarlarla m├╝cadele etmiyorlard─▒, ayn─▒ zamanda di─čer insanlar─▒n birbirleriyle olan m├╝cadelelerine de duyars─▒z kalm─▒yorlard─▒. Onlar do─ču┼čtan sava┼č├ž─▒lar olduklar─▒ i├žin evde uzun s├╝re kalmaktan s─▒k─▒l─▒yorlard─▒, i├žlerinden birinin sefer ve bask─▒na haz─▒rlanmak i├žin ├ža─čr─▒da bulunmas─▒n─▒ bekliyorlard─▒[25].

M.├ç. CurtubaevÔÇÖe g├Âre, Kara├žay-Balkar Nart destan─▒nda d├Ârt ana klan vard─▒r:

Alikolar, Skhurtuklar (Uskhurtuklar), Boraylar ve ─░ndiler. Her klan─▒n kendi kahramanlar─▒ vard─▒. Mesela, Alikolar─▒n kahraman─▒, Alt─▒n DebetÔÇÖin en b├╝y├╝k o─člu Alav─čan ve onun o─člu Kara┼čavayÔÇÖd─▒; Skhurtuklar─▒n liderleri Nart ├ľr├╝zmek ve o─čullar─▒ Sosuruk, Sibilci, Byur├že, Bora (Bora-Bat─▒r) ve muhtemelen Sozar, di─čer yedi karde┼čin isimleri ise an─▒lm─▒yor. Yine Curtubaev’e g├Âre, Kara├žay-Balkar Nart destanlar─▒nda a├ž─▒klanan ve Nartlarla ilgili olaylar─▒n cereyan etti─či teritoryum ├žok geni┼č bir alan─▒ kaplamaktad─▒r. Destanda d├Ârt denize at─▒fta bulunuluyor: Karadeniz, Hazar Denizi, Akdeniz ve G├Âkdeniz. Bu son ikisi hakk─▒nda bir ┼čey s├Âylemek g├╝├žt├╝r, muhtemelen Azak Denizi kastedilmi┼č olabilir. Adil/Etil, Kuban, Don, Terek (Terk) gibi b├╝y├╝k ─▒rmaklardan s─▒k s─▒k s├Âzedilir, keza Mingitau (O┼čkhamafe), Kazbek (Kazman), D─▒kh-Tau ve Kafkaslar─▒n di─čer baz─▒ zirvelerinin de isimleri s─▒k ge├žer. Bunlara ilaveten Gezam-Tau ve Karmir- Tau’dan da bahsediliyor ki bunlar ve ayn─▒ ┼čekilde Sar─▒-Arka da─č zinciri (Bat─▒ Kazakstan’da ayn─▒ ad─▒ ta┼č─▒yan bir da─č zinciri var) hakk─▒nda da bir ┼čeys├Âylemek olduk├ža g├╝├žt├╝r. Metinlerden ve anlat─▒lardan Nart ak─▒nlar─▒n─▒n Karadeniz ile Hazar Denizi aras─▒ndaki steplere, Kafkasard─▒’na, ─░ran’a ve ┼×imal ├╝lkelerine d├╝zenlendi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. Nartlar─▒n kendi ├╝lkelerinin ad─▒ ise “K─▒rk-Suv” (=K─▒rk akarsu)’dur. Ne yaz─▒k ki bu ├╝lke, destanda tam olarak tan─▒mlanmam─▒┼čt─▒r. Tabiyat─▒yla bug├╝nki Kara├žay-Balkar’da baz─▒ da─člar ve nehirlerin onlar─▒n ya┼čam ortam─▒ oldu─čuna inan─▒lmaktad─▒r, mesela “Ta┼čl─▒ S─▒rt” bunlardan biridir. Nartlar─▒n u─čra┼člar─▒na gelince, onlar─▒n esas me┼čgaleleri (├žirkin g├Âr├╝n├╝┼čl├╝ devler bi├žiminde tan─▒mlanan) emegenler, ejderhalar ve yabanc─▒ d├╝┼čman kabileler ile sava┼čmakt─▒r. Nartlar her ┼čeyden ├Ânce sava┼č├ž─▒d─▒rlar. G├╝nl├╝k ya┼čamlar─▒ s├╝r├╝leri gaspetmek amac─▒yla ak─▒nlarda ve bask─▒nlarda ge├žerdi. Fakat ayn─▒ zamanda normal i┼člerle de me┼čgul olunurdu. Ba─čat─▒rlar d─▒┼č─▒ndaki halk─▒n genelde i┼čten ka├ž─▒nmad─▒─č─▒n─▒ Nartlar─▒n ├Âzelliklerin biri olarak belirtmeliyiz. Mesela, “sava┼č├ž─▒-ba─čat─▒r” olmadan ├Ânce Alav─čan demircilik, B├Âdene bal─▒k├ž─▒l─▒k, ├ç├╝yerdi de Bora- Bat─▒r’─▒n ├žoban─▒ olarak ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Debet’in ikinci o─člu Guv koyun g├╝d├╝c├╝l├╝k, ├╝├ž├╝nc├╝ o─člu Tsekhni avc─▒l─▒k yap─▒yordu. Nartlar ├žift├žilik yap─▒yor, bu─čday, arpa, dar─▒, nart├╝kh (m─▒s─▒r) ve di─čer ├╝r├╝nleri ├╝retiyorlard─▒. Nartlar─▒n en sevdikleri me┼čgalelerden biri avc─▒l─▒k, ├žo─čunlukla da geyik ve bizon avc─▒l─▒─č─▒ idi. Ayn─▒ ┼čekilde, Kara├žay-Balkar Nart destan─▒nda demircilik ├Ânemli bir yer tutar. G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre bu durum, demircilik tanr─▒s─▒ Alt─▒n Debet imaj─▒ ile ba─člant─▒l─▒d─▒r, dolay─▒s─▒yla Kara├žay-Balkar destan─▒, Nartlar─▒n metal├╝rji (demircilik) ├žal─▒┼čmas─▒yla ba┼čl─▒yor. K─▒sacas─▒, Nartlar─▒n ├Ânem s─▒ras─▒na g├Âre yapt─▒klar─▒ i┼čler ┼č├Âyledir[26]:

  1. Sava┼člar, ak─▒nlar, bask─▒nlar,
  2. Madencilik ve metal i┼člemecili─či,
  3. At ve koyun yeti┼čtiricili─či,
  4. Tar─▒m, avc─▒l─▒k, bal─▒k├ž─▒l─▒k.

M.├ç. Curtubaev’in bir ba┼čka ├žal─▒┼čmas─▒nda verilen bilgiye g├Âre, Nart Destanlar─▒n─▒n do─čas─▒nda bulunan t├╝m ortak ulusal de─čerler Kara├žay-Balkar versiyonunda da mevcuttur:

Halk ba─čat─▒rlar─▒ “Nartla” (=Nartlar) diye isimlendiriliyor. ├ľzellikle, Nart atalar─▒n g├╝├žl├╝, cesur ve soylu insanlardan olu┼čan bir halk oldu─ču vurgulan─▒yor. ├çe┼čitli anlat─▒larda farkl─▒ sikluslara/devrelere ait bir├žok kahramanlar vard─▒r. Kara├žay-Balkar eposunda birinci derecede kahramanlar ┼čunlard─▒r: Alt─▒n Debet, Satanay-Biy├že, ├ľr├╝zmek, Ra├žikau, Sozuk, Socuk, Sosuruk, ┼×irdan, Agunda, Sibilci, Alaugan, Kara┼čavay, vs. A.Z. Kholaev (Kholaev, 1974, s. 90) A├žey ulu A├žemez, B├Âdene ulu Ra├žikau ve ┼×irdan, N├Âger ve Gilyakhs─▒rtan gibi isimleri bilinen fig├╝rleri de “k├╝├ž├╝k” ba─čat─▒rlar olarak niteliyor. A├žemez ve N├Âger ba┼čta olmak ├╝zere ├že┼čitli anlat─▒larda ge├žen di─čer fig├╝rler de ├žo─ču zaman ├Ânemli rol ├╝stleniyorlar5. Ayn─▒ ├žal─▒┼čmada belirtildi─čine g├Âre, ┼čark─▒ formundaki metinlerin bir├žo─čunun kayboldu─ču ku┼čkusuzdur. Bu sebepten ┼čark─▒ formundaki versiyonun hacmi olduk├ža k├╝├ž├╝lm├╝┼čt├╝r, 6-7000 m─▒sra kadard─▒r. Baz─▒ anlat─▒lar─▒n ├že┼čitli varyantlar─▒ bilinmektedir, baz─▒lar─▒ ise (┼čark─▒ veya nesir ┼čeklinde) sadece tek metindir. Eposun ba┼čl─▒ca sikluslar─▒nda as─▒l hik├óye ile m├╝nferit hik├óyelerin par├žalar─▒ anlat─▒l─▒r. Varyant─▒ olmayan metinler azd─▒r[27]:

  • Debet ve o─čullar─▒,
  • Debet’in o─člu Alav─čan,
  • Alav─čan’─▒n o─člu Kara┼čavay.
  • Bu ├╝├ž siklus Kara├žay-Balkar Nart Destan─▒’n─▒n n├╝vesini te┼čkil eder.
  • Mamafiyh di─čerleri de bu ├╝├ž ├Ânemli siklus ile yak─▒n ili┼čki i├žindedirler:
  • ├ľr├╝zmek ve Satanay-Biy├že,
  • ├ľr├╝zmek ile Satanay-Biy├že’nin manevi o─člu Sosuruk,
  • B├Âdene ve onun manevi o─člu Ra├žikau.
  • Di─čer manzumeler:
  • ┼×irdan ve N├Âger,
  • A├žey ve o─člu A├žemez,
  • Gezokh’un o─člu Sozar,
  • ├ç├╝yerdi (├ç├╝yeldi).

Daha ├Ânce de bilirtildi─či gibi Nartlar ile ilgili bir├žok manzum ve mensur anlat─▒lar kaybolmu┼čtur. Nartlara izafe edilen birtak─▒m ┼čark─▒lar ve mar┼člar da vard─▒r:

Nart Ba─čat─▒rlar─▒n ┼čark─▒s─▒ “Ak─▒ndan D├Ân├╝┼č”,
Nart avc─▒lar─▒n ┼čark─▒s─▒ “Bizon Av─▒”,
Ana tanr─▒├ža Umay-Biy├že’nin mar┼č─▒,
Y─▒ld─▒r─▒m tanr─▒s─▒ ve askerlerin koruyucusu Eliya’n─▒n mar┼č─▒,
Y├╝ce tanr─▒ Teyri’nin mar┼č─▒.

Kara├žay-Balkar Nart Destan─▒’n─▒n birinci derecede kahramanlar─▒ ┼čunlard─▒r[28]:

Debet-G├Âk tanr─▒s─▒ ile yer tanr─▒s─▒n─▒n o─čludur. Nartlar─▒n b├╝y├╝k atas─▒ ve demircilik zenat─▒n─▒n mucididir. ├ľr├╝zmek’in manevi babas─▒d─▒r, kendisinin 19 o─člu bir k─▒z─▒ vard─▒r.

Satanay-Biy├že-G├╝ne┼č ata ile ay anan─▒n k─▒z─▒d─▒r. Deniz tanr─▒s─▒ onu Ay’dan ├žal─▒p bir adada sakl─▒yor. Su anas─▒ ona bak─▒yor. Satanay biraz b├╝y├╝y├╝nce y├╝z├╝ne bir maske ge├žiriyor ve bir tahta par├žas─▒n─▒ kay─▒k yaparak k─▒y─▒ya ula┼č─▒yor. Onu orada almast─▒lar (uzun sa├žl─▒ efsanevi yarat─▒klar) g├Âr├╝yorlar ve al─▒p kara ormana g├Ât├╝r├╝yorlar, yedirip i├žiriyorlar. Bir g├╝n oraya kocaman bir dev (emegen) geliyor, almast─▒lar ka├ž─▒┼č─▒yorlar, Satanay ka├žamayaca─č─▒n─▒ anlay─▒nca y├╝z├╝ndeki maskeyi ├ž─▒kart─▒yor, emegenin tek g├Âz├╝ kama┼č─▒yor ve g├Ârmez oluyor. Sinirlenen emegen sa─ča sola ko┼čmaya ba┼čl─▒yor ve b├╝y├╝k bir u├žurumdan yuvarlan─▒yor. Satanay yaln─▒z kal─▒nca etraf─▒ dola┼č─▒yor ve bir Nart k├Ây├╝ne geliyor. K├Ây├╝n kenar─▒nda bir ya┼čl─▒ kad─▒na konuk oluyor. Ya┼čl─▒ kad─▒n onu kimseye g├Âstermeden b├╝y├╝t├╝yor, sonra da onu Nart ├ľr├╝zmek ile evlendiriyor.

├ľr├╝zmek-Nartlar─▒n demircisi Debet bir g├╝n demir cevheri toplamak i├žin da─ča t─▒rman─▒yor, vakit ge├žikince geceyi bir ma─čarada ge├žirmeye karar veriyor. Bir zamanda b├╝y├╝k bir ayd─▒nl─▒k ortaya ├ž─▒k─▒yor, Debet ma─čaradan ba┼č─▒n─▒ uzat─▒nca g├Âkten bir kuyruklu y─▒ld─▒z─▒n kaymakta oldu─čunu ve kar┼č─▒daki iki da─č─▒n aras─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ g├Âr├╝yor. Hemen o tarafa gidiyor. Olay yerine gelince ikiye ayr─▒lm─▒┼č kocaman bir g├Âkta┼č─▒ ve onun i├žinde sevimli, g├╝rb├╝z bir o─članc─▒k g├Âr├╝yor. ├çocuk iri bir kurdun memesini emiyordu. Debet onun yan─▒na vard─▒─č─▒nda o─članc─▒k ├╝├ž ya┼č─▒ndaki bir ├žocuk kadar b├╝y├╝m├╝┼čt├╝. Debet ├žocu─ču al─▒p Nart k├Ây├╝ne g├Ât├╝r├╝yor. Bu esnada o─članc─▒k yedi ya┼č─▒ndaki ├žocuk kadar b├╝y├╝yor. O─član b├╝y├╝y├╝p geli┼čince ona “├ľr├╝zmek” ad─▒n─▒ verdiler.

Sosuruk-├ľr├╝zmek ile Satanay’─▒n evlatl─▒─č─▒, demir v├╝cudlu bir sava┼č├ž─▒. ├çoban Sozukku’nun tohumunun isabet etti─či bir kayadan do─čmu┼čtur. Yeralt─▒ ruhlar─▒ taraf─▒ndan terbiye edilmi┼čtir, ├želi─če su verir.

Alav─čan-Debet’in 19 o─člunun en b├╝y├╝─č├╝d├╝r. Nart kahramanlar─▒n─▒n da en ├╝nl├╝lerindendir.

Kara┼čavay– Alav─čan’─▒n emegen kad─▒ndan olan ├žocu─čudur.

Ra├žikav– B├Âdene’nin manevi o─čludur, ├žocuklu─čunda ba─čat─▒rl─▒k alametleri g├Âsterir.

B├Âdene– g├╝├žl├╝ ve cesur Alav─čan gibi ba┼čka bir kabileden gelen yabanc─▒d─▒r. Egemen Ak-Biy├že’nin askerleri onun kumandas─▒nda d├╝┼čman birliklerini bozguna u─črat─▒r. Etil k─▒y─▒s─▒nda bal─▒k├ž─▒l─▒kla u─čra┼č─▒yordu (bir zamanlar Alav─čan da deniz sahilinde bal─▒k├ž─▒l─▒kla u─čra┼čmak zorunda kalm─▒┼čt─▒).

N├Âger (C├Ânger)-Nart N├Âger’in soygunla u─čra┼čt─▒─č─▒ “┼×irdan ve N├Âger” isimli ba─čat─▒rl─▒k ┼čark─▒s─▒nda dile getirilir.

A├žey-├╝nl├╝ Nartlardan biri (prens diye de ├ža─čr─▒l─▒yor). Kubu (Gubu) ile bir d├╝ello s─▒ras─▒nda ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bir ba┼čka anlat─▒da, ya┼članm─▒┼č olarak Nartlar─▒n ba┼č─▒nda i┼čgalci bir ordu ile sava┼č s─▒ras─▒nda ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

A├žemez (Etsemey)-babas─▒n─▒n ├Âld├╝r├╝lmesinin intikam─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r.

Bora (Bora-Bat─▒r)-Se├žkin bir Nart, Boralar soyunun kurucusu[29].

Nart destanlar─▒nda isimleri ge├žen ikinci derecedeki kahramanlardan baz─▒lar─▒ ile di─čer fig├╝rlerin belliba┼čl─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

Guv– Debet’in ikinci o─člu, babas─▒n─▒n s├╝r├╝lerine bakan ├žoban.

Tsekhni (├çekhni)- Debet’in ├╝├ž├╝nc├╝ o─člu, avc─▒.

Socuk (Sozuk, Sozukku, S├Âs├╝mek)– Debet’in k├╝├ž├╝k o─člu, ├žoban.

Mat├žaluv (Bat├žaluv, Gommakhan)– Baz─▒ anlat─▒lara g├Âre Debet’in kar─▒s─▒d─▒r ve zaman zaman Satanay’─▒n yerini al─▒r, yenido─čan Kara┼čavay’─▒n kurtar─▒c─▒s─▒ rol├╝ndedir, onun kaderi dev-anas─▒ taraf─▒ndan yenilerek ortadan kald─▒r─▒lmakt─▒r.

Uskhurtuk (Skhurtuk)– ├çoban, Uskhurtuk s├╝lalesinin ba┼č─▒. Debet’in o─člu (baz─▒ metinlerde karde┼či) ve ├ľr├╝zmek’in manevi babas─▒.

Aseney- Uskhurtuk’un kar─▒s─▒, ├ľr├╝zmek’in manevi anas─▒. O ve Satany- Biy├že anlat─▒lar─▒n birinde Nartlar─▒n anas─▒ olarak an─▒l─▒r ki muhtemelen burada Nartlar─▒n hepsi de─čil, sadece Uskhurtuklar kastedilmektedir.

├ç├╝eldi (├ç├╝erdi)-Nart Kubu ve Sarasan’─▒n o─člu. Erken ├Âks├╝z kalm─▒┼č ve Bora-Bat─▒r onu s├╝r├╝lerine ├žoban tutmu┼čtur.

Kh─▒m─▒├ž (Bolat-Kh─▒m─▒├ž)-O ve o─člu Bat─▒raz hakk─▒ndaki anlat─▒lar nerdeyse tamamen kaybolmu┼čtur. Bir├žok m├╝sabakay─▒ kazand─▒ktan sonra Avar han─▒n─▒n k─▒z─▒ ile evlendi─čini anlatan sadece bir ┼čark─▒ varl─▒─č─▒n─▒ korumu┼čtur. Onun ├Ânceki e┼člerinin Khm─▒├ž’dan ├žocuklar─▒ olmam─▒┼čt─▒r. Muhtemelen Bat─▒raz’─▒n anas─▒ Avar han─▒n─▒n k─▒z─▒d─▒r.

Bat─▒raz (Bolat-Kh─▒m─▒├ž’─▒n o─člu)-yurdun savunulmas─▒nda onun b├╝y├╝k cesaret ve gayretle sava┼čt─▒─č─▒ndan s├Âzedilir. Nesir anlat─▒da Bat─▒raz’─▒n emegenlerden hububat ├žalarak Nartlara getirdi─či dile getirilir

Gezdokh– ─░ndiler ailesinin kurucusu Nart ─░ndi’nin o─člu. Temir-├çokkoy taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Sozar-Gezokh’un o─člu, babas─▒n─▒n intikam─▒n─▒ ald─▒. At y─▒lk─▒s─▒n─▒ ka├ž─▒r─▒yor, y─▒ld─▒r─▒m tanr─▒s─▒ Eliya Sozar’─▒ kanl─▒s─▒na kar┼č─▒ koruyor.

Temir-├çokka-Sozar’─▒n kanl─▒s─▒, efsanede “Nart prensi” diye an─▒lm─▒┼čt─▒r.

Aksak-Temir-Nart Sozar’─▒n terbiyecisi. Nartlar─▒n ├╝st d├╝zey sihirbazlar─▒ndan.

No─čay (No─čay├ž─▒k)– K├Ât├╝ dev karde┼člere kar┼č─▒ m├╝cadelede Nartlara yard─▒ma gelen g├╝├žl├╝ ba─čat─▒r.

Bayr─▒m-k─▒z─▒-Cad─▒, Alav─čan’─▒n emegenlerde esir olan babas─▒n─▒ ve karde┼člerini kurtarmaya yard─▒m edece─čini, ancak ┼čart─▒n─▒n k─▒z─▒ ile evlenmesi oldu─čunu bildirerek, Alav─čan’─▒ k─▒z─▒ ile evlenmeye mecbur eden emegen kad─▒n.

K├╝├žsadak-Alav─čan’─▒n evlendi─či emegen k─▒z─▒n babas─▒ olan dev.

Zinziuvar-Alav─čan’─▒n kar─▒s─▒, insan yiyen dev kad─▒n[30].

Ayr─▒ca Toturbiy, Mi├žiliuv, Mi├žiuvan, Khunker, ─░┼č├ži, Sibil├ži, B├╝r├že, Agunda, Kaytm─▒rza, Camparaz (Cantaraz), ├ľr├╝zbiy, Elbuzduk, Tavbiy, Tauas, Cambolat, Ak- Biy├že, Daurbiy, Kujz─▒n, Khay─▒rs├╝le, Tokhana, K├╝nk─▒z, Bay├ž─▒, Argu, Sand─▒rak, ├çolak-Y├╝nus, K─▒rs-Biy├že, K├╝nbiy├že, Ekic├╝rek, Akbilek, ├ç├╝mediy (Boyun├žak), ├ľreba┼č, Go┼ča, Turtu, A├ž─▒bat─▒r, Kobalbat─▒r, Ki├žibat─▒r, T├╝kleskhan (T├╝kle┼č), Aym├Âlek, ─░ndilay, Nesran-Bat─▒r (Nasran-Biy), Celb─▒d─▒r, ├ť├žleme, T├Ârtleme, Boraka, Kudent, Allahberdi, Sarasan, Gubu, Kur┼ča, Bat─▒rbaz, ─░blis, Ay, K├╝l├╝mkhan, ┼×avlukh ─░nci.

Nart destanlar─▒na ait manzum ve mensur metinler incelenirken hangilerinin en eski zamanlara ait olu─čunu, hangilerinin de sonradan ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ anlamak o kadar g├╝├ž de─čildir. Y├╝zy─▒llardan hatta biny─▒llardan beri Nart destanlar─▒n─▒ taganni eden sanat├ž─▒lar ve onlar─▒ mensur halde anlatan masal anlat─▒c─▒lar─▒, metinlerde unuttuklar─▒ kelimeleri k├óh kas─▒ts─▒z k├óh kas─▒tl─▒ olarak uygun kelimelerle doldurmu┼člard─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde toplumun de─či┼čen inan├ž ve ya┼čam tarz─▒n─▒n tesiriyle de bir├žok ├ža─čda┼č kavramlar─▒ ifade eden kelimeler de metinlere girmi┼čtir. Allah, Allahberdi, Aym├Âlek, ├çolak-Yunus, ─░blis vs. gibi kelimeler buna ├Ârnektir ve ─░slam’a girildikten sonra metinlere girmi┼čtir. Ancak bunlar metinlerin ya┼č─▒n─▒ gen├žle┼čtirmedi─či gibi, de─čerini de d├╝┼č├╝rmez[31].

Nart Destanlar─▒n─▒n Ad─▒─če versiyonu

Kafkas Nart Destanlar─▒’n─▒n Ad─▒─če versiyonuyla ilgili pek ├žok ara┼čt─▒rma ve yay─▒n mevcuttur. Bunlar─▒n i├žinde en ├Ânemlilerinden biri ├çerkes bilim adam─▒ A.M. Hadaghal’e y├Ânetiminde 1968-1971 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├žal─▒┼čan bir ekip taraf─▒ndan haz─▒rlanan eser “Geroi├žeskiy epos Nart─▒ i igo genezis” (Nart Kahramanl─▒k Destanlar─▒ ve Ortaya ├ç─▒k─▒┼člar─▒) adl─▒ eserde toplanm─▒┼čt─▒r. Hadaghatl’e ve arkada┼člar─▒n─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ toplam yedi ciltlik ├žal─▒┼čma ara┼čt─▒rmac─▒lar i├žin ├Ânemli bir kaynak olu┼čturmaktad─▒r. ┬áY─▒lmaz Nevruz ara┼čt─▒rmas─▒nda Ad─▒─če Nart destanlar─▒ konusunu i┼člerken, s├Âz├╝ ge├žen eserin HAP─░C. Y─▒ld─▒z taraf─▒ndan ├ževrilen b├Âl├╝mlerinden faydalanm─▒┼čt─▒r: A.M. Hadaghal’e ve arkada┼člar─▒na g├Âre, destan─▒n ya┼č─▒n─▒ ┼ču tarihten ┼ču tarihe kadar diye kesin zaman dilimiyle s─▒n─▒rlamak do─čru bir yakla┼č─▒m de─čildir. ├çok eski destan anlat─▒lar─▒ oldu─ču gibi sonradan olu┼čanlar da vard─▒r. B├Âl├╝mlerin ya┼člar─▒ her bir b├Âl├╝mdeki t├╝rk├╝, ┼čark─▒ ve ├Âyk├╝lerden haraketle a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturulabilir. Ad─▒─če Nart destan─▒nda ad─▒ ge├žen ki┼čileri yak─▒ndan tan─▒y─▒p y├╝klendikleri g├Ârevleri, beceri ve ustal─▒klar─▒n─▒ ve onlar ├╝zerine d├╝zenlenmi┼č ├Âyk├╝leri inceledi─čimizde, her bir s├Âylentinin do─čdu─ču ve olu┼čtu─ču y├╝zy─▒l─▒ ya da d├Ânemi yakla┼č─▒k olarak saptayabiliyoruz. Buna g├Âre, ya┼čl─▒ Nartlar─▒n yan─▒ s─▒ra gen├ž Nartlar─▒m─▒z─▒n da bulundu─čunu g├Âr├╝yoruz. S├Âzgeli┼či, Ad─▒─če Nart destan─▒nda geni┼č bir yer tutan, ilk ora─č─▒, demir ma┼čay─▒, de─či┼čik k─▒l─▒├žlar─▒, koca m─▒zraklar─▒ ve oklar─▒ demirden yapan ├╝nl├╝ demirci ustas─▒ Nart Tlep┼čÔÇÖi ele alal─▒m. Nart destan─▒nda yer alan Nart Tlep┼čÔÇÖe ait b├Âl├╝m├╝n olu┼čtu─ču d├Ânemi belirlemek i├žin, KafkasyaÔÇÖda demir ├ža─č─▒na ne zaman ge├žilmi┼č oldu─čunu saptamak gerekir. Bunun i├žin de tarihsel olgulara dayanmak zorunday─▒z. Kafkasya’da demirin i┼členmeye ba┼člamas─▒ bilimadamlar─▒nca M├ľ. VIII-VII. yy’lara tarihlendi─čine g├Âre, Debet’in ya┼č─▒ bu tarihler aras─▒nda bir zamand─▒r[32].

Adige ÔÇťNartlarÔÇŁ destanlar─▒ 26 b├Âl├╝mden olu┼čmaktad─▒r:

  • Setenayre Uerzemedjre (Setenay ile Verzemeg)
  • Setenayqo Saus─▒r─▒qu (Setenay o─člu Savs─▒r─▒ko)
  • Uerzemedjqo Yer─▒┼čequ (Ye┼čer─▒qu, Yer─▒┼čqeu) (Verzemeg o─člu Yer─▒┼čok)
  • (Ye┼čeruk, Yer─▒┼čkav)
  • Uerzemedjqo ┼×ebat─▒n─▒qu (Verzemeg o─člu ┼×ebat─▒n─▒ko)
  • Xh─▒m─▒┼č─▒qo Peterez (H─▒m─▒┼č o─člu Peterez)
  • Ya┼čem─▒qo A┼čemez (Ya┼če o─člu A┼čemez)
  • Nart Tlepc (Nart Tlep┼č)
  • Nebgh─▒r─▒yeqo Ceuay (Nebg─▒r─▒ye o─člu ┼×’evay)
  • Azenakv ya Kur (Mal─▒├ž─▒pxhu) (AzenakÔÇÖ ya Kur) (Mal─▒├ž─▒phu)
  • Nart Ad─▒y─▒f
  • Nart Bab─▒xhu (Nart Babuh)
  • Nart Dexena─čo (Nart DehÔÇÖena─čo)
  • Nart T─▒ricau (Tecau) (Nart T─▒ri┼č’av) (Te┼č’av)
  • Nart ├çelexhset (Nart ├çelehset)
  • Pakvoqo Tetercau (PakÔÇÖo o─člu Teter┼č’av)
  • Nart Aledj (Nart Aleg)
  • Nart Tha─čel─▒dj (Nart Tha─čel─▒g)
  • Nart Set─▒m─▒qoxer (Nart Set─▒m─▒ko’lar) Nart Yergun
  • Nart Dze─ča┼čt
  • Deguzh─▒yeqo Djer─▒m (Degudjer) (Deguj─▒ye o─člu Ger─▒m) (Deguger)
  • Nart Koles
  • Nart Ceuakv (Nart ┼×’eva├žÔÇÖ)
  • Nart Beu─▒kv (Nart Bev─▒├žÔÇÖ)
  • Nart Em─▒c (1ĐŹđ╝ĐőĐłĐŐ) (Nart Am─▒┼č’)
  • ┼×ark─▒lar, de─či┼čik ├Âyk├╝ler ve atas├Âzleri (gu┼č─▒ezhxer).

Vub─▒khler ile Kabardey nart destanlar─▒ da Ad─▒─če destanlar─▒na benzemektedir. Kuban Ad─▒─čeleri ile bunlar aras─▒nda ├žok k├╝├ž├╝k farkl─▒l─▒klar vard─▒r; keza Nart kahramanlar─▒n─▒n isimlerinde de ┼čive farkl─▒l─▒klar─▒ndan ileri gelen farkl─▒l─▒klar s├Âz konusudur. Bununla beraber, Kabardey varyantlar─▒nda “kom┼čulu─čun etkisiyle” Kara├žay-Balkar ve Osetin Nart Destan─▒ varyantlar─▒na benzer ifadeler bulunmaktad─▒r. Bu benzerlikler hem hik├óyelerde hem de kahramanlar─▒n isimlerinde g├Âr├╝lmektedir[33].

Nart destanlar─▒n─▒n Abkhaz/Abazin versiyonu

Abkhaz Nart Destanlar─▒ k├╝lliyat─▒ ┼×.D. ─░nal-─░pa’n─▒n y├Ânetiminde bir ├žal─▒┼čma grubu taraf─▒ndan derlenmi┼č ve 1962 y─▒l─▒nda kayda ge├žirilmi┼čtir. Bu ├žal─▒┼čmay─▒ y├Âneten Abkhaz bilimadam─▒ ┼×.D. ─░nal-─░pa “├çto rasskaz─▒vayut abkhaz─▒ o drevney┼čem naselenii Abkhazii i svoem proiskhojdenii (material─▒ s kommentariyami)” / [Kadim Abkhazya N├╝fusu ve Onun K├Âkeni ─░le ─░lgili Abkhaz Anlat─▒lar─▒ (materyaller ve yorumlar)] ba┼čl─▒kl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda Abkhaz Nart destanlar─▒n─▒ di─čer Kafkas halklar─▒n─▒n Nart destanlar─▒ ile kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ olarak incelemi┼č ve yorumlam─▒┼čt─▒r. Ona g├Âre, Abkhaz efsanelerinde hem erkekler hem de kad─▒nlar vard─▒r ve baz─▒ durumlarda kad─▒nlar ├Ân safta yer al─▒rlar. Nart efsaneleri etnogenetik unsurlar da i├žermektedir. Mesela “┼čimdiki Abkhazlar─▒n nartlardan t├╝redikleri” keza “onlar─▒n bir ba┼čka k├Âkten de ├ž─▒km─▒┼č olabilecekleri” ara┼čt─▒rmac─▒larca belirtilmi┼čtir. Abkhazya topraklar─▒nda Nart kahramanlar─▒n─▒n isimleriyle ili┼čkili bir├žok yer ad─▒n─▒n olmas─▒ calibi dikkattir: Sasr─▒ka lahdi ve Sasr─▒ka kayas─▒ (kelimesi kelimesine “oturma yeri”), Gum─▒st ve Kodor bo─čaz─▒nda Gunda, Bedia’da Ckhov Nart Kalesi (Nartskhoy-Abaa), vd. Nart Destan─▒, Kafkas halklar─▒n─▒n manevi k├╝lt├╝r├╝n├╝n en eski an─▒t─▒d─▒r, Abkhaz Nart efsaneleri de bunun en eski b├Âl├╝mlerinden biridir. Bu olgu tek ba┼č─▒na, Abkhazlar─▒n Kafkasya’da eski etnik k├Âkenlerinin varl─▒─č─▒n─▒n ├žok ├Ânemli ve ola─čan ├╝st├╝ bir kan─▒t─▒d─▒r. Nart Destanlar─▒’n─▒n n├╝vesinin olu┼čum d├Ânemi muhtemelen M├ľ. III. milenyuma uzanmaktad─▒r ve bu d├Ânemde akraba Ad─▒─če kabilelerinden ayr─▒ bir etnik grup olarak Abkhazlar zaten vard─▒, destan─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ s├╝recine onlar─▒n kat─▒lmamas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir[34].

Di─čer taraftan Nart Destan─▒’n─▒n sadece derin bir kronolojik olgu olmad─▒─č─▒, bilakis Bat─▒ Kafkasya’dan Do─ču Kafkasya’ya yeterince geni┼č bir teritoryal alanda tedricen ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒, onun ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒n─▒n ├že┼čitli dil gruplar─▒na [(Kafkas dil grubundan (Ad─▒─čeler, Abkhazlar, vs.), ─░ran dil grubundan (Osetinler), T├╝rk dil grubundan (Kara├žay-Balkar ve Kumuklar), vs.] mensup halklar oldu─ču ger├že─či ak─▒lda tutulmal─▒d─▒r. Bat─▒ Kafkasya’da Abkhazlar ve Ad─▒─čeler, Merkez├« Kafkasya’da Osetler Nart Destan─▒’n─▒n ├╝├ž a─č─▒rl─▒k merkezini olu┼čtururlar. Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra sadece Vub─▒khlar ile Abazinlerin varyatlar─▒ de─čil, ayn─▒ zamanda Kara├žay-Balkar ve Svanlar─▒n Nart destanlar─▒ variyantlar─▒ da s├Âz konusudur. Nart Destan─▒ ile ilgili ├žal─▒┼čma, ├ževredeki akraba ve kom┼ču halklar kat─▒nda Abkhazlar─▒n pozisyonunu belirlemede ve Abkhazlar ile onlar aras─▒nda etnik ve k├╝lt├╝rel akrabal─▒─č─▒n karakterini do─čru tespitte de yard─▒mc─▒ olacakt─▒r[35].

┼×.D. ─░nal-─░pa’ya g├Âre, yak─▒n ge├žmi┼čte Abazinler maddi ve manevi ana k├╝lt├╝rde Abkhazlar ile tek bir etnik grup te┼čkil ediyorlard─▒. Ayn─▒ benzerlikler ve ├Âzellikler her iki halk─▒n Nart destanlar─▒nda da g├Âr├╝lmektedir. Resim, motif, yap─▒ ve di─čer hususlarda fevkalade yak─▒n benzerlik vard─▒r. Aral─▒ks─▒z s─▒k─▒ etkile┼čimler sebebiyle (genelde relatif yak─▒n k├Âkenli) Abazin eposunda, ulusal Osetin eposunun ve ├Âzellikle de Ad─▒─če halk─▒ eposunun etkileri g├Âr├╝lmektedir. ┬áAbazin ve Abkhaz efsanelerinde ba┼čl─▒ca 99 karde┼č ile bilge ve ebedi gen├ž kalan annenin b├╝y├╝k Nart karde┼čli─či ve toplum ya┼čam─▒ kik├óye edilmektedir. Nartlar─▒n anas─▒ Abkhazlardaki gibi ├ža─čr─▒l─▒yor: Sataney-Gua┼če (bazen Sana). Efsanelerin her iki versiyonunda g├Ârevler ve roller temelde ayn─▒d─▒r. Abazin eposunun en ├Ânemli fig├╝r├╝ Abkhazlarda oldu─ču gibi Sasr─▒kva’d─▒r. Burada Sasr─▒kva siklusu destan─▒n merkezi n├╝vesi olarak g├Ârev ├╝stlenir. Bu n├╝ve etraf─▒nda di─čer olaylar cereyan eder. Genelde Narckhov (abazince Arckhov), Khvajarp─▒s (abazince Kh─▒vab─▒j─▒-Arp─▒s), ┼×aurd─▒n (abazince ┼×ardan), Batakva (abazince Batako), Tatra┼č (abazince Totra┼č), Patrazs (abazince Batraz), Kh─▒m─▒┼č, Tolombak (abazince Albak) vs. imajlar─▒ ├Âne ├ž─▒kar. Karakterlerin farkl─▒l─▒klar─▒ b├╝y├╝k ihtimalle eposun ana ├žekirde─čine ait de─čildir; Nartlar─▒n g├╝zel k─▒zkarde┼čleri Gunda, Abkhaz ve Vub─▒kh efsanelerinde hi├žbir ┼čekilde ├Ân plana ├ž─▒kmaz, ayn─▒ ┼čekilde, Askhazlar aras─▒nda populer olan ormanlar─▒n, avc─▒l─▒k ve yaban ya┼čam─▒n koruyucular─▒ s├╝k├╗tla ge├ži┼čtirilirler (Ayrg- Ajveyp┼čaa). Bazan bir├žok konular en k├╝├ž├╝k ayr─▒nt─▒ya kadar birbirleriyle ├žak─▒┼č─▒rlar: Sasr─▒kva’n─▒n ta┼čdan do─čdu─ču epizotu, Kh─▒m─▒┼č’─▒n bir c├╝cenin k─▒z─▒yla evlenmesi, onun kocas─▒na g├╝cenmesi ve onu terketmesi; Arckhovlar ile Khoj-Arp─▒slar─▒n kavgas─▒; haset ve k─▒skan├ž karde┼člerin Sasr─▒kva’ya d├╝┼čmanl─▒─č─▒, karde┼člerin Sasr─▒kva’ya komplo kurmas─▒; Sasr─▒kva’n─▒n yi─čitli─činin temel niteliklerinin belirtilmesi (Abazin efsanelerinde farkl─▒ olarak onun karde┼čleri sadece ate┼če d├Ân├╝┼čmez, bilakis dar─▒ya d├Ân├╝┼č├╝r); vs… ├ľteyandan, Abazin destan─▒ Abkhazlar─▒nki gibi arkayik ├Âzelliklerle karakterizedir. Referanslar aras─▒nda s─▒k s─▒k bak─▒r ve bak─▒r malzemelere rastlan─▒r: ba─čat─▒r─▒n kafas─▒na bak─▒r yama konulmas─▒, t├╝m yap─▒lar─▒n (ms. dar─▒ anbar─▒) ve eyerlerin bak─▒rdan imal edilmesi, vs. buna ├Ârnektir. Abazin efsanelerinde, yine Abkhazlarda oldu─ču gibi Aalp (ad─▒─čece Alp), duldul, Seriy ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan ola─čan├╝st├╝ atlar b├╝y├╝k rol oynarlar. Atlar ak─▒ll─▒d─▒r ve konu┼čma kabiliyetine sahiptirler, bazen tanr─▒ Ya┼čkho ad─▒na yemin ederler, s├╝r├╝c├╝leri ile ba─člant─▒ kurarlar. Ayn─▒ destanlarda geyikba┼čl─▒ Sotra┼č diye an─▒lan at da ilgin├ž bir olgudur[36].

┼×.D. ─░nal-─░pa’n─▒n ifadesine g├Âre, Abkhazlarda oldu─ču gibi, Ad─▒─če anlat─▒lar─▒nda da ta┼čtan do─čan, su verilerek sertle┼čtirilmi┼č Sasr─▒kva ana kahramand─▒r, onun babas─▒ bir demirci anas─▒ da Sataney’dir. Sasr─▒kva’n─▒n do─čumu her iki versiyonda da ayn─▒d─▒r. Onun devlerle olan sava┼člar─▒n─▒n hik├óyesi de birbirinin ayn─▒s─▒d─▒r. Yazar’a g├Âre, Nart destanlar─▒ her halk─▒n kendi ulusal tarzlar─▒n─▒n derin ├žizgilerini ta┼č─▒rlar ve ana ├žekirde─čin t├╝m s├╝r├╝mleri b├╝y├╝k ihtimalle ayn─▒ orijinal kayna─ča var─▒p dayan─▒rlar. Destanlar─▒n do─ču┼č s├╝recinde Anaerkil aile anlay─▒┼č─▒ a─č─▒r basmaktad─▒r, Sataney-Gua┼če fig├╝r├╝ bunun kan─▒t─▒d─▒r. Daha sonra Ataerkil anlay─▒┼č ├Âne ge├žmeye ba┼člar, hatta Sasr─▒kva bir kad─▒n─▒n s├Âz├╝yle hareket edilmeyece─či d├╝┼č├╝ncesine sahiptir. Yazara g├Âre, Abkhaz efsanelerinde ataerkil aile ve ataerkil d├╝┼č├╝nce sistemi, sosyal farkl─▒la┼čma s├╝recini genelde az etkilemi┼č gibi g├Âr├╝n├╝yor. Baba soyluluk Nart destan─▒n─▒n Ad─▒─če ve Osetin varyantlar─▒na kuvvetle yans─▒m─▒┼čt─▒r, orada levirat (dul kad─▒n─▒n ├Âlen kocan─▒n bek├ór karde┼čiyle evlenmesi) ve kal─▒m/ba┼čl─▒k gelene─či ile m├╝teraf─▒k ataerkil evlilik, akraba himayesi, b├╝y├╝k ataerkil aile, ya┼čl─▒lar k├╝lt├╝, erkekler konseyi ┼čeklinde toplum y├Ânetimi mevcuttur (Osetinlerde nikhas, ad─▒─čelerde khaze). Patriarkal akraba grubunun se├žilmi┼č liderine Ad─▒─čelerde “thamade”, yani Nartlar─▒n ba┼č─▒ ad─▒ verilir. Nart destanlar─▒n─▒n ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ olan halk gruplar─▒n─▒n dil, gelenek, folklor ve ya┼čam benzerlikleri, y├╝zy─▒llara g├Âre zaman zaman biri birine yakla┼čm─▒┼č, bazen de aralar─▒ndaki ili┼čki kopmu┼čtur. Ancak, genelde k├╝lt├╝r al─▒┼čveri┼či kesintisiz olarak s├╝regelmi┼čtir. ┼×.D. ─░nal-ApaÔÇÖya g├Âre, di─čer Kafkas halklar─▒ gibi Abaza halk─▒n─▒n s├Âzl├╝ edebiyat─▒nda, insan ├╝st├╝ yarat─▒klar olan Nart halk─▒n─▒n ya┼čam─▒, ya┼čamdan kaynaklanan destanlarda Grek mitolojisinde oldu─ču gibi anaerkil ve ataerkil d├Ânemlerin izlerine rastlanabilmektedir. Bu iki gurup destanlar aras─▒nda analojik paralellik belirgindir. Bu ├Âzellikler Grek mitinde tek ba┼č─▒na do─čmam─▒┼čt─▒r. ”├ça─čda┼č bilimin ├Â─čretilerine g├Âre, Homeros’un poemleri, Grek tarihinin ilk y├╝zy─▒llar─▒n─▒n izlerini de ta┼č─▒maktad─▒r”. Ayn─▒ ┼čekilde, Abaza halk destanlar─▒nda da destan─▒n s├Âylendi─či y├╝zy─▒l─▒n ├Âncesinden izler bulunmaktad─▒r. Mesela, insan eti yiyen devlerin i┼člendi─či ├Âyk├╝ler vard─▒r. (Tek g├Âzl├╝ dev, Ha─čur’un karde┼člerinin hepsini yer, Ha─čur da devin tek g├Âz├╝n├╝ oyar, ma─čaradaki devin koyunlar─▒n─▒n y├╝nlerine as─▒larak gizlenir ve ma─čaradan bu ┼čekilde ka├žar). Nart halk eposunun en ├╝nl├╝ kahraman─▒ Sosr─▒kua’n─▒n, annesi Sataney’in ├Ânerisi ile suya bat─▒r─▒larak ├želikle┼čtirilmesi olay─▒ ile Akhilleus’un, annesi Thetis taraf─▒ndan Ctyks ─▒rma─č─▒na dald─▒r─▒larak v├╝cuduna su verilmesi olay─▒ aras─▒nda da b├╝y├╝k benzerlik vard─▒r. ─░ki destan gurubu aras─▒nda daha ba┼čka benzerlikler de bulabiliriz. Mesela; Thetis, o─člu Akhilleus’u ├Âl├╝ms├╝z yapabilmek i├žin ate┼če g├Âmm├╝┼čt├╝r. Thetis’in ayn─▒ bi├žimde ate┼če g├Âmd├╝─č├╝ di─čer yedi o─člu ├Âlm├╝┼čt├╝r. Nart destanlar─▒nda da “Naribgia”, do─čumu yakla┼č─▒nca b├╝y├╝k bir ate┼č yakar, do─čan ├žocuklar─▒n─▒n her birini ate┼če atar. ├çocuklar─▒n─▒n hepsi ├Âl├╝r. Sonuncu ├žocu─ču ┼×avay ise, ocaktaki k─▒zg─▒n mars─▒k ta┼č─▒n─▒ yutarak ate┼čini so─čutur, tekrar a─čz─▒ndan ├ž─▒kar─▒r. S─▒ca─ča kar┼č─▒ dayan─▒kl─▒l─▒k kazand─▒─č─▒ i├žin ├Âlmez. Annesi de ”bu ├žocu─čum Nartlara lay─▒k bir erkek olacak” diye ├Âv├╝n├╝r. ├çift s├╝rme ve hasada y├Ânelik ”Rareyta” adl─▒ Abaza ┼čark─▒s─▒ ekime ba┼člarken veya hasat sonunda s├Âylenirdi. Kara├žay ve Balkarlar─▒n “Erirey” adl─▒ bolluk ve bereket ┼čark─▒s─▒ da buna benzemektedir. Abaza Nart eposunda anaerkil d├Ânemin sona eri┼čiyle onun yerini alan ”Ataerkil-Patriarkal” toplum ├ža─č─▒nda Nart destanlar─▒ k├Âkle┼čmi┼č ve yerle┼čmi┼čtir. ”Bu ├ža─člarda, halk g├Â├žebeli─či b─▒rak─▒p yerle┼čik d├╝zene ge├žmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Sosr─▒kua ile Sataney Abaza halk eposunun en eski kahraman tipleridir[37].

Yeni kahraman motiflerinin yarat─▒ld─▒─č─▒ daha sonraki y├╝zy─▒llarda da temel motif Sosr─▒kua’d─▒r. Abaza Nart destanlar─▒nda Sosr─▒kua’n─▒n isminin ├Ân├╝ne her zaman “Nart” s├Âzc├╝─č├╝ konulur: “Nart Sosr─▒kua”. ├ľteyandan, Sosr─▒kua’dan s├Âzeden Abaza destan tekstleri ile ayn─▒ ├ža─č─▒n Ad─▒─če destan tekstleri birbirlerine ├žok benzerler. Sosr─▒kua’n─▒n Abaza halk destanlar─▒nda anlat─▒lan kahramanl─▒klar─▒n─▒n en ├╝nl├╝s├╝; devlerden ate┼či ├žalarak insanlara vermesidir. Abaza Nart Destanlar─▒nda ve bunlara yak─▒n di─čer halk destanlar─▒nda ”sadece Sataney ismi ile ilgili” belirli bir as─▒r saptanamam─▒┼čt─▒r, ayr─▒ca, Sataney ba┼čka kavimlerde oldu─ču gibi bir tanr─▒├ža kat─▒na da y├╝kseltilmemi┼čtir. Bunun sebebi, Sataney’in t├╝m ├Âzellikleri ve g├Ârevleriyle birlikte halk─▒n i├žinde, halk─▒n sorunlar─▒n─▒n i├žinde ya┼čat─▒lmas─▒d─▒r. Sataney’in bu ├Âzellikleriyle ya┼čat─▒lmas─▒, di─čer destan kahramanlar─▒ndan ├žok daha eski tarihlere dayanmaktad─▒r. O, her olayda vard─▒r: Nart toplumunun bir ├Âzelli─či, sorunlar─▒n─▒ tart─▒┼čarak kurultaylarda ├ž├Âz├╝mlemesidir. Bu t├╝r toplumsal sorunlar─▒n hepsinde g├╝zel ve bilge Sataney Nart halk─▒n─▒n dan─▒┼čman─▒d─▒r. Onlara, ├Â─č├╝tleriyle yol g├Âsterir. Do─čurmadan edindi─či o─člu Sosr─▒kua ise g├Âr├╝lmemi┼č kahramanl─▒klarla Nart halk─▒na hizmet etmektedir, Abaza Nart Destanlar─▒’nda Sataney’─▒n ki┼čisel vasf─▒ sadece yararl─▒ olmaya ve bilgeli─če y├Ânelik de─čildir. O, dilerse en b├╝y├╝k k├Ât├╝l├╝kleri de yapabilmektedir. B├╝y├╝ ve efsun yapmakta ustad─▒r. D├╝┼čleri ise her zaman do─čru ├ž─▒kar ve gaipten, ge├žmi┼čten, gelecekten haber verir. Sataney ayn─▒ zamanda Nart halk─▒n─▒n falc─▒s─▒d─▒r. Eski halklar─▒n ya┼čam felsefesini g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan Sataney’in g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan ├Âyk├╝ ve ├Âzelikleri ├žok ├Ânemlidir. Nart Nart Destan─▒’n─▒n Abaza varyant─▒ ile ilgili olarak, bir ba┼čka ├žal─▒┼čmada, Nart Destanlar─▒n─▒n Abaza, Vub─▒kh, Ad─▒─če Osetin, Abhaz, Balkar, Kara├žay, ├çe├žen ve ─░ngu┼člar gibi Kafkasya halk gruplar─▒n─▒n ortak ├╝r├╝n├╝ oldu─ču, fragmanlar halinde, Da─čstan’da ya┼čayan halk guruplar─▒nda az da olsa Nart Destanlar─▒’na rastland─▒─č─▒ bildirilmektedir. Ayn─▒ ├žal─▒┼čmaya g├Âre, ilk ├ža─člarda Abaza ve Abhaz boylar─▒n─▒n atalar─▒ olan halk ile Osetin halk─▒n─▒n atalar─▒ kom┼ču idiler. Osetin Nart Destanlar─▒nda (Alagata) her ├╝├ž isimden biri abazacadaki k├Âke benzemektedir. Abaza Nart Destanlar─▒ ve Osetin Nart Destanlar─▒nda yer alan kahramanlar─▒n isimleri de benze┼čmektedir[38]:

Abazaca                     Osetince

Sosrıkua,                     Sasrıkua, Sozrıko

Batraz,                        Bataraz, Batraz

Camaz, ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á A├žamaz

Kh─▒m─▒┼č ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kham─▒├ž

Sosran, Sosranpa        Soslan, vs.

Nart Destanlar─▒’n─▒n ├çe├žen ve ─░ngu┼č versiyonlar─▒

├çe├ženlerde Nart efsaneleri, Da─č─▒stan boylar─▒ ile ─░sl├óm dinine ilk giren Kafkasya boyu olmalar─▒ nedeniyle unutulmaya y├╝z tutmu┼čtur. Bu konuda ciddi ara┼čt─▒rmalar ve yay─▒nlar ├žok azd─▒r. Bunda ├çe├ženlerin ─░ngu┼člarla beraber 1944 y─▒l─▒nda Savyet Rejimi taraf─▒ndan topyek├╗n s├╝rg├╝n edilmelerinin de rol├╝ vard─▒r. Ancak d├Ân├╝┼čten sonra da bizatihi Nart destanlar─▒ hakk─▒nda belirli bir derleme ve yay─▒na rastlanmamaktad─▒r. Mamafih, di─čer s├Âzl├╝ halk edebiyat─▒ ├╝r├╝nleri derlenirken Nart efsanelerine dair b├Âl├╝k p├╝r├ž├╝k baz─▒ materyaller de toplanm─▒┼čt─▒r. Vaynakh (├çe├ženceÔÇÖde bizim halk demektir) efsaneleri di─čer Kafkas halklar─▒n─▒n efsanelerinden ┼ču iki ├Âzellikle ayr─▒l─▒rlar[39]:

1-Vaynakhlar ile Nartlar zaman zaman birbirleriyle sava┼čan iki halk olarak g├Âr├╝n├╝rler. Efsanelerde bu sava┼člar─▒n galibi her zaman Vaynakhlard─▒r. Nartlar, Vaynakhlar─▒ ├Âld├╝rmekte ve onlara bin bir zorluk ├ž─▒karmaktad─▒rlar. Son derece zalim ve ac─▒mas─▒zca davran─▒rlar. Ama sonunda Nartlar hep yenilirler, yok edilirler.

2-Vaynakh Nart efsanelerindeki “Nart” teriminin yan─▒nda daima ikinci bir terim daha vard─▒r:”Orstkho”, b├Âylece hep Nart-Orstkho ifadesine rastlar─▒z. Haddizat─▒nda Orstkholar Vaynakhlar─▒n bir kabilesidir. Baz─▒ yazarlar Vaynakh efsanelerinde bunlar─▒ k├Ât├╝ fig├╝rler aras─▒nda zikretmi┼člerdir. Ancak bunun do─črulu─ču me┼čk├╗ktur, zaten ─░ngu┼č Nart Destan─▒ bahsinde soruna a├ž─▒kl─▒k getirilecektir. Burada ilgin├ž olan, Nartlar─▒n k├Ât├╝ ve ac─▒mas─▒z bir topluluk olarak tan─▒mlanmas─▒d─▒r. Oysa di─čer Kafkas halklar─▒n─▒n efsanelerinde Nartlar g├╝├žl├╝, d├╝r├╝st, adil, g├╝├žs├╝zlerin yard─▒m─▒na ko┼čan mert insanlar olarak g├Âsterilirler. Vaynakhlarda Pkharmat efsanesinde efsanenin ba┼č kahraman─▒ olan Pkharmat’─▒n ├Âzellikleri ve ya┼čam bi├žimi t─▒pk─▒ Nart ba─čat─▒rlar─▒nkine benzemektedir. O, da─člarda ya┼čayan kuvvetli ve ├žok cesur bir insand─▒r. Sanatk├ór ve iyiliksever birisidir. Nartlardan g├╝zel davran─▒┼člarla iyilik g├Ârd├╝k├že onlara bronzdan k─▒l─▒├ž, kalkan, z─▒rhlar yapar. Ak─▒ll─▒, basiretli, sab─▒rl─▒ ve c├Âmerttir. Bu nitelikleri ve mesle─či ile Pkharmat bir insand─▒r ve bir sanatk├órd─▒r, ustad─▒r. Pkharmat’─▒n ya┼čam─▒ ve yapt─▒─č─▒ i┼čler Greg efsane kahraman─▒ Prometeus’a benzer. T─▒pk─▒ Prometeus gibi tanr─▒dan ate┼či ├žalarak insanlara getirmi┼čtir. ─░┼čte bu Pkharmat efsanesinde baz─▒ Nart kahramanlar─▒n─▒n isimlerini and─▒ran isimler ge├žmektedir: Sela, gaddar ve ac─▒mas─▒z g├Âk tanr─▒s─▒d─▒r. G├Âklerle ate┼čin sahibidir. Kudretli, ama insanlara zarar vermekten ve verdi─či zarardan ho┼članan bir tanr─▒d─▒r. Sata, Sela’n─▒n kar─▒s─▒d─▒r. Ancak o ├žok iyi kalbli bir karakterdir. Keza, Nart- Orstkhoylar─▒n anas─▒d─▒r; onlar i┼čkencelerle k─▒vran─▒rken hep ├╝z├╝nt├╝ duymu┼čtur. Ate┼či ├žalarken Nart Pkharmat’a da yard─▒m etmi┼čtir. SelaSata, Pkharmat efsanesinde ad─▒ ge├žmez ama, Sela ile Sata’n─▒n k─▒zlar─▒d─▒r ve gen├ž k─▒zlar─▒n koruyucusudur. Turpal, efsanede Pkharmat’─▒n at─▒n─▒n ad─▒d─▒r. Pkharmat, Sela’dan ate┼či ├žalarken bu ata binmi┼čtir. Morzakh, Pkharmat’─▒n ate┼či kavray─▒p getirdi─či aletin ad─▒d─▒r. Ma┼ča, pens, k─▒ska├ž, kerpeten anlam─▒na gelir. Ba┼člam, Sela’n─▒n Pkharmat’─▒ zincirle ba─člad─▒─č─▒ da─č─▒n ad─▒d─▒r. ├çe├žen-─░ngu┼člar Kazbek da─č─▒na bu ad─▒ verirler. ─░da, Pkharmat’─▒n ci─čerini yiyen kartal─▒n ad─▒d─▒r. ─░da’n─▒n eski ad─▒n─▒n Gargaron oldu─ču da s├Âylenmi┼čtir. Pkhar, ÔÇťusta, sanatk├órÔÇŁ, ├Âzellikle ÔÇťdemirci ustas─▒ÔÇŁ demektir. Phar-kho, ÔÇťusta birisi,(ustala┼čm─▒┼č) bir sanatk├ór adam, (bilinen) bir demirci ustas─▒ÔÇŁ demektir. Phal─č, ÔÇťdemirhane, demir-├želik i┼čleme evi, demircilik atelyesiÔÇŁ demektir. B├╝t├╝n bu isimlerin i├žinde sadece “Sata” ismi, di─čer Kafkas halklar─▒n─▒n efsanelerindeki “Satanay”─▒ hat─▒rlat─▒yor[40].

─░ngu┼č Nart destan─▒ ayn─▒ dili konu┼čan ├çe├ženlerin Nart efsanelerine g├Âre k─▒yaslanam─▒yacak derecede geni┼č ve ├žok kahramanl─▒d─▒r. Genel Kafkas Nart Destan─▒’n─▒n iyi saklanm─▒┼č bir versiyonu olarak kabul edilebilir. Bunda, daha ├Ânce de belirtti─čimiz gibi ─░ngu┼člar─▒n ├çe├ženlerden ├žok sonra m├╝sl├╝man olmalar─▒n─▒n etkisi oldu─ču ku┼čkusuzdur. Baz─▒ ─░ngu┼č yazarlar─▒na g├Âre, yak─▒n zamana kadar ─░ngu┼č Nart destan─▒ yanl─▒┼čl─▒kla “Nart-Orsthoy” diye isimlendirilmi┼čtir. Tabiat─▒yla eposun ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan beri 3000 y─▒l ge├žti─či ve onun ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒n─▒n o d├Ânemden itibaren bir├žok sosyo-psi┼čik merhaleler ge├žirdi─či s├Âylenebilir. ─░ngu┼č Nart’─▒ ÔÇôdestan kahraman─▒ Orstkho- bir etnik kabilenin de ad─▒d─▒r. ├ç. Akhriev daha XIX. yy’─▒n 70-li y─▒llar─▒nda epik ve etnik ismin yanl─▒┼č tan─▒mlanmas─▒ndan s├Âzetmi┼čti. O ─░ngu┼č eposu hakk─▒ndaki makalesinde ┼č├Âyle yaz─▒yordu: “T├╝m ─░ngu┼č anlat─▒ ve ┼čark─▒lar─▒nda Nart kahramanlar─▒ ve Ortskhoylar z─▒t karakterleri temsil ediyorlar. ├ľncelikle Nartlar son derece iyi ve y├╝ksek seciyeli insanlar olarak tasvir ediliyorlar ve “nyart” kelimesinin ingu┼č├ža cins isimler aras─▒nda bulunmas─▒ da ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ de─čildir. ─░ngu┼č├žada birini ├žok ├Âvmek i├žin ┼č├Âyle s├Âylenir: ‘nyart gibi yapt─▒, nyart gibi iyi’. Halk─▒n an─▒s─▒nda zay─▒flar─▒n savunucular─▒ nyart ┼č├Âvalyeler vard─▒r, onlar halk efsanelerinde k─▒zg─▒n insanlar olarak nitelendirilen Ortskhoylar ile s├╝rekli m├╝cadele ederler”. ├ç. Akhriev’in Ortskhoylar─▒ bu ┼čekilde k├Ât├╝ vas─▒fla karakterize etmesi do─čru de─čildir. Ortskhoylar XVIII-XIX. yy’lar─▒n kesi┼čti─či d├Ânemde di─čer kabilelerden daha ├Ânce m├╝sliman olmu┼člard─▒r. Genelde ne ─░ngu┼č- Ortskhoylar ne de ─░ngu┼č-─×al─čaylar birbirlerinden farkl─▒d─▒rlar.

├ç. Arkhiev’i takiben ─░ngu┼č Destan─▒ a├ž─▒k├ža ve ├Âzellikle “Nart” ┼čeklinde an─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ngu┼č gelene─činde k├óinat ├╝├že ayr─▒lm─▒┼čt─▒r: g├Âk, yer ve ├Âteki d├╝nya. ─░ngu┼č nartlar─▒n─▒n ya┼čamlar─▒ onlarla ba─člant─▒l─▒d─▒r. ├çok eskiden Nartlarda, normal insan-nartlar ve onlar─▒n d├╝┼čmanlar─▒ pozisyonunda ├Âfkeli siyah nartlardan olu┼čan bir dualizm fikri vard─▒r[41].

Nart ba─čat─▒rlar─▒ndan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r: Seska Solsa, Kham├ža, Patarza, Seliy Pir’a, Orzmi, Arsh, Nyasar, Jov-Byatar, Cantalg, Tsok, Moakaz, Syatal, Mayra, Bolat v.s. Kad─▒n fig├╝rler olduk├ža azd─▒r: Sela Sata, Myalkha Aza ve Jer-baba. Nartlar─▒n bir├žak d├╝┼čmanlar─▒ vard─▒r: Vampallar (devler),14 Sarlak-Sartal (ejderhalar), E┼čap (├Âl├╝lerin hamisi), Gam (cad─▒lar), Ovda, Garba┼č (dev kad─▒n─▒), Hege (k├Ât├╝ yabanc─▒lar). C├╝ce yarat─▒klar: Pkharalbyare (tav┼čan binitler), Biydolg-byare (dirsekli ve yumruklular), Nakiy lokha Bo┼čtolg (├žepi┼č). Sihirli ├Â─čeler: bazen gizemli hayvanlar ve ku┼člar, bazen de destan kahramanlar─▒n─▒n atlar─▒ ve silahlar─▒. ├ľnemli Nart kahramanlar─▒ ise ┼čunlard─▒r: Seska Sola (Sosruko), Pataraz (Batraz), Sela Sata (Sataney gua┼če/Satanay-biy├že)[42].

Nart Destanlar─▒’n─▒n Osetin versiyonu

ÔÇťNart Destanlar─▒’n─▒n Osetin versiyonu, di─čer Kafkas halklar─▒n─▒n Nart Destanlar─▒ndan ├Ânemli iki farkla ayr─▒l─▒r. Osetinler J. Dumezil, V.F. Miller gibi aryanist yazarlar─▒n da etkisiyle bu destanlar─▒n ─░skito-Sarmat k├Âkenli olduklar─▒n─▒ kabul edilmektedir. B├Âylece di─čer versiyonlar ile Oset versiyonu aras─▒nda iki temel farkl─▒l─▒k ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r: birincisi, Oset versiyonu di─čer versiyonlardan daha sonraki bir d├Âneme tarihlenmektedir (M├ľ. VII. yy.), di─čer versiyonlarda ise bu ba┼člang─▒├ž tarihi, M├ľ. III. biny─▒l ile I. biny─▒l aras─▒nda yer alan bir tarihtir. ─░kincisi, Nart Destan─▒’n─▒n Hind-Avrupa k├Âkenli ─░skit- Sarmatlara izafe edilmesi sebebiyle onun Hint-Avrupal─▒ halklar─▒n ya da onlar─▒n ├Ânc├╝llerinin mitolojisi ile ilgili oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝d├╝rÔÇŁ[43]. ├ťstelik Avrupal─▒ ve Hint Avrupa tezini ileri s├╝renler ─░skit ve Sarmatlar─▒n Turan├« halklar oldu─čunu g├Âz ard─▒ etmektedirler. G├╝n├╝m├╝zde ─░skitler ve SarmatlarÔÇÖ─▒n Hind-Avrupa k├Âkenli olmad─▒─č─▒ ├╝zerine yap─▒lm─▒┼č bir├žok ara┼čt─▒rma bulunmaktad─▒r.

ÔÇťDi─čer taraftan Osetinleri de onlara ait Nart Destan─▒ versiyonunu da Kafkas K├╝lt├╝r├╝nden ay─▒ramay─▒z. Osetin as─▒ll─▒ Sovet yazarlar─▒ V.─░. Abaev ve B.A. Kaloev birlikte yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čman─▒n ├╝r├╝n├╝ olan “Nartlar, Asetin Halk Destan─▒” isimli kitab─▒n ├Ân s├Âz├╝nde Osetin Nart Destan─▒ hakk─▒nda genel bilgi verilmektedir. Onlara g├Âre, eski devirlerde Kafkas halklar─▒nca yarat─▒lm─▒┼č ve y├╝zy─▒llar i├žerisinde ┼čekillenmi┼č Nart Destan─▒ Oset, Kabardey ve Abazalar aras─▒nda geni┼č bi├žimde yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bir destan─▒n kesin ulusal ├žizgilerle s─▒n─▒rland─▒r─▒lmayarak bir├žok halk─▒n ortak mal─▒ olma ├Âzelli─či az rastlanan bir olayd─▒r. Nart Eposu’nun kronolojik do─ču┼čunu ve geli┼čim evrelerini do─čru bir ┼čekilde tayin etmek, ┼čimdiki bilgilere g├Âre m├╝mk├╝n de─čildir. Yap─▒lan baz─▒ analizler, destan─▒n konu ve motifleri itibariyle eski ─░skit efsanelerine dayand─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu demektir ki efsanelerin ba┼člang─▒c─▒ M├ľ. VIII-VII. yy’lara kadar uzanmaktad─▒r. Keza, Milad├« XIII-XIV. yy’larda Mo─čollarla olan ili┼čkilerin, Nart destan─▒nda izler b─▒rakt─▒─č─▒nda ku┼čku yoktur. ├ľteyandan, mitolojik ┼čartlara ra─čmen destan kahramanlar─▒ ger├žek ya┼čamla i├ž i├žedir. Anlat─▒lan olaylar─▒n fantastik g├Âr├╝n├╝┼č├╝ne ra─čmen derin bir realizm yans─▒maktad─▒r. Orada kli┼čecilik yoktur, halk─▒n kendi ya┼čam─▒ vard─▒r. Ayn─▒ yazarlar─▒n ifadelerine g├Âre, destanda Nartlar zeki, cesur, sava┼č├ž─▒, g├╝├ž duruma d├╝┼čt├╝klerinde zek├ólar─▒n─▒ ustal─▒kla kullanan ve kendilerini tehlikeye atarak d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ yurdu savunan ki┼čiler olarak tasvir edilmektedir. Buna kar┼č─▒l─▒k onlar─▒n d├╝┼čmanlar─▒ olan devler a┼ča─č─▒lanan, alaya al─▒nan, aptal, fakat ac─▒mas─▒z, korkun├ž ve ayn─▒ zamanda sinsi yarat─▒klard─▒r. Devler b├╝y├╝k fizik g├╝├žlerine, devasa g├Âvdelerine ve zaptedilemez kalelerine ra─čmen Nartlara kar┼č─▒ hep ma─člub olurlar. Nartlar kendi ├Âz halklar─▒na ve ├Âzellikle yoksullara ve ya┼čl─▒lara kar┼č─▒ ├žok merhametlidirler. Ele ge├žirdikleri ganimetlerden ├žo─čunu onlara c├Âmert├že da─č─▒t─▒rlar. Nartlar d├╝┼čmanlarla sava┼č─▒rken bir tak─▒m fantastik olaylar da ya┼čan─▒r; mesela atlar, ku┼člar ve k├Âpekler Nartlara yard─▒m ederler. Nart─▒n en sad─▒k dostu ve yard─▒mc─▒s─▒ olan at s├╝varisiyle konu┼čur ve ona ak─▒l verir. Keza bitkiler, vah┼či hayvanlar ve ku┼člar da insan gibi konu┼čurlar ve Nartlar─▒n dilinden anlarlar. V.─░. Abaev ve B.A. Kaloev’e g├Âre, destanda Osetinlerin uzak ge├žmi┼čteki toplum d├╝zenleri, ya┼čam tarzlar─▒, d├╝nya g├Âr├╝┼čleri, sosyo-ekonomik ya┼čamlar─▒, psikolojik yap─▒lar─▒ ve gelenekleri yans─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. Destan─▒n ├Ânemli b├Âl├╝mleri da─čl─▒k alanda de─čil, Oset-Alanlar─▒n step arenas─▒nda ya┼čad─▒klar─▒ d├Ânemde ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒nda ku┼čku yoktur. Osetin eposunda ge├žen toponimler ve etnonimler genelde belirsizdir ve bile bile uydurulmu┼č gibidir. Destanda zaman ve mek├ón i├žinde husule gelen olaylar─▒n lokalize edilmesine ├Ânem verilmez, aksine ├╝st├╝ kapal─▒ bir anlat─▒m s├Âz konusudur. Yine ayn─▒ destanda anaerkil d├╝zen ili┼čkilerini de g├Ârmekteyiz. Eposun en ├Ânemli kad─▒n kahraman─▒ Satana tipi bu sistemin orijinal ve canl─▒ bir misalidir. ├ľteyandan, Nartlar yerle┼čik d├╝zene ge├žmi┼č bir halk olarak g├Âr├╝l├╝yorlar. Birka├ž mahalleye b├Âl├╝nm├╝┼č k├Âylerde ya┼čarlar. Aralar─▒nda anla┼čmazl─▒klar─▒ ├ž├Âzmeye ve yurdu savunmak i├žin karar almaya yetkili isti┼čare meclisleri de vard─▒r ve bu meclis k├Ây├╝n “Nihas” ad─▒ verilen ├Âzel yerinde toplan─▒r. Eski s├Âylencelerde ma─čaralar, kul├╝beler gibi bar─▒naklardan s├Âz edilirken, sonrakilerde y├╝ksek kulelerden, zaptedilemez kalelerden ve saraylardan s├Âz edilir. Nart erkekleri g├╝nl├╝k ya┼čamda zamanlar─▒n─▒n b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝ “Balts” ad─▒ verilen seferlerde ge├žirirler. Ayr─▒ca avc─▒l─▒k, hayvanc─▒l─▒k ve ├žift├žilikle u─čra┼č─▒rlar. Kad─▒nlar ev i┼či yaparlar, ustal─▒kla rong (baldan yap─▒lan i├žki), boza ve b─▒raga haz─▒rlarlar; elbise dikerler, y├╝n ipli─činden bez dokurlar. B├╝t├╝n bu i┼člerde ba┼č─▒ ├žeken Satana’d─▒rÔÇŁ[44].

Osetin Nartlar─▒ ├╝├ž aileye ayr─▒l─▒rlar: “Alegate-Alagate”, “Ahsartagate- Ih┼čartegate” ve “Borate”. Bunlar─▒n en varl─▒kl─▒s─▒”Borate” ailesiydi. “Alagate” ailesi en ak─▒ll─▒ olan─▒yd─▒. Bu ailenin g├╝c├╝ zekas─▒ndan ileri geliyordu. “Ahsartagate” ler ise en cesur olanlar─▒yd─▒. Nart Destan─▒’n─▒n Osetin versiyonunun ba┼čl─▒ca kahramanlar─▒ ┼čunlard─▒r: Bore, Dz─▒lev, Vr─▒jmek, Hem─▒ts, Satana, Batraz, Sozr─▒ko (Soslan), Karadzav, Atsemez, S─▒rdon, Totraz, Agundo, vs. Ba┼čl─▒ca Osetin Nart kahramanlar─▒n─▒n isimleri ile Kara├žay-Balkar Nart kahramanlar─▒n─▒n isimleri hem morfolojik hem de ta┼č─▒d─▒klar─▒ g├Ârev itibariyle ├Âzde┼čtirler:

Osetince ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kara├žay-Balkarca

Alegatlar                     Alikolar

Ahsartagatlar              Uskhurtuklar

Sozrıko                       Sosurka/Sosuruk

Boratlar                      Boralar

Hem─▒ts ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kh─▒m─▒├ž

Batraz                                     Batıraz

Karadzav ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kara┼čavay

Atsemez ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á A├žemez

S─▒rdon ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┼×─▒rdan

Agundo                      Agunda

Satana                                    Satanay[45]

Kafkas Nart Destanlar─▒ ile ilgili manzum metinlerin orijinalli─či ve bunlar─▒n XX. yy’─▒n ilk ├žeyre─činde bile halk─▒n haf─▒zas─▒nda unutulmadan hala taptaze ve manzum olarak sakland─▒─č─▒ hakk─▒nda ileri s├╝r├╝len g├Âr├╝┼člerin do─črulu─čundan pek emin de─čiliz. Sovyetler Birli─či zaman─▒nda, 1930ÔÇÖlu y─▒llarda t├╝m Kafkas halklar─▒ kat─▒nda ger├žekle┼čtirilen derleme ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ y├╝r├╝ten ki┼čilerin tam ba─č─▒ms─▒z hareket etme imk├ón─▒ndan mahrum olduklar─▒ bilinen bir ger├žektir. S├Âzl├╝ halk edebiyat─▒yla alakal─▒ manzum ve mensur metinler derlenerek de─čerlendirilirken, di─čer alanlarda oldu─ču gibi hep Marksist-Leninist y├Ânteme sad─▒k kal─▒nm─▒┼čt─▒r. Hal b├Âyle olunca, toplanan tekstler ├╝zerinde ekleme ve ├ž─▒karma ┼čeklinde pek ├žok de─či┼čiklik yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Manzum metinler dikkatlice incelendi─činde bu t├╝rl├╝ m├╝dahalelerin varl─▒─č─▒ a├ž─▒k├ža g├Âr├╝lecektir. Mesela, Kara├žay Halk─▒’n─▒n ├Ânemli ├Ânderlerinden olan “Kar├ža”n─▒n ya┼čam─▒n─▒ anlatan herhangi bir manzume bilinmemektedir. Nesir anlat─▒lar ise olduk├ža ├žoktur ve halk taraf─▒ndan ├žok canl─▒ bir ┼čekilde g├╝n├╝m├╝ze kadar ya┼čat─▒lm─▒┼čt─▒r. An─▒lan manzumenin sonradan d├╝zenlendi─čini i├žeri─či de g├Âstermektedir. Zira manzumede nesir metinlerin hi├žbir varyant─▒nda bulunmayan ve Kara├žay/Balkar-Kabardey d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ haks─▒z bir bi├žimde “varm─▒┼č gibi” g├Âsteren ifadeler bulunmaktad─▒r. B├Âylece Kar├ža ile ilgili manzum hik├óye, orijinale sad─▒k kalmaktan ├žok uzakt─▒r ve tamamen Marksist-Leninist ideolojiye dayal─▒ dikta y├Ânetiminin halklar─▒ birbirine has─▒m k─▒larak onlar─▒n birlikte hareket etmelerini engelleme politikas─▒n─▒n tipik bir g├Âstergesidir. S├Âz├╝ ge├žen metinde anlat─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, Kabardeylerin beyi Kaytuko, Kara├žaylar─▒n Beyi Kar├ža’ya vekilharc─▒n─▒ g├Ândererek hara├ž ister ve b├╝y├╝kba┼č hayvanlardan olu┼čan bir s├╝r├╝ g├Ândermesini talep eder. Kar├ža buna ├žok sinirlenir ve vekilharc─▒n s─▒rt─▒na ya┼čl─▒ bir iti ba─čl─▒yarak Kaytuko’ya iade eder, bu olay manzumede ┼č├Âyle anlat─▒l─▒r:

Bir zamanda keldi c├╝y├╝shann─▒ ┼čapas─▒ – Bir s├╝re sonra geldi beyin vekilharc─▒,
Bir ullu ser kart itni s─▒rt─▒na k├Âlt├╝r├╝b – Bir b├╝y├╝k bunak ya┼čl─▒ iti s─▒rt─▒nda ta┼č─▒y─▒p.
Kar├ža sanga alay aythand─▒ c├╝y├╝shan- Kar├ža sana ┼č├Âyle s├Âyledi beyim:
Al─▒rsa atang─▒ can─▒ ├╝├ž├╝n ├Âg├╝zle.- Al─▒rs─▒n baban─▒n can─▒ i├žin ├Âk├╝zler.

Bu ifadede estetik yoktur. Hi├žbir manzume ├Âzelli─či olmad─▒─č─▒ gibi, buna kar┼č─▒l─▒k husumetin en seviyesiz derecesi vard─▒r. Kar├ža gibi onurlu bir bey i├žin ay─▒planacak bir davran─▒┼č bi├žimi bulunmaktad─▒r. Kesinlikle bu metin masa ba┼č─▒nda haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r ve hi├žbir s├Âzl├╝ kaynaktan al─▒nmam─▒┼čt─▒r. Hik├óyenin nesir anlat─▒s─▒ ├žok daha g├╝zel ve daha seviyelidir. Kar├ža’ya yak─▒┼čan bir davran─▒┼č bi├žimi sergilenir. Bu misalden anla┼č─▒laca─č─▒ gibi Sovyetler Birli─či zaman─▒nda, 1930ÔÇÖlu y─▒llarda derlenen metinlerin masa ba┼č─▒nda de─či┼čtirildi─či, ├žok say─▒da kalitesiz ve ┼čiirden uzak manzum metin olu┼čturuldu─ču ku┼čkusuzdur. Bu itibarla Kafkas Nart destanlar─▒n─▒ hik├óye eden manzum metinleri de─čerlendirirken ├žok dikkatli olmak gerekmektedir. Nesir metinlerin hemen hepsi orijinaldir veya ona yak─▒nd─▒r. Zaten Kafkas ya┼čl─▒lar─▒ veya destan anlat─▒c─▒lar─▒ ├žocuklara Nart anlat─▒lar─▒n─▒ t─▒pk─▒ masal anlat─▒r gibi nesir bi├žiminde anlatm─▒┼člard─▒r[46].

N├ľROB─░L─░M VE DESTAN ANLATMA

Mehmet ├ľzsoy Hik├óye Anlatma ve Dinlemenin N├Ârobilimi isimli ara┼čt─▒rmas─▒nda ├žok ├Ânemli sosyal bir olguya dikkat ├žekmektedir. Hik├óye anlatma ile masal ve destan anlatma aras─▒ndaki benzerli─či unutmadan ara┼čt─▒rma dikkatle okunursa bunun Nart destanlar─▒ i├žinde ne anlama geldi─či anla┼č─▒lacakt─▒r: ÔÇťOrta ├ža─č Avrupas─▒ÔÇÖndaki trubadurÔÇÖlardan, AnadoluÔÇÖda k├Ây k├Ây, kasaba kasaba dola┼čan saz ┼čairlerine ve tabii g├╝n├╝m├╝z├╝n en ├žok izlenenler listesine giren Hollywood filmlerine kadar, hik├óye anlat─▒c─▒l─▒ ve anlat─▒lan hik├óyelerin dinlenmesi biz insanlar i├žin hep ilgin├ž ve ├žekici bir nitelikte olmu┼čtur. Psikolojik a├ž─▒dan incelendi─činde hik├óyeler, i├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z d├╝nyay─▒ anlamland─▒rmam─▒z─▒ sa─člaman─▒n ├Âtesinde hayat ad─▒n─▒ verdi─čimiz okyanusun dalgalar─▒ aras─▒nda rotam─▒zdan ┼ča┼čmamam─▒za yard─▒m─▒c─▒ olmakta ve olas─▒ sosyal ger├žekliklerin sim├╝lasyonlar─▒n─▒ yapmam─▒za olanak vermektedirlerÔÇŁ[47].

Robin I. M. DunbarÔÇÖ─▒n How conversations around campfires came to be?[48] ÔÇťKamp ate┼či etraf─▒ndaki konu┼čmalar nas─▒l meydana geldi?ÔÇŁ isimli ├žal─▒┼čmas─▒ndan kaynak verdi─či ÔÇťKamp Ate┼č ├çevresinde Hik├óyeÔÇŁ anlatma gelene─či toplumsal hayat i├žin anlaml─▒ ipu├žlar─▒ vermektedir: Evrimsel ve antropolojik perspektiften bak─▒ld─▒─č─▒nda ise hik├óyeler insan toplumlar─▒ i├žin kritik adaptif bir rol oynamaktad─▒r. Hik├óye anlatma eyleminin insanlar aras─▒ ili┼čkilerin kurulmas─▒nda ve hem anlat─▒c─▒da hem de dinleyicilerde s├╝bjektif duygulan─▒mlar─▒ etkilemede merkezi bir etkisi oldu─ču ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalarla g├Âsterilmi┼čtir. ─░nsan toplumlar─▒n─▒n evrimsel s├╝recini biraz daha takip etti─čimizde, hik├óye anlatma ve dinleme eylemlerinin genelde ak┼čamlar─▒, g├╝ne┼č batt─▒ktan sonra ve hemen her zaman bir kamp ate┼činin etraf─▒nda ger├žekle┼čtirildi─či g├Âr├╝lmektedir. Wiessner ve arkada┼člar─▒n─▒n BotswanaÔÇÖdaki avc─▒-toplay─▒c─▒ bir kabile olan JuÔÇÖ/hoansiÔÇÖlerde yapt─▒─č─▒ saha ├žal─▒┼čmalar─▒, kabile ├╝yeleri aras─▒nda g├╝nd├╝z ger├žekle┼čen konu┼čmalar─▒n ├žo─čunlukla i┼člevsel karakterde oldu─čunu ve kabiledeki sosyal normlar─▒n uygulanmas─▒, ekonomik problemler ve arazi haklar─▒ gibi konularda ger├žekle┼čti─čini bulgulam─▒┼čt─▒r.

Buna kar┼č─▒l─▒k, ak┼čamlar─▒ kamp ate┼činin ├ževresinde ger├žekle┼čen konu┼čmalar─▒n ana karakteristi─činin sosyal nitelikte oldu─ču ve %80ÔÇÖninden fazlas─▒n─▒n da hik├óyelerin anlat─▒lmas─▒ ve dinlenmesi ├╝zerine kurulu oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. S├Âz konusu hik├óyelerin toplulu─ča ait k├╝lt├╝r├╝n hik├óyeler arac─▒l─▒─č─▒ ile payla┼č─▒lmas─▒ sonucu toplulu─ču bir arada tutan bir t├╝r sosyo-psikolojik ├žimento g├Ârevi g├Ârd├╝─č├╝ de ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n vard─▒─č─▒ sonu├žlardan biri olmu┼čtur[49].

Hikâye Dinleme Travmaları Hafifletiyor

T├╝m bunlara ek olarak n├Âral e┼členmenin farkl─▒ beyin b├Âlgelerinin yan─▒ s─▒ra farkl─▒ i┼člevsel seviyelerde de olu┼čtu─ču g├Âsterilmi┼čtir; alt-seviye i┼čitsel alanlar, Broca alan─▒, Wernicke alan─▒ ve temporoparyetal alan (TPJ), bunlardan baz─▒lar─▒d─▒r. Ayr─▒ca ├╝st-seviye extra-linguistik alanlar olan precuneus ve mPFC de yine i┼čin i├žinde g├Âr├╝lmektedir.

T├╝m bu n├Ârofizyolojik entegrasyon hik├óyenin ba─člamsal modelinin olu┼čturulmas─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. N├Âral e┼členmenin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ extra-linguistik alanlar─▒n ba┼čar─▒l─▒ bir ileti┼čim i├žin sosyal enformasyonun i┼členmesinde, topluluktaki di─čer bireylerin hedeflerinin, arzular─▒n─▒n ve inan├žlar─▒n─▒n fark edilmesinde de rol oynamalar─▒ tabloyu daha da ilgin├ž k─▒lmaktad─▒r. T├╝m bu n├Âral aktivitelerde ayna ÔÇô n├Âronlar─▒n varl─▒─č─▒ ve rol├╝ de d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde hik├óye anlatma ve dinleme eylemleminin n├Ârobilimsel altyap─▒s─▒ ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r[50]. Ayna-n├Âron sisteminin empati de (duyguda┼čl─▒kta) ve insanlar─▒n birbirlerine bir├žok duyguyu aktar─▒mlarda ├Ânemli oldu─čudur. ÔÇťKan─▒tlar─▒ da bir ba┼čka insan─▒n hareketlerini, duygusal durumunu g├Ârd├╝─č├╝m├╝zde beynimizdeki baz─▒ b├Âlgelerin (├Ân insula, ├Ân singulat korteks, inferior frontal korteks gibi) daha fazla aktivite g├Âstermesidir.┬áEmpatik bireylerin duygular─▒, g├Âzlemledi─či duygular kar┼č─▒s─▒nda olduk├ža kuvvetli etkinle┼čmektedir. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, daha empatik ki┼čilerin insulay─▒ daha kuvvetli etkinle┼čtirdi─čini ortaya koymu┼čtur. ─░nsulalar─▒n─▒ kuvvetli etkileyen ki┼čilerin, tepkileri de daha fazlad─▒r. Ama unutulmamas─▒ gereken ba┼čka bir konu daha var ki, herkes kendi bedensel haritas─▒ do─črultusunda kopya eder. Yani herkes kendi duygusal tecr├╝beleri do─črultusunda kar┼č─▒ taraf ile empati kurabilir. Birinin alg─▒lar─▒n─▒ do─črudan fark etmek, kafalar─▒n─▒n i├žine do─črudan bak─▒p duygular─▒n─▒ anlamak m├╝mk├╝n de─čildir. Duygular─▒ anlaman─▒n yolu, davran─▒┼člar─▒ g├Âzlemlemekten ge├žmektedir. Bu alg─▒y─▒ belirli anlat─▒c─▒ unsurlar sa─člar. Duygular─▒m─▒z, beden dili ve ses tonu ile aktar─▒lmaktad─▒r. Bedenin d─▒┼č g├Âr├╝n├╝┼č├╝, kar┼č─▒daki ki┼činin duygusal durumu hakk─▒nda yeni bir bilgi kayna─č─▒ olu┼čturmaktad─▒rÔÇŁ[51].

Ayna n├Âronlar─▒m─▒z, g├Âzlemledi─čimiz bilgiyi kopya etme ├Âzelli─čine sahiptir. Ba┼čkalar─▒nda g├Âzlemlenen duygu ki┼čiyi tetiklemekte ve ayn─▒ duygu durumuna s├╝r├╝klemektedir; ├žocuklar─▒n, ba┼čka ├žocuklar─▒n ├╝z├╝nt├╝leri kar┼č─▒s─▒nda tepkisiz kalmad─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir. K├╝├ž├╝k ├žocuklar a─člayan bir ├žocu─ču g├Ârd├╝klerinde, t─▒pk─▒ onun gibi ├ž─▒─čl─▒k atarak a─člamaya ba┼člarlar. Bula┼č─▒c─▒ duygulara yakaland─▒klar─▒ a├ž─▒k├ža g├Âr├╝lmektedir. Bu durum, hasta birine ├žok yakla┼č─▒p ondan hastal─▒k kapmaya benzer bir durumdur. Birinin sevincine tan─▒k olan ki┼či mutlu olur ve bu mutluluk ki┼čiyi g├╝l├╝msetir. B├Âylece ki┼činin y├╝z anlat─▒m─▒ dolayl─▒ olarak, g├Âzlemledi─či ki┼čiye benzemektedir. Birlikte fazla vakit ge├žiren insanlar─▒n hareketleri birbirine benzemektedir, birbirini s├╝rekli g├Âzlemleyen ki┼čilerin ayn─▒ do─črultuda alg─▒ payla┼č─▒m─▒ ve duygusal bula┼čma halini ya┼čamakta oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. Ki┼čilerin etraf─▒n─▒ sarmalayan insanlar─▒n duygular─▒ bula┼č─▒c─▒d─▒r. Buna kar┼č─▒n tan─▒mad─▒─č─▒m─▒z ki┼čilerinde duygular─▒ndan etkilenmekteyiz. Tan─▒mad─▒─č─▒m─▒z birini a─člarken g├Ârd├╝─č├╝m├╝zde, bir yabanc─▒n─▒n ald─▒─č─▒ k├Ât├╝ haber bizi do─črudan etkilemese bile, o yabanc─▒n─▒n duygular─▒n─▒ payla┼č─▒p, dolayl─▒ olarak etkileniriz. Birinin alg─▒lamas─▒na ┼čahit oldu─čumuzda, kendi duygusal alg─▒lamalar─▒m─▒z da etkinle┼čmektedir. Birinin bir yerini kesti─čine tan─▒k oldu─čumuzda, ayn─▒ yerde ayn─▒ ac─▒y─▒ hissetmemizin sebebi, baz─▒ h├╝crelerimizin kendi elimiz kesilmi┼č gibi etkinle┼čmesidir. Beynimizde ayn─▒ h├╝crenin ate┼členmesi ile beynimiz bu durumu kendi ya┼č─▒yormu┼č gibi alg─▒lamaktad─▒r. Esneyen birinin kar┼č─▒s─▒nda bir s├╝re sonra gelen esneme iste─čimizi de ayn─▒ ara┼čt─▒rmalar kan─▒tlam─▒┼čt─▒r. Midesi bulanan, tiksinmi┼č birinin y├╝z ifadesi kar┼č─▒s─▒nda tepkisiz kalamad─▒─č─▒m─▒z anlar─▒ insulam─▒z, i├ž organsal alg─▒m─▒z ve bedensel haritam─▒zdaki de─či┼čim a├ž─▒klamaktad─▒r.┬áDuygunun, sesin tonunda sakl─▒ oldu─ču herkes taraf─▒ndan bilinmektedir. Bu durum, kahkaha seslerinin y├╝kselerek devam etti─či bir ortamda konuyu anlamasak da, istemsiz olarak att─▒─č─▒m─▒z kahkahay─▒ veya yan─▒m─▒zda h─▒├žk─▒r─▒klarla a─člayan birine olan ├╝z├╝nt├╝m├╝z├╝ a├ž─▒klar niteliktedir. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda, kendi ┼čartlar─▒m─▒z─▒n ├Ânemi otomatikman ortadan kalk─▒yor. Sebepsiz yere olu┼čan, tan─▒mlayamad─▒─č─▒m─▒z duygular─▒m─▒z─▒n sebebi belki de ba─člant─▒l─▒ oldu─čumuz ba┼čka bir n├Âral sistemle ilgilidir. Etraf─▒m─▒zdaki olan biten durumlar─▒n ne kadar d─▒┼č─▒nda olsak da i├žselle┼čtirmemizin bir nedenidir bu n├Âronlar. Bu da bulundu─čumuz ortamdan, konu┼čtu─čumuz ki┼čiden bula┼čan duyguyu a├ž─▒k├ža ortaya koymaktad─▒r[52].

Ayn─▒ ortamda bulunan insanlar─▒n davran─▒┼člar─▒na ve konu┼čmalar─▒na empatik bir tav─▒r sergilemelerine neden olan ayna n├Âron sisteminin destanlar─▒n ve mitlerin aktar─▒m─▒nda ve ku┼čaklar aras─▒ aktar─▒mda da ├Ânemi g├Âr├╝lebilmektedir. Kafkasya Nart destanlar─▒n─▒n as─▒rlard─▒r boylar─▒n ortak s├Âzel ve rit├╝el zenginlikleri bar─▒nd─▒rmas─▒nda katk─▒s─▒ bulunmaktad─▒r. ├ťstelik ÔÇťdestan gelene─čiÔÇŁ dinleyicileri sa─čl─▒kl─▒ ve dinamik tutmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ beyinin ve t├╝m vucudun sa─čl─▒─č─▒ insanlar aras─▒ olumlu ileti┼čimden ge├žmektedir. Hatta sa─čl─▒k a├ž─▒s─▒ndan ameliyata al─▒nacak hastalarda veya yo─čun bak─▒m hastalar─▒nda personelle olan ileti┼čim sonucu daima etkilemektedir.

ÔÇťGuilherme Brockington ve arkada┼člar─▒n─▒n hastanelerin yo─čun bak─▒m ├╝nitelerinde tedavi g├Âren ├žocuklar ├╝zerinde ger├žekle┼čtirdikleri bir di─čer ├žal─▒┼čmada ise, hastane ve yo─čun bak─▒m ortam─▒n─▒n ├žocuklarda olu┼čturdu─ču travman─▒n hik├óyeler anlat─▒lmas─▒ ile hafifletildi─či de bulunmu┼čtur. Bu ├žal─▒┼čmada hik├óye dinleyen ├žocuk hastalar─▒n oksitosin seviyeleri dinlemeyenlere oranla daha y├╝ksek ├ž─▒karken, stres-hormonu olan kortizol seviyelerinin de d├╝┼čt├╝─č├╝ g├Âsterilmi┼čtir[53]ÔÇŁ. Hik├óye dinleyen ├žocuklar ana dillerindeki anlat─▒lara cevap vermektedir. O halde Y─▒lmaz Nevruz ve Ufuk Tavkul gibi Kafkasyal─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ve di─čer bilim insanlar─▒n─▒n a┼ča─č─▒daki ┼ču ortak g├Âr├╝┼č├╝ nas─▒l de─čerlendirilmelidir?

ÔÇťNart destanlar─▒ ayn─▒ co─črafyada ya┼čayan fakat birbirinden tamamen farkl─▒ dillerde konu┼čan pek ├žok halk─▒n ortak Destan─▒ olmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan D├╝nyan─▒n tek ├Ârne─čini te┼čkil etmektedir. Kafkasya’da ya┼čayan ve Kafkas dilleri grubunun ├že┼čitli alt gruplar─▒na d├óhil birbirinden tamamen farkl─▒ dillerde konu┼čan Abhaz-Abazin, Adige-Kabardey, ├çe├žen-─░ngu┼č, Lak, Darg─▒, Lezgi, Avar, Oset, Kara├žay-Malkar, Kumuk haklar─▒n─▒n Ortak destanlar─▒ olan Nart destanlar─▒ ayn─▒ zamanda Kafkasyal─▒ kimli─činin de bir belgesi say─▒lmaktad─▒r[54]ÔÇŁ Bu tesbit bizlere tarihin eski d├Ânemlerinde Kafkas halklar─▒n─▒n ortak bir k├╝lt├╝r├╝ hatta ayn─▒ yahut benzer akraba dilleri konu┼čtuklar─▒n─▒ ara┼čt─▒rmaya y├Ânlendirmektedir. ├ç├╝nk├╝ ÔÇťdestan anlatma ve dinleme ile olu┼čan beyindeki n├Âro-e┼členmeÔÇŁ bilim insanlar─▒na bunu d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir:

N├Âron (Sinir H├╝cresi)

ÔÇť─░lk insan topluluklar─▒n─▒n olu┼čmas─▒ s├╝recinde ├Ânemli bir role sahip oldu─ču g├Âr├╝len ve g├╝n├╝m├╝z modern toplumunda bu rol├╝n├╝ devam ettiren hik├óye anlatma ve dinleme eylemlerinin insan beyninin bili┼čsel s├╝re├žleri ile olan ba─člant─▒s─▒ n├Ârobilim ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ilgi alan─▒ i├žine girmi┼č bulunmaktad─▒r. Bir hik├óyeyi izlemeye ya da dinlemeye ba┼člad─▒─č─▒m─▒zda n├Âronlar─▒m─▒z─▒n aktiviteleri anlat─▒c─▒n─▒n n├Âronlar─▒n─▒n aktiviteleri ile ayn─▒ ├Âr├╝nt├╝leri sergilemeye ba┼člarlar, buna ÔÇťn├Âral e┼členmeÔÇŁ (neural coupling) ad─▒ verilmektedir. Anlat─▒c─▒ ve dinleyici aras─▒nda n├Âronlar seviyesinde olu┼čan bu senkronizasyon beynin de─či┼čik b├Âlgelerinde meydana gelmekte ve hik├óyenin ba─člamsal modelinin payla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒r. Hik├óye anlat─▒c─▒s─▒ taraf─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda hik├óyenin olu┼čturulmas─▒ ve i┼členmesi s├╝re├žlerinde motor ve duyu korteksinin yan─▒ s─▒ra frontal korteksin de rol ald─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼č olup, ilgili n├Âral a─člar─▒n aktiviteleri beyindeki ├Ânemli bir sinyal iletici olan dopamin sal─▒m─▒ ile de desteklenmektedir. DopaminÔÇÖin bu sistemdeki i┼člevi de yine beynimizde bulunan ├Âd├╝l-ceza yola─č─▒ ile ilgili oldu─čundan duygusal olarak iyi organize edilmi┼č, g├╝├žl├╝ bir hik├óyeyi izleyip, dinledi─čimizde hik├óye dopaminÔÇÖin s├Âz konusu etkisi nedeniyle daha kolay ve daha kesin bir ┼čekilde hat─▒rlanabilir duruma gelmektedir. ┬á┬á┬á Greg J. Stephens[55] ve arkada┼člar─▒n─▒n bu konuda yapt─▒klar─▒ ├Ânemli bir ├žal─▒┼čma hik├óyenin anlat─▒lmas─▒ ve dinlenilmesi eylemleri esnas─▒nda anlat─▒c─▒ ve dinleyicilerin beyinlerinin zamansal olarak e┼členik (senkronize) aktiviteler g├Âsterdiklerini tespit etmi┼čtir. Ayn─▒ n├Âral-e┼členme, ileti┼čimin olmad─▒─č─▒ durumda ya da bilinmeyen yabanc─▒ bir dille ileti┼čim kurulmaya ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒nda g├Âr├╝lmemektedir. Dahas─▒, anlat─▒c─▒ ve dinleyici aras─▒ndaki n├Âral e┼členme artt─▒k├ža ileti┼čim de daha g├╝├žl├╝ ve ba┼čar─▒l─▒ hale gelmektedir.

Denekler ├╝zerinde fMRI ile ger├žekle┼čtirilen deneylerde dinleyicinin beyin aktivitesinin belli bir zamansal gecikme ile anlat─▒c─▒n─▒n beyin aktivitesini yans─▒tt─▒─č─▒ da bulgulanm─▒┼čt─▒r. Yine ayn─▒ ├žal─▒┼čmada dinleyicinin baz─▒ beyin b├Âlgelerindeki n├Âral aktivitenin anlat─▒c─▒n─▒n n├Âral aktivitesinden ├Ânce olu┼čtu─ču g├Âsterilmi┼č, hik├óye a├ž─▒s─▒ndan ├Âng├Âr├╝ ve beklenti olu┼čmas─▒n─▒ g├Âsteren bu ├Ânsel aktivitenin dinleyicinin striatum, medyal ve dorsolateral prefrontal korteks (mPFC ve dIPFC) b├Âlgelerinde yo─čunla┼čt─▒─č─▒ yine fMRI g├Âr├╝nt├╝lemesi ile kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r. G├Âr├╝len bu ├Âng├Âr├╝sel aktivitelerin dinleyiciye duyaca─č─▒ ya da duymay─▒ bekledi─či kelimelerin i┼členmesi s├╝recinde zaman kazand─▒rd─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lmektedir. Hik├óye dinleyicisinin ├Âng├Âr├╝sel beyin aktivitelerinin yayg─▒nl─▒─č─▒ ile hik├óyenin anla┼č─▒lmas─▒ ve anlamland─▒r─▒lmas─▒ aras─▒nda da g├╝├žl├╝ bir ili┼čkinin varl─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼č olup, bu g├╝├žl├╝ korelasyon ba┼čar─▒l─▒ bir ileti┼čim i├žin dinleyicinin aktif kat─▒l─▒m─▒na i┼čaret emektedir[56]ÔÇŁ.

1996 y─▒l─▒nda ─░talya’da Parma ├ťniversitesi’nden Giovanni Rizzolatti, Vittorio Gallese ve ekibinin buldu─ču ayna n├Âron sistemi (MNS: Mirror Neuron System) de masal, hik├óye, destan anlat─▒mlar─▒ y├╝z ve beden hareketler, musiki ve dans gibi bir├žok sosyal etkinli─čin a├ž─▒klanmas─▒na ─▒┼č─▒k tutmu┼čtur.

Dil ve Ayna n├Âron

─░nsanlar birbirlerine masal, hik├óye ve destan gibi s├Âzl├╝ anlat─▒mlarla n├Âronal ┼čekillenmeyi (plastisteyi) geli┼čtirmi┼člerdir. ─░nsanlarda ayna n├Âronlar Brocca konu┼čma alan─▒na yak─▒n olarak inferior frontal kortekste bulunurlar. Bu da insanlarda lisanlar─▒n ayna n├Âronlarda ger├žekle┼čen mimik performans─▒/anlama sisteminden kaynakland─▒─č─▒ y├Ân├╝ndeki g├Âr├╝┼člere ├Ânc├╝l├╝k etmi┼čtir. Ayna n├Âronlar─▒n; anlama, taklit etme, di─čer insanlar─▒n davran─▒┼člar─▒na benze┼čme durumlar─▒ i├žin potansiyel bir mekanizma oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

N├Âronal Sinapslar (Ba─člant─▒lar)

Dillerin k├Âkeni ve geli┼čiminin MNS ile ili┼čkisi ├╝zerine teoriler ortaya atmadan ├Ânce hem MNSÔÇÖnin hem de dillerin yap─▒s─▒n─▒ anlamam─▒z gerekmektedir. Ayna n├Âronlar─▒n ke┼čfi insan dillerinin do─ču┼ču ve geli┼čimi ile ilgili daha fazla detay─▒ anlamam─▒za imk├ón sa─člam─▒┼čt─▒r. ─░yi bir ileti┼čim i├žin bireyin bir mesaj g├Ândermesi ve almas─▒ gerekmekte ve ald─▒─č─▒ sinyali anlamland─▒rmas─▒ gerekmektedir. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda ayna n├Âronlar dillerin do─ču┼čunda ve geli┼čimindeki ke┼čfedilmemi┼č ba─člant─▒ noktalar─▒d─▒r. Ayr─▒ca anlamlar─▒n payla┼č─▒lmas─▒ i├žin de katk─▒ sa─člarlar. Rizzolatti ve Arbib ayna n├Âronlar─▒n eylem a┼čamas─▒ ile ileti┼čim kurma aras─▒nda k├Âpr├╝ g├Ârevi g├Ârd├╝─č├╝n├╝ d├╝┼č├╝nmektedirler. G├Ârsel ve i┼čitsel ayna n├Âronlar soyut kavramlar─▒ ve eylemlerin anlamlar─▒n─▒ kodlamaktad─▒r. Ayna n├Âronlar ├╝zerinde ├žal─▒┼čan ara┼čt─▒rmac─▒lar bu n├Âronlar─▒n dillerin anla┼č─▒lmas─▒ndaki ├Ânemi ├╝zerinde durmu┼člard─▒r Ramachandran biyolojide DNA ne ise psikoloji i├žin de ayna n├Âronlar─▒n ayn─▒ de─čerde oldu─čunu s├Âylemi┼čtir. Ayna n├ÂronÔÇÖun tan─▒m─▒; bir eylemi hem yaparken hem de ayn─▒ eylemi g├Âzlemlerken aktive olan n├Âronlard─▒r. Ayna n├Âronlar─▒n ke┼čfi dillerin do─ču┼čunu ve geli┼čimini anlatma a├ž─▒s─▒ndan ve dillerin temeli olan insan beyninde ilk ortaya ├ž─▒kan yap─▒ oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝ i├žin ├Ânemlidir. ┬áAyna n├Âronlar─▒n hem ses ve mimikler hem de anlamlar─▒n linguistik olarak temsil edilmesi a├ž─▒s─▒ndan zemin olu┼čturdu─ču g├Âsterilmi┼čtir. Diller tabiat olarak homojendirler: anlamlar ile sesler aras─▒nda birliktelik vard─▒r[57].

Ayna n├Âronlarla ilgili iki teori bulunmaktad─▒r: Konu┼čma alg─▒s─▒n─▒n motor teorisi di─čeri de heceleme filtreleme hipotezidir. Motor teori ayna n├Âronlar─▒n ke┼čfinden ├Ânce de vard─▒. Bir eylemi alg─▒lama s─▒ras─▒nda ve eylemi ger├žekle┼čtirme s─▒ras─▒nda ayn─▒ n├Âronlar rol al─▒yorsa ayna n├Âronlard─▒r. E─čer motor teori do─čruysa ├žocuklar─▒n dil ├Â─črenme problemi de ├ž├Âz├╝me kavu┼čabilir. ├ľrne─čin y├╝r├╝mek gibi; zana n├Âronlar sadece eylemlerin temsil edilmesinde rol almaktad─▒r. Fakat elma tornavida gibi nesne isimlerinin temsil edilmesinde rol almad─▒─č─▒ ifade edilse de nesnelerin temsil edilmesinde de motor ve duysal n├Âronlar aras─▒nda bir ba─č olabilir.

─░nsanlar yo─čun sosyal varl─▒klard─▒r. Bir di─čeri ile ileti┼čim anlam─▒nda oyun, dans konu┼čma fonksiyonuna sahibiz. Dil ve k├╝lt├╝r bizi di─čer primatlardan ay─▒ran ├Âzelliktir. V.S. RamachandranÔÇÖna g├Âre; (ayna n├Âron ├╝zerine ├žal─▒┼čan n├Âroscientist), Ayna n├Âronlar, bizim evrimimizdeki anahtar noktad─▒r. Hayvanlardan ay─▒r─▒r. Bu geli┼čmi┼č ayna n├Âron sistemi bize b├╝t├╝n durumlarda geli┼čmeye izin verir. ├ľrne─čin, Bir ay─▒ i├žin daha kal─▒n posta sahip olmak milyonlarca y─▒l ve nesil al─▒r. Fakat bir ki┼či i├žin bir ├Â─čreticiyi izlemek ve ├╝st├╝ne post giymek ├žok k─▒sa zaman al─▒r. Ayna n├Âron sistemi, g├Âzlemi kar┼č─▒la┼čt─▒rmak ve sonra eylemi uygulamak olan eski bir tan─▒ma sistemidir. Bu eylemlerden bir ┼čeyler ├Â─črenmek anlama gelir. Bu hatta ┼ču anlama gelir: Ayna n├Âronlar oyunlar─▒n, danslar─▒n kabile rit├╝elleri ve hatta insan dilinin evriminin kayna─č─▒d─▒r.

Daniel GlasserÔÇÖde MNS deneyi i├žin dans─▒ se├žmi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ dans hareket s├Âzl├╝─č├╝ne sahiptir Bunun anlam─▒ ┼čudur: standart bir hareket dizisi vard─▒r, her komponent bir isme sahiptir. Premotor korteksin aktivitesi, ki┼činin dans─▒ bilip bilmemesine g├Âre de─či┼čir, viz├╝el korteksÔÇÖ (g├Ârsel) de kendi stillerinde dans─▒ seyreden ki┼čilerde daha fazla aktivite vard─▒r[58].

Konu┼čma alg─▒s─▒ ve MNSÔÇÖden yans─▒malar Konu┼čma alg─▒s─▒n─▒n motor teorisi ve ayna n├Âronlar

LibermanÔÇÖ─▒n ileri s├╝rd├╝─č├╝ konu┼čma alg─▒s─▒n─▒n motor teorisi kognitif bilimlerde en ├žok ilgi ├žeken teorilerdendir. Bu teoriye g├Âre insanlar konu┼čma seslerini ses olarak de─čil konu┼čan─▒n fonetik mimikleri olarak alg─▒larlar. Ve MNS ke┼čfi de bu teori i├žin bir rez├Ânans olmu┼čtur. ├ç├╝nk├╝ ayna n├Âronlar alg─▒ ve eylem aras─▒nda bire bir ├Ârt├╝┼čme sa─člarlar. Bu y├╝zden alg─▒lama ile eyleme ge├žmenin ortak n├Âral kodu payla┼čt─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Ayna n├Âronlar─▒n ke┼čfi de ayr─▒ca n├Ârobilimlerdeki konu┼čma, dillerin geli┼čim s├╝reci ├╝zerindeki ara┼čt─▒rmalar─▒ da etkilemi┼čtir. ─░nsanlardaki ayna n├Âronlar─▒n konu┼čma alg─▒s─▒nda ├Ânemli rol oynad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bunu destekleyen bir bulgu maymun kortexinde ayna n├Âronlar─▒n bulundu─ču b├Âlgenin insanlardaki Brocca alan─▒ ile homolog olabilece─či g├Âr├╝┼č├╝d├╝r. Ayna n├Âronlar ve motor teori aras─▒ndaki ili┼čki ye inanmam─▒z i├žin baz─▒ nedenler vard─▒r[59].

─░┼čaret dili (Dilsiz) ve Human MNS

─░┼čaret dili, konu┼čma dilinin linguistic, kognitif(bili┼čsel), biyolojik t├╝m karakterlerini ta┼č─▒yan komplex yap─▒da bir sistemdir. Burada ifadeler a─č─▒zdan ziyade eller ve kollar ile yap─▒l─▒r. Bu y├╝zden i┼čitsel sistemden ├žok g├Ârsel sistemle yap─▒lan bir alg─▒lamad─▒r. D├╝nyadaki bir├žok i┼čaret dilleri; birbirinden farkl─▒l─▒k g├Âstermektedir.

Ayna n├Âron ve insan eylemlerini anlama

─░nsan hareketlerinin alg─▒lanmas─▒ ile ilgili ├žal─▒┼čmalar makak maymunlar─▒ndan elde edilen bulgulardan etkilenmi┼čtir. Bu bulgular─▒n ├žo─ču hedefe y├Ânlendirilmi┼č hareketlerin ger├žekle┼čtirilmesinde ve ba┼čkalar─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan hedefe y├Ânlendirilmi┼č hareketlerin alg─▒lanmas─▒nda ortak rol oynayan baz─▒ h├╝crelerden bahsederler: ayna n├Âronlar. ─░┼čaret dili klasik dil b├Âlgeleri ile e┼čle┼čmektedir. Bu b├Âlgeler perisilvian dil b├Âlgeleri inferior pariatal b├Âlgeler, sol frontal premotor b├Âlge ve operculer b├Âlgelerdir. Aksine Non linguistik mimikler; orta temporal, oksipital b├Âlgeler ile e┼čle┼čmektedir. Davran─▒┼čsal ve n├Âropsikolojik kan─▒tlar sa─č─▒r ki┼čilerde i┼čaretlerin eylem s├╝recinde farkl─▒ i┼čledi─čini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Bu da insan hareketlerinin alg─▒lanmas─▒n─▒n t├╝m ┼čekillerinde ayna n├Âron siteminin yer almad─▒─č─▒ ihtimalini bulundurmaktad─▒r.

Dillerde oldu─ču gibi m├╝zikte de bir bilginin alg─▒lanmas─▒ ve olu┼čturulmas─▒ aras─▒nda bir ilginin oldu─čudur. M├╝zik dinlendi─činde insan ayna sisteminin arac─▒l─▒k etti─čidir. M├╝zik; zihinsel geli┼čim, duygular─▒n d├╝zenlenmesi ve sosyal etkile┼čim gibi i┼člevlerde ├Ânemli roller oynar. ─░nsan MNSnin bu i┼člevlerin baz─▒lar─▒nda g├Ârev ald─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. ├ľrne─čin ayna n├Âron sisteminin m├╝zik alg─▒s─▒ ile duygular aras─▒nda deneyimsel (represential-temsil-den ziyade deneyimlerle) bir mekanizma arac─▒l─▒─č─▒ ile ba─člant─▒ kurdu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. M├╝zi─če kar┼č─▒ verilen duygusal cevaplar─▒n olu┼čumunda ayna n├Âron sisteminin muhtemel rol├╝: duysal m├╝zik sinyalleri ilk olarak superior temporal girusda i┼členir ve posterior inferior temporal girus ve premotor cortexde m├╝zik sinyalleri taraf─▒ndan olu┼čturulan hareket bilgisi (m├╝zi─če kar┼č─▒ verilen cevap) ile kombine edilir. Anterior insula (duygusal fark─▒ndal─▒k) ayna n├Âron sistem (yap─▒sal analiz) ile limbik sistem (komplex duygusal cevap) aras─▒nda ba─člant─▒ sa─člar b├Âylece limbik sisteme ula┼čan bilgiler komplex duygusal bir cevap ortaya ├ž─▒kmas─▒nda rol al─▒r[60].

MNS dillerin geli┼čimi i├žin do─čal bir zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r. ─░nsan olmayan primatlarda bu sistem biolojik hareketleri anlamak i├žin b├╝y├╝k bir ihtimalle de taklit ve dil i├žin imk├ón sunmu┼čtur. Ramachandran ayna n├Âronlar─▒n psikolojide; biyoloji deki DNA kadar ├Ânemli bir sistem oldu─čunu ifade etmi┼čtir. Ayna n├Âronlar taklit, hareketleri anlama, lisan, metafor, ├Â─črenebilme gibi fenomenleri izah edebilmemiz i├žin bir imk├ón sa─člamaktad─▒r. Ayna n├Âron sistemi yetmezli─činin otizm gibi konjenital n├Âropsikolojik hastal─▒klara yol a├žt─▒─č─▒ g├╝n├╝m├╝zde yayg─▒n bir ┼čekilde kabul g├Ârmektedir. ─░ronik olarak ayna n├Âronlar maymun beynin de bulunmu┼čtur.┬á Fakat insandaki yetenekler maymunda yoktur veya onlarda otizm g├Âr├╝lmez. Ayna n├Âronlar─▒n taklit etmedeki rol├╝ ├žok kapsaml─▒d─▒r. Ayna n├Âronlar insanlar taklit ettiklerinde e┼čde─čer bir sistemin aktive oldu─ču g├Âr├╝nt├╝leme y├Ântemleri ile saptanm─▒┼čt─▒r[61].

E─čer dillerin zihinsel yap─▒lanma (├ľrne─čin k├╝lt├╝rel farkl─▒l─▒klar) ile ┼čekillendi─či do─čru ise bu Praha dili ve modern Avrupa dilleri aras─▒ndaki farkl─▒l─▒─č─▒ da a├ž─▒klayabilmektedir. Praha dilinde say─▒lar ve sayma sistemi yoktur. Renk isimleri yoktur. Hatta fiiller bile k─▒smen yoktur. Buna ra─čmen Praha dili morfolojik ve (├Âl├ž├╝-vezin) dil olarak zengindir. Buradaki as─▒l nokta dillerin k├╝lt├╝rlerin ihtiyac─▒na g├Âre adapte oldu─čudur. Ayna n├Âronlar ne yapmaktad─▒r: Ayna n├Âronlar─▒n ke┼čfi dillerin mimiklerden geli┼čti─či teorisine g├╝├žl├╝ bir destek sa─člamaktad─▒r. Ayna n├Âron sisteminde ge├ži┼čsiz eylemlerin ge├ži┼čli eylemlere ba─čland─▒─č─▒n─▒n bulunmas─▒ insan MNSÔÇÖ nin ileti┼čim kurmada rol ald─▒─č─▒na bir delil te┼čkil eder. Muhakkak ki dillerin anla┼č─▒lmas─▒ ayna n├Âronlardan daha fazla sistemlerin de a├ž─▒klanmas─▒ ile m├╝mk├╝n olacakt─▒r. En az─▒ndan geni┼čletilmi┼č MNSÔÇÖi kavram─▒ dillerin anla┼č─▒lmas─▒na daha ├žok katk─▒da bulunacakt─▒r. ─░nsan beynindeki lisan b├Âlgelerinin primat beyninde tan─▒mlanan geni┼čletilmi┼č MNS ile harita ├╝zerinde ├Ârt├╝┼čmesi de dikkat ├žekicidir.

MNS sistemindeki taklit insan─▒n sosyal geli┼čimi, ├Â─črenmesi ve ileti┼čimi i├žin b├╝y├╝k bir role sahiptir ve enstr├╝mantal ├Â─črenme, ili┼čkisel ├Â─črenme ve bir├žok duygusal s├╝re├ž tabanl─▒d─▒r. Yani taklit, basit bir kas hareketi s├╝recinden ├žok daha karma┼č─▒k bir s├╝re├žtir. ─░nsanlar ├╝zerinde ayna n├Âron bulma ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ba┼člatan gruplar─▒n ba┼č─▒nda, bu n├Âronlar─▒n ke┼čfini sa─člayan Giacomo RizzolattiÔÇÖnin ara┼čt─▒rmalar─▒nda, makaklar─▒n beynindeki F5 b├Âlgesiyle homolog olan insan beyninin Broca b├Âlgesini incelediler. Ara┼čt─▒rma sonucunda, insan─▒n bir ┼čeyi g├Âzlemlemesi ve uygulamas─▒ s├╝recinde bu b├Âlgenin son derece aktif oldu─čunu g├Ârd├╝ler. Fakat en b├╝y├╝k geli┼čmenin kaydedildi─či ara┼čt─▒rma, ku┼čkusuz 2010 y─▒l─▒nda makaleleri yay─▒nlanan Roy Mukamel ve ekibine aittir. Bu grup, 21 insan ├╝zerinde yapt─▒klar─▒ deneyde g├Âzlemleme ve uygulama s├╝reci i├žerisinde bir grup n├Âronun di─čer n├Âronlara nazaran daha fazla tepki verdiklerini g├Âzlemi┼člerdir. Bu da insanlarda da ayna n├Âronlar─▒n bulundu─čuna dair en ├Ânemli kan─▒t─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Fakat bu ekibin tek eksi─či ayna n├Âronlar─▒n─▒n nerede arayacaklar─▒n─▒ se├žmemeleri olmu┼čtur. 21 ki┼činin de medial duvar (i├žerisinde singulat korteks, SMA ve ├Ân-SMA bulunduruyor) ve medial temporal lobuna (i├žerisinde amigdala, hipokamp├╝s, parahipokampalgirus ve entorinal korteks bulunduruyor) elektrotlar yerle┼čtirilmi┼č ve g├Âzlemlenmi┼čtir. Fakat bu b├Âlgelerin hi├žbiri daha ├Ânce ayna n├Âronlarla ili┼čkilendirilmemi┼čtir. Bundan dolay─▒ da art─▒k ayna n├Âronlar─▒n─▒n insan beyninin ├žok farkl─▒ yerlerinde bulundu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca yap─▒lan ba┼čka bir ara┼čt─▒rmaya g├Âre insanlardaki ayna n├Âronlar─▒n─▒n ilk 12 aydan sonra geli┼čiyor ve bu y├╝zden de bebekler genel olarak 1 ya┼č─▒ndan sonra ├ževrelerine daha tutarl─▒ tepkiler vermektedir. Ayna n├Âronlar─▒n insana ├Âzg├╝ becerilerin geli┼čmesinde merkezi bir rol├╝ vard─▒r. G├Âzlemledi─čimiz ki┼čiyi taklit edemiyor olsayd─▒k insana ├Âzg├╝ yetilerimiz bu kadar geli┼čmemi┼č olacakt─▒r. Ayna n├Âronlar taklit ve bunun aktar─▒m─▒ sonucu; dilin geli┼čimi, k├╝lt├╝r├╝n aktar─▒lmas─▒, ilk icatlar─▒n g├╝n├╝m├╝ze kadar yay─▒lmas─▒ gibi insan evriminde ├Ânemli bir yere sahiptir. Ayna n├Âronlar─▒n i┼člevleri toplumsal etkile┼čim ve empati y├Ân├╝nden de ├Ânemli bir rol oynamaktad─▒r[62].

─░┼čitsel Ayna N├Âronlar

Ayna n├Âronlar birisini bir ┼čey yaparken seyrederken, dinlerken sanki kendisi yap─▒yormu┼č gibi aktive olmaktad─▒r.┬áBir bilimsel ├žal─▒┼čmada ara┼čt─▒r─▒c─▒lar uzman piyanistlerin ve m├╝zisyen olmayanlar─▒n beyin aktivitelerini kar┼č─▒la┼čt─▒rm─▒┼člard─▒r. Deneklerin her iki grubuna da piyano dinletilmi┼č ve herhangi bir tu┼ča basmalar─▒ istenmi┼č ve her durum i├žin deneklerin beyinleri f MRI ile taranm─▒┼čt─▒r. Sonu├ž olarak piyano dinlendi─činde sadece piyanistlerde piyano ├žalarken aktifle┼čen beyin b├Âlgelerinin aktifle┼čti─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Di─čerlerinde g├Âr├╝lmemi┼čtir. Whetley ve arkada┼člar─▒ insan k├╝lt├╝rlerini anlamak i├žin 2 hipotez ├Âne s├╝rm├╝┼člerdir. Birincisi, zihin, adalet, ahlak gibi kognitif de─čerler i├žermektedir. Superior temporal sulcus (1), insula (2), medial prefrontal cortex (3), posterior cingulate (4), amygdala (5), ve lateral fusiform gyrus (6), Bunlar─▒n herbiri spesifik sosyal kognitif fonksiyonlarla ili┼čkilidir. ├ľrne─čin insula ve amygdala duygusal i┼člemlerle ilgilidir. ─░kinci hipotez simulasyon teorisidir. (inferior parietal cortex, 7, ve ventral-premotor/inferior-frontal cortex, 8,). Ayn─▒ hareket ├Âzelliklerini kodlayan duyu ve motor n├Âronlar─▒n ba─člant─▒l─▒ aktivasyonu sadece biz taklit etti─čimizde de─čil(a) ayn─▒ zamanda optik aynalar─▒ kulland─▒─č─▒m─▒zda da (b), kendi hareketlerimizi izledi─čimizde(c), ba┼čkalar─▒n─▒, spor ve dans eksersizlerindeki senkron hareketleri yaparken izledi─čimizde (d) de g├Âzlenmektedir. G├Ârsel ve motor n├Âronlar─▒n ba─člant─▒l─▒ aktivasyonu beraberindeki sesler yoluyla indirekt olarak da olu┼čturulabilir. Ayn─▒ ses olay─▒n g├Âzlemlenmesi ve yerine getirilmesi s─▒ras─▒nda duyulursa sesi duymak hareketi kodlayan hem g├Ârsel hem de motor n├Âronlar─▒ aktive edecektir[63].

Beyin Kabu─ču (Cortex) ndaki Sosyal Kognitif (Bili┼čsel) Alanlar

Di─čer primatlar─▒n aksine insanlar, daha iyi taklit yetene─čine sahiptirler. Birka├ž g├╝nl├╝k bir bebek annesini izledikten sonra onunla ayn─▒ ┼čekilde dilini d─▒┼čar─▒ ├ž─▒karabilmeyi taklit etmektedir. Ayna n├Âronlar─▒n do─čumda ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒klar─▒ bulunmu┼čtur. Bir ├žocuk bir hareketi g├Âzlemleyip daha sonra yapt─▒─č─▒ zaman ayna n├Âronlar i┼če kar─▒┼čmaktad─▒r. ─░nsanlarda, ayna n├Âronlar maymunlara g├Âre daha zeki, daha esnek ve y├╝ksek niteliklidir. ─░nsan ayna n├Âronlar─▒ sadece hareketle ilgili de─čil ayn─▒ zamanda niyetler ve duygularla da ilgilidir. Bunlar insan─▒ sosyal varl─▒k yapan de─čerlerdir. Bir ki┼či di─čerinin bir hareketini izledi─či zaman beyindeki ayna n├Âronlar hareketi uyarmakta ve sonras─▒nda hangi hareketin yap─▒laca─č─▒n─▒ tahmin edebilmeyi sa─člamaktad─▒r[64].

Sinapslar Arac─▒l─▒─č─▒yla ─░leti┼čim

┼×├╝kr├╝ Torun, Beyin ve Dil isimli eserinde yeni-dil modelini ┼ču ┼čekilde ├Âzetlemektedir: ÔÇťKlasik dil modelinden yeni-dil modeline ge├žildi─či g├╝n├╝m├╝zde hik├óye ve destan anlat─▒mlar─▒ s─▒ras─▒nda da kar┼č─▒ taraftaki bireylerde (dinleyicilerde) sosyal beyin yorumlar─▒ ├Ânemli g├Âr├╝lmektedir. Dil beyin ili┼čkilerine n├Ârobilim, dilbilim, kognitif psikoloji ve komputasyonel n├Ârodilbilim gibi ├žoklu disiplinlerden farkl─▒ bak─▒┼člar getiren g├╝n├╝m├╝z ko┼čullar─▒ konu┼čma merkezi, anlama merkezi gibi tek hemisferde belli b├Âlgelere s─▒n─▒rlanm─▒┼č n├Âroanatomik modelleri ge├žersiz k─▒lm─▒┼čt─▒r. Art─▒k ilgili bilim alanlar─▒nda dil beyin ili┼čkilerinden s├Âz eden anlat─▒mlarda Broca alan─▒, Wernicke alan─▒ gibi terimler yerine anterior-posterior dil alanlar─▒, ikili i┼člem ak─▒┼č─▒, paralel ├ževrimler, ses anlam e┼čle┼čmesi, fonolojik haritalama, lokal i┼člemler, bihemisferik (iki ┬áhemisferin de kat─▒ld─▒─č─▒) i┼člemler, n├Âron devreleri, semantik geri ├ža─č─▒rmak, mod├╝ler a─č organizasyonu, n├Âron ┼čebekeleri, n├Âron a─člar─▒, dil a─člar─▒, ├žoklu i┼člev a─člar─▒, da─č─▒t─▒lm─▒┼č global a─člar, i┼čitsel-g├Ârsel e┼čle┼čme gibi yeni terimler daha ├žok yer bulmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. S├Âylemlerdeki de─či┼čikliklerin arkas─▒nda ku┼čkusuz ki dil bilimsel bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda dille ilgili beyin i┼člemleri ve bu i┼člemleri ortaya koyan mikro makro yap─▒lar ve mekanizmalara y├Ânelik geli┼čmeler ve yenilenmeler yatmaktad─▒r. Beyin-dil i┼člemlerini dil bile┼čenleri boyutunda olduk├ža ayr─▒nt─▒l─▒ a┼čamalar─▒na ve birbiriyle ba─člant─▒l─▒ olarak de─čerlendirmesine kar┼č─▒n modern yakla┼č─▒mlar─▒n model lokalizasyoncu diyebilece─čimiz baz─▒ ├Âzellikleri i├žermesi ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Ancak buradaki lokalizasyonculuk bir i┼člev-anatomik yap─▒ e┼člemesinden ├žok i┼člem-anatomik yap─▒ e┼člemesi ├žer├ževesindedir. Daha da ├Ânemlisi yeni i┼člevsel n├Âro-anatomik bak─▒┼č dil i┼člemlerinin nerede yap─▒ld─▒─č─▒ kadar nas─▒l yap─▒ld─▒─č─▒ sorusuyla da ilgilenmektedir[65].

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Dil i┼člemlerinin nas─▒l yap─▒ld─▒─č─▒ndan hareket edildi─činde insan─▒n sosyal boyutu akla gelmektedir. Beyinin geli┼čimi sosyal mutlaka sosyal bir ortam gerektirir. Sosyal Beyin Hipotezleri de bunu desteklemektedir. John Gowlett ve arkada┼člar─▒ Sosyal beynin arkeolojisi ├žal─▒┼čmas─▒nda ÔÇťzihni ve maddi k├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ de─čerlendiren ara┼čt─▒rmalar─▒nda ┼ču tesbitlerde bulunmaktad─▒r: Sosyal beyin hipotezi (SBH), arkeolojide ve bunun da ├Âtesinde insan─▒n sosyal, bili┼čsel ve teknolojik evrimi aras─▒ndaki ili┼čkiyi yorumlamada ├Ânemli bir rol oynam─▒┼čt─▒r. 1990’lardan bu yana, Robin Dunbar temel tezin en tan─▒nm─▒┼č savunucusu olmu┼čtur ve en pop├╝ler hale gelen SBH’nin onun versiyonudur. ├ľzellikle, neokorteksin nispi boyutu ile primatlar─▒n sosyal grubu aras─▒nda nicel bir ili┼čki oldu─ču ve bu taksona ├Âzg├╝ pozitif bir korelasyon oldu─ču bulgusunu ortaya koymu┼čtur. SBH, de─či┼čen ittifaklarla karakterize edilen bir sosyal d├╝nyada, bu de─či┼čiklikleri takip etme ve ayn─▒ zamanda stat├╝s├╝n├╝ iyile┼čtirme yetene─činin hayati ├Ânem ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu g├Âr├╝n├╝┼če g├Âre, bireylerin ba┼čkalar─▒n─▒n niyetlerini ve duygular─▒n─▒ anlamalar─▒n─▒ ve takdir etmelerini gerektirir. SBH bir “Zihin Teorisi”nin geli┼čimi veya “zihin okuma”(bireyin duyu d─▒┼č─▒ alg─▒d─▒r. D├╝┼č├╝nce aktar─▒m─▒ ile telepatinin iki ana bi├žiminden biridir) yetene─či a├ž─▒s─▒ndan ifade edilmesi zorunludur. Bu kapasite, artan say─▒da ba┼čka zihinler (ama├žl─▒l─▒k d├╝zeyleri veya d├╝zenleri olarak bilinir) hakk─▒nda yinelemeli bir inan├ž durumlar─▒ hiyerar┼čisi olu┼čturmu┼čtur Birinci dereceden “Biliyorum” ba┼člayarak, ikinci dereceden ÔÇťBildi─činizi biliyorumÔÇŁ, ├╝├ž├╝nc├╝ dereceye “D├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ bildi─činizi biliyorum” vb. ikinci dereceden niyetlili─če sahip olundu─čunda elde edildi─či s├Âylenebilir (├ž├╝nk├╝ bu, di─čer zihinler hakk─▒nda ak─▒l y├╝r├╝tmenin ba┼člad─▒─č─▒ ilk seviyedir).─░nsanlarda yeti┼čkinlerin yedinci dereceden niyetlili─če ula┼čabildikleri ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r ancak Stiller ve Dunbar’─▒n analizi, g├╝nl├╝k kullan─▒mda d├Ârd├╝nc├╝ ila be┼činci derecenin daha yayg─▒n oldu─čunu g├Âstermektedir; Be┼činci dereceden niyetlili─čin ├Âtesindeki seviyeler bili┼čsel olarak zorlay─▒c─▒d─▒r. ─░nsan olmayan primatlar─▒n (ve asl─▒nda insan olmayan di─čer hayvanlar─▒n) bir ÔÇťzihin okumaÔÇŁya sahip olup olmad─▒─č─▒ sorusu tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Dunbar dilin (potansiyel olarak kahkahadan ├Ânce gelir) bu soruna bir ├ž├Âz├╝m olarak ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rer: ayn─▒ anda birka├ž ki┼čiyi ÔÇťyeti┼čtirecekÔÇŁ daha verimli bir strateji olarak dil, daha b├╝y├╝k sosyal a─člar─▒n korunmas─▒na yard─▒mc─▒ olmu┼čtur. Sosyal beynin arkeolojisi Sosyal beyin ├žer├ževesi ve onu sosyal bilimlere uygulamak isteyen ara┼čt─▒rmac─▒lar taraf─▒ndan ele al─▒nmaktad─▒r[66].

Sosyal ba─člam─▒n ├Ânceli─čine uygun olarak, bu t├╝r ├žal─▒┼čmalar SBH’yi hem ge├žmi┼č bili┼čsel yeteneklere eri┼čmek i├žin bir bulu┼čsal y├Ântem olarak hem de maddi k├╝lt├╝r├╝n yarat─▒lmas─▒n─▒ “teknik” terimlerden ziyade “sosyal” olarak yeniden yorumlamak i├žin kullanm─▒┼čt─▒r. Ba┼čka bir deyi┼čle, alet yap─▒m─▒n─▒n hesaplamal─▒ taleplerini bili┼čsel de─či┼čimlerin itici g├╝c├╝ olarak g├Ârmek yerine, daha karma┼č─▒k malzeme formlar─▒ bili┼čsel becerilerde sosyal olarak t├╝retilmi┼č de─či┼čikliklerin ├╝r├╝nleri olarak g├Âr├╝l├╝r[67].

Soyut ├Â─črenmelerden ve aktar─▒mdan biri olan destan gelene─či SBH a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli olmaktad─▒r. Nart destanlar─▒ Kafkas halklar─▒n─▒n aras─▒nda en temel ÔÇťi├ž kimlikÔÇŁ katman─▒n─▒ in┼ča ediyorsa bu ger├že─čin g├Âz ard─▒ edilmemesi gerekmektedir. John Gowlett ve arkada┼člar─▒ da daha karma┼č─▒k hayal g├╝c├╝ ve planlamaya sahip oldu─čundan, bunlar─▒n daha karma┼č─▒k bili┼čsel yeteneklere ve davran─▒┼člarla ba─člant─▒l─▒ sosyal beyinle alakal─▒ oldu─čunu vurgulamaktad─▒r. ┬á├ťstelik bunlar amaca y├Ânelik bir davran─▒┼č─▒ yans─▒tan temel bir benlik duygusunu ima ederler. Soyut d├╝┼č├╝ncenin ├Ânemi ve nesiller boyu bunun bir miras olarak aktar─▒lmas─▒ asla tesad├╝f olmamal─▒d─▒r. Bunun ├Ân├╝m├╝zdeki d├Ânemlerde Kafkas uruklar─▒ aras─▒nda birle┼čik Kafkasya ├╝lk├╝s├╝n├╝ yeniden canland─▒racak olan bir g├Ârevi oldu─čunun da i┼čaretlerini ta┼č─▒maktad─▒r. Beyin kapasitesi sinapslar aras─▒ geli┼čmi┼č ve artm─▒┼č plastisite yetene─či (geli┼čime uyumluluk) sosyal beyin a├ž─▒s─▒nda destan k├╝lt├╝r├╝ne sahip toplumlarda daha fazlad─▒r. Destan gelene─či olmayan Bat─▒ Avrupa toplumlar─▒ genellikle Grek ve Roma Mitolojisi ile sosyal bir kimlik in┼ča etmeye ├žal─▒┼čmaktad─▒r. H├ólbuki do─ču toplumlar─▒nda ve Kafkasya Nart destanlar─▒nda zengin bir kimlik in┼čas─▒ bulunmaktad─▒r. Kafkas Mill├« kimli─činin in┼čas─▒nda destanlar─▒n ├Ânemi her ge├žen g├╝n anla┼č─▒lacakt─▒r. Kimlikte Mill├« ┼čahsiyette Nart karakterine sahip gen├žler kadim geleneklerin ni├žin unutulmad─▒─č─▒n─▒ anlayarak d├╝n├╝ yar─▒nlara ba─člayan k├Âpr├╝ler olacaklard─▒r.

John Gowlett ve arkada┼člar─▒na g├Âre insanl─▒k tarihinde ÔÇťate┼čin, ocak ┼čeklinde kullan─▒lmas─▒ÔÇŁ ÔÇťSosyal BeyinÔÇŁ ba─člam─▒nda yorumlanm─▒┼čt─▒r. Gowlett ate┼čin insan evriminde ayr─▒lmaz bir rol oynad─▒─č─▒n─▒, yaln─▒zca daha enerjik olarak kaliteli yiyeceklere eri┼čmenin ara├žlar─▒n─▒ sa─člamakla kalmay─▒p, ayn─▒ zamanda ├Ânemli yank─▒lar─▒ olan i┼člevsel bir g├╝nd├╝z uzant─▒s─▒n─▒ da sa─člad─▒─č─▒n─▒ savunmaktad─▒r. Daha uzun bir i┼č g├╝n├╝, sosyalle┼čme i├žin daha fazla zaman ve daha iyi grup savunmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ zamanda, farkl─▒ ya┼č gruplar─▒n─▒n de─či┼čen uyku d├╝zenlerinin toplumsal ya┼čama entegrasyonunu, emek ve malzemelerin ortak koordinasyonunu da gerektirmi┼čtir. ─░leriye d├Ân├╝k planlama, g├Ârev da─č─▒l─▒m─▒ ve topluluk i┼č birli─či a├ž─▒s─▒ndan yer alan karma┼č─▒kl─▒k, Gowlett ve arkada┼člar─▒n─▒ ate┼či ocak yapanlar─▒n en az─▒ndan ├╝├ž├╝nc├╝ veya d├Ârd├╝nc├╝ dereceden niyetlili─če (zihni anlama/ okuma) sahip olabilece─čini ├Ânermeye y├Âneltmi┼čtir. Dunbar ve Gowlett ayr─▒ca dilin k├Âkenlerinin bir araya gelmek i├žin harcanan sosyal zamanda yatabilece─čini ├Âne s├╝rm├╝┼člerdir[68].

Sosyal ve bili┼čsel i┼člevlerin dil arac─▒l─▒─č─▒yla geni┼čletilmesi, m├╝zik, sosyal kurumlar ve maddi k├╝lt├╝r yaln─▒zca topluluk uyumuna yard─▒mc─▒ olmakla kalmad─▒, ayn─▒ zamanda sosyal gruplar─▒n, s├╝reci desteklemek i├žin ‘d─▒┼č’ kaynaklar olmadan dengelenmesini de sa─člam─▒┼čt─▒r. B├Âylece, biyolojik ve k├╝lt├╝rel bi├žimlerin birlikte evrimle┼čti─či s├Âylenir, ancak ayn─▒ oranda olmas─▒ da zorunlu de─čildir: Sosyal Beyin geli┼čimi ile biyolojik beyin geli┼čimi anlatma ve dinlemenin zenginli─či ile toplumsal yap─▒y─▒ as─▒rlard─▒r devam ettirmektedir. ├ç├╝nk├╝ bu s├╝reklilik bireysel zihinlerde; sosyo-k├╝lt├╝rel bir ba─člamda ortaya ├ž─▒kar ve ortak dikkati y├Ânlendiren ve ba┼čkalar─▒n─▒ anlamam─▒z─▒ sa─člayan nesneleri i├žerir. Ortak ve kamusal d├╝┼č├╝nce, bilgi ve duygular─▒n ortak bir “zihin ortam─▒n─▒n” ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ besleyen bir yetenek olarak g├Âr├╝lebilir. Ba┼čka bir deyi┼čle bunlar duygular─▒ birbirine ba─člayan ba─člard─▒r, nesneler zihinleri d├╝nyadan ├žeken ve onlar─▒ ortak bir maddi manzarada bir araya getiren unsurlard─▒r.

Bu g├Âr├╝┼č├╝ benimsemek, ├žoklu zihinler aras─▒ndaki bo┼čluklar─▒n─▒n a├ž─▒klanmas─▒n─▒ ve antropolojik bir bili┼č anlay─▒┼č─▒ olu┼čturur. SBH’yi kullanan arkeolojik ├žal─▒┼čmalar, ┼č├╝phesiz N├Ârobilime say─▒s─▒z yeni katk─▒lar sa─člam─▒┼čt─▒r. ─░nsan etkile┼čiminin duygusal ve maddi unsurlar─▒n─▒ dikkate alma ihtiyac─▒n─▒ kesin olarak belirlemi┼čtir ve disiplinler aras─▒ ve dolay─▒s─▒yla insan evrimine daha b├╝t├╝nsel bir yakla┼č─▒ma do─čru yararl─▒ bir ge├žit olmu┼čtur. ─░li┼čkisel bili┼č modellerinin uygulanmas─▒ da ayn─▒ ┼čekilde ├╝retken bir y├Ân olmu┼čtur. Bununla birlikte, “zihin” dedi─čimiz ┼čey, beyne ba─čl─▒, “bili┼čsel” bir i├žerik i┼čleyen bir varl─▒kt─▒r. SBH ├žer├ževesinde, maddi k├╝lt├╝r, bili┼čsel potansiyelin ger├žekle┼čtirilmesi veya giderek karma┼č─▒kla┼čan sosyal beyinlerin ÔÇťyedekÔÇŁ bir kapasitesi olarak yorumlanmaktad─▒r. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda, dikkat becerilerinin ve geli┼čmi┼č belle─činin sonucudur. SBH’nin i├žsel mant─▒─č─▒, ba┼čkalar─▒n─▒n zihinsel durumlar─▒n─▒ modellemek i├žin i├žsel temsiller yaratma ihtiyac─▒n─▒ varsayar ve zihni anlamay─▒ “ger├žek” sosyal ya┼čam─▒n birincil mekanizmas─▒ olarak al─▒r. ├ľrne─čin bir baltay─▒ k─▒rmak i├žin, baltac─▒n─▒n soyut d├╝┼č├╝nce yetene─čine sahip olmas─▒ gerekir. ilk par├žay─▒ ├ž─▒karmadan ├Ânce artefakt─▒ ve yontma stratejisini kavramak’t─▒r.┬á Kendini fiziksel d├╝nyan─▒n dolays─▒zl─▒─č─▒ndan ay─▒rma ve arac─▒ ki┼činin “zihin g├Âz├╝nde” tasavvur etme becerisini gerektirmektedir. Zihni anlama kavram─▒n─▒n merkezinde, ba┼čkalar─▒n─▒n zihinlerinin do─čas─▒ gere─či opak (Fulu) oldu─ču ve do─črudan alg─▒lanamayaca─č─▒ varsay─▒m─▒ vard─▒r ve bu nedenle Dunbar’a g├Âre ÔÇťsosyal d├╝nyan─▒n ele al─▒nmas─▒ fiziksel d├╝nyadan daha karma┼č─▒kt─▒rÔÇŁ. ├ç├╝nk├╝ zihin d├╝nyas─▒ kartezyen bir yap─▒ya sahip de─čildir. O fizik, fizik ├Âtesi, biyolojik ve sosyal bir├žok bile┼čenin ahengli bir b├╝t├╝nle┼či─čidir. ├ľrne─čin sosyallik kendi ba┼č─▒na bir (zihinsel) d├╝zlemde ortaya ├ž─▒k─▒yor ve ├žal─▒┼č─▒yor gibi g├Âr├╝n├╝yorsa da sosyal zeka ├žo─ču zaman di─čer bir├žok problemi ├ž├Âzme ve asl─▒nda dil gibi, yapay eserlere at─▒fta bulunmadan uygulanmaktad─▒r. ┬áBu, pek ├žok biyolog, n├Ârolog, piskolog antropolog, arkeolog ve bir├žok bili┼č alan─▒nda ├žal─▒┼čanlar─▒n tart─▒┼čaca─č─▒ bir konu olacakt─▒r. Antropoloji ve ilgili disiplinlerin uzun s├╝redir kan─▒tlad─▒─č─▒ gibi, do─čal ve k├╝lt├╝rel nesneler aras─▒nda bir ├žizgi ├žizmek de, sonu├žsuz bir ├žabad─▒r. Bu ┼čekilde, maddi k├╝lt├╝r, sembolik bilgiyi “kodlayan” fiziksel bir alt katman olarak kabul edilmi┼čtir. Maddi k├╝lt├╝r├╝n sosyal ger├žekliklerin in┼čas─▒nda ve insanlar─▒n, etkinliklerin, an─▒lar─▒n ve yerlerin zincirlenmesinde oynad─▒─č─▒ meditasyon rol├╝ de olduk├ža geli┼čmi┼čtir. Maddi k├╝lt├╝r├╝n ÔÇťtoplumsal pratiklerin m├╝zakerelerinin ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ÔÇŁ oldu─ču ifadesi tam olarak bu t├╝r bir arg├╝man─▒ ├Ârneklemektedir. Ku┼čkusuz, birtak─▒m ┼čeyler hayat─▒m─▒zda ├žok ├Ânemli bir rol oynar, ancak malzemenin bili┼čimizde kurucu ve d├Ân├╝┼čt├╝r├╝c├╝ rol├╝n├╝ ├žok daha ciddiye almak i├žin h├ól├ó tart─▒┼čmal─▒ bir yer vard─▒r[69]. Bu a├ž─▒dan masal, hik├óye ve destan anlatma ve dinlemenin biyolojik ve sosyal beyin ├Âtesinde; bilin├ž, bilin├ž alt─▒ ve bilin├ž d─▒┼č─▒n─▒n anla┼č─▒lmas─▒nda da ├Ânemli bir yeri vard─▒r:

─░nsan t├╝r├╝n├╝n evriminde, toplumsall─▒─č─▒n olu┼čmas─▒nda ├Ânemli bir yer tutan hik├óyelerin/destanlar─▒n anlamland─▒r─▒lmas─▒ ve etkilerinin n├Ârobilimsel alt yap─▒s─▒n─▒n ortaya ├ž─▒karilmas─▒ her bir bireyin bir hik├óye anlat─▒c─▒s─▒na d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ g├╝n├╝m├╝z dijital d├╝nyas─▒nda giderek daha ├Ânemli bir hale gelmektedir. Bu a├ž─▒dan Carl Gustav JungÔÇÖun ┼ču s├Âz├╝n├╝ de hat─▒rlatmak isabetli olur: ÔÇťBelki de bir bireyin sorabilece─či en ├Ânemli soru ┼čudur: ÔÇťBen hangi mitin (siz bunu hik├óye olarak da okuyabilirsiniz) i├žinde ya┼č─▒yorum?[70]ÔÇŁ

SONUÇ

Nart destanlar─▒n─▒n ortak bir k├Âkenden geldi─či ve Kafkas halklar─▒n─▒n ortak bir k├╝lt├╝r├╝ oldu─ču her ge├žen g├╝n n├Âro bilim a├ž─▒s─▒ndan ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n beyin, haf─▒za, dil ve konu┼čma teorilerindeki bulduklar─▒ de─či┼čiklikler; ÔÇťses anlam e┼čle┼čmesi, fonolojik haritalama, lokal i┼člemler, n├Âron devreleri, semantik geri ├ža─č─▒rmak, n├Âron ┼čebekeleri, n├Âron a─člar─▒, dil a─člar─▒, ├žoklu i┼člev a─člar─▒, da─č─▒t─▒lm─▒┼č global a─člar, i┼čitsel-g├Ârsel e┼čle┼čme, ayna n├Âron sistemi, n├Âral e┼čle┼čmeÔÇŁ[71][72] gibi bilim d├╝nyas─▒na kazand─▒rd─▒klar─▒ yeni kavramlar sosyal hayat─▒m─▒zdaki bir├žok bilgiyi sorgulamay─▒ da beraberinde getirmektedir. Bu ├žerceveden bak─▒ld─▒─č─▒nda Nart destanlar─▒n─▒n proto-T├╝rk S├╝mer, ─░skit gibi kavimlerle ve Eski T├╝rk destanlar─▒ ile g├Âsterdi─či paralellikler tahmin edildi─činden ├žok fazlad─▒r.┬á T├╝rkoloji ile dil bilim, arkeoloji, antropoloji, astronomi, psikoloji ve sosyal psikolojinin Nart destanlar─▒n─▒n ├ž├Âz├╝mlenmesine katk─▒lar─▒ olacakt─▒r. ├ťstelik n├Âro-bilimler bir├žok disiplinle ilerleyen y─▒llarda Nart Destanlar─▒ ve D├╝nya mitolojileri konusunda hen├╝z cevaps─▒z bir├žok soruyu da ayd─▒nlatacakt─▒r. N├Âro-bilim ─▒┼č─▒─č─▒nda b├╝t├╝nc├╝l ve sosyal beyin alg─▒s─▒, Kuzey Kafkasya Halklar─▒n─▒n Avrupal─▒ veya Rus Bilim adamlar─▒n─▒n iddia etti─či gibi farkl─▒ halklar de─čil tarihsel k├Âkleri ve bug├╝n farkl─▒la┼čm─▒┼č dillerine ra─čmen Nart destanlar─▒ gibi ├žok g├╝├žl├╝ bir ortak k├╝lt├╝re sahip olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. As─▒rlar─▒n y─▒k─▒c─▒ felaket r├╝zg├órlar─▒na ancak g├╝├žl├╝ ve m├╝┼čterek bir mill├« haf─▒za ile direnilebilinir. Dolay─▒s─▒yla Birle┼čik Kafkasya d├╝┼č├╝ncesinin romantik bir varsay─▒m de─čil, ilmi dayanaklar─▒, k├╝lt├╝rel verileri olan bir ger├žeklik oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Dr. Y─▒lmaz Nevruz ve ÔÇťBirle┼čik KafkasyaÔÇŁ d├╝┼č├╝n├╝rleri y─▒llarca emek verdikleri ÔÇťB─░RLE┼×─░K KAFKASYAÔÇŁ kavram─▒ bilimsel bir s├Âylemdir. ├ľn├╝m├╝zdeki y─▒llarda gen├ž ara┼čt─▒rmac─▒lar bunun verilerine d├╝nden daha h─▒zl─▒ ula┼čacaklard─▒r. Nart destanlar─▒n─▒n eski T├╝rk destanlar─▒na benzerlikleri ise Balkanlar, Anadolu, Kafkasya ve T├╝rkistan co─črafyas─▒ aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel ba─člar─▒n binlerce y─▒l geriye g├Ât├╝rebilece─čini g├Âstermektedir. ÔÇťBeyin ve dillerin geli┼čimi ve de─či┼čimiÔÇŁ ├žal─▒┼čmalar─▒ KafkasyaÔÇÖdaki dil farkl─▒l─▒klar─▒na ─▒┼č─▒k tutacakt─▒r. T├╝rkistan Uygarl─▒─č─▒n─▒n Uygur ve Vusun T├╝rk halklar─▒ndan Kafkasya ve Anadolu co─črafyas─▒ ile AvrupaÔÇÖya kadar uzanacak Etr├╝sk, Pelasg ve bir├žok ├ľn-T├╝rk kavimleri de sinir ve dil bilimciler taraf─▒ndan ara┼čt─▒r─▒lmay─▒ beklemektedir. Destanlar─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ ├žok eski tarihlere dayanmaktad─▒r. Bu sebeple ÔÇťErken-T├╝rkÔÇŁ ve ÔÇťErken-KafkasÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝n├╝n iyi bilinmesi gerekmektedir. T├╝rkistan, Kafkasya, Anadolu ve Avrupa ÔÇťErken- T├╝rk├žeÔÇŁ yaz─▒tlar, ma─čara resimleri ve alfabeler n├Ârobilimlerin inceleme alan─▒na girmektedir. Psiko-Tarih ve Psiko-K├╝lt├╝rel ├žal─▒┼čmalarda ÔÇťBirle┼čik KafkasyaÔÇŁ ara┼čt─▒rmalar─▒na katk─▒da bulunacakt─▒r.

 

KAYNAKÇA

  • Adilhan Adilo─člu, Kara├žay-Malkar Nart Destanlar─▒, Turkishstudies, 1998, 127.
  • Adilhan Adilo─člu, Kara├žay-Malkar Nart Destanlar─▒, Makaleler ve ─░ncelemeler, Ankara, 2005, s.101Adilhan Appa, Nartlar─▒n Demircisi Debet, Birle┼čik Kafkasya Dergisi, 1999, say─▒, 17:42-44.
  • Andrew J. Lotto, Gregory S. Hickok and Lori L. Holt, Reflections on mirror neurons and speech perception, 2008 Elsevier Ltd. All rights reserved. doi:10.1016/j.tics.2008.11.008 Available online 14 February 2009.
  • ├ľmer B├╝y├╝ka, Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? ─░stanbul Matbaas─▒, 1971.
  • Ekrem Hayri Peker, ├çerkes S├╝rg├╝n├╝, Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝, Gece Kitapl─▒─č─▒, Ankara, 2021.
  • Georges Dumezil, Kafkas Halklar─▒ Mitolojisi, Ayra├ž yay─▒nlar─▒, Ankara, 2000, s.┬á 72
  • Greg J. Stephens, Lauren J. Silbert and Uri Hasson, SpeakerÔÇôlistener neural coupling underlies successful communication, PNAS | August 10, 2010 | vol. 107 | no. 32 | 14425ÔÇô14430.
  • In Kimbrough Oller, D. and U. Griebel (eds.) (2004) Evolution of Communication Systems: A Comparative Approach. The Vienna Series in Theoretical Biology, MIT Press, Cambridge MA. pp.297-313.
  • Kazi T. Laypanov, ─░smail M. Miziyev, T├╝rk Halklar─▒n─▒n K├Âkeni, ├çeviren: Hatice BA─×CI, Selenge Yay─▒nlar─▒, ─░STANBUL, 2008.
  • ├ľzdemir ├ľzbay, D├╝nya Mitolojisi ve Nartlar, Kafkas derne─či Yay─▒nlar─▒, 1999, Ankara.
  • Ryszard Praszkier, Empathy, mirror neurons and SYNC, Mind Soc, 2014, pp: DOI:10.1007/s11299-014-0160-x
  • John Gowlett, J., Gamble, C., and Dunbar, R., Human Evolution and the Archaeology of the Social Brain, Reviewed work, Source: Current Anthropology, Vol. 53, No. 6 (December 2012), pp. 693-722.
  • Ufuk Tavkul, Kafkas Nart Destanlar─▒nda At Motifi, Modern T├╝rkl├╝k Ara┼čt─▒rma Dergisi, Cilt 4, Say─▒ 3, 2007, 196-205.
  • Ufuk TAVKUL, Kafkasya Ger├že─či, Selenge yay─▒nlar─▒, ─░STANBUL, 2007.
  • Vasfi G├╝sar: Kafkasya ├╝zerine Be┼č Konferans, Kafkas K├╝lt├╝r Derne─či Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1977,
  • ─░. Abayev, B.A. Kaloev, Nartlar Asetin Halk Destan─▒, ├çeviren: Kayhan Y├╝kseler, YKY, 1997, ─░stanbul, s. 15.
  • Wheatley, T., Milleville, S.C., and Martin, A., Understanding Animate Agents Distinct Roles for the Social Network and Mirror System, Research Report, 2007 Association for Psychological Science, Volume 18ÔÇöNumber 6, 469-474.
  • Y─▒lmaz NEVRUZ, Kuzey Kafkasya Meselesinin Temel Stratejileri, Birle┼čik Kafkasya, say─▒ 5, 1995-1996.
  • Y─▒lmaz Nevruz, Umum├« Kafkas TarihiÔÇÖne Giri┼č, Cilt I, Yaylac─▒k Matbaas─▒, ─░stanbul, 2013.
  • Yismeyl ├ľzdemir ├ľzbay Mitoloji ve Nartlar, Kafda─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1990, Ankara,
  • https://evrimagaci.org/ayna-noronlar-nedir-ne-ise-yarar-2534

 

D─░PNOTLAR

[1] Turan ─░lim Fikir ve Medeniyet Dergisi, 45. say─▒, 2022 / Hilmi ├ľzden – Eski┼čehir Osman Gazi ├ťniversitesi (ESOG├ť) T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi (EST├ťDAM) M├╝d├╝r├╝.

ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi AD. ├ľ─čretim ├ťyesi.

[2] Adilhan Adilo─člu, Kara├žay-Malkar Nart Destanlar─▒, Turkishstudies, s.┬á 127.

[3] Y─▒lmaz Nevruz, Umum├« Kafkas TarihiÔÇÖne Giri┼č, Cilt I, Yaylac─▒k Matbaas─▒, ─░stanbul, 2013. s. 397., Y─▒lmaz NEVRUZ, Kuzey Kafkasya Meselesinin Temel Stratejileri, Birle┼čik Kafkasya, say─▒ 5, 1995-1996, s.5.

[4] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s.398.

[5] ├ľzdemir ├ľzbay, D├╝nya Mitolojisi ve Nartlar, Kafkas derne─či Yay─▒nlar─▒, 1999, Ankara, s.┬á 4.

[6] V. İ. Abayev, Nartlar Asetin Halk Destanı, Çeviren: Kayhan Yükseler, YKY, 1997, İstanbul, s. 15

[7] Abayev, a. g. e., 30.

[8] Georges Dumezil, Kafkas Halklar─▒ Mitolojisi, Ayra├ž yay─▒nlar─▒, Ankara, 2000, s.┬á 72

[9] Adilhan Adilo─člu, Kara├žay-Malkar Nart Destanlar─▒, Makaleler ve ─░ncelemeler, Ankara, 2005, s.101.

[10] Adilo─člu, a. g. m., 40.

[11] Adilo─člu, a. g. m., 33.

[12] Adilo─člu, a. g. m., 33.

[13] Bendibay 1997,4:11; nakleden: Adilo─člu, a.g.e., 100.

[14] Adilo─člu, a.g.e., 100.

[15] Ekrem Hayri Peker, ├çerkes S├╝rg├╝n├╝, Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝, Gece Kitapl─▒─č─▒, Ankara, 2021, s. 75.

[16] Vasfi G├╝sar: Kafkasya ├╝zerine Be┼č Konferans, Kafkas K├╝lt├╝r Derne─či Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1977, s. 26,

[17]Adilhan Appa, Nartlar─▒n Demircisi Debet, Birle┼čik Kafkasya Dergisi, 1999, say─▒, 17:42-44.

[18] Yismeyl ├ľzdemir ├ľzbay Mitoloji ve Nartlar, Kafda─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1990, Ankara, 111-112.

[19] B. ├ľmer B├╝y├╝ka, Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? ─░stanbul Matbaas─▒,┬á 1971, s. 248-250.

[20] Yismeyl ├ľzdemir ├ľzbay, a. g. e., 87.

[21] Kazi T. Laypanov, ─░smail M. Miziyev, T├╝rk Halklar─▒n─▒n K├Âkeni, ├çeviren: Hatice BA─×CI, Selenge Yay─▒nlar─▒, ─░STANBUL, 2008, s.59.

[22] Ufuk TAVKUL, Kafkasya Ger├že─či, Selenge yay─▒nlar─▒, ─░STANBUL, 2007.

[23] Ufuk TAVKUL, a.g.e.

[24] Y─▒lmaz NevruzÔÇÖun Umum├« Kafkas Tarihine Giri┼č, ─░stanbul, 2013, 398.

[25] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.402.

[26] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.403-404.

[27] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.405.

[28] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.406.

[29] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.407-408.

[30] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.409.

[31] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.410.

[32] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.411.

[33] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.413.

[34] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.415.

[35] Y─▒lmaz Nevruz, a.g.e., s.416.

[36] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 416.

[37] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 417.

[38] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 417.

[39] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 419.

[40] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 420.

[41] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 421.

[42] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 422.

[43] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 422.

[44] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 423-424.

[45] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 424.

[46] Y─▒lmaz Nevruz, a. g. e., s. 425.

[47] Mehmet ├ľzsoy, Hik├óye Anlatma ve Dinlemenin N├Ârobilimi, Herkese Bilim Teknoloji Dergisi, Say─▒ 290, Ekim, 2021, s. 11.

[48] Robin I. M. Dunbar, How conversations around campfires came to be? PNAS | September 30, 2014 | vol. 111 | no. 39 | 14013ÔÇô14014.

[49] Mehmet ├ľzsoy, a. g. e., s.11.

[50] Mehmet ├ľzsoy, a. g. e., s.11.

[51] https://evrimagaci.org/ayna-noronlar-nedir-ne-ise-yarar-2534

[52] https://evrimagaci.org/ayna-noronlar-nedir-ne-ise-yarar-2534

[53] Mehmet Ozansoy, a. g. m., s.11.

[54] Ufuk Tavkul, Kafkas Nart Destanlar─▒nda At Motifi, Modern T├╝rkl├╝k Ara┼čt─▒rma Dergisi, Cilt 4, Say─▒ 3, 2007, s. 200.

[55] Greg J. Stephens, Lauren J. Silbert and Uri Hasson, SpeakerÔÇôlistener neural coupling underlies successful communication, PNAS | August 10, 2010 | vol. 107 | no. 32 | 14425ÔÇô14430.

[56] Mehmet Ozansoy, a.g. m., s.11.

[57] In Kimbrough Oller, D. and U. Griebel (eds.) (2004) Evolution of Communication Systems: A Comparative Approach. The Vienna Series in Theoretical Biology, MIT Press, Cambridge MA. pp.297-313.

[58] Ryszard Praszkier, Empathy, mirror neurons and SYNC, Mind Soc, 2014, pp: DOI:10.1007/s11299-014-0160-x

[59] Andrew J. Lotto, Gregory S. Hickok and Lori L. Holt, Reflections on mirror neurons and speech perception, 2008 Elsevier Ltd. All rights reserved. doi:10.1016/j.tics.2008.11.008 Available online 14 February 2009.

[60] Istvan Molnar-Szakacs and Katie Overy, Music and mirror neurons: from motion to emotion doi:10.1093/scan/nsl029 SCAN (2006) 1, 235ÔÇô241

[61] Michael C. Corballis, Mirror neurons and the evolution of language, Brain & Language journal homepage: www.elsevier.com/locate/b&l.

[62] https://evrimagaci.org/ayna-noronlar-nedir-ne-ise-yarar-2534

[63] Wheatley,T., Milleville, S.C., and Martin, A., Understanding Animate Agents Distinct Roles for the Social Network and Mirror System,┬á Research Report, 2007 Association for Psychological Science, Volume 18ÔÇöNumber 6, 469-474.

[64] Wheatley,T., Milleville, S.C., and Martin, A., Understanding Animate Agents Distinct Roles for the Social Network and Mirror System,┬á Research Report, 2007 Association for Psychological Science, Volume 18ÔÇöNumber 6, 469-474.

[65] ┼×├╝kr├╝ Torun, Dil ve Beyin, ─░┼člevsel N├Âroanatomi, Mart Matbaas─▒, ─░stanbul, 2014, s. 116-117.

[66] John Gowlett, J., Gamble, C., and Dunbar, R., Human Evolution and the Archaeology of the Social Brain, Reviewed work, Source: Current Anthropology, Vol. 53, No. 6 (December 2012), pp. 693-722.

[67] John Gowlett, J., Gamble ,C., and Dunbar, R., a. g. e.,  pp. 693-722.

[68] John Gowlett, J., Gamble, C., and Dunbar, R., a. g. e.,  pp. 693-722.

[69] John Gowlett, J., Gamble, C., and Dunbar, R., a. g. m.,  693-722.

[70] Mehmet Ozansoy, a. g. m., s. 11.

[71] Mehmet Ozansoy, a.g.m., s.11.

[72] ┼×├╝kr├╝ Torun, a. g.e., s.117.

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 29 May─▒s 2022
Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Mesut YILMAZ, 27 May─▒s 2022
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022