Kafkasya’da Hunlar

Kafkasya’da Hunlar

T├╝rkler, ilkin Orta ├ça─č Kafkasya’n─▒n siyasi, etnik ve k├╝lt├╝rel hayat─▒nda aktif rol almalar─▒yla b├Âlgede cereyan eden etnik s├╝re├žlerde ├Ânemli bir yere sahipti. Yaz─▒l─▒ kaynaklara dayal─▒ ara┼čt─▒rmalar yapm─▒┼č olan tarih├žiler, Hunlar─▒n, Kuzey Kafkasya’ya ve Hazar sahiline g├Â├žlerini ve Kafkasya’da ├Ânemli askeri-siyasi g├╝ce d├Ân├╝┼čmelerini sosyo-ekonomik ve k├╝lt├╝rel hayatta hakaret gibi kabul ederek da─č─▒nt─▒ ve ya─čmac─▒l─▒─č─▒n boyutlar─▒n─▒n had safhaya ula┼čt─▒─č─▒n─▒ yazarak al─▒┼č─▒lagelmi┼č bir hatay─▒ tekrarlamaktad─▒rlar. Oysa arkeolojik ara┼čt─▒rmalar, Hazar sahili ve Kuzey Kafkasya b├Âlgelerinde toplu ya─čmac─▒l─▒─č─▒n ekonomik durumun ├ž├Âk├╝┼č nedeni olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. ─░ster Da─č─▒stan, isterse de Kuzeydo─ču Azerbaycan arazilerinde yap─▒lm─▒┼č arkeolojik ara┼čt─▒rmalar tam tersi IV-VII. y├╝zy─▒llarda ekonomik ve k├╝lt├╝rel y├╝kseli┼či ispatlamaktad─▒r.

Hunlar─▒n Kafkasya’ya geli┼či yaz─▒l─▒ kaynaklarda milat ├Âncesine tesad├╝f etmektedir. Bulgarlar, Kafkasya’da mesk├╝nla┼čm─▒┼č ilk Hun boyu olmu┼člar. Protobulgarlar─▒n Kafkasya’da yerle┼čmesi konusunda IV. y├╝zy─▒l─▒n S├╝ryani yazar─▒ Mar Apas Katina: “milattan ├Ânce, Bulgarlar─▒n, Kafkasya s─▒rada─člar─▒ndaki topraklar─▒nda b├╝y├╝k kar─▒┼č─▒kl─▒klar ya┼čand─▒. Onlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču ayr─▒l─▒p bizim topraklara geldiler. Koh’un g├╝neyindeki verimli topraklara yerle┼čerek uzun y─▒llar orada ya┼čad─▒lar”.

II.y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č Yunan tarih├ži Dionisi Parieget, Hazar Denizi’nin bat─▒ sahili boyunca mesk├╝nla┼čm─▒┼č boylardan s├Âz ederken kuzeyden g├╝neye ─░skit, Hun, Kaspi, Alban, Kabusileri, onlar─▒ takiben ise Mardlar─▒, Girkanlar─▒ ve Tapirleri g├Âsteriyor. Bu da II. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda Hazar Denizi’nin bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda, Albanlar─▒n kuzeyinde Hunlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir. Hunlar─▒n Kafkasya’da yerle┼čmesine dair bir ba┼čka ├Ânemli bilgiye ise II. y├╝zy─▒l─▒n ba┼čka bir Yunan ├ólimi Klavdi Ptolemey’in eserinde rastlanmaktad─▒r.

Yaz─▒l─▒ kaynaklar, III-IV. y├╝zy─▒llarda Kafkasya’n─▒n askeri ve siyasi tarihinde Hunlar─▒n ├Ânemli bir rol ├╝stlendi─čini g├Âstermekteler. Onlar, bu d├Ânemde art─▒k b├Âlgenin ├Ânemli g├╝c├╝ olarak varl─▒klar─▒n─▒ ispatlam─▒┼člard─▒. V. y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č Ermeni tarih├žisi III. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Hazar’─▒n bat─▒ sahillerinde mesk├╝nla┼čm─▒┼č Hunlar─▒n ─░ran’da ba┼č vermi┼č hadiselere aktif bir ┼čekilde kat─▒ld─▒klar─▒n─▒ ├Âzellikle vurguluyor. Sonuncu Parfiya ┼čah─▒ V. Artaban’─▒n ├Âl├╝m├╝ ve yeni Sasaniler s├╝lalesinin banisi Arde┼čir’in ─░ran’da h├ókimiyet kurduktan sonra Ar┼čakiler s├╝lalesinden olan Hosrov ┼×ah “Fars topra─č─▒na bask─▒n i├žin Alban ve ─░berlerden asker toplad─▒, Alan kap─▒lar─▒ndan ve ├çor (Derbent) istihk├ómlar─▒ndan Hunlar─▒ ├ža─č─▒rd─▒”.

─░lkin Orta ├ça─č’da Kuzeydo─ču Azerbaycan’─▒n ├Ânemli stratejik b├Âlgelerinden olan ├çor veya ├çola eski T├╝rk men┼čeli ├çol boyu ile ba─čl─▒yd─▒.

IV.y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činde Hazar’─▒n bat─▒ sahillerinde mesk├╝nla┼čt─▒klar─▒ kesinlik kazanan Hunlar─▒n, Azerbaycan arazilerine yapt─▒klar─▒ ak─▒nlar ta Mil D├╝z├╝’ne kadar ilerlemi┼čtir.

G├╝rc├╝ salnamesinin verdi─či bilgilere g├Âre Hunlar, IV. y├╝zy─▒l─▒n 30’lu y─▒llar─▒nda ─░beriya ve Ermenistan’la ittifak yaparak hem Kafkasya’da Sasanilerin sald─▒r─▒lar─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒n─▒ alm─▒┼č, hem de Fars topraklar─▒na bask─▒nlar d├╝zenlemi┼člerdir. Kayna─č─▒n verdi─či di─čer bilgiye g├Âre IV. y├╝zy─▒l─▒n birinci yar─▒s─▒nda Kartli III. Marian, Derbent yak─▒nl─▒─č─▒nda Kafkasya’n─▒n da─č halklar─▒na yard─▒m g├Âsteren “Hazarlar”la sava┼čm─▒┼čt─▒r. Burada Hazarlar olarak belirtilen bu boy muhtemelen Hunlard─▒r. ├ç├╝nk├╝ Hazarlar─▒n Derbent s─▒n─▒rlar─▒nda sahneye ├ž─▒kmalar─▒ sonraki y├╝zy─▒llara ait bir olayd─▒r. G├╝rc├╝ salnamesinin verdi─či bilgilere dayanarak IV. y├╝zy─▒lda Hunlar─▒n Kafkasya’n─▒n Hazar boyu topraklar─▒nda mesk├╝nla┼čt─▒─č─▒n─▒ ve onlar─▒n g├╝ney s─▒n─▒rlar─▒n─▒n Derbent ge├židinden ba┼člayarak g├╝neye do─čru uzand─▒─č─▒ s├Âylenebilir.

Baz─▒ ├ólimler Kafkasya’daki “Hun ├╝lkesinden”, Hunlar─▒n mesk├╝nla┼čt─▒─č─▒ araziden s├Âz ederken, bu devletin Derbent’in kuzeyindeki ├ž├Âlleri de s─▒n─▒rlar─▒ i├žine ald─▒─č─▒n─▒ s├Âylemekteler.

Amma yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒n ve arkeolojik bilgilerin kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ sonucu elde edilen verilere dayanarak Hunlar─▒n, Derbent’ten de g├╝neye, Be┼čparmak Da─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒na kadar Hazar boyu topraklarda ya┼čad─▒klar─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. V. y├╝zy─▒l─▒n Ermeni tarih├žisi Favstos Buzand IV. y├╝zy─▒l─▒n 30’lu y─▒llar─▒nda vuku bulmu┼č olaylar hakk─▒nda verdi─či bilgilerde, Derbent’in g├╝neyindeki topraklarda da Hunlar─▒n ├žo─čunluk olu┼čturduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu kaynakta, 337 y─▒l─▒nda Maskut ┼čah─▒ Sanesan’─▒n ├Ânderli─činde “├žok say─▒l─▒ Hun ordular─▒n─▒n” Ermenistan’a bask─▒n yaparak onun ba┼čkenti Valar┼čapat’─▒ tuttu─ču ve bir y─▒l burada h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ anlat─▒l─▒r. Alban, tarih├ži Moisey Kalankatuklu’nun eserinde bu h├╝k├╝mdar Sanatruk ad─▒yla ge├žmektedir. Bilindi─či gibi, Maskutlar (Massagetler) milattan sonra ilk y├╝zy─▒llarda M├╝┼čk├╝r D├╝z├╝’nde (bug├╝nk├╝ Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Ha├žmaz b├Âlgesi) kendi devletlerini kurmu┼člard─▒r. Bu ┼×ahl─▒─č─▒n s─▒n─▒rlar─▒yla ilgili kesin bir bilgiye sahip de─čiliz. Kimi bilim adamlar─▒, Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒n g├╝ney s─▒n─▒rlar─▒n─▒n K├╝r Nehri, kimileri Gilgil├žay veya Be┼čparmak Da─č─▒, kimileri ise Velvele├žay oldu─čunu kan─▒tlama ├žabas─▒ i├žindedirler. Kuzey s─▒n─▒rlar─▒yla ilgili ise Samur├žay veya Derbent ┼čehrinin olmas─▒ konusunda ├želi┼čkili fikirler ├Âne s├╝r├╝lmektedir. Favstos Buzand Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ hakk─▒nda kesin bilgi vermese de onun deniz k─▒y─▒s─▒nda yerle┼čen bir ├╝lke oldu─čunu bildirmektedir.

Ermenice “Maskut”, Arap├ža “Maskat”a uygun gelen “M├╝┼čk├╝r” hem de Massaget ad─▒ ile ba─čl─▒d─▒r. Yaz─▒l─▒ kaynaklar ve toponomik bilgiler ara┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ zaman Ha├žmaz ve k─▒smen de Gusar b├Âlgelerini kapsayan M├╝┼čk├╝r D├╝z├╝’n├╝n Maskut ┼×ahl─▒─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde oldu─čunu s├Âylemek zor olmasa gerek. Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒n kuzey s─▒n─▒rlar─▒ hakk─▒nda bilgi edinmek i├žin Alban tarih├žisi Moisey Kalankatuklu’nun eserinden yararlanabiliriz. Tarih├žinin, “Yelisey’in Do─čuyu (Albaniya’y─▒) kendi serencam─▒na al─▒r. G├╝dsden ayr─▒l─▒p ─░ran’a gider ve oradan Ermenilerin g├Âz├╝nden ka├žarak Maskut topra─č─▒na ge├žer. ├çola’da kendi tebli─čine ba┼člar”. C├╝mlelerine dayanarak Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒n kuzey s─▒n─▒rlar─▒n─▒n ilk d├Ânemlerde Derbent’e kadar uzand─▒─č─▒n─▒, fakat daha sonraki d├Ânemlerde Samur Nehri ile s─▒n─▒rland─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

Hunlar, Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒n askeri, siyasi ve etno-k├╝lt├╝rel hayat─▒nda ├Ânemli yer tutmaktad─▒r. Baz─▒ kaynaklar─▒n Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒ “Masaha-Hunlar─▒n ├╝lkesi” adland─▒rmalar─▒ hi├ž de tesad├╝f de─čildir.

Buradan, IV. y├╝zy─▒lda Hunlar─▒n yerle┼čti─či arazinin Derbent’le s─▒n─▒rl─▒ kalmad─▒─č─▒n─▒, g├╝neyde Velvele├žay’a ve Be┼čparmak Da─č─▒’na kadar uzanm─▒┼č oldu─ču kan─▒s─▒na varabiliriz. Maskut ┼×ahl─▒─č─▒’n─▒n ├Ânemli merkezlerinden birinin harabeliklerinin M├╝┼čk├╝r D├╝z├╝’nde bulunmu┼č olmas─▒ ve ├ževredeki ondan fazla tepeden birini yerli halk─▒n “Huna Tepe” olarak adland─▒rmalar─▒ Hunlar─▒n bu b├Âlgede ya┼čad─▒klar─▒na dair ├Ânemli bir bilgidir. Yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lar, daha milad─▒n ilk y├╝zy─▒llar─▒nda burada ┼čehir tipi yerle┼čim biriminin sal─▒nd─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlamaktad─▒r. ─░lkin Orta ├ça─č’da daha da geli┼čmi┼č, s─▒n─▒rlar─▒n─▒ geni┼čletmi┼č, n├╝fusunu artt─▒rm─▒┼č olan bu yerle┼čim biriminde hareketli bir ya┼čam olmu┼čtur. O, M├╝┼čk├╝r D├╝z├╝’n├╝n en b├╝y├╝k ticaret ve k├╝lt├╝r merkezine ├ževrilmi┼čti. D├Ânemi yans─▒tan bu k├╝lt├╝r Hun maddi k├╝lt├╝r├╝n├╝n karakteristik ├Âzelliklerini de ta┼č─▒maktad─▒r.

B├Âylece, ister yaz─▒l─▒ kaynaklar, isterse de arkeolojik bulgular, Hunlar─▒n IV. y├╝zy─▒ldan ba┼člayarak Azerbaycan’─▒n kuzeydo─čusunda ya┼čad─▒klar─▒n─▒ kan─▒tlamaktad─▒r.

Hunlar─▒n, 371 y─▒l─▒nda Kuzey Kafkasya’dan Tuna’ya g├Â├ž etmelerine ra─čmen Kafkasya’n─▒n askeri ve siyasi tarihindeki etkileri h├ól├ó s├╝rmekteydi. 395 y─▒l─▒nda Tuna Hunlar─▒, Kafkasya ve ├ľn Asya’ya b├╝y├╝k bir y├╝r├╝y├╝┼č yapm─▒┼člar. ─░lkin Orta ├ça─č kaynaklar─▒ndan yararlanan Orta ├ça─č yazar─▒ Bar-Ebrey, “Selevk eras─▒n─▒n 708 y─▒l─▒nda (miladi 396-397 y─▒l─▒) Hunlar Suriye ve Kappadokiya’n─▒n Rum eyaletlerini ele ge├žirip ya─čmalad─▒ktan sonra halk oray─▒ terk etmi┼čtir.ÔÇŁ

├ľn Asya’da soygunlar yaparak k├╝lli miktarda ganimet ele ge├žiren Hunlar Hazar boyu Azerbaycan’─▒n kuzeydo─ču b├Âlgesinden ge├žerek Tuna’ya geri d├Ând├╝ler.

Tarih├ži Yusif Caferov’un ara┼čt─▒rmalar─▒na g├Âre 395-466 y─▒llar─▒nda Hunlar, Kafkasya tarihinin ikinci d├Ânemini olu┼čturmakta ve bu d├Ânem Onogurlar─▒n aktifli─či ile tarihte bilinmektedir.

V.y├╝zy─▒l Ermeni tarih├ži Yegi┼če’nin eserinde Hunlar─▒n Kafkasya’daki faaliyetlerine dair bilgiler yer almaktad─▒r. O, eserinde Hun-Bulgar boylar─▒n─▒ Haylandur diye adland─▒r─▒r. Ermeni yazar, Hun boyalar─▒n─▒n mesk├╝nla┼čt─▒klar─▒ Hazar boyu ├ž├Âlleri “Hunlar─▒n vilayeti”, Haylandurlar─▒n topraklar─▒ olarak adland─▒rmakta Derbent istihkamlar─▒ndan ise kaynakta “Hun kap─▒lar─▒” diye s├Âz etmektedir.

Bizans tarih├žisi ve diplomat─▒ Prisk, Kafkasya b├Âlgesindeki Hun boylar─▒ndan s├Âz ederken Ugorlar─▒n, Sarugurlar─▒n, Onogurlar─▒n ad─▒n─▒ ├žekmektedir.

Haylandur etnonimine sadece Yegi┼čen’in eserinde tesad├╝f olunur. Ermeni yazar, “haylandur” derken muhtemelen Onogurlardan s├Âz etmek istemi┼čtir.

V.y├╝zy─▒lda Kafkasya’n─▒n askeri-siyasi durumunda Hunlar─▒n egemenli─či, Hazar Denizi’nin bat─▒ sahilleri boyu topraklarda T├╝rk boylar─▒n─▒n ├žo─čunlukta olmalar─▒, Hunlar─▒n Sasani ─░mparatorlu─ču’na yapt─▒klar─▒ bask─▒nlar─▒n s─▒kla┼čmas─▒, T├╝rk silah─▒n─▒n vahimli─či Sasani ┼čahlar─▒n─▒ Kafkasya Albaniyas─▒’n─▒n kuzeydo─čusunda, B├╝y├╝k Kafkasya Da─člar─▒’n─▒n Hazar Denizi yak─▒nlar─▒ndaki be┼č b├Âlgede da─č ge├žitlerinde savunma ama├žl─▒ y├╝ksek duvarlar (set) yapmak zorunda b─▒rakt─▒. Dar ge├žitleri kapatmakla Hunlar─▒n g├╝neye ilerlemelerini durdurma amac─▒ g├╝den bu y├╝ksek duvarlar─▒n yap─▒lmas─▒ Sasani ┼×ahlar─▒ II. Yezdegird, Firuz, I. Kubad ve I. Hosrov Anu┼čirevan’─▒n h├ókimiyetleri d├Âneminde, y├╝zy─▒ldan fazla zaman alm─▒┼čt─▒r. Onlardan Derbent, Gilgil├žay, Be┼čparmak b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktayd─▒. ─░lk ├Ânce Derbent ve Be┼čparmak duvarlar─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Alban tarih├žinin eserinden art─▒k 450-451 y─▒llar─▒ndaki anti-sasani isyan─▒ zaman─▒ bu duvarlar─▒n varl─▒─č─▒ belli olmaktad─▒r.

Fakat bu b├╝y├╝k setler, T├╝rk bahad─▒rlar─▒n─▒ durdurmak i├žin yetersizdi. 452 y─▒l─▒nda Haylandurlar, Albaniya’daki Sasani ordusunu ma─člup ederek, Rum’a kadar ilerlemi┼č, Rum’dan, Ermenistan’dan, ─░beriya’dan ve Albaniya’dan b├╝y├╝k miktarda ganimetler elde etmi┼člerdi. V. y├╝zy─▒l─▒n sonunda Sasani saray─▒ndaki ├žeki┼čmelerden yararlanan Alban h├╝k├╝mdar─▒ Va├že, Sasani h├╝k├╝mdar─▒ Firuz ┼×ah’a kar┼č─▒ m├╝cadele ba┼člatm─▒┼čt─▒r. Sasani ┼čah─▒, Albaniya’daki hakimiyetlerini kaybetmemek i├žin Hunlar─▒n deste─čine ihtiya├ž duymu┼č ve Sasanilerin tahrikiyle 461-463 y─▒llar─▒nda Hunlar (Haylandurlar) sava┼ča kat─▒larak Albanlar─▒ yenilgiye u─čratm─▒┼člard─▒r.

V.y├╝zy─▒l─▒n 60’lly─▒llar─▒nda Kuzey Kafkasya’n─▒n askeri-siyasi ve etnik durumunda esasl─▒ de─či┼čiklikler meydana gelmi┼čtir. Avarlar─▒n s─▒k─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ Sabirler veya Suvarlar Bat─▒ Sabir’den Kafkasya’ya g├Â├ž ettiler. Onlar burada di─čer Hun boylar─▒, Saragur ve Onogurlarla kar┼č─▒la┼čt─▒lar. Bizans tarih├žisi Prisk, Sabirlerin bask─▒s─▒na maruz kalan Saragur, Ogur ve Onogurlar─▒n 463 y─▒l─▒nda m├╝ttefiklik meram─▒ ile imparator saray─▒na el├ži g├Ânderdiklerini ├Âzellikle belirtmi┼čtir. V. y├╝zy─▒l─▒n 60’lly─▒llar─▒nda Kafkasya’daki Hun boylar─▒, Sabirler ba┼čta olmak ├╝zere yeni, g├╝├žl├╝ h├ókimiyetlerini kurmu┼člard─▒r. Sabirlerin veya Suvarlar─▒n Kafkasya’ya birka├ž ak─▒n─▒ olmu┼čtur. Savir, Sabir etnokonu daha I. y├╝zy─▒l─▒n Yunan co─črafyac─▒s─▒ Strabon taraf─▒ndan kayda al─▒nm─▒┼č ve onlar─▒n topraklar─▒n─▒n Hazar Denizi ile Don nehri aras─▒nda yerle┼čti─či belirtilmi┼čtir. Yusif Caferov, yaz─▒l─▒ kaynaklara dayanarak Sabirlerin Kafkasya’ya ak─▒nlar─▒n─▒ ├╝├ž farkl─▒ merhaleye ay─▒rmaktad─▒r. Birinci merhale I. y├╝zy─▒ldan V. y├╝zy─▒l─▒n 60’lly─▒llar─▒na kadar olan ve daha Sabirlerin Kuma ve Terek nehirleri aras─▒nda ya┼čad─▒klar─▒ d├Ânemi kapsamaktad─▒r. ─░kinci merhale Sabirlerin Derbent ge├židi istikametinde g├╝neye do─čru hareketleriyle devam eden V. y├╝zy─▒l─▒n 60’l─▒ y─▒llar─▒ndan VI. y├╝zy─▒l─▒n ilk y─▒llar─▒na kadarki d├Ânemi kapsamaktad─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ merhale ise VI. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒ndan itibaren Sabirlerin g├╝├žl├╝ bir toplum olu┼čturarak Derbent’in g├╝neyindeki topraklarda h├ókimiyetlerini g├╝├žlendirme ├žabalar─▒yla, Kafkasya ve ├ľn Asya’n─▒n askeri-siyasi tarihinde Hunlar─▒n ├žok ├Ânemli bir yer edinmeleriyle sonu├žlanmaktad─▒r.

Kaynaklar, VI. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Hunlar─▒n Bizans imparatorlu─ču ile m├╝ttefikli─čini g├Âstermektedir. Bizans tarih├žisi Kayseriyeli Prokopi, imparator Anastasi’nin arkada┼č─▒, Derbent’in h├ókimi Ambazuk hakk─▒nda ├Ânemli bilgiler vermektedir.

Atilla

502 y─▒l─▒nda Bizans imparatorlu─ču ile Sasani Devleti aras─▒nda uzun s├╝ren sava┼č ba┼člar ve Sabirler kimi zaman bu, kimi zamanda di─čer taraf─▒ destekleyerek askeri operasyonlara kat─▒l─▒rlar. 502 y─▒l─▒n─▒n A─čustos-Eyl├╝l aylar─▒nda Hunlar (Sabirler) Sasaniler taraf─▒ndan Bizans’a kar┼č─▒ sava┼čarak Fedesiopol’u ele ge├žirip ya─čmalar, Apadana, Edessa, Harram ┼čehirlerini de ele ge├žirmeye ├žal─▒┼č─▒rlar.

Bizans diplomasisi t├╝m olanaklar─▒ kullanarak Hun-Sasani ittifak─▒n─▒ bozarlar. 503 y─▒l─▒n─▒n sonbahar─▒nda Sabirler, Sasani askerlerinin korudu─ču Derbent ge├židinden ge├žip Albanya ├╝zerine y├╝r├╝rler.

Bizansl─▒lar─▒n bu y├╝r├╝y├╝┼čteki tahrik edici rolleri kaynaklarda a├ž─▒k├ža belirtilmektedir. Bizans tarih├žisi Ritor, ┼×ah I. Kubad’─▒n y├╝r├╝y├╝┼č├╝n sebebini sordu─ču zaman Hunlar─▒n ona: “Rum imparatorunun el├žiler g├Ândererek sizinle ittifak─▒ bozdu─čumuz takdirde bize verece─či harac─▒ artt─▒racak. ┼×imdi ya Rumlar─▒n teklif etti─či harac─▒ ├Âdersiniz yeniden m├╝ttefik oluruz ya da bu sava┼č─▒ kabullenirsiniz.” dediklerini yazmaktad─▒r.

Hunlar─▒n bu y├╝r├╝y├╝┼č├╝ Sasaniler Devleti i├žin b├╝y├╝k tehlike oldu─čunu anlayan ┼×ah I. Kubad Mezopatomya’da, F─▒rat nehri k─▒y─▒s─▒ndaki askeri operasyonlar─▒ durdurarak esas askeri birliklerini kuzeydo─čuya, Kafkasya’ya y├Âneltir. Spahbed ┼×apur’un komutas─▒nda 12 bin ki┼čilik s├╝vari birli─či Sabirleri Mil, Mu─čan ve ┼×irvan d├╝zlerinden kuzeye do─čru p├╝sk├╝rtmeyi ba┼čar─▒rlar. 504 y─▒l─▒n─▒n Nisan ay─▒nda ise Hunlarla sava┼ča ┼×ah’─▒n kendisi de kat─▒l─▒r. ┼×ah I. Kubad, b├╝t├╝n askeri birliklerini Sasani Devleti i├žin b├╝y├╝k tehlike olu┼čturan Hunlara kar┼č─▒ ├ževirir. 505 y─▒l─▒nda Bizans imparatorlu─ču ile bar─▒┼č─▒ sa─člayan Sasanilerin Sabirlerle sava┼č─▒ 508 y─▒l─▒na kadar devam eder. Sasani ordusu, gergin askeri operasyonlar sonucu Sabirlerin esas g├╝├žlerini Derbent ge├židinden kuzeye s─▒k─▒┼čt─▒rarak ge├židi geri al─▒r.

Bu olaylardan sonra Albanya’da h├ókimiyetini sa─člamla┼čt─▒rmak, Hazar boyu ge├židi elde tutmak i├žin Sasani ┼čah─▒ I. Kubad Derbent’te b├╝y├╝k bir seddin yap─▒m─▒n─▒ ba┼člat─▒r. Ayn─▒ zamanda g├╝neyde Gilgil├žay ve ikinci Be┼čparmak setlerinin de temelini atar. Bu setlerin yap─▒m─▒ I. Hosrov Anu┼čiravan hakimiyeti d├Âneminde biter. IX. y├╝zy─▒l yazar─▒ Ahmet Balazuri, “├ťlkelerin Fethi” kitab─▒nda”…Anu┼čiravan seddini bitirmek i├žin ├žal─▒┼čt─▒. Bu seddin denize birle┼čen k─▒sm─▒ kaya ve kur┼čundand─▒. Eni 300 dirsek olan bu set da─člar─▒n zirvesine kadar uzamaktayd─▒. O daha sonra gemilerle ta┼člar getirilmesini ve denize d├Âk├╝lmesini emretti. Suyun ├╝st├╝ne kadar ta┼člar doldurulduktan sonra onlar─▒n ├╝zerinde denizin i├žine do─čru ├╝├ž mil uzanan bir set yapt─▒rd─▒.

Derbent savunma sistemi, Hazar k─▒y─▒s─▒nda d├╝zl├╝k b├Âlgedeki dar ge├židi kapatan Derbent kalesi ve y├╝ksek, ormanl─▒k da─člar boyunca uzanan da─čbar─▒dan olu┼čmaktayd─▒. Meh┼čur Arap co─črafyac─▒s─▒ Mukeddesi, Derbent setlerinden bahsederken: “Da─čdan denizin ortalar─▒na dek ├╝st├╝nde kale bur├žlar─▒ olan duvar ├žekildi─čini” belirtmektedir.

Deniz seviyesinden 350 metre y├╝kseklikte, Cal─čan da─č silsilesinin Hazar Denizi’ne do─čru sonuncu tepe ├╝zerinde in┼ča edilen ─░├žkale, denizi, dar ge├žitleri ve ├ževre b├Âlgelerin denetimi ve stratejik a├ž─▒dan Derbent savunma sisteminin ba┼č unsurunu olu┼čturmaktayd─▒. ─░├žkale’nin kuzeydo─ču ve g├╝neydo─ču k├Â┼čelerinden ba┼člayan, 3.5 ve 3.65 km uzunlu─čunda, kal─▒nl─▒─č─▒ 3-4, y├╝ksekli─či 8-15, baz─▒ yerlerde 15-20 metreye ula┼čan, 350-450 metre arayla denize kadar uzanan iki duvar─▒ vard─▒. Esas tehlikenin beklendi─či kuzey y├Ân├╝nden kale duvarlar─▒ 46 bur├žla sa─člamla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Su alt─▒ arkeolojik ara┼čt─▒rmalar duvar─▒n 450 metreden fazla mesafede denizin i├žine do─ču uzand─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.

Nar─▒nkale’nin g├╝neybat─▒ k├Â┼česinden ba┼člayan Da─čbar─▒ B├╝y├╝k Kafkas Da─č─▒’n─▒n “Zirve, d├╝z ve ge├žitlerine uzan─▒r”. Da─čbar─▒’n─▒n uzunlu─čuna dair yaz─▒l─▒ kaynaklarda ├želi┼čkili bilgiler yer almaktad─▒r. ─░bn al-Fakih, al-Yakubi ve al-Bakuvi Da─čbar─▒’n─▒n 42-50 km, al-Masudi ise onun 240-280 km oldu─čunu belirtmektedir. XX. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalarsa, Da─čbar─▒’n─▒n 40 km’den biraz fazla oldu─čunu g├Âstererek al-Fakih’in, al-Yakubi’nin ve Abd├╝rre┼čid al-Bakuvi’nin verdikleri bilgilerin daha do─čru oldu─čunu g├Âstermekteler.

Sasani ┼×ahlar─▒, Sabirlerin g├╝neye yapabilecekleri ak─▒nlar─▒ durdurmak, Kafkas Albanyas─▒’n─▒n kuzeydo─čusunda T├╝rklerin egemenli─čine imkan tan─▒mamak i├žin ─░ran’dan Azerbaycan’─▒n kuzeydo─ču topraklar─▒na Fars dilli halklar─▒n g├Â├žlerini sa─člayarak, bu duvarlar boyunca askeri kamplar kurmaktayd─▒lar. Bu t├╝r kamplardan biri, arkeologlar taraf─▒ndan Gilgil├žay duvar─▒ yak─▒nl─▒─č─▒nda, Bak├╝-Deve├ži otoban─▒n sa─č taraf─▒nda bulunmu┼čtur.

Sasani ┼čahlar─▒n─▒n bu g├Â├ž siyasetinin mahiyeti hakk─▒nda Orta ├ça─č kaynaklar─▒ndan birinde ┼č├Âyle bir yaz─▒ya rastlanmaktad─▒r: “Sasani ┼čahlar─▒, bu b├Âlgenin ├Ânemini g├Âz ├Ân├╝nde bulundurduklar─▒ ve kuzey halklar─▒n─▒n bask─▒nlar─▒ndan korktuklar─▒ i├žin burada cereyan eden olaylar─▒ b├╝y├╝k bir dikkatle izliyorlard─▒. Bu y├╝zden de bu yerin savunmas─▒ i├žin ba┼čka ├╝lkelerden onlar─▒n itibar─▒n─▒ kazanm─▒┼č, sad─▒k “bek├žiler” getirilirdi…”

Sasani ┼čahlar─▒n─▒n bu kocaman savunma duvarlar─▒n─▒n b├╝y├╝k bir dikkatle korunmas─▒na ra─čmen cesur T├╝rk askerleri bu ge├žilmez duvarlar─▒ a┼čarak h─▒zla Kafkasya Albanyas─▒’n─▒n i├ž vilayetlerine do─čru yay─▒lmaktayd─▒lar.

Sasani ┼čah─▒, ├╝lkesi i├žin rahats─▒z edici bir g├╝├ž olan Sabirlerin askeri g├╝c├╝n├╝ rakibi Bizans ─░mparatorlu─ču’na kar┼č─▒ ├ževirmeye ├žal─▒┼čan ┼×ah I. Kubad, Hunlarla ittifak yaparak Sabirleri imparatorlu─čun ├╝st├╝ne salmay─▒ ba┼čar─▒r. 515 y─▒l─▒nda Sabirler Ermenistan, Mezopotamya ve Anadolu’daki Bizans m├╝lklerini ya─čmalamaya ba┼člar.

VI.y├╝zy─▒l─▒n 20-30’Iu y─▒llar─▒nda Sabirler Bizans’a kar┼č─▒ sava┼člarda Sasanileri destekler ve onlarla birlik olup Rum topraklar─▒na bask─▒nlar d├╝zenlerler.

VI.y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činde Alban kiliseleri Hunlar aras─▒nda H─▒ristiyanl─▒─č─▒ yaymak i├žin b├╝y├╝k ├žabalar harcarlar. Ama Albanya H─▒ristiyanlar─▒n─▒n Sabirler aras─▒nda H─▒ristiyanl─▒─č─▒ yaymaya ├žal─▒┼čmalar─▒ndaki ama├ž bir taraftan Sasani ┼×ahlar─▒ ile m├╝cadelede Hunlar─▒n deste─čini kazanmak, di─čer taraftan da Albanya’n─▒n i├ž vilayetlerindeki soygunlara son vermekti.

Azerbaycan’─▒n kuzeydo─čusunda, Hazar sahili arazilerine Sabirlerin bir sonraki ak─▒n─▒, 552 y─▒l─▒ndaki olaylar ile ba─čl─▒yd─▒. 0 d├Ânemde Sasani ┼čah─▒ ├Ânemli say─▒da Sabiri ordusuna alarak Bizans’a kar┼č─▒ verdi─či sava┼čta onlardan yararlanmaktayd─▒. Sabirlerin b├╝y├╝k bir grubunun Sasanilere destek verdi─či bu y─▒llarda, ba┼čka bir grubu Derbent ge├židini ge├žip Albanya arazisine bask─▒nlar d├╝zenlemekteydi. Sasani ordular─▒, bu bask─▒nlar─▒ durdurarak yenilgiye u─črat─▒lan Sabirleri ┼×abran, Ab┼čeron ve Mu─čan hatt─▒ ├╝zerine yerle┼čtirmi┼čler. G├Ârkemli T├╝rkolog L. N. Gumilyov, hatta Sabirlerin Albanya’y─▒ i┼čgalinden s├Âz etmektedir. Sabirlerin bir b├Âl├╝─č├╝n├╝n Sasanilere destek verdi─či bu d├Ânemde di─čer b├Âl├╝─č├╝n├╝n Sasanilerin h├ókimiyetindeki topraklara bask─▒nlar d├╝zenlemeleri, Kuzey Kafkasya’daki Hunlar─▒n ba─č─▒ms─▒z boylar halinde ya┼čamalar─▒ndan kaynaklanmaktayd─▒. Bizans tarih├žisi Prokopiy Kayseriyeli’nin “Hun-Sabirler say─▒ olarak olduk├ža fazlayd─▒lar ve tam ba─č─▒ms─▒z kollara ayr─▒lmaktayd─▒lar” c├╝mlesi bu fikri desteklemektedir.

558 y─▒l─▒nda Kuzey Kafkasya’da Avarlar boy g├Âstermeye ba┼člarlar. 552 y─▒lda G├Âkt├╝rkler Jujanlar─▒n devletlerini y─▒kt─▒ktan sonra onlar─▒n bir k─▒sm─▒ bat─▒ya, Kafkasya’ya do─čru ├žekilirler. Kafkasya’ya g├Â├ž eden, ├çin kaynaklar─▒ndaki Jujanlar, Bizans kaynaklar─▒nda Avarlar olarak ge├žerler. ├ľnce Bizans, daha sonra ise Sasanilerle ili┼čkiler kuran Avarlar Kuzey Kafkasya’da Sabir boylar─▒yla kar┼č─▒la┼čarak onlar─▒ yenilgiye u─črat─▒rlar. Avarlar taraf─▒ndan yenilgiye u─črat─▒lan Sabirlerin bir k─▒sm─▒ Azerbaycan’a, ├Âzellikle kuzeydo─ču b├Âlgesine ├žekilerek burada yerle┼čirler. Yenilgiye u─črayan Sabirlerin Azerbaycan’a ├žekilmeleri onlar─▒n daha ├Ânce bu topraklarda ya┼čam─▒┼č olmalar─▒yla ilgiliydi. G├╝n├╝m├╝zde Azerbaycan’─▒n kuzeydo─ču b├Âlgesindeki baz─▒ toponimlerin bir zamanlar Sabirlerin bu b├Âlgede ya┼čam─▒┼č olduklar─▒n─▒ ispat etmektedir. Daha XIX. y├╝zy─▒lda bu b├Âlgede Kaleysuvar adl─▒ kale kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n ve k─▒┼član─▒n olmas─▒ bunun en g├╝zel ├Ârneklerindendir. Yine Orta ├ça─č’da ┼×abran ┼čehrinin al─▒nmas─▒nda Sabirlerin ├Ânemli rol├╝ olmu┼č ve buradaki n├╝fusun ├žo─čunlu─čunu olu┼čturmu┼člard─▒r. XI. y├╝zy─▒l T├╝rk yazar─▒ Mahmud Ka┼čgari’nin eserinde ┼×abran ┼čehri ┼×abran-┼×abiran ┼čeklinde anlat─▒lmaktad─▒r.

┼×abran ┼čehri n├╝fusunun ├žo─čunlu─čunun T├╝rklerden olu┼čtu─čunu Orta ├ça─č Arap ve Fars kaynaklar─▒ da onaylamaktad─▒r. A. Firdevsi’nin “┼×ahname” adl─▒ eserinde tasvir olunan baz─▒ sahnelerin ┼×abranÔÇÖla ba─član─▒lmas─▒ eski ├ža─člardan beri burada T├╝rklerin, ├Âzellikle de Hunlar─▒n yerle┼čmi┼č oldu─čunun bir g├Âstergesidir. ─░ran ┼čah─▒n─▒n Turan’da esir tutuldu─ču ve R├╝stem Pehlivan’─▒n gelip onu kurtarmas─▒ “┼×ahname”de belirtilmi┼čtir. XIII. y├╝zy─▒l yazar─▒ Zakeriyye al-Kazvini ise Fars H├╝k├╝mdar─▒ Bican’─▒n T├╝rk h├╝k├╝mdar─▒ Afrasiyab taraf─▒ndan esir al─▒nd─▒─č─▒ zaman at─▒ld─▒─č─▒ kuyunun ┼×abran’da oldu─čunu yazmaktad─▒r: “┼×abran Bab el-Abvab nahiyesinde k├╝├ž├╝k ┼čehirdir, burada Bican kuyusu vard─▒r, bu kuyu ├žok derindir. T├╝rk h├╝k├╝mdar─▒ Afrasiyab ─░ran h├╝k├╝mdar─▒ Bican’─▒ ma─člup etti, onu ├Âld├╝rmedi; Bican’dan ├žok azap eziyet ├žekti─či i├žin zincirletip hapsetti ve bu kuyuya att─▒. Kuyunun a─čz─▒na kaya par├žas─▒ koydu. Bahad─▒r R├╝stem gizlice buraya geldi, kuyunun a─čz─▒ndaki ta┼č─▒ kald─▒rarak onu (Bican’─▒) azat etti ve Farslar─▒n ├╝lkesine geri g├Ât├╝rd├╝.” Ayn─▒ bilgi XV. y├╝zy─▒l yazar─▒ Abd├╝rre┼čid el-Bakuvinin “Kitap Telhis el-Asar ve Acaip-el-Malik el-Gehhar” eserinde de tekrarlan─▒r. “Orada Bican’─▒n derin kuyusu var. T├╝rklerin padi┼čah─▒ Afrasiyab ─░ran ┼čah─▒ Bican’─▒ ma─člup ettikten sonra onu ├Âld├╝rmeyip ve sava┼člarda Bican’dan ├žok├ža eziyet g├Ârd├╝─č├╝ i├žin ona i┼čkence etmek istedi. Onu zincirleyip o kuyuya sald─▒ ve kuyunun a─čz─▒n─▒ b├╝y├╝k kaya ile kapatt─▒. R├╝stem gizlice gelip kayay─▒ kuyunun ├╝st├╝nden kald─▒rd─▒ ve Bican’─▒ ├ž─▒kar─▒p ─░ran ├╝lkesine geri g├Ât├╝rd├╝.”

Bilindi─či gibi, Orta ├ça─č yazarlar─▒ Turan derken, T├╝rk halklar─▒n─▒n yerle┼čti─či topraklar─▒ kastetmekteydiler. Zekeriyye Kazvini’nin ve Abd├╝rre┼čid Bakuvi’nin ─░ran h├╝k├╝mdar─▒n─▒n saklan─▒ld─▒─č─▒ zindan─▒ ┼×abran’da g├Âstermelerinin nedeni ┼čehrin etnik ├žo─čunlu─čunu T├╝rklerin olu┼čturmas─▒d─▒r.

┼×abran ┼čehri harabelikleri Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kuzeydo─čusunda, Deve├ži b├Âlgesinin ┼×ahnezerli k├Ây├╝ civar─▒nda yer almaktad─▒r. 1979-1990 y─▒llar─▒ aras─▒nda abide ├╝zerinde yap─▒lm─▒┼č olan arkeolojik ara┼čt─▒rmalar yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒n verdi─či bilgileri do─črulam─▒┼č, ┼×abran’─▒n ilkin Orta ├ça─č’da k├╝├ž├╝k bir kale-┼čehir oldu─čunu, IX-X. y├╝zy─▒llarda ├Ânemli ticaret ve k├╝lt├╝r merkezine ├ževrildi─čini, Orta ├ça─č’─▒n sonlar─▒na kadar b├Âlgenin ekonomik, askeri, siyasi, k├╝lt├╝rel ve dini bak─▒mdan ├Ânc├╝l merkezlerinden oldu─čunu kan─▒tlam─▒┼čt─▒r. Arkeolojik kaz─▒lar sonucu burada kale, ya┼čay─▒┼č evleri, sanat├ž─▒ imalathanelerinin kal─▒nt─▒lar─▒, i┼č ve ev ara├ž gere├žleri, silah, s├╝s e┼čyalar─▒ vb. gibi ├žok say─▒da maddi k├╝lt├╝r ├Ârnekleri bulunmu┼čtur. Dikkat ├žekici buluntulardan birisi ise ├╝zerinde “Ameli Saburan” yaz─▒l─▒ ┼či┼če kap par├žas─▒d─▒r. Bilim adamlar─▒na g├Âre, d─▒┼č pazarlara g├Ânderilen sanat ├╝r├╝nlerinin ├╝zerine baz─▒ hallerde imal edildi─či ┼čehrin ismi yaz─▒l─▒ damgalar bas─▒l─▒rm─▒┼č. “Saburan” isminin Sabirler veya Suvarlarla ba─čl─▒l─▒─č─▒ ┼č├╝phe do─čurmamaktad─▒r. Muhtemelen X-XI. y├╝zy─▒llarda ┼×abiran, ┼×aberan ad─▒ ile beraber Sabiran, Saburan adlar─▒ da kullan─▒lmaktayd─▒. Abidenin ilk k├╝lt├╝rel katlar─▒n─▒n V-VI. y├╝zy─▒llara ait olmas─▒ da Sabirlerin Azerbaycan’─▒n kuzeydo─čusunda yerle┼čtikleri fikrini desteklemektedir. Sasani ┼×ahlar─▒, Azerbaycan’─▒n Hazar boyu b├Âlgesinde T├╝rk halklar─▒n─▒n etnik egemenliklerini her ne kadar engellemeye ├žal─▒┼čsalar da bunu ba┼čaramam─▒┼člar. Alban tarih├žisinin “Hun h├╝k├╝mdar─▒ Alp-─░litverin adl─▒ sanl─▒ adamlar─▒ ve ├ževresindeki asilzadeler aras─▒nda Hursan’dan olan ─░ltegin de vard─▒” c├╝mlesi VII. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činde Azerbaycan’─▒n kuzeydo─ču b├Âlgesinin belli bir s├╝re Hun h├╝k├╝mdar─▒n─▒n y├Ânetimi alt─▒nda bulundu─čunu g├Âsterir. Hursan Azerbaycan’─▒n kuzeydo─čusunda ilkin Orta ├ça─č’da b├╝y├╝k bir b├Âlge olmu┼čtur. Arap fetihleri ├ža─č─▒nda b├Âlge h├╝k├╝mdarlar─▒ aras─▒nda Hursan┼čah’─▒n da ad─▒ ge├žmektedir. Ahmet Balazuri Azerbaycan’da Arap fetihlerini anlat─▒rken yaz─▒yor: “Onunla (Maclama ile-T.D.) da─člar─▒n h├╝k├╝mdarlar─▒ ┼×irvan┼čah, Liran┼čah, Tabasaran┼čah, Filan┼čah, Hursan┼čah hatta Maskat hakimi ile bar─▒┼č sa─člamak i├žin acele onun yan─▒na geldiler. Ara┼čt─▒rmalar, Hursan vilayetinde T├╝rk men┼čeli Hurs boylar─▒n─▒n yerle┼čti─čini g├Âsterir.

Sonu├ž olarak, Azerbaycan’─▒n Hazar boyu arazilerinin, karma┼č─▒k etnik s├╝re├žlere sahne oldu─čunu g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak ├žok uluslu bir b├Âlge oldu─čunu ve burada T├╝rk unsurunun, ├Âzellikle Hun boylar─▒n─▒n (Onogurlar ve Sabirler) ├Ânemli rol ├╝stlenmi┼č olduklar─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

Do├ž. Dr. Tar─▒k DOST─░YEV
Baku Devlet ├ťniversitesi / Azerbaycan
Al─▒nt─▒ Kayna─č─▒: T├╝rkler, Cilt: 1 Sayfa: 921-927

Yaz─▒ kayna─č─▒: http://www.larendem.com/turk-tarihi/kafkasyada-hunlar.html

Kaynaklar:
ÔÖŽ Abd ar-Ra┼čid al-Bakuvi, Talhis Al-Asar Va Acaib Al-Malik Al-Kahhar, Moskova 1971.
ÔÖŽ Aliyev A., ─░brahimov K. F., ÔÇťNov─▒e Dann─▒e o Gilgil├žayskoy Oboronitelnoy SoorujeniiÔÇŁ, Tezisi Dokladov Konferensii Velikiy Oktyabr i Razvitie Arkeologi├žeskoy Nauki v Azerbaydjane, Bak├╝ 1988, s. 44-45.
ÔÖŽ Aliyev ─░., Aslanov G., Plemena Sarmato-Massageta-Alanskogo Krugo v Azerbaydjane, Drevniy Vostok, ├žast , Yerevan 1976.
ÔÖŽ Artamanov M. ─░., O├žerk Drevney ─░storii Hazar, Leningrad 1936.
ÔÖŽ A┼čurbeyli B., Gosudarstvo ┼×irvan┼čahov, Bak├╝ 1983.
ÔÖŽ Azerbaycan Tarihi, Bak├╝ 1996.
ÔÖŽ Baladzori, Kniga Zavoevaniya Stran, Material─▒ po ─░storii Bak├╝ 1927, kniga 3, s. 3┬ş32.
ÔÖŽ Caferov Y. R., Gunn─▒ i Azerbaydjan, Bak├╝ 1985.
ÔÖŽ Dionisiy, ÔÇťOpisanie Naselennoy ZemliÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 1948, 1.
ÔÖŽ Dostiyev T. , ÔÇťOrta Esr ┼×abran ┼×ehrinin Arkeoloji Tetkikinin Baz─▒ NeticeleriÔÇŁ, Azerbaycan Arkeologiyas─▒, 1999, no. 3-4.
ÔÖŽ Dostiyev T. M., ┼×imal-┼×ergi Azerbaycan IX-XV. Y├╝zy─▒llarda, Bak├╝ 2001.
ÔÖŽ Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad 1969.
ÔÖŽ Drevnie i Srednevekov─▒e Arkeologi├žeskie Pamyatniki Dagestana, Maha├žkala 1980.
ÔÖŽ Gadlo V., Etni├žeskaya ─░storiya Severnogo Kavkaza IV-X vv., Leningrad 1979.
ÔÖŽ Geybullayev A., Azerbaycan T├╝rklerinin Te┼čekk├╝l├╝ Tarihinden, Bak├╝ 1994.
ÔÖŽ Geybullayev A., K Etnogenezu Azerbaydjantsev, Bak├╝ 1991.
ÔÖŽ Geyu┼čev B., Srednevekov─▒y Gorod ┼×abran, Bak├╝ 1985.
ÔÖŽ Gm─▒rya B., Prikaspiyaskiy Dagestan v Epohi Velikogo Pereseleniya Narodov. Mogilniki, Maha├žkala 1993.
ÔÖŽ Gm─▒rya B., Strana Gunnov u Kaspiyskih Vorot, Maha├žkala 1995.
ÔÖŽ Gumilyov N., Drevnie Tyurki, Moskva 1967.
ÔÖŽ Hac─▒yev S., Magomedov A. R., ÔÇť─░ssledovaniya Forta Gornoy Steni (Da─č-Bar─▒) v 1998 g.ÔÇŁ, ÔÇťKavkaz i Stepnoy Mir v Drevnosti i Srednie VekaÔÇŁ, Maha├žkala 1999.
ÔÖŽ Halilov C. A., Ko┼čkarl─▒ O., Arazova R. B., Arkeologi├žeskie Pamyatniki Severo-Vosto├žnogo Azerbaydjana. Bak├╝ 1991.
ÔÖŽ Favstos Burand, ─░storiya Armenii, ÔÇťPamyatniki Drevnearmyanskoy literaturuÔÇŁ, Yerevan
ÔÖŽ ─░bn al-Fakih, ÔÇťKniga o Stranax, Sbornik Materialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen KavkazaÔÇŁ, v─▒p. 32, Tiflis 1902.
ÔÖŽ Kalankatuklu Moisey, Albanya Tarihi, Bak├╝ 1993.
ÔÖŽ Klavdi Ptolemey, ÔÇťGeografi├žeskoe RukovodstvoÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 2, 1948.
ÔÖŽ Kudryavtsev A., ÔÇťÔÇŁDlinn─▒e Sten─▒ÔÇŁ na Vosto├žnom KavkazeÔÇŁ, Vopros─▒ istorii, 1977, no. 11.
ÔÖŽ Kudryavtsev A., Drevniy Derbent, Moskova 1982.
ÔÖŽ Kudryavtsev A. ÔÇťObsledovanie Drevnogo Porta DerbentÔÇŁ, Arkeologi├žeskie Otkr─▒tiya, 1985 g., Moskova 1987.
ÔÖŽ Mamedova C., Politi├žeskaya ─░storiya i ─░stori├žeskaya Geografiya Kavkazkoy Albanii, Bak├╝ 1986.
ÔÖŽ Mirzazade ├ç. H. Toponim─▒ Azerbaydjana v srednevekov─▒x Arabskix Geografi├žeskix ─░sto├žnikah, Bak├╝ 1988.
ÔÖŽ Mroveli Leonti, Jizn Kavkazskih Tsarey, ─░zvle├ženie ob Abhazak, Narodov Severnonogo Kavkaza, Moskova 1979.
ÔÖŽ Orucov A. ┼×., ÔÇť┼×imal-┼×ergi Azerbaycan ─░lk Orta Y├╝zy─▒llardaÔÇŁ (Arkeoloji Tetkikat), Tarih bilimleri dok. Avtoreferat─▒, Bak├╝ 1995.
ÔÖŽ Patkanov , ÔÇťOp─▒t ─░storii Dinastii Sasanidov po Svedeniyam, Soob┼čaem─▒m Armyanskim PisatelyamiÔÇŁ, Trudi Vosto├žnogo Otdeleniya ─░mperatorskogo Russkogo Arkeologi├žeskogo Ob┼čestva, ├žast 14, Sankt-Petersburg 1869.
ÔÖŽ Petrukin V. N., Raevskiy D. , ÔÇťO├žerki ─░storii Narodov Rossii v Drevnosti i Rannem SrednevekovyeÔÇŁ, Moskva 1998.
ÔÖŽ Pigulevskaya N., Mesopotamiya na Rubeje V-VI vv., Sriyskaya Kronika ─░ye┼či Stilita, Kak ─░stori├žeskiy ─░sto├žnik, Moskva-Leningrad 1940.
ÔÖŽ Prisk Paniyskiy, ÔÇťGotskaya ─░storiyaÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 1948.
ÔÖŽ Prokopiy iz Kayserii, Voyna s Gotami, Moskva
ÔÖŽ Prokopiya Kesariyskogo, ─░storiya Voyn Rimlyan s Persami, kniga 1. Sankt-Peterburg 1876. Velixanl─▒ N. , IX-XII Esr Ereb Co─črafya┼č├╝nas-Seyyahlar─▒ Azerbaycan Hakk─▒nda, Bak├╝ 1974. Yakut al-Hamavi, MuÔÇÖcam al-Buldan (Svedeniya ob Azerbaydjane), Bak├╝ 1983.
ÔÖŽ Yegi┼če, O Vardane i Voyne Armyanskoy, Yerevan
ÔÖŽ Yeremyan S. , ÔÇťRannefeodaln─▒e Gosudarstvo Zakavkazya III-VII vv.ÔÇŁ, O├žerki ─░storii SSSR (III- IX vv.), Moskva 1958.
ÔÖŽ Yeremyan S. , ÔÇťStrana ÔÇťMaheloniyaÔÇŁ Nadpisi Kaaba-i-Zardu┼čtÔÇŁ, Vestnik Drevney istorii, 1967, no. 4.
ÔÖŽ Zakariya Ben Muhammad Ben Mahmud, al-CazwiniÔÇÖs Kosmographic, Wiesbaden

Dipnotlar :
[1] Drevnie Srednevekov─▒e Arkeologi├žeskie Pamyatniki Dagestana, Maha├žkala 1980; Halilov ├ç. A., Ko┼čkarl─▒ K. O., Arazova R. B., Arkeologi├žeskie Pamyatniki Severo-Vosto├žnogo Azerbaydjana, Bak├╝ 1991; Gm─▒rya L. B., Prikaspiyskiy Dagestan v Epohi Velikogo Pereseleniya Narodov. Mogilniki, Maha├žkala 1993; Gm─▒rya L. B., Strana Gunnov u Kaspiyskix Vorot, Maha├žkala 1995; Oru├žov A. ┼×., ÔÇť┼×imal-Do─ču Azerbay├žan ─░lk Orta EsirlerdeÔÇŁ (arkeoloji tedgigat), Tarih Bilimleri Doktoru Dissertasyas─▒n─▒n Avtoreferat─▒, Bak├╝ 1995.
[2] Azerbaycan Tarihi, Bak├╝ 1996, s. 165.
[3] Dionisiy, ÔÇťOpisanie Naselennoy ZemliÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, no. 1, s. 367, 1948.
[4] Klavdi Ptolemey, ÔÇťGeografi├žeskoe RukovodstvoÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 1948, no. 2, s. 465.
[5] Patkanov K., ÔÇťOp─▒t ─░storii Dinastii Sasanidov po Svedeniyam, Soob┼čaem─▒m Armyanskim PisatelyamiÔÇŁ, Trud─▒ Vosto├žnogo Otdeleniya ─░mperatorskogo Russkogo Arkeologi├žeskogo Ob┼čestva, Sankt-Peterburg 1969, ├žast 14, s. 20-21.
[6] Geybullayev G. A., K Etnogenezu Azerbaydjantsev. Bak├╝ 1991, s. 111-114.
[7] Caferov Y. R. Gunn─▒ i Azerbaydjan. Bak├╝ 1985, s. 15.
[8] Leonti Mroveli, Jizn Kartliyskih Tsarey. ─░zvle├ženie Svedeniy ob Abhazak, Narodov Severnogo Kavkaza, Moskva 1979, s. 25.
[9] Ayn─▒ kaynak, s. 37-39.
[10] Gm─▒rya L. B., Strana Gunnov u Kaspiyskih Vorot, s. 49; Gadlo A. V., Etni├žeskaya ─░storiya Severnogo Kavkaza IV-X vv., Leningrad 1979.
[11] Franstos Buzand, ─░storiya Armenii, Pamyatniki Drevnearmyanskoy Literatur─▒, Yerevan 1953, s. 16.
[12] Moisey Kalankatuklu, Albaniya Tarihi, Bak├╝ 1993, 1. kitap, 12. fesil.
[13] Aliyev ─░., Aslanov G., Plemena Sarmato-Massageta-Alanskogo Kruga v Azerbaydjane. Drevniy Vostok, Yerevan 1976, ├žast 2, s. 218-237; A┼čurbeyli S. B., Gosudarstvo ┼×irvan┼čahov, Bak├╝ 1983.
[14] A┼čurbeyli S. B., Gosudarstvo ┼×irvan┼čahov, Bak├╝ 1983, s. 19; Geybullayev G. A., K Etnogenezu Azerbaydjantsev, s. 173-174; Yeremyan, ÔÇťRannefeodaenie Gosudarstv Zakavkazya III- VII vv. ÔÇŁ, O├žerki ─░storii SSSR (III-IX vv.), Moskva 1958, s. 304; yine onun. ÔÇťStrana ÔÇťMaheloniyaÔÇŁ Nadpisi Kaaba-i-Zardu┼čtÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 1967, no. 4, s. 47-58.
[15] Moisey Kalankatuklu, Albaniya Tarihi, 1. kitap, 6. fesil.
[16] Patkanov K., Op─▒t ─░storii Dinastii Sasanidov; Gm─▒rya L. B., Strana Gunnov, s. 93-94; Yeremyan S. T., ÔÇťStrana ÔÇťMaheloniyaÔÇŁ Nadpisi Kaaba-i Zardu┼čtÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 1967, no. 4, s. 54; Mamedova F. ├ç., Politi├žeskaya ─░storiya i ─░stori├žeskaya Geografiya Kavkazskoy Albanii, Bak├╝ 1986, s. 176-183.
[17] Caferov Y., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 36-37.
[18] Caferov Y., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 38.
[19] Yegi┼če, O Vardane i Voyne Armyanskoy, Yerevan 1971, s. 79-80, 11, 127, 170.
[20] Ayn─▒ kaynak, s. 31, 53, 79, 92, 127.
[21] Prisk Paniyskiy, ÔÇťGotskaya ─░storiyaÔÇŁ, Vestnik Drevney ─░storii, 1948, no. 4.
[22] Moisey Kalankatuklu, Albaniya Tarihi, 1. kitap, XX fesil.
[23] Yegi┼če, O Vardane i Voyne Armyanskoy, s. 31.
[24] Moisey Kalankatuklu. Albaniya Tarihi, 1. kitap, XXI fesil.
[25] Prisk Paniskiy, Gotskaya istoriya.
[26] Petrukin V. N., Raeiskiy D. S., ÔÇťO├žerki ─░storii Narodov Rossii v Drevnosti i Rannem Srednevekov─▒yeÔÇŁ, Moskva 1998, s. 194.
[27] Caferov Y., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 164-166.
[28] Prokopiya Keaariyskogo, ─░storiya Voyn Rimlyan s Persami, Sankt-Peterburg 1876, kniga s. 112-113.
[29] Hronika ─░ye┼ču Spilita, Letopisnaya Novest o Nes├žastyah, B─▒v┼čih v Edesse, Amide i Po Vsey Mesopotomii, Pigulevskaya N., Mesopatomiya na Rubeje V-VI vv. Siriyskaya Hronika ─░ye┼ču Stilita, Kak ─░stori├žeskiy ─░sto├žnik, Moskva-Leningrad 1940, s. 148, 153, 155.
[30] Caferov Y., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 71.
[31] Caferov Y. R., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 67.
[32] Baladzori, Kniga Zavoevaniya Stran, Material─▒ po ─░storii Azerbaydjana. Bak├╝ 1927, k. 3, s. 7.
[33] Velihanl─▒ N. M., IX-XII Esr Arap Co─črafya┼č├╝nas─▒ ÔÇô Seyyahlar─▒ Azerbaycan Hakk─▒nda, Bak├╝ 1974, s. 4132.
[34] Kudryavtsev A. A., ÔÇťÔÇśDlinn─▒e SteniÔÇÖna Vosto├žnom KavkazeÔÇŁ, Vopros─▒ ─░storii, 1977, no. 11; Kudryavtsev A. A., Drevniy Derbent, Moskva, 1982, s. 92-109.
[35] Kudryavtsev A. A. ÔÇťObsledovanie Drevnego Porta DerbentÔÇŁ, Arkeologi├žeskie Otkr─▒tiya 1985 g. Moskva 1987, s. 628-629.
[36] Velihanl─▒ N. M. IX-XII Esr Arap Co─črafya┼č├╝nas─▒ ÔÇô Seyyahlar─▒ Azerbaycan Hakk─▒nda, Bak├╝ 1974, s. 51.
[37] A.e., s. 51; Abd ar-Ra┼čid al Bakuvi, Kitap Talhis al-Asar va A├žaib al-Malik al Kahhar, Moskova 1971, s. 88. ─░bn-al-Fakih, Kniga o Stranah, Sbornik Materialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza, Tiflis 1902. k. 32, s. 23.
[38] Kudryavtsev A. A., Drevniy Derbent, s. 97; Hac─▒yev M. S., Magomedov A. R., ÔÇť─░ssledovaniya Forta Gornoy Sten─▒ (Da─č-Bar─▒) v 1998 g.ÔÇŁ, ÔÇťKavkaz i Stepnoy Mir v Drevnosti i Srednie 1477 VekaÔÇŁ, Maha├žkala 1999, s 48.
[39] Aliyev A. A., ─░brahimov K. F., ÔÇťNov─▒e Dann─▒e o Gilgil├žayskoy Oboronitelnoy SoorujeniiÔÇŁ, Tezisi Dokladov Konferensii ÔÇťVelikiy Oktyabr i Razvitie Arkeologi├žeskoy Nauki v AzerbaydjaneÔÇŁ, Bak├╝ 1988, s. 44-45.
[40] Yakut al-Hamavi, MuÔÇÖ├žam al-Buldan (Svedeniya o Azerbaydjane), Bak├╝ 1983, s. 15.
[41] Caferov Y. R., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 67.
[42] Caferov Y. R., Gunn─▒ i Azerbaydjan, s. 88-89.
[43] A.e., s. 96.
[44] Gumilyov L. N., Drevniye Tyurki, Moskova 1967, s. 35-37.
[45] Prokopiy iz Kayserii, Voyna s Gotami, Moskva 1950, s. 407.
[46] Geybullayev G. A., K Etnogenezu Azerbaydjantsev, s. 128-129.
[47] Artamanov M. ─░., O├žerk Drevney ─░storii Hazar, Leningrad 1936, s. 188; Geybullayev G. A., Azerbaycan T├╝rklerinin Te┼čekk├╝l├╝ Tarihinden, Bak├╝ 1994, s. 204; Mirzazade ├ç. H., Toponim─▒ Azerbaydjana v Srednevekov─▒k Arabskik Geografi├žeskih ─░sto├žnikah, Bak├╝ 1988, s. 69.
[48] Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad 1969.
[49] al-KazwinÔÇÖs S. M. Kosmographi├ž, Wisbeden 1967, s. 403.
[50] Bakuvi A., g├Âsterilen eseri, s. 95.
[51] Dostiyev T. M., ÔÇťOrta Esr ┼×abran ┼×ehrinin Arkeoloji Tadgiginin Baz─▒ Neti├želeriÔÇŁ, Azerbaycan Arkeologiyas─▒, 1999, no. 3-4, s. 60-68; Dostiyev T. M., ┼×imal-┼×ergi Azerbaycan IX-XV. y├╝zy─▒llarda, Bak├╝ 2001.
[52] Dostiyev T. M., ┼×imal-┼×ergi Azerbaycan IX-XV. y├╝zy─▒llarda, s. 175; Geyu┼čev R. B., Srednevekov─▒y Gorod ┼×abran, Bak├╝ 1985, s. 12.
[53] Dostiyev T. M., ┼×imal-┼×ergi Azerbaycan IX-XV. y├╝zy─▒llarda, s. 197-198.
[54] Kalankatuklu Moisey, Albanya Tarihi, 2. kitap.
[55] Baladzori, Kniga Zavoevaniya, s. 17.
[56] Geybullayev G. A., K Etnogenezu Azerbaydjantsev, s. 130-131.

 

1,668 Toplam, 3 okuma bug├╝n

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒