Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

UNESCOÔÇÖnun Tehlike Alt─▒ndaki Diller Atlas─▒ g├╝ncellendi. KafkasyaÔÇÖn─▒n b├╝t├╝n dilleri yok olma tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya.

Birle┼čmi┼č Milletler E─čitim, Bilim ve K├╝lt├╝r ├ľrg├╝t├╝ÔÇÖn├╝n (UNESCO) Tehlike Alt─▒ndaki Diller Atlas─▒ ─░lk kez 1996 y─▒l─▒nda yay─▒nland─▒. 2001ÔÇÖde ikinci edisyonu, 2010ÔÇÖda da son edisyonu bas─▒ld─▒. AtlasÔÇÖ─▒n online versiyonu ise 21 MartÔÇÖta g├╝ncellendi. Son verilere g├Âre, d├╝nyadaki yakla┼č─▒k 6.000 dilden 2.242ÔÇÖsi yok olma tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya. Yok, olmu┼č olarak kay─▒tlara ge├žen 231 dil de atlasta yer al─▒yor. Bunlardan biri, son konu┼čan─▒ (Tevfik Esen├ž)1992ÔÇÖde ManyasÔÇÖta vefat eden Ub─▒h├ža.

Tehlike Alt─▒ndaki Diller Atlas─▒nda yok olan diller d─▒┼č─▒ndaki diller d├Ârt s─▒n─▒fa ayr─▒l─▒yor. Bunlar:

Savunmas─▒z: Yeni ku┼čaklar dili ├Â─črenmeye devam ediyor. Ancak dilin kullan─▒m─▒ belirli ├ževrelerle k─▒s─▒tl─▒. ├ľrne─čin sadece evde konu┼čuyor.

Bariz tehlike alt─▒nda: ├çocuklar─▒n ├žo─ču dili, anadil olarak ├Â─črenemiyor

Ciddi tehlike alt─▒nda: Sadece ya┼čl─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒l─▒yor, bir ├Ânceki ku┼čaktan dili anlayanlar var.

Kritik durumda: Sadece dile tam hakim olmayan baz─▒ ya┼čl─▒lar taraf─▒ndan nadiren kullan─▒l─▒yor. Bunlar─▒n say─▒lar─▒ birka├ž ki┼čiyle ya da onlarla ifade ediliyor.

Kuzey Kafkasya haklar─▒n─▒n konu┼čtu─ču dillerin tamam─▒ tehlike alt─▒nda. Kafkas Dil Ailesinin g├╝ney kolundan da yaln─▒zca G├╝rc├╝ce (Kartvel) g├╝venli durumda.

Da─č─▒stan d─▒┼č─▒nda Kuzey KafkasyaÔÇÖda bariz ya da ciddi tehlike alt─▒nda dil yok, di─čer b├Âlgelerdeki halklar─▒n konu┼čtu─ču b├╝t├╝n diller ÔÇťsavunmas─▒zÔÇŁ s─▒n─▒f─▒nda de─čerlendiriliyor. Bunun tek istisnas─▒ Kara├žay-├çerkesÔÇÖte ve diasporada ya┼čayan, Abazalar─▒n A┼čkaruwa (Rus├ža: Abazin) koluna mensup olanlar─▒n konu┼čtu─ču ve bariz tehlike alt─▒nda g├Âsterilen Abazaca.

KafkasyaÔÇÖdaki dillerin yakla┼č─▒k konu┼čan say─▒lar─▒ (Veriler b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Rusya Federasyonu 2002 n├╝fus say─▒m─▒na ve dilbilimcilerin ara┼čt─▒rmalar─▒na dayan─▒yor) ve en yayg─▒n kullan─▒ld─▒klar─▒ yerler:

Savunmas─▒z diller

Abazaca (Apsuwa/Abhaz dili): 125.000 Abhazya, T├╝rkiye

Ad─▒gece (Bat─▒ ├çerkes├že): 300.000 (2002 n├╝fus say─▒m─▒na g├Âre RFÔÇÖde konu┼čanlar─▒n say─▒s─▒ 129,419) Ad─▒gey, T├╝rkiye, Suriye, ├ťrd├╝n, ─░srail

Kabardeyce (Do─ču ├çerkes├že): 650.000 (2002 say─▒m─▒na g├Âre 587,547ÔÇÖsi RFÔÇÖde) Kabardey-Balkar, Kara├žay-├çerkes, T├╝rkiye, Suriye, ├ťrd├╝n

├çe├žence: 1.331.844 (2002 say─▒m─▒nda say─▒n─▒n ┼či┼čirilmi┼č olmas─▒ muhtemel) ├çe├ženya, T├╝rkiye, AvrupaÔÇÖda m├╝lteci topluluklar─▒.

Kara├žay-Malkarca: 302,748 Kara├žay-├çerkes, Kabardey-Balkar

─░ngu┼č├ža: 405.343 ─░ngu┼četya

Oset├že: 550.000 Kuzey-Osetya, G├╝ney Osetya

Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n edebiyat dili olarak kullan─▒lan ve en yayg─▒n konu┼čulan dilleri de savunmas─▒z:

Avarca: 784,840

Kumuk├ža: 458.121

Lezgice: 500.000 Da─č─▒stan, Azerbaycan

Dargince: 503.523

Lak├ža: 153.373

Tabasaran: 128,391

Bariz Tehlike Alt─▒ndaki Diller:

Abazaca: 31.000 Kara├žay-├çerkes, T├╝rkiye

Nogay: 90.020 Kara├žay-├çerkes, Da─č─▒stan, ├çe├ženya.

Juhur (Juedo tat): 3019 Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Derbent b├Âlgesi, Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n di─čer b├Âlgelerindeki k├╝├ž├╝k topluluklar, Nal├žik, Caharkale, Kuba (Azerbaycan.) Bu dili konu┼čanlar─▒n ├žo─ču ┼ču anda ─░srailÔÇÖde ya┼č─▒yor.

Da─č─▒stanÔÇÖda konu┼čulan dillerden Kumuk├ža, Nogayca ve Juhur d─▒┼č─▒ndakilerin tamam─▒ Kuzey Kafkas Dil Ailesinin Da─č─▒stan grubundan. Bunlardan bariz tehlike alt─▒nda olanlar:

Lezgi dilleri

Agul: 29,399 Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Agul ve Kurakh b├Âlgelerinde toplam 20 k├Ây

Archi: 1000 Sadece Archi k├Ây├╝

Rutul: 29,383 Da─č─▒stanÔÇÖda 17 k├Ây, Azerbaycan (az say─▒da)

Tsakur: 25.000 Da─č─▒stan, Azerbaycan (az say─▒da)

Tsez(Dido) dilleri

Tsez (Dido): 15.365 Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Tsunta b├Âlgesinde k├Âyler

Bezhta: 6.461 Da─č─▒stanÔÇÖda 3 k├Ây

Khavrshi: 500 Sadece Khavarshi k├Ây├╝

Hinukh: 548 Bir k├Ây ve Kizilyurt ┼čehrine yerle┼čenler

Hunizb: 800 3 k├Ây

─░nkhokvari: 1000 Tsumada b├Âlgesinde 4 k├Ây

Andi dilleri

Akhvakh: 5.793 Da─č─▒stan, Azerbaycan (Kuba)

Andi: 23,729 9 k├Ây

Tindi: 6000-7000

Karata: 6.574 3 k├Ây

Godoberi: 4.000 3 k├Ây

Chamalal: 12.000 8 k├Ây.

Botlikh: 4.000 Botlikh b├Âlgesindeki k├Âyler

Bagvalal: 5000-6000 6 k├Ây┬á

Ciddi tehlike alt─▒ndaki diller

Bats: 500 ├çe├žen-─░ngu┼č dillerinin yak─▒n akrabas─▒ olan Bats dili G├╝rcistanÔÇÖda tek bir k├Âyde konu┼čuluyor

Da─č─▒stan dillerinin Lezgi grubundaki d├Ârt dilin de ├žok k─▒sa bir s├╝re i├žinde yok olmas─▒ muhtemel.┬á Bu dilleri konu┼čan az say─▒l─▒ halklar─▒n yerle┼čim yerleri Azerbaycan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer al─▒yor:

Udi: Bu dili konu┼čabilenler AzerbaycanÔÇÖdaki yerle┼čimlerini terk ederek RusyaÔÇÖya g├Â├ž etti. Konu┼čabilen ki┼či say─▒s─▒ bilinmiyor.

Budukh: 3000 Azerbaycan

Kinalug: 2500 Azerbaycan

Kr─▒ts: 10.000 Azerbaycan

G├╝ney Kafkasya dilleri

Migrelce: 350.000 G├╝rcistan, Abhazya. Savunmas─▒z

Lazca: 130.000 T├╝rkiye, G├╝rcistan. Bariz tehlike alt─▒nda

Svanca: 80.000 G├╝rcistan. Bariz tehlike alt─▒nda

(AjansKafkas ─░stanbul -04.04.2013)

Toplam Okuma: 311 , Bug├╝n: 1 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • YEN─░
Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

30 Nisan 2021, Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi i├žin yorumlar kapal─▒
S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

30 Nisan 2021, S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

30 Nisan 2021, Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi? i├žin yorumlar kapal─▒
Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

27 Nisan 2021, Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD i├žin yorumlar kapal─▒
“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

25 Nisan 2021, “Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

25 Nisan 2021, Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat

Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar

Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒

Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (1)

Bizans Mutfa─č─▒ (1)

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (1) i├žin yorumlar kapal─▒
1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒

1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒

23 Nisan 2021, 1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya

Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya

23 Nisan 2021, Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya i├žin yorumlar kapal─▒
2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒

2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒

23 Nisan 2021, 2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

23 Nisan 2021, Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

23 Nisan 2021, Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller i├žin yorumlar kapal─▒
Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

17 Nisan 2021, Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či i├žin yorumlar kapal─▒
Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

17 Nisan 2021, Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus i├žin yorumlar kapal─▒
Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

17 Nisan 2021, Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

17 Nisan 2021, Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒