Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

Toplam: 1,852 , Bug├╝n: 2 Okuma

UNESCOÔÇÖnun Tehlike Alt─▒ndaki Diller Atlas─▒ g├╝ncellendi. KafkasyaÔÇÖn─▒n b├╝t├╝n dilleri yok olma tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya.

Birle┼čmi┼č Milletler E─čitim, Bilim ve K├╝lt├╝r ├ľrg├╝t├╝ÔÇÖn├╝n (UNESCO) Tehlike Alt─▒ndaki Diller Atlas─▒ ─░lk kez 1996 y─▒l─▒nda yay─▒nland─▒. 2001ÔÇÖde ikinci edisyonu, 2010ÔÇÖda da son edisyonu bas─▒ld─▒. AtlasÔÇÖ─▒n online versiyonu ise 21 MartÔÇÖta g├╝ncellendi. Son verilere g├Âre, d├╝nyadaki yakla┼č─▒k 6.000 dilden 2.242ÔÇÖsi yok olma tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya. Yok, olmu┼č olarak kay─▒tlara ge├žen 231 dil de atlasta yer al─▒yor. Bunlardan biri, son konu┼čan─▒ (Tevfik Esen├ž)1992ÔÇÖde ManyasÔÇÖta vefat eden Ub─▒h├ža.

Tehlike Alt─▒ndaki Diller Atlas─▒nda yok olan diller d─▒┼č─▒ndaki diller d├Ârt s─▒n─▒fa ayr─▒l─▒yor. Bunlar:

Savunmas─▒z: Yeni ku┼čaklar dili ├Â─črenmeye devam ediyor. Ancak dilin kullan─▒m─▒ belirli ├ževrelerle k─▒s─▒tl─▒. ├ľrne─čin sadece evde konu┼čuyor.

Bariz tehlike alt─▒nda: ├çocuklar─▒n ├žo─ču dili, anadil olarak ├Â─črenemiyor

Ciddi tehlike alt─▒nda: Sadece ya┼čl─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒l─▒yor, bir ├Ânceki ku┼čaktan dili anlayanlar var.

Kritik durumda: Sadece dile tam hakim olmayan baz─▒ ya┼čl─▒lar taraf─▒ndan nadiren kullan─▒l─▒yor. Bunlar─▒n say─▒lar─▒ birka├ž ki┼čiyle ya da onlarla ifade ediliyor.

Kuzey Kafkasya haklar─▒n─▒n konu┼čtu─ču dillerin tamam─▒ tehlike alt─▒nda. Kafkas Dil Ailesinin g├╝ney kolundan da yaln─▒zca G├╝rc├╝ce (Kartvel) g├╝venli durumda.

Da─č─▒stan d─▒┼č─▒nda Kuzey KafkasyaÔÇÖda bariz ya da ciddi tehlike alt─▒nda dil yok, di─čer b├Âlgelerdeki halklar─▒n konu┼čtu─ču b├╝t├╝n diller ÔÇťsavunmas─▒zÔÇŁ s─▒n─▒f─▒nda de─čerlendiriliyor. Bunun tek istisnas─▒ Kara├žay-├çerkesÔÇÖte ve diasporada ya┼čayan, Abazalar─▒n A┼čkaruwa (Rus├ža: Abazin) koluna mensup olanlar─▒n konu┼čtu─ču ve bariz tehlike alt─▒nda g├Âsterilen Abazaca.

KafkasyaÔÇÖdaki dillerin yakla┼č─▒k konu┼čan say─▒lar─▒ (Veriler b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Rusya Federasyonu 2002 n├╝fus say─▒m─▒na ve dilbilimcilerin ara┼čt─▒rmalar─▒na dayan─▒yor) ve en yayg─▒n kullan─▒ld─▒klar─▒ yerler:

Savunmas─▒z diller

Abazaca (Apsuwa/Abhaz dili): 125.000 Abhazya, T├╝rkiye

Ad─▒gece (Bat─▒ ├çerkes├že): 300.000 (2002 n├╝fus say─▒m─▒na g├Âre RFÔÇÖde konu┼čanlar─▒n say─▒s─▒ 129,419) Ad─▒gey, T├╝rkiye, Suriye, ├ťrd├╝n, ─░srail

Kabardeyce (Do─ču ├çerkes├že): 650.000 (2002 say─▒m─▒na g├Âre 587,547ÔÇÖsi RFÔÇÖde) Kabardey-Balkar, Kara├žay-├çerkes, T├╝rkiye, Suriye, ├ťrd├╝n

├çe├žence: 1.331.844 (2002 say─▒m─▒nda say─▒n─▒n ┼či┼čirilmi┼č olmas─▒ muhtemel) ├çe├ženya, T├╝rkiye, AvrupaÔÇÖda m├╝lteci topluluklar─▒.

Kara├žay-Malkarca: 302,748 Kara├žay-├çerkes, Kabardey-Balkar

─░ngu┼č├ža: 405.343 ─░ngu┼četya

Oset├že: 550.000 Kuzey-Osetya, G├╝ney Osetya

Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n edebiyat dili olarak kullan─▒lan ve en yayg─▒n konu┼čulan dilleri de savunmas─▒z:

Avarca: 784,840

Kumuk├ža: 458.121

Lezgice: 500.000 Da─č─▒stan, Azerbaycan

Dargince: 503.523

Lak├ža: 153.373

Tabasaran: 128,391

Bariz Tehlike Alt─▒ndaki Diller:

Abazaca: 31.000 Kara├žay-├çerkes, T├╝rkiye

Nogay: 90.020 Kara├žay-├çerkes, Da─č─▒stan, ├çe├ženya.

Juhur (Juedo tat): 3019 Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Derbent b├Âlgesi, Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n di─čer b├Âlgelerindeki k├╝├ž├╝k topluluklar, Nal├žik, Caharkale, Kuba (Azerbaycan.) Bu dili konu┼čanlar─▒n ├žo─ču ┼ču anda ─░srailÔÇÖde ya┼č─▒yor.

Da─č─▒stanÔÇÖda konu┼čulan dillerden Kumuk├ža, Nogayca ve Juhur d─▒┼č─▒ndakilerin tamam─▒ Kuzey Kafkas Dil Ailesinin Da─č─▒stan grubundan. Bunlardan bariz tehlike alt─▒nda olanlar:

Lezgi dilleri

Agul: 29,399 Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Agul ve Kurakh b├Âlgelerinde toplam 20 k├Ây

Archi: 1000 Sadece Archi k├Ây├╝

Rutul: 29,383 Da─č─▒stanÔÇÖda 17 k├Ây, Azerbaycan (az say─▒da)

Tsakur: 25.000 Da─č─▒stan, Azerbaycan (az say─▒da)

Tsez(Dido) dilleri

Tsez (Dido): 15.365 Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Tsunta b├Âlgesinde k├Âyler

Bezhta: 6.461 Da─č─▒stanÔÇÖda 3 k├Ây

Khavrshi: 500 Sadece Khavarshi k├Ây├╝

Hinukh: 548 Bir k├Ây ve Kizilyurt ┼čehrine yerle┼čenler

Hunizb: 800 3 k├Ây

─░nkhokvari: 1000 Tsumada b├Âlgesinde 4 k├Ây

Andi dilleri

Akhvakh: 5.793 Da─č─▒stan, Azerbaycan (Kuba)

Andi: 23,729 9 k├Ây

Tindi: 6000-7000

Karata: 6.574 3 k├Ây

Godoberi: 4.000 3 k├Ây

Chamalal: 12.000 8 k├Ây.

Botlikh: 4.000 Botlikh b├Âlgesindeki k├Âyler

Bagvalal: 5000-6000 6 k├Ây┬á

Ciddi tehlike alt─▒ndaki diller

Bats: 500 ├çe├žen-─░ngu┼č dillerinin yak─▒n akrabas─▒ olan Bats dili G├╝rcistanÔÇÖda tek bir k├Âyde konu┼čuluyor

Da─č─▒stan dillerinin Lezgi grubundaki d├Ârt dilin de ├žok k─▒sa bir s├╝re i├žinde yok olmas─▒ muhtemel.┬á Bu dilleri konu┼čan az say─▒l─▒ halklar─▒n yerle┼čim yerleri Azerbaycan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer al─▒yor:

Udi: Bu dili konu┼čabilenler AzerbaycanÔÇÖdaki yerle┼čimlerini terk ederek RusyaÔÇÖya g├Â├ž etti. Konu┼čabilen ki┼či say─▒s─▒ bilinmiyor.

Budukh: 3000 Azerbaycan

Kinalug: 2500 Azerbaycan

Kr─▒ts: 10.000 Azerbaycan

G├╝ney Kafkasya dilleri

Migrelce: 350.000 G├╝rcistan, Abhazya. Savunmas─▒z

Lazca: 130.000 T├╝rkiye, G├╝rcistan. Bariz tehlike alt─▒nda

Svanca: 80.000 G├╝rcistan. Bariz tehlike alt─▒nda

(AjansKafkas ─░stanbul -04.04.2013)

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • YEN─░
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022
Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Ekrem Hayri PEKER, 23 Mart 2022
Ye┼čil Diyar Kosova

Ye┼čil Diyar Kosova

Haber Merkezi, 22 Mart 2022
Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ali E┼čref UZUNDERE, 22 Mart 2022
T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

U─čur Bora YUMAK, 12 Mart 2022
T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

Haber Merkezi, 12 Mart 2022