Kay─▒ Boyunun S├╝rmeli ├çukuruna yerle┼čmesi

Kay─▒ Boyunun S├╝rmeli ├çukuruna yerle┼čmesi

  • Ali E┼čref UZUNDERE[1]

D├╝nyan─▒n en muhte┼čem devleti olan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunu kuracak olan Ertu─črul GaziÔÇÖnin ba┼č─▒nda bulundu─ču Kay─▒ÔÇÖlar─▒n I─čd─▒r Ovas─▒nda mesk├╗n olduklar─▒n─▒ bilmekteyiz. ├él-i Osman ecdad─▒ndan Sultan Cel├óleddin maiyetindeki ├╝meradan biri oldu─ču ve AnadoluÔÇÖya, di─čer Harzem ├╝meras─▒yla birlikte, gedi─či bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒lar taraf─▒ndan iddia edilmektedir.

Bu g├╝n AnadoluÔÇÖda ya┼čayan Muhtelif Y├Âr├╝k, boy ve oymaklar, kendilerinin Cel├óleddin Harzem┼čahÔÇÖ─▒n maiyeti olduklar─▒n─▒ iddia ettikleri gibi, do─ču vilayetlerinde ve bilhassa DersimÔÇÖdeki (Tunceli) a┼čiretler de ayn─▒ iddiada bulunmaktad─▒rlar.[2]

├çok cesur ve m├╝cadeleci bir ruha sahip olan Cel├óleddin Harzem┼čah, Cengiziler (Mo─čol) kar┼č─▒s─▒nda u─črad─▒─č─▒ yenilgiyi bir t├╝rl├╝ hazmetmemi┼čti. AnadoluÔÇÖda g├╝├žl├╝ bir devlet kurmak pe┼čindeydi. S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖnda haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlad─▒ktan sonra S├╝rmeli Emirleri ┼×erafeddin ve H├╝sameddin H─▒z─▒rÔÇÖ─▒ da yan─▒na alarak, Ka─č─▒zman deresinden ge├žip, bu s─▒ralarda T├╝rklerin g├╝├ž merkezlerinden olan Ahl├ótÔÇÖ─▒ ku┼čatm─▒┼čt─▒. Bu s─▒rada buradaki Emirlikler, birlik i├žinde hareket ediyorlard─▒. T├╝rkler aras─▒nda meydana gelebilecek sava┼č─▒n, T├╝rk g├╝c├╝n├╝ zay─▒flataca─č─▒n─▒ ├žok iyi bilen Sel├žuklu Sultan─▒ Al├óeddin Keykub├ód, Harzem┼čah topraklar─▒n ku┼čatmaktan vazge├žmi┼č, onlar─▒ dostluk ve ittifaka davet etmi┼čti. Bu konuda Prof. Dr. Osman Turan ┼ču bilgileri vermektedir:

ÔÇťKendisine b├╝y├╝k emirlerini el├ži olarak g├Ânderirken 30 y├╝k a─č─▒r kuma┼člar, ├že┼čitli y├╝ksek de─čerde e┼čya, 20-30 atl─▒ k├Âleyi de hediye ediyordu. Bu m├╝nasebetle Al├óeddin ayn─▒ din ve millet birli─či ile birbirlerine ba─čl─▒ bulunduklar─▒n─▒, Sultan Melik ┼×ah ve Sultan Sancar gibi B├╝y├╝k Sel├žuklu padi┼čahlar─▒ yolunda ─░slam d├╝nyas─▒na b├╝y├╝k hizmet yapabileceklerini s├Âyl├╝yordu. Bu dunumda ├ólim, zahid ve din adamlar─▒n─▒n yurdu olan ve bu sebeple de ÔÇťKubbe t├╝l ─░slam s─▒fat─▒n─▒ ta┼č─▒yan Ahlat Muhasaras─▒n─▒ terk etmesini istiyor, halife de ayn─▒ teklifi yap─▒yordu.ÔÇŁ[3]

Ancak, Harzem┼čahlar ku┼čatmay─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼č, bu ku┼čatma s─▒ras─▒nda her iki taraftan bir├žok T├╝rkÔÇÖ├╝n ├Âld├╝─č├╝ gibi, daha ├žok insan da, a├žl─▒ktan ├Âlm├╝┼čt├╝r. Ahlat’─▒n d├╝┼čmesi, b├Âlgedeki T├╝rk varl─▒─č─▒na zararl─▒ oldu─ču gibi S├╝rmeli Emirli─čiÔÇÖnin g├╝venli─čini sarsm─▒┼čt─▒r. ┬áSultan Al├óeddin, bu faciadan sonra, Harzem┼čahlar ├╝zerine y├╝r├╝yerek 10 A─čustos 1230 g├╝n├╝ Yasl─▒ ├çimenÔÇÖde Harzem┼čahlar ordusunu yenerek tamamen da─č─▒tm─▒┼čt─▒r.

S├╝rmeli Emiri H├╝sameddin H─▒z─▒r, AhlatÔÇÖ─▒n muhasaras─▒nda yararl─▒klar g├Âstermi┼čtir.┬á Emir, Ahlat muhasaras─▒ devam ederken, Erci┼č ├╝zerine y├╝r├╝yerek ku┼čatm─▒┼č ve Erci┼čÔÇÖi alarak ordunun erzak ihtiyac─▒n─▒ buradan temin etmi┼čtir.

AhlatÔÇÖ─▒n al─▒n─▒┼č─▒ndan sonra Cel├óleddin Harzem┼čah, beraberindeki hanlara ve beylere AhlatÔÇÖa ba─čl─▒ kazalar─▒ ikta[4] olarak teslim etmi┼čtir. Harzem┼čah, ┬áS├╝rmeliÔÇÖyi isteyen emirlerinden OrhanÔÇÖa vermi┼čtir. [5] Bunu duyan S├╝rmeli Emiri H├╝sameddin de: ÔÇťS├╝rmeli, atalar─▒m─▒n mezarlar─▒ ile doludur. Buran─▒n topraklar─▒ atalar─▒m taraf─▒ndan ihya olunmu┼čtu. Ne ├žare?ÔÇŁ diye ├╝z├╝nt├╝s├╝n├╝ ifade etmi┼čtir.

Bu s─▒rada Amcao─člu ┼×eref├╝ddin Ezdere (Ejder) ile o─člu H├╝sameddin ─░sa da Ahl├ótÔÇÖ─▒n al─▒n─▒┼č─▒nda g├Âsterdikleri ihmal y├╝z├╝nden, ┼×ahÔÇÖ─▒n g├Âz├╝nden d├╝┼čm├╝┼č ve ka├žm─▒┼člard─▒. H├╝sameddin H─▒z─▒r, dost oldu─ču Nesevi vas─▒tas─▒yla Vezir ┼×eref ├╝l-M├╝lkÔÇÖe S├╝rmeliÔÇÖye sahip olduktan sonra verilmek ├╝zerde, 10 bin dinar teklif etmi┼č, O da amcao─člu ┼×eref├╝ddin Ezdere ve o─člunun yakalanmas─▒ ┼čart─▒yla bu ┼čart─▒ kabul etmi┼čtir. ┬áH├╝sameddin H─▒z─▒r’ da ┼×eref├╝ddin Ezdere (Ejder) ┬áile o─člunu tevkif ettirerek,┬á S├╝rmeli ve b├╝t├╝n kalelerine tekrar sahip olmu┼čtur.[6]

Dede Korkut Hik├óyelerinde ÔÇťS├ťRMELUÔÇŁ [7] ad─▒yla O─čuzlar─▒n payitaht─▒ (K─▒┼člak merkezi g├Âsterilen) ┼čehirler; ÔÇťArmavir/ S├╝rmeli, Artaksata,┬á Valarsabad ve DivinÔÇŁdir. Bu ┼čehirler pamuk yeti┼čtirilen iklime sahip olup, A─čr─▒ Da─č─▒ ile Elegez Da─člar─▒ aras─▒nda ve Aras boyunda bir g├╝nde dola┼č─▒labilecek yak─▒nl─▒ktad─▒r. Bu ┼čehirler, Arsakl─▒ payitahtlar─▒n─▒ temsil edip, Aras nehri sa─č─▒nda I─čd─▒r ovas─▒na ÔÇťS├╝rmeli ├çukuruÔÇŁ ad─▒ verilen I─čd─▒r Karakalas─▒ÔÇÖ─▒ndan ibarettir.

O─čuz Hanlar─▒n─▒n k─▒┼člak merkezinden olan Armavir (S├╝rmeli), Meryem Ana ad─▒na yap─▒lan ├žok me┼čhur kutlu kilise ÔÇťSUB-MARYAMÔÇŁ (Bizansl─▒larca: Hagia-MariaÔÇÖdan dolay─▒ SUR-Mari (S├╝rmeli/S├╝rmel├╝) diye an─▒lan m├╝stahkem ┼čehirdir. Ayr─▒ca Kazan-Han, s├╝lalesinin, d├╝┼čmandan evini ve hazinesiyle mallar─▒n─▒ kurtar─▒p d├Ând├╝kten sonra, evini dikti─či ÔÇťAltun TakhtÔÇŁ yerÔÇŁ oldu─ču, kaynaklarda yer almaktad─▒r. [8]

Kitab-─▒ Dede Korkud’da;┬á ÔÇťARKUR─░-Yatan Ala-ta─čÔÇŁ ad─▒n─▒n ba┼č─▒nda g├Âr├╝len ismi ta┼č─▒yan bu kasaba, 1840 y─▒l─▒nda A─čr─▒ Da─č─▒ÔÇÖn─▒n ba─čr─▒ndan p├╝sk├╝rmesiyle lavlar alt─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Buras─▒ Osmanl─▒ Tahrir defterlerinde, S├╝rmeli ahalisinin yaz─▒n yaylad─▒─č─▒ yer olarak ÔÇťYaylak-─▒ Arkur─▒ÔÇŁ diye g├Âsterilen ┼čehir, A─čr─▒ Da─č─▒ÔÇÖn─▒n kuzey yama├žlar─▒nda Ahuri/Yenido─čan) k├Ây├╝d├╝r. Burada o d├Ânemden kalan mezarl─▒k da bulunmaktad─▒r.[9]

Yine Aras boyunun ├Ânemli merkezlerinden biri de D─░V─░N ┼čehridir. Sultan AlpaslanÔÇÖ─▒n AnadoluÔÇÖya ge├žmeden ├Ânceki payitaht─▒d─▒r. 1894 y─▒l─▒nda meydana gelen depremde bu ┼čehrin b├╝t├╝n surlar─▒ ve yap─▒lar─▒ y─▒k─▒ld─▒. Kay─▒tlara g├Âre depremde 70 bin ki┼či hayat─▒n─▒ kaybetti.┬á A─čr─▒ Da─č─▒ eteklerinde ve Aras nehri k─▒y─▒s─▒nda ki bu ┼čehir,┬á bir daha abat olmam─▒┼č ve haritalardan silinmi┼čtir.

Kaynaklarda Kay─▒lar, Beyleri S├╝leyman ┼×ah ├Ânderli─činde AnadoluÔÇÖya 50 bin ├žad─▒rla (hane) geldikleri belirtilmektedir. Kay─▒lar─▒n Beyi S├╝leyman ┼×ah, F─▒rat NehriÔÇÖni at─▒yla ge├žerken bo─čulmu┼č, Ertu─črul Bey ve karde┼či D├╝ndarÔÇÖa tabi Kay─▒lar, gelip S├╝rmeli ├çukuru yerle┼čtikleri kaydedilmektedir.

SELÇUKLU DEVRİ  (1045-1239)

─░slamiyetÔÇÖin T├╝rkler aras─▒nda yay─▒lmas─▒ndan sonra O─čuz boylar─▒, ufak kollar halinde, bat─▒ ├╝lkelerine ak─▒n etmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. AnadoluÔÇÖya bu ak─▒nlar─▒n en ┼čiddetlisi X. y├╝zy─▒lda Sel├žuk o─čullar─▒n─▒n gelmesiyle kendini g├Âstermi┼čtir. Sel├žuklular, ┬áas─▒rlardan beri Bizans, ─░ran ve Arap m├╝cadele sahas─▒ olan AnadoluÔÇÖyu m├╝cadele sahas─▒ olmaktan ├ž─▒karm─▒┼č, huzur ve g├╝ven ortam─▒na kavu┼čturarak bu g├╝nk├╝ yurdumuz T├╝rkiyeÔÇÖyi bizlere kazand─▒rm─▒┼člard─▒r.

Sel├žuklular─▒n men┼čei, milli tarihimiz bak─▒m─▒ndan ├žok ├Ânemlidir. SEL├çUKLULAR: G├Âkt├╝rklerin bat─▒ kolunu te┼čkil eden, Hazar o─čuzlar─▒n─▒n 24 boyundan en k├╝├ž├╝─č├╝ say─▒lan ├ť├çOK kolunun DEN─░Z HANÔÇÖ─▒n d├Ârt o─člundan en k├╝├ž├╝k o─člu olan KINIK boyundan gelmi┼člerdir. DEN─░Z HANÔÇÖ─▒n di─čer o─čullar─▒; ─░YD─░R, BO─×D├ťZ ve YIVA ba┼čka T├╝rk boylar meydana getirmi┼člerdir. IYD─░R ad─▒; K─▒n─▒klar─▒n en b├╝y├╝k karde┼či olan IYD─░R BeyÔÇÖin isminden kalm─▒┼čt─▒r. Bu g├╝n AnadoluÔÇÖmuzda ─░YD─░R ad─▒yla 23 yerle┼čim birimi bulunmaktad─▒r. Bu yerle┼čim yerlerinden biri de BursaÔÇÖn─▒n G├╝rsu il├žesine ba─čl─▒ ─░YD─░R k├Ây├╝d├╝r.

K─▒n─▒klar─▒n Suba┼č─▒s─▒ olan DADAK Bey, ilk defa M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ kabul etmi┼čtir.┬á Bunun yerine ge├žen o─člu SEL├çUK BEY, devlete kendi ismini vererek, Sel├žuk o─čullar─▒ unvan─▒n─▒ ortaya koymu┼čtur. Sel├žuk Beyden sonra yerine torunu ve Sel├žuklu devletinin Kurucusu Tu─črul-Bey (1037-1053) hakan olmu┼čtur.

ÔÇťC├éM-I CEM-├éY├ÄNÔÇŁ O─čuznamelerine g├Âre; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ceddi olan K─▒n─▒k boyu da bu tarihlerde Hazar Denizi k─▒y─▒lar─▒ndan hicret etmi┼člerdir. Sel├žuk o─čullar─▒n─▒n iyi idareleri az bir zamanda kom┼čular─▒ olan beylikler taraf─▒n─▒n benimsenmi┼č, b├Âlgedeki bir├žok beylik,┬á kendi istekleriyle Sel├žuklulara tabi olmu┼člard─▒r. Eski Arsakl─▒lar soyundan olan Dani┼čmentliler bile HorasanÔÇÖa kadar el├žiler g├Ânderip Sel├žuklular─▒n yurtlar─▒na gelmesini istemi┼člerdir.

B├Âlgede gittik├že g├╝├žlenen Tu─črul Bey, bir ara b├╝y├╝k karde┼či ├çak─▒r Bey idaresindeki kuvvetler, Van ├╝lkesiyle Aras nehri boylar─▒na birka├ž defa ak─▒nlar yapm─▒┼čt─▒r. 1017 y─▒l─▒ bahar─▒nda Divin Emirli─či, Bizans ordular─▒ i┼čgal etmesine k─▒zan Tu─črul Bey, Amcazadesi ─░brahim Yenal ile Gence H├ókimi Kutalm─▒┼č Beyleri, Bizans ├╝zerine g├Ândermi┼čtir. Bu kuvvetler iki y─▒l i├žinde BayburtÔÇÖa kadar uzanan BizansÔÇÖa ait yerleri i┼čgal etmi┼č, bu s─▒rada Aras havzas─▒ ve S├╝rmeli ├çukuru da Sel├žuklular─▒n eline ge├žmi┼čtir.

Tu─črul Bey b├Âlgede uzun zaman Gazneliler’le sava┼čt─▒ktan sonra Ni┼čabur ┼čehrinde ─░stiklalini ilan etmi┼čtir. 21 Haziran 1040 tarihinde Gazneye geldi. Gaznelileri 24 Haziran 1040ÔÇÖda Dandanakan Meydan Sava┼č─▒‘nda kati hezimete u─čratan Tu─črul Bey, y├Ânetim merkezini REY ┼čehrine nakletmi┼čtir. Bu sava┼č, Sel├žuklular’─▒n b├Âlgede h├ókimiyetinin ba┼člang─▒c─▒ ve B├╝y├╝k Sel├žuklu Devletinin kurulu┼ču olarak kabul edilir.

Horasandan sonra ─░ranÔÇÖ─▒ ve 1063ÔÇÖde Anadolu’da Armenya (Yukar─▒ eller) havalisini ku┼čatarak h├ókimiyet almas─▒ndan bir m├╝ddet sonra ta├ž ve taht y├╝z├╝nden Tu─črul Bey ile ─░brahim YenalÔÇÖ─▒n aras─▒ a├ž─▒lm─▒┼č, Tu─črul Bey, Kutalm─▒┼čÔÇÖ─▒n yard─▒m─▒yla tekrar hakanl─▒─č─▒ elde etmi┼čtir. Bundan sonra Bizans ├╝lkelerine ak─▒nlar s├╝rm├╝┼č, ┬áAras Havzas─▒ndaki Divin ve Kars ┼čehirleri muhasara alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Tu─črul Bey, 5 Eyl├╝l 1063 (8 Ramazan 455) Cuma g├╝n├╝ ├Âl├╝nce, yerine karde┼či ├çak─▒r/├ça─čr─▒ Bey’in o─člu Alp Arslan (1063-1072) Sel├žuklu taht─▒na ge├žmi┼čtir. ─░├ž i┼člerini d├╝zene koyan Sultan Alp Arslan, (22 ┼×ubat-23 Mart 1064) Kuzey ─░ranÔÇÖdaki payitaht─▒ REYÔÇÖden[10] ordusuyla ├ž─▒karak, AzerbaycanÔÇÖa gelmi┼čtir. Alp ArslanÔÇÖ─▒n Merend’de Rumlar (Bizansl─▒lar) ├╝zerine yapt─▒─č─▒ seferde, B├╝y├╝k T├╝rkmen Be─č’i ve Emiri Tu─č-Tigin, Divin ┼×eddadl─▒ Emiri Ebul Esvar kendisini sayg─▒ ile kar┼č─▒lay─▒p ├žerileriyle (askerleriyle) emrine girmi┼člerdir.

Sultan Alp-Arslan, Hoy ve Salmas ahalisinin yard─▒m─▒yla, bahar sular─▒ ├žok kabaran Aras Nehrini, ├╝zerine kay─▒klarla kurulan k├Âpr├╝den ordusunu ge├žirmi┼č ve NahcivanÔÇÖa gelmi┼čtir. Burada kuvvetlerini ikiye ay─▒ran Sultan Alp-Arslan, 1064 bahar─▒nda o─člu Melik ┼×ah ile Veziri Nizam-├╝l M├╝lk ve karde┼či YakupÔÇÖu, kuvvetli bir ordu ile Rumlar (Bizans) ├╝zerine g├Ândermi┼č, bu seferde A─čr─▒ Da─č─▒ ile Aras nehri aras─▒ndaki ova (I─čd─▒r Ovas─▒) yan─▒ S├╝rmeli ├çukuru ile merkez┬á ÔÇťSUR-MAR─░ (S├╝rmeli/I─čd─▒r Kara kalesiÔÇÖni feth edilmi┼čtir.

┼×ehzade Melik ┼×ah ve Vezir Nizam-├╝l M├╝lk ve karde┼či Yakup idaresindeki kuvvetler, Rumlar─▒n elinde bulunan ÔÇťSUR-MAR─░ÔÇŁ (S├╝rmeli/I─čd─▒r Karakalesi) h├╝cum ederken, ├çok ┼čiddetli ok ya─čmuru alt─▒nda kalm─▒┼č ve ├žok├ža zayiat vermi┼člerdir.┬á┬á Hatta Vezir Nizam-├╝l M├╝lk ile Horasan Amidi atlar─▒ndan inip yaya olmak mecburiyetinde kalm─▒┼člard─▒r. Bu s─▒rada Melik ┼×ah, ok ile bu kalenin beyini boynundan vurmas─▒ sonucu, kaledeki savunma bozulmu┼č, Melik ┼×ah komutas─▒ndaki kuvvetlerle kaleye girmi┼čtir.

Bundan sonra, bu kalenin yak─▒nlar─▒nda bulunan Kulp (Tuzluca) kalesi fethedilmi┼čtir. Melik ┼×ah, bu kaleyi y─▒kmak istemi┼čse de, Vezir Nizam-├╝l M├╝lk ÔÇťT├╝rk M├╝sl├╝manlar i├žin bu muhkem kale, sa─člam ve bir ├╝st├╝r ve hudutturÔÇŁ┬á diyerek y─▒k─▒ma engel olmu┼č ve T├╝rkler i├žin bir ÔÇť├╝stÔÇŁ olan bu kaleye bir tak─▒m bahad─▒rlar yerle┼čtirmi┼čtir.

Bu arada Sultan Alparslan da ArasÔÇÖ─▒n sol k─▒y─▒s─▒nda (Saat ├çukuru) bulunan Serderabat ovas─▒na (Revan) gelip kararg├óh─▒n─▒ kurmu┼čtur. O─člu ve vezirini kararg├óh─▒na ├ža─č─▒ran Alparslan,┬á Civardaki b├╝t├╝n kasaba ve kaleleri zapt ederek, ┬áA─čca Kale ┼čehrini ku┼čatm─▒┼čt─▒r.

AnadoluÔÇÖda fethedilen bu topraklar, ileride kurulacak olan T├╝rk devletlerinin birer basamak noktas─▒ olacakt─▒r. Bundan sonra AlparslanÔÇÖ─▒n bat─▒ya yapt─▒─č─▒ her sefer, Sel├žuklulara yeni bir yurt kazand─▒rm─▒┼č, 24 O─čuz boylar─▒n─▒n AnadoluÔÇÖya yay─▒l─▒p yerle┼čmesini sa─člam─▒┼čt─▒r.

T├╝rk tarihi bak─▒m─▒ndan ├žok ├Ânemli olan ve 1200 y─▒llar─▒ndan beri gelip AnadoluÔÇÖya yerle┼čmek isteyen O─čuz T├╝rkleri, Alp ArslanÔÇÖ─▒n azmi, isabetli g├Âr├╝┼č ve kararlar─▒ sayesinde, O─čuz boylar─▒, AnadoluÔÇÖya temelli yerle┼čmi┼č oldular.

├çe┼čitli tarihlerde AnadoluÔÇÖya gelen O─čuz boylar─▒, kendi adlar─▒n─▒ bir├žok yer ve konak noktalar─▒na isim olarak vermi┼člerdir. I─čd─▒rÔÇÖ─▒n ismi de Bu O─čuz beylerinden ─░ydir BeyÔÇÖin ad─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildir. S├Âzl├╝k manas─▒; bey, sahip, ba┼čkan, demek I─čd─▒r ad─▒, bu g├╝n AnadoluÔÇÖda 23 yerle┼čim biriminde ya┼čamaktad─▒r.

KAYI O─×UZLARIN S├ťRMEL─░ ├çUKURUÔÇÖNA YERLE┼×MES─░ VE BATIYA G─░DEREK OSMANLI DEVLET─░N─░ KURMALARIÔÇŽ

Sel├žuklular─▒n eline ge├žti─či g├╝nlerden beri Emir ve Beylerle idare olunan S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖnda 1164 tarihinde ─░brahim Bey isminde bir o─čuz beyi bulunuyordu. Bundan sonra S├╝rmeli Emirleri aras─▒nda ├žok ┼č├Âhret kazanan bir├žok tarihi eserler b─▒rakan ┼×erafettin Ejder Bey ile ye─čeni H├╝sameddin H─▒z─▒r beydir. Ertu─črul Bey ve obas─▒n─▒n S├╝rmeli ├çukuru’na geli┼či de, bu iki emir d├Ânemine rastlar.

Kay─▒lar─▒n, IX. as─▒rdan itibaren Sel├žukilerle beraber Ceyhun nehrini ge├žerek ─░ranÔÇÖa geldikleri konusunda bilim adamlar─▒ hemfikirdirler.

Bir rivayete g├Âre CeyhunÔÇÖu ge├žen Kay─▒lar, HorasanÔÇÖda Merv ve Mahan taraflar─▒na yerle┼čmi┼člerdir.┬á Sonra Mo─čol bask─▒lar─▒ ├╝zerine yerlerini yurtlar─▒n─▒ b─▒rakarak AzerbaycanÔÇÖa ve do─ču AnadoluÔÇÖda Ahlat taraf─▒na gelmi┼člerdir. ┬áTarihi kay─▒tlara g├Âre, Kay─▒ boyu, Sel├žukilerle beraber HorasanÔÇÖa ve Mo─čollar─▒n bask─▒lar─▒ ├╝zerine Celal├╝ddin Harezm┼čah ile AzerbaycanÔÇÖa ve do─ču AnadoluÔÇÖya hicret eylemi┼č oluyorlar.

Muhtelif rivayetlerin tetkikine bak─▒ld─▒─č─▒nda; Kay─▒lar─▒n Harezm kuvvetleri aras─▒nda do─ču AnadoluÔÇÖya geldikleri sav─▒ kuvvetli olup me┼čhur O─čuz ananesine de uymaktad─▒r. Fakat XI. As─▒r sonlar─▒ndan itibaren Diyarbak─▒r Hasankeyf ve HarputÔÇÖta h├╝k├╝m s├╝ren ArtuklularÔÇÖ, Kay─▒ boyundan olduklar─▒na g├Âre, ┬ábir k─▒s─▒m Kay─▒lar─▒n ├žok zaman ├Ânce do─ču AnadoluÔÇÖya geldikleri unutulmamal─▒d─▒r. Kay─▒ boylar─▒n─▒n AnadoluÔÇÖya geldikten sonra ne suretle da─č─▒ld─▒klar─▒ hakk─▒nda de─či┼čik rivayetler vard─▒r. Me┼čhur olan─▒; AhlatÔÇÖa yerle┼čen Kay─▒lar, oradan Erzurum ve ErzincanÔÇÖa daha sonra AmasyaÔÇÖya gelerek oradan Halep taraflar─▒na g├Â├ž etmi┼člerdir.

Caber kalesi civar─▒nda reisleri S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n F─▒ratÔÇÖ─▒ ge├žerken bo─čulmas─▒ ├╝zerine orada durmu┼člard─▒r. Burada Kay─▒lar ve onlarla beraber olan a┼čiretler ikiye ayr─▒lm─▒┼č, bir k─▒sm─▒ orada kalm─▒┼č, bir k─▒sm─▒ da ├çukurova y├Âresine gitmi┼člerdir. ├çukurovaÔÇÖya gidenler burada ikiye b├Âl├╝nerek, bir k─▒sm─▒ Erzurum civar─▒na, (Pasin ovas─▒na/S├╝rmeli ├çukurÔÇÖa gitmi┼č, burada da aralar─▒nda ├ž─▒kan itilaf y├╝z├╝nden bir k─▒sm─▒ as─▒l yurtlar─▒na (Horasan) d├Ânm├╝┼člerdir.

Ertu─črul Bey ile karde┼či D├╝ndar, ┬ád├Ânemin Sel├žuklu Erzurum BeylerbeyiÔÇÖne ba┼čvurarak, 400 ├žad─▒rl─▒k obas─▒na ÔÇťk─▒┼člak ve yaylakÔÇŁ yeri istemi┼člerdir.┬á Erzurum Beylerbeyi de bunlara, S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖnu ÔÇťk─▒┼člakÔÇŁ, Pasinler b├Âlgesini de ÔÇťyaylakÔÇŁ olarak vermi┼čtir.┬á Kay─▒ boyu Karake├žili a┼čireti, y─▒llarca bu b├Âlgelerde yaylay─▒p ve k─▒┼člam─▒┼člard─▒r.

Mo─čollar─▒n bu b├Âlgeyle yapt─▒klar─▒ ak─▒nlar ├╝zerine,┬á Kay─▒lar, orta AnadoluÔÇÖya g├Â├ž edip Sel├žuklu Sultan─▒ Al├óeddin KeykubatÔÇÖa ba┼čvurmu┼č ve Sultan taraf─▒ndan Rum hududu Karacada─č b├Âlgesine u├ž beyli─či olarak yerle┼čtirilmi┼člerdir.

Milli tarihimiz i├žin son derece ├Ânemli olan ve Kay─▒ o─čuzlar─▒n─▒n y─▒llarca Erzurum, Kars ve S├╝rmeli ya┼čad─▒klar─▒ keyfiyetidir. Maalesef tarih├žilerimiz taraf─▒ndan ayd─▒nlat─▒lmam─▒┼č hatta ├╝zerinde durulmam─▒┼č bir durumdur.

Prof. M├╝kremin H. Yinan├ž, ÔÇťErtu─črul GaziÔÇŁ adl─▒ uzun bir tetkik yaz─▒s─▒nda (─░slam Ansiklopedisi IV, 328.337) Osmanl─▒lar─▒n men┼čeinden ve Kay─▒ beylerinin AnadoluÔÇÖya geli┼čleri bahsinden, XV. Ve XVI. As─▒r kaynaklar─▒ndaki haberleri k─▒saca naklettikten sonra ÔÇť┼ču neticeye var─▒labilirÔÇŁ deyip ┼č├Âyle anlat─▒yor:

ÔÇť Osmanl─▒ devletini kuran OsmangaziÔÇÖnin babas─▒ Ertu─črul beyÔÇÖin ecdad─▒ ve mensup oldu─ču boy AnadoluÔÇÖnun ilk a├ž─▒l─▒┼č─▒nda, yan─▒ XI asr─▒n ikinci yars─▒nda (Sel├žuklu) Sultan Tu─črul ve AlparslanÔÇÖ─▒n ├╝meras─▒n─▒n mahiyetinde olarak Ahl├ót b├Âlgesine gelmi┼čler ve AnadoluÔÇÖnun gaza ve f├╝tuhat─▒na i┼čtirak etmi┼čler ve Ahl├ót b├Âlgesinde yurt tutmu┼člard─▒r. Mu┼č, Malazgirt, Ele┼čkirt ve S├ťRMARI/S├╝rmeli ├çukuru ovalar─▒nda ve da─člar─▒nda k─▒┼člak ve yaylak tesis eylemi┼čler ve bilahare Ahl├ót Emirlerine, yani Sukman Kutbilere tabi olmu┼člar ve onlar─▒n mahiyetinde olmak ├╝zere G├╝rc├╝lere, bazen da Erzurum ve Erzincan emirleriyle birlikte Trabzon Dukal─▒─č─▒na ve bilahare imparatorlu─čuna kar┼č─▒ yap─▒lan sava┼člara i┼čtirak etmi┼člerdir.

XIII. asr─▒n ba┼člar─▒nda Ahl├ótÔÇÖ─▒n Ey├╝p o─čullar─▒n─▒n eline ge├žmesi, belki de daha sonra Celaleddin Harzem┼čahÔÇÖ─▒n Ahl├ót b├Âlgesini istilas─▒ ├╝zerine Ertu─črul BeyÔÇÖin babas─▒, mahiyetindeki boy ile birlikte cenuba inmi┼č ve t─▒pk─▒ kendisi gibi Kay─▒ soyundan olan Artuko─čullar─▒ÔÇÖn─▒n, yani Mardin h├╝k├╝mdar─▒n─▒n mahiyetine girmi┼čtir. Bu arada Ertu─črul beyin babas─▒ herhangi bir sebeple, beklide k─▒┼člamak ├╝zere CABERÔÇÖe giderken F─▒rat nehrine bo─čulmu┼č olabilir. (1259) H├╝lagu ordular─▒n─▒n Mardin haval─▒s─▒n─▒ istilas─▒ s─▒ras─▒nda, MalatyaÔÇÖn─▒n do─čusunda ve F─▒rat k─▒y─▒s─▒ndaki Germiyanl─▒lar─▒n, K├╝tahya b├Âlgesine gelip yerle┼čmesi gibi Ertu─črul Bey de mahiyetiyle birlikte orta Anadolu’ya hicret ederek evvela Karacada─č tavattun etmi┼č, sonra Rum hududunda S├Â─č├╝t kalesi muhaf─▒z─▒ olmu┼čtur. (Bu yaz─▒dan S├╝rmeli ├çukurunun yerinin bile do─čru bilinmedi─či anla┼č─▒l─▒yor.)

Daha ├Ânce A. ┼×erif Beygu, daha do─čru olarak ÔÇťErtu─črul ile D├╝ndar Bey tekrar Pasin Ovas─▒na Oradan da I─čd─▒r ovas─▒ndaki S├╝rmeli ├çukur mahalinde 7 sene kald─▒ktan sonra bat─▒ya hareket ettilerÔÇŁ demi┼čtir. ÔÇťErzurumÔÇŁ I. 202-203)

Oru├ž Bey (Edirneli Oru├ž) Hicri 899 (1493-1494) y─▒l─▒nda bitirdi─či┬á ÔÇťOru├ž TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n suda bo─čulmas─▒ndan sonras─▒ ┼č├Âyle anlat─▒lmaktad─▒r:

ÔÇť S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n ├╝├ž o─člu kald─▒. Birinin ad─▒ SUNGUR-TEG─░N, birin ad─▒ G├ťNDO─×DU ve birin ad─▒ Ertu─črul ki OsmanÔÇÖ─▒n babas─▒d─▒r.

┬áBu ├╝├ž karde┼č F─▒rat ─▒rma─č─▒ndan Pasin ovas─▒na (Erzurum) geldiler, durdular. Oradan g├Â├ž edip S├╝rmeli ├žukuruna geldiler. Sungur Tegin ve G├╝ndo─čdu geri acem ├╝lkesine┬á (Horasan) gittiler. Ertu─črul orada kald─▒. Gaza niyeti edip yerle┼čti. ├ť├ž o─člu oldu Birin ad─▒ G├╝nd├╝z, birin ad─▒ Sarunat─▒ ( Saruyat─▒/ Saru bat─▒) ona Savc─▒ dahi derlerdi. Birin ad─▒ Osman Gaz─▒ÔÇŁ

Me┼čhur tarih├žimiz ├é┼č─▒k Pa┼čao─člu da;┬á S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n AnadoluÔÇÖya geli┼čini ve vefat─▒n─▒ anlatt─▒ktan sonra, Kay─▒larla ilgili ┼čunlar─▒ kaydetmektedir:

┬áÔÇťBaz─▒s─▒ S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n ├╝├ž o─čluna uydular ki, biri Sungur Tegin’dir. Biri dahi Ertungril’dir. Birisi G├╝ndo─čdu dur. F─▒rat suyunun ba┼č─▒ndan bu ├╝├ž karde┼č geldikleri yola d├Ând├╝ler Pasin Ovas─▒na (Erzurum)┬á S├╝rmeli ├çukuruna vard─▒lar. Erdungurul orada kald─▒.ÔÇŁ Di─čer iki karde┼čin as─▒l vatanlar─▒na ─░ran m─▒? Horasan m─▒? (belirtilmiyor) d├Ând├╝klerini s├Âyleyerek ┼č├Âyle devam ediyor. ÔÇť Erdungril orada bir nice m├╝ddet durdu. Yaylas─▒nda (I─čd─▒r) yaylad─▒. K─▒┼člas─▒nda k─▒┼člad─▒.ÔÇŁ

Celaleddin Harzem┼čah 1225ÔÇÖte Saat-├çukuruÔÇÖna (Revan ovas─▒) geldi─či s─▒rada S├╝rmeli ├çukuru b├Âlgesinde S├╝r-Mari Emiri olarak h├╝k├╝met s├╝ren ┼×erafeddin Azdera/ardeza (Ejder) ile H├╝sameddin H─▒z─▒r, kendisine itaatle ├žerileriyle sultan─▒n ordusuna kat─▒l─▒p ├Ânc├╝l├╝k ederek onu TiflisÔÇÖi fethinde hizmet g├Ârm├╝┼člerdi.

13.asr─▒n ba┼člar─▒nda AzerbaycanÔÇÖda Atabek Uzbek (1210-1225) Ahl├ót ├╝lkesinde Eyy├╝bl├╝ Melik E┼čref (1234) h├ókim ve ErzurumÔÇÖda Mu─čis├╝ddin To─črul ┼×ah (1200-1225) h├╝k├╝mdar bulundu─ču s─▒rada Pasinler kendisine tabi idi. PasinlerÔÇÖin a┼ča─č─▒s─▒ndaki b├╝t├╝n Aras boyu ile Ka─č─▒zman deresi ve S├╝rmeli ├çukuru ile bunun kuzeyinde ve Aras nehrinin solundaki Serderabat ovas─▒n da ÔÇťS├╝r-Mar─▒ Emirli─čiÔÇÖnin ba─čl─▒ bulundu─ču S├╝rmeli ┼čehrine Aras ├╝zerindeki b├╝y├╝k k├Âpr├╝den ge├žilmesinden anla┼č─▒l─▒yor.

S├╝rmeli Emirli─čiÔÇÖnin kuzeyindeki Kars ili topraklar─▒ da H─▒ristiyan Bab├╝rl├╝ T├╝rklerin idaresinde bulunuyordu. Milli ÔÇť O─čuz t├ÂresiÔÇŁne g├Âre, 24 O─čuz BoyuÔÇÖnun en b├╝y├╝─č├╝ ve a─čabeyisi say─▒lan O─čuz Ka─čan, g├Âkten inen ─▒┼č─▒k i├žersinden ├ž─▒kan ÔÇťG├Âk k─▒z─▒ÔÇŁ ile evlendikten sonra do─čan ilk o─člu G├╝n HanÔÇÖ─▒n d├Ârt o─člu olur. Karde┼člerin en b├╝y├╝─č├╝ Kay─▒ Han soyundan gelen ve Boz-Oklu T├╝rkmenleri ile Ta┼č-O─čuzlar kolundan say─▒lan Kay─▒lardan bir b├Âl├╝─č├╝ gelip S├╝rmeli ├çukurunda y─▒llarca kalm─▒┼člard─▒r.

Kay─▒lar, Malazgirt Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n hemen akabinde AnadoluÔÇÖya gelen O─čuz boylar─▒ndand─▒r. Dolay─▒s─▒yla onlar─▒n Anadolu co─črafyas─▒ i├žerisinde yurt tutmaya y├Ânelik g├Â├ž hareketleri hem AnadoluÔÇÖnun T├╝rkle┼čmesi hem de T├╝rkiye tarihinin ┼čekillenmesi bak─▒m─▒ndan olduk├ža ├Ânemlidir.

Tarih├« kaynaklara g├Âre elli bin kadar Tatar ve T├╝rkmen g├óza ve cihat maksad─▒yla ├Ânce Erzurum ve ErzincanÔÇÖa, ard─▒ndan da Artuklu sahas─▒nda yer alan G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖya y├Ânelmi┼člerdi. Kay─▒ boyunun beyi S├╝leyman ┼×ah, HalepÔÇÖe giderken F─▒ratÔÇÖta bo─čulmu┼č ve ÔÇťT├╝rk Mezar─▒ÔÇŁ da denilen Caber KalesiÔÇÖnde defnedilmi┼čtir. Beylerini kaybeden ÔÇťG├Â├žer evliÔÇŁlerin bir k─▒sm─▒, bug├╝nk├╝ Urfa-Viran┼čehir ve Mardin-Derik kazalar─▒ aras─▒nda bulunan BeriyyeÔÇÖye gitmi┼č bir k─▒sm─▒ ise AnadoluÔÇÖya da─č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu sahalar, Kay─▒ boyuna mensup Karake├žililerÔÇÖin g├╝n├╝m├╝zde de yo─čun olarak ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgelerdir.

─░lk d├Ânem tarih eserlerinde Ertu─črul GaziÔÇÖnin babas─▒ olarak an─▒lan S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n 50 bin ki┼čilik konar-g├Â├žer k├╝tlesi ile AnadoluÔÇÖya geldi─či kay─▒ Osmanl─▒ hanedan─▒n─▒n nesebi hakk─▒nda en ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi Hasan bin Mahm├╗d Bayat├«ÔÇÖnin ÔÇťC├óm-─▒ Cem-├éyinÔÇŁ adl─▒ eserinde yer al─▒r. A─čabeyisin II. Bayezid ile yapt─▒─č─▒ saltanat m├╝cadelesinde yenilen Cem Sultan ka├žarak M─▒s─▒rÔÇÖda K├Âlemenler ├╝lkesine s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒. 1498 y─▒l─▒n─▒n hac mevsiminde, Hac farizas─▒n─▒n yerine getirmek i├žin gitti─či kutsal topraklarda, Akkoyunlu tebaas─▒ndan bayat boyuna mensup hac─▒ namzedi ┼čair Hasan bin Mahm├╗d Bayat├«ÔÇÖ ile kar┼č─▒la┼č─▒p tan─▒┼č─▒r.

Hasan bin Mahm├╗d Bayat├« Hasan, II. Murat d├Âneminde (1421-1451), Osmanl─▒ El├žisi ┼×├╝kr├╝ll├óh, Hicri 858 (1448) y─▒l─▒nda Karakoyunlu Cihan ┼×ahÔÇÖ─▒n (1435-1467) Tebriz saray─▒nda g├Ârd├╝rd├╝─č├╝ ve ÔÇťMo─čol (Uygur veya Mesrop) alfabesiyle yaz─▒l─▒ bulunan ÔÇťO─čuznameninÔÇŁ ba┼čka n├╝shas─▒n─▒ yan─▒nda ta┼č─▒maktad─▒r.

Cem Sultan, Ondan Osmanl─▒ s├╝lalesinin atalar─▒ hakk─▒nda O─čuzn├ómeÔÇÖde yer alan bilgileri derleyerek bir risale (kitap) yazmas─▒n─▒ ister. Bayat├« hac yolunda bir hafta gibi k─▒sa bir s├╝rede Osmanl─▒lar─▒n atalar─▒ Kay─▒ Beylerine ait bilgileri┬á ÔÇťO─čuznamelerdenÔÇŁ┬á ├ž─▒kar─▒p, kendi ├ža─č─▒na kadar olan Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒na dair bildiklerini de ekleyerek zavall─▒ ┼×ahzede CemÔÇÖin ad─▒na ÔÇťCam-i-Cem- AyinÔÇŁ ad─▒yla bir risale yaz─▒p verir.

Her t├╝rl├╝ siyasi tesir ve d├╝┼č├╝nceden s─▒yr─▒lm─▒┼č olarak do─črudan O─čuzname’lerden al─▒nan bu Kay─▒ boyu soy k├╝t├╝─č├╝ne g├Âre, Kay─▒lar─▒n Akkoyunlu ve Karakoyunlar gibi Sel├žuklulardan ├žok ├Ânceleri G├╝rcistanÔÇÖa ve RumÔÇÖa (Bizans) kom┼ču olan Do─ču AnadoluÔÇÖda ya┼čad─▒klar─▒ ve S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖna geli┼čleri ┼č├Âyledir:

ÔÇťBayat├«ÔÇÖye g├Âre, Osmanl─▒lar─▒n soyu NuhÔÇÖun o─člu YafesÔÇÖe dayan─▒r. ┼×ecereÔÇÖde O─čuz Han o─člu G├╝n Han Osmanl─▒lar─▒n atas─▒ olarak zikredilir.

Bayat├«ÔÇÖnin tarihinde dikkate de─čer bir di─čer husus G├╝n HanÔÇÖ─▒n o─člu Kay─▒ÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n ad─▒ ile an─▒lan boyun elinden ├ž─▒kmas─▒d─▒r. Kay─▒ HanÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine Turm─▒┼č Han ├žok k├╝├ž├╝k ya┼čta tahta ge├žti. Onun k├╝├ž├╝k ya┼čta olmas─▒n─▒ f─▒rsat bilen akrabalar─▒ idareye el koydular. B├Âylece ka─čanl─▒k bir ba┼čka boyun eline ge├žti. ├çamur Han ve To─čm─▒┼č HanÔÇÖlar─▒n hayatlar─▒ ile ilgili verilen bilgiler dikkate al─▒n─▒rsa bu boyun Salurlar oldu─ču anla┼č─▒l─▒r. Kay─▒lar bu boyun h├ókimiyetini kabul ettiler ve boyun ileri gelenleri idarede g├Ârev ald─▒lar.

Yine Bayat├«ÔÇÖnin verdi─či bilgiye bak─▒l─▒rsa H. 250 (M. 864) y─▒l─▒ dolaylar─▒nda Salur soyundan A─ča ─░niÔÇÖnin tahtan feragati ├╝zerine K─▒n─▒k boyundan Kerekic├╝ o─člu Tokmur┼čak o─čullar─▒ndan Lokman Han oldu. Ancak H. 699 (M. 1299) y─▒l─▒nda Osmanl─▒lar─▒n ikbal y─▒ld─▒z─▒ parlamaya ba┼člad─▒. Sel├žuko─čullar─▒ÔÇÖndan tahta ├ž─▒kacak kimse kalmad─▒─č─▒ i├žin AnadoluÔÇÖda saltanat i┼čleri kar─▒┼čt─▒. Bunun ├╝zerine u├ž b├Âlgelerindeki gaziler bir araya gelerek Osman GaziÔÇÖnin sultan olmas─▒ y├Ân├╝nde karar ald─▒lar.

ÔÇťO─čuz HanÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k o─člu G├╝n HanÔÇÖ─▒n o─člu Kay─▒ HanÔÇÖ─▒n 33. G├Âbekten torunu olan Tok-Temur, ÔÇťNice zaman MeÔÇÖmun Halife (813-833) Ahdinde G├╝rcistanÔÇÖa ve RumÔÇÖa gaza edip ve 56 y─▒l beylik eyleyip ve 76 y─▒l ├Âm├╝r s├╝r├╝p fevt olmu┼čturÔÇŁ Bunun o─člu Songur Be─č ÔÇťGazalardan gaflet eylemezdi ve ├žo─ču Rum (Bizans) taraf─▒na ak─▒n sal─▒p ve ak─▒nc─▒ ├╝zerine cem olup i┼čtihar bulma─č─▒n, Ba─čdat Halifesini endi┼čeye itti.ÔÇŁ

Abbasilerin s─▒k─▒┼čt─▒rmas─▒ ├╝zerine Kafkaslar yoluyla Kuzeye gidip De┼čti-K─▒p├žakÔÇÖa (Hazar denizi ile Karadeniz kuzeyine) var─▒p, oradan T├╝rkistanÔÇÖda O─čuzÔÇÖun kutlu yurduna (Horasan) bulu┼čup, kadimi ocaklar─▒nda karar eyledi. Bu esnada Salur neslinden Aga ─░ni, han iken feragat edip,┬á yerini K─▒n─▒k neslinden Tok-Temur bin Kerekec├╝ (ortak ├žad─▒rlar─▒ geren ÔÇť kerekileriÔÇŁ= direk yapan hoca denilen ulus oymak beyi evlad─▒ndan Lokman HanÔÇÖa (Sel├žuklular─▒n dedesi Sel├žuk’un ├╝├ž├╝nc├╝ arkadan atas─▒) vermi┼č idi.[11]

Songur Be─č 80 y─▒l ├Âm├╝r s├╝r├╝p 886ÔÇÖ de ├Âld├╝.┬á Bunun o─člu Bolgay/Bulgay, be─č oldukda T├╝rkistanÔÇÖda Hunlu─č mukarribi olup; o zamanda Ba─čdat Halifesi EL-M├ťKTEF─░-B─░LL├éH┬á (902-908) idi.┬á Bunun babas─▒ olan Songur Ba─čÔÇÖ─▒ ErzurumÔÇÖdan┬á (Bizans hududundan) T├╝rkistanÔÇÖa g├Ândermekten pi┼čman olmu┼čtu. Zira ol serhadda hayli ihtilal vuku buldu. Bu da 90 ya┼č─▒nda iken 906 y─▒l─▒nda ├Âld├╝.

BolgayÔÇÖ─▒n torunu Kara Yatur’un o─člu olan Kay─▒ Beyi To─črul, ─░lk Sel├žuklu Sultan─▒ Muhammed Tu─črul Beyin emektar─▒ el├žilikle Ba─čdatÔÇÖa gidip d├Ând├╝kten sonra, (HorasanÔÇÖda Yeni Merv ‘deki ÔÇťMahanÔÇŁ Sanca─č─▒na taka├╝d olup vard─▒. 80 y─▒ldan ├žok ya┼čam─▒┼č oldu─ču halde 1066 y─▒l─▒nda orada ├Âld├╝.

Tu─črulÔÇÖun o─člu Ay Kutlu─č, bunun o─člu Bay Temur, de HamedanÔÇÖda Irak Sel├žuklular─▒na hizmet edip MahanÔÇÖdaki malik├ónelerinde teka├╝d oldular.┬á Bay TemurÔÇÖun o─člu K─▒z─▒l Bo─ča, ÔÇťdahi HamedanÔÇÖa var─▒p Ali Sel├žukÔÇÖun ├Âzel hizmetlerini eda edip MahanÔÇÖa dedesi teka├╝d├╝ne mutasarr─▒f iken nagah Cingiz-han zuhur ed├╝pÔÇŁ Harzem┼čahlar─▒ bozup ├╝lkelerini al─▒nca, ÔÇť├ólem fesada varupÔÇŁ┬á bu kar─▒┼č─▒kl─▒k s─▒ras─▒nda K─▒z─▒l Bo─ča terki diyar edip HarzemÔÇÖe (kuzey Hive taraf─▒na) giderken kardan yol bulamay─▒p bat─▒ya y├Ânelerek Ahl├ót semtlerine gelip, kendi hen├╝z Ahl├ótÔÇÖaÔÇŽ..┬á El ve usul ile sa─č salim ge├žip Van kalesi kurb├╝nde Ercik g├Âl kenar─▒nda konup birka├ž g├╝n orada kal─▒p 85 ya┼č─▒nda bulundu─ču s─▒rada 1220 y─▒l─▒nda burada ├Âld├╝. Bunun o─člu Kaya Alp,┬á bas─▒ vefat ettikte yarar ve bahad─▒r er olma─č─▒n, el ve ulusu ile Ahl├ótÔÇÖa var─▒p, (Eyy├╝bl├╝ Melik ) E┼čref ┼×ahÔÇÖ─▒n (1210-1235) hizmetine m├╝┼čerref oldu.

Kaya Alp ├Âl├╝nce yerine Kay─▒lar─▒n ulus be─či olan S├╝leyman ┼×ah dahi yarar ve bahad─▒r olma─č─▒n, Ahl├ótÔÇÖta babas─▒ fevt olduktan sonra ol fertlerle el ve ulusu ile ErzurumÔÇÖa┬á (Sel├žuklu Mu─čsuliddin-To─črul ┼čah─▒n ├╝lkesine gelip ondan ulusunun s├╝r├╝rlerini bar─▒nd─▒rmak i├žin yer aramak ├╝zere Halep ve Tarsus (├çukurova) azmini idip ati ile nehri F─▒ratÔÇÖ─▒ ge├žerken suya gark olup.┬á B├╝y├╝k beylerini kaybetmi┼č olan Kay─▒ ulusu geri d├Ân├╝p MahanÔÇÖa varmak istedi.┬á S├╝leyman ┼×ah─▒n d├Ârt o─člu kald─▒. SONGUR-T─░G─░N, G├ťNDO─×DU, DONDAR, ERTU─×RUL. ─░ttifak, babalar─▒ndan sonra Songur ÔÇôTigin G├╝ndo─čdu, kendilerine uyanlar─▒ al─▒p azm-i ┼čark (Horasan)a gittiler.┬á Ertu─črul belge karde┼či D├╝ndar, 400 hane g├Â├žer ulusuyla ErzurumÔÇÖa m├╝teveccih olup ve K─▒n─▒k ve YozgatÔÇÖtaki Bozok taifesi dahi ko┼čulup onlar Ani kurb├╝nde S├╝rmeli ├çukurunda kal─▒p, sonradan Ertu─črul be─č ve karde┼či kabileleriyle Sivas kurb├╝ne eri┼čtiklerinde Havik ( SivasÔÇÖ─▒n 40 km d├╝zeyinde K─▒z─▒l─▒rmak ├╝zerindeki Hafik) kalesi etraf─▒nda, Mo─čol ordusunun bask─▒s─▒yla 1243 K├Âse da─č sava┼č─▒na rast geldiler. Sonra var─▒p Karaca da─č ve S├Â─č├╝t’e yerle┼čtiler.

1482ÔÇÖde, hen├╝z F─▒ratÔÇÖ─▒n do─čusundaki yerler Akkoyunlular─▒n elinde iken O─čuznameye g├Âre, Hicazda acele ile bir hafta i├žinde yaz─▒l─▒p Cem SultanÔÇÖa verilen yazmas─▒ M─▒s─▒rÔÇÖdaki k├╝t├╝phanelerden YavuzÔÇÖun 1517 de M─▒s─▒r─▒n fethinden sonra ─░stanbulÔÇÖa getirilen Cam-i Cem-AyinÔÇÖdeki bilgilerin do─čru oldu─ču, bundan habersiz yaz─▒lan ve Osmanl─▒lar─▒n Kay─▒ boyundan olduklar─▒n─▒ g├Âsteren kaynaklarda bu gibi ve bunlar─▒ tamamlay─▒c─▒ anane haberlerin verilmesinden anla┼č─▒l─▒yor.

Mehmet NE┼×R─░ÔÇÖnin 1492 y─▒l─▒nda bitirip II. Beyaz─▒tÔÇÖa sundu─ču Osmanl─▒ tarihinde o─čuz ananesine g├Âre ┼č├Âyle deniliyor.

ÔÇťKay─▒ ulusu Beyi S├╝leyman ┼×ah bin Kaya Alp, F─▒rat nehrinde bo─čulup Caber kalesi alt─▒ Mezar-─▒ T├╝rkÔÇÖe g├Âm├╝l├╝nce 4 o─člu kald─▒.┬á Songur Tigin,┬á G├╝ndo─čdu, Ertu─črul, Dondar.┬á Etraktan (g├Â├žebe) T├╝rklerden baz─▒lar─▒ bu d├Ârt karde┼če uyup yine RumÔÇÖa d├╝┼č├╝p (Anadolu’ya) gelip,┬á F─▒rat ba┼č─▒nda Pasin ovas─▒na (Erzurum) ve S├╝rmeli ├çukuruna (Tuzluca-I─čd─▒r-Aral─▒k) vard─▒lar. Ertu─črul ve D├╝ndar orda 400 g├Â├žer evle kal─▒p,┬á di─čer iki karde┼č tal├╝kat─▒n─▒ alarak yine Vatan-─▒ asliyelerine (HorasanÔÇÖa) r├╝cu ettiler. Ertu─črul nice eyyam anda Pasinler ve S├╝rmeli ├çukuru’nda durup So─čanl─▒ da─člar─▒ ile Kars Alada─č─▒ gibi Pasin ovas─▒nda yaylay─▒p, Pamuk Pirin├ž yeti┼čtiren S├╝rmeli ├çukurunda k─▒┼člad─▒ktan sonra yine RumÔÇÖa (AnadoluÔÇÖya) azm ettiler. Eng├╝ri’ye (Ankara/ Haymana) gelip Karacada─čÔÇÖa nail oldular.

Daha sonra yaz─▒lan Osmanl─▒ tarihlerinde de Bayatl─▒ hasan ile Mehmed Ne┼čriÔÇÖnin naklettikleri haberler teyit olunarak, Osman Gazinin babas─▒n─▒n S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖnda y─▒llarca kald─▒─č─▒ yaz─▒l─▒d─▒r.

─░lk Osmanl─▒ tarihini 1502 y─▒l─▒nda son ┼čekliyle bitirmi┼č olan ├é┼č─▒k Pa┼ča o─člu Ahmet ├é┼×IKÔÇÖi de ÔÇťTevarihÔÇÖi Ali OsmanÔÇŁ, (─░stanbulÔÇô1916, s. 3ÔÇô5) ┼čunlar─▒ yaz─▒yor:

S├╝leyman ┼čah 6 y─▒l ÔÇťRumÔÇŁ (Anadolu) da 50 bin g├Â├žer ev ile dola┼čt─▒ktan sonra Halep ilinde Caber kalesi ├Ân├╝nde F─▒rat’ta bo─čulunca, ba┼č─▒nda toplanm─▒┼č bulunan bu g├Â├žer evli etrafa da─č─▒ld─▒. Baz─▒s─▒ Bariye (┼×am ├ž├Âl├╝ne gitti) Baz─▒s─▒ yine ÔÇťRumÔÇŁ a (Anadolu) gittiler. Ve Baz─▒s─▒ S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n ├╝├ž o─čluna uydular. (Songur Tigin,┬á Er-To─črul ve G├╝ndo─čdu)dur. Bu ├╝├ž karda┼člar geldikleri yola d├Ând├╝ler. Pasin Ovas─▒na S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖna vard─▒lar. Er-Tu─črul orda 400 g├Â├žer evle kald─▒. Di─čer iki karde┼č asil vatanlar─▒na gittiler.┬á Bu s─▒rada Sel├žuklu I. Sultan Ala edin Keykubat (1219- 1235) y─▒llar─▒ aras─▒nda padi┼čah oldu. Ertu─črul bunu i┼čitti. Kendi neslinden (o─čuzlardan) Sultan Al├óeddin RumÔÇÖa padi┼čah oldu. ÔÇťBes vacip oldu kim d├╝z ve Biri┬á Saru Yat─▒ bize, erin k─▒ymeti bilinir yere varuruzÔÇŁ dedi. Ertu─črul GaziÔÇÖnin biri Osman, biri G├╝nd├╝z, biri Saru-Yat─▒ ad─▒nda ├╝├ž o─člu vard─▒. Bunlar S├╝rmeli ├çukurundan kalk─▒p RumÔÇŁ├í geldiler. Karaca Hisar ile Bilecik ovas─▒nda S├Â─č├╝t kasabas─▒nda yurt kurup yerle┼čtiler.

┬áOsmanl─▒ Tarihini yazanlar─▒n ba┼č─▒nda gelen M├╝neccimba┼č─▒ b├╝t├╝n rivayetleri tetik ettikten sonra O─čuzlar hakk─▒nda ┼č├Âyle demektedir:

ÔÇť O─čuz kavminin tam bilicisi ne dese o olur. Gaipten t├╝rl├╝ haberler s├Âyler. Hak Tal├óÔÇÖn─▒n ilham etti─či Bayat boyundan olup Hz. Peygamberin y├╝z├╝n├╝ g├Ârerek O─čuzlar─▒ hak dinine (─░slamÔÇÖa)┬á d├Ând├╝rm├╝┼č olan KORKUT ATA s├Âyledi ki: ÔÇťAh─▒r zamanda hanl─▒k ger├╝ de─če, kimse ellerinden almaya Osman nesl├╝d├╝r. ─░┼čte s├╝r├╝p gidiyor.ÔÇŁ

I.Kay─▒ kabilesinin AnadoluÔÇÖya geli┼či hakk─▒nda ├že┼čitli rivayetler vard─▒r.┬á Bunlar─▒n en do─črusu gene Sel├žuklu tarihinde ve Dede Korkut O─čuzn├ómeleriÔÇÖnde buluyoruz. S├╝leyman ┼×ahÔÇÖ─▒n F─▒rat nehrinde bo─čulmas─▒ndan sonra iki o─člu Songur Tigin. G├╝ndo─čdu, d├Ân├╝p kabile halk─▒n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ ile vatan-─▒ asilleri HorasanÔÇÖa gitmi┼č taraf─▒na gitmi┼č,┬á di─čer iki o─člu Er-Tu─črul BeyÔÇÖle karde┼či Dondar Alp Bey ise 400 haneden ibaret kabilelerini Erzurum EmiriÔÇÖnin g├Âsterdi─či S├ťRMEL─░ ├çUKURUÔÇÖna getirip yerle┼čtirmi┼čtir. (Ertu─črul Gazi ve biraderi Dundar Alp ile Bac─▒n (Pas─▒n/ler ovas─▒ ve S├╝rmeli ├çukuru nam mahallerde karar─▒ ihtiyar eylediler.) Pamuk ve pirin├ž yeti┼čen bu k─▒┼člak araziyi ├žok be─čenen Kay─▒ boyu burada hayli kalm─▒┼člard─▒r. Velhas─▒l Ertu─črul Gaz─▒, Pas─▒n ovas─▒ ve S├╝nmeli ├çukuruÔÇÖdan tahminen 630 hududunda (1232-1233 y─▒llar─▒nda) Mo─čol ordular─▒n─▒n bask─▒s─▒ ile ayr─▒lm─▒┼člard─▒r. Sultan Al├óeddin Keykubad saltanat─▒ d├Âneminde 440 nefer-i merd-i namerd (sava┼č eri) Sultandan izin al─▒p Karacada─čÔÇÖda u├ž beyi oldu.[12]

Bu rivayetlerden Osmanl─▒ imparatorlu─čunun kurucusu Ertu─črul GaziÔÇÖnin k├╝├ž├╝k o─člu Osman Be─čÔÇÖin da S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖunda do─čdu─ču anla┼č─▒l─▒yor.[13] Osman Be─čÔÇÖin ad─▒n─▒n asl─▒nda T├╝rk├že ÔÇťAtaman/ Atman oldu─ču ve Kaynaklarda; ” Atman-Atuman-Otuman-Otman” ┼čeklinde ge├žmektedir. ÔÇťOsmanÔÇŁ ad─▒ Arap k├╝lt├╝r├╝ tesiriyle gelmi┼č ve sonradan resmile┼čmi┼čÔÇŁ oldu─ču bilim ├ólemince kabul edilmektedir.

D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k ve en uzun ├Âm├╝rl├╝ (622 y─▒l)┬á imparatorlu─čuÔÇÖnun kurucusu Osman Bey, ├Âl├╝m├╝nden sonra miras olarak ┼čahs─▒n─▒n kulland─▒─č─▒ birka├ž k├╝├ž├╝k e┼čya ile misafirleri i├žin besledi─či k├╝├ž├╝k bir koyun s├╝r├╝s├╝ b─▒rakm─▒┼čt─▒. Bu e┼čyalar─▒ aras─▒nda ┼čahs─▒na ait iki u├žlu bir k─▒l─▒├ž, (Hz. AliÔÇÖnin Z├╝lfikar adl─▒ mukaddes k─▒l─▒c─▒n benzeri)┬á┬á T├╝rkmenlerin giydi─či k─▒rm─▒z─▒ b├Ârkten ├Ât├╝r├╝, onlar─▒n beyi Osman Bey bat─▒l─▒ (─░talya) kaynaklar─▒nda ÔÇťK─▒z─▒l B├ÂrkÔÇŁ bulunuyordu.[14]

 

S├╝rmeli Emirli─či’nden g├╝n├╝m├╝ze Karakale ┼čehir harabelerinde Sel├žuklu tarz─▒nda bir k├╝mbet kalm─▒┼č oldu─ču gibi buran─▒n g├╝neyinde I─čd─▒r Merkez ├çar─▒k├ž─▒ k├Ây├╝ yak─▒nlar─▒nda Ahlat-Ele┼čkirt yolu ├╝zerinde Do─ču AnadoluÔÇÖda kale tipi kervansaraylar─▒n tek ├Ârne─či olan ┼×erafeddin Ejder Kervansaray─▒ kalm─▒┼čt─▒r.[15]

├çengizilerin (Mo─čollar─▒n) ortaya ├ž─▒kmas─▒yla T├╝rkistanÔÇÖdan bat─▒ya do─čru yeniden T├╝rk g├Â├žlerine ┼čahit oluyoruz. Cel├óleddin Harzem┼čahÔÇÖ─▒n AnadoluÔÇÖya geldi─či zamanda, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k devletini kuracak olan O─čuz’lar─▒n kutlu boyu KAYIÔÇÖlar da, eski O─čuzlar─▒n kutlu yurdu I─čd─▒r ovas─▒na gelip yerle┼čmi┼člerdir. Bu g├╝n I─čd─▒r ilinde ve b├Âlgeye kom┼ču bulunan KarsÔÇÖ─▒n Ka─č─▒zman, Digor, A─čr─▒ÔÇÖn─▒n Do─čubayaz─▒t il├želerinde ├žok say─▒da g├Âr├╝len ÔÇťkayaÔÇŁ veya ÔÇťkayaÔÇŁ ilaveli yer adlar─▒, Kay─▒ boyunun hat─▒ralar─▒d─▒r.

Ertu─črul GaziÔÇÖn─▒n S├╝rmeli ├çukuruÔÇÖndan 400 ├žad─▒rl─▒k ahalisini alarak Domani├ž- S├Â─č├╝t y├Âresine yerle┼čmesinden sonra, b├Âlgeye T├╝rk ÔÇôMo─čol kabileleri h├ókim olmaya ba┼člad─▒lar.

Kay─▒lar─▒n yukar─▒nda anlat─▒ld─▒─č─▒ ┼čekilde S├╝rmeli ├çukuru (I─čd─▒r Ovas─▒’na) gelip yerle┼čtikleri di─čer kaynaklarda da teyit edilmektedir.

Hoca Sadettin Efendi ÔÇťTac├╝ÔÇÖt-TevarihÔÇŁ K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ yay─▒n─▒,┬á Ankara 1992 cilt I, s 26;┬á ÔÇťM├╝neccimba┼č─▒ TarihiÔÇŁ┬á M├╝neccimba┼č─▒ Ahmet Dede, Terc├╝man 1001 temel eser, c. I, s.52, Arap├ža asl─▒ndan T├╝rk├žele┼čtiren: ─░smail Er├╝nsal, ÔÇťNe┼čri TarihiÔÇŁ, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ yay─▒n─▒ Ankara 1983 c. I, s.37 Haz─▒rlayan Prof. Dr. Mehmet Altan Koyman.

D─░PNOTLAR:

[1]  ae.uzundere@gmail.com

[2]┬á Nihat ├çetinkaya, “I─čd─▒r Tarihi” T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒ ─░st. 1996; s.66

[3]┬á Nihat ├çetinkaya, “I─čd─▒r Tarihi” T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒ ─░st. 1996; s.66

[4] ─░kita: M├╝lkiyeti
devlete, kullan─▒m hakk─▒ ikta sahibi denilen ┼čah─▒slara ait olan toprak.

[5] Nihat ├çetinkaya, “I─čd─▒r Tarihi” T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒ ─░st. 1996 s.66

[6] Nihat ├çetinkaya, “I─čd─▒r Tarihi” T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒ ─░st. 1996 s.67

[7] EbuÔÇÖl-Fida;┬á Tiflis ile Ahlat aras─▒nda bir kale ┼čehri oldu─čunu kaydetti─či ve 1664 y─▒l─▒nda A─čr─▒ da─č─▒nda meydana gelen 7 g├╝n 7 gece s├╝ren volkanik patlama s─▒ras─▒ndaki depremde b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de y─▒k─▒ld─▒─č─▒n─▒ kaydetti─či belirtilmektedir.

[8] Prof. Dr. Fahrettin K─▒rz─▒o─člu Kars Tarihi s.311

[9] (Dede Korkut O─čuznameleri ÔÇô Prof. Dr. Fahrettin K─▒rz─▒o─člu Kars Tarihi I. Cilt / Ta┼č ├ža─č─▒ndan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna de─čin)

[10] Rey: Yakla┼č─▒k 100 y─▒l ├Ânceye kadar Tahran ba┼čkent olmas─▒na ra─čmen baz─▒ di─čer ─░ran ┼čehirlerinden daha k├╝├ž├╝kt├╝, ├Âyle ki Rey ┼čehrinin bir kasabas─▒ olarak ge├žiyordu. …)

[11] (Zeki Veldi Togan ÔÇť Giri┼č, I. 174-177 de Sel├žuklulara ait bu haberlerin do─črulu─čunu ispat etmi┼čtir.)

[12] ÔÇťSah├óy─▒f ├╝l AhbarÔÇŁ,c. III. s. 268-270.

[13] (F. K─▒rz─▒o─člu Kars Tarihi, s. ┬á423-424

[14] Nihat ├çetinkaya, ÔÇťI─čd─▒r TarihiÔÇŁ,┬á T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒ ─░st. 1996 s.68

[15]┬á Anadolu Ajans─▒ Erzurum B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde muhabir olarak ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m (1981-1989)┬á d├Ânemde,┬á┬á s├╝sl├╝ ta├ž kap─▒s─▒n─▒n bulundu─ču b├╝kl├╝m├╝ndeki kesme ta┼člar s├Âk├╝lm├╝┼č, han─▒n di─čer duvarlar─▒ k─▒smen y─▒k─▒lm─▒┼č, bu ta┼člar y├Âredeki k├Âyl├╝ler taraf─▒ndan ev yap─▒m─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒. Kervan saraydan geri kalan b├Âl├╝mleri de koyun a─č─▒l─▒ olarak kullan─▒l─▒yordu.┬á ÔÇť Ata yadig├ór─▒ Kervansaray hayvan a─č─▒l─▒ olarak kullan─▒l─▒yorÔÇŁ diye foto─črafl─▒ haber yapt─▒m. Haber bas─▒nda geni┼č olarak yer ald─▒.┬á O tarihe kadar tescili bile bulunmayan bu kervansaray,┬á┬á yapt─▒─č─▒m haber ├╝zerine Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖnce tescil edildi ve korumaya al─▒nd─▒. ┼×erafeddin Ejder Kervansaray─▒; ┬áErzurum Vak─▒flar B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖnce asl─▒na uygun olarak onar─▒m ve yenileme ├žal─▒┼čmalar─▒ 2008 /2009 y─▒l─▒nda tamamlanan Kervansaray,┬á Halk E─čitim Merkezi olarak y├Âre k├Âyl├╝lerine hizmet vermektedir.

 

3,301 total views, 3 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒