K─▒br─▒s Bar─▒┼č Harek├ót─▒

K─▒br─▒s Bar─▒┼č Harek├ót─▒

Toplam: 333 , Bug├╝n: 1 Okuma

  • Ayhan Sar─▒kaya[1]

1.Giri┼č

Uluslararas─▒ raporlarda sonu gelmez bir sorunun ad─▒d─▒r K─▒br─▒s. Stratejik ├Âzelli─či ile Akdeniz`de ├Ânemli bir konuma sahiptir. Asurlular Fenikeliler Perslere Roma ve Bizans ─░mparatorluklar─▒na yurt olmu┼č bir tarih sahnesiydi. Son h├╝kmeden imparatorluk Osmanl─▒ idi. ─░lk T├╝rkler bu d├Ânemde adaya yerle┼čti.

K─▒br─▒s 1878 y─▒l─▒nda Ruslar─▒n Ayastefanos anla┼čmas─▒ ile sa─člad─▒─č─▒ ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ortadan kald─▒rmak isteyen Osmanl─▒, ─░ngilizlerden yard─▒m istedi. S├╝vey┼č Kanal─▒`n─▒n Fransa taraf─▒ndan in┼ča edilmesi ile ─░ngiltere`nin Hint hinterland─▒ndaki s├Âm├╝rgelerine ge├ži┼č sa─člamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan K─▒br─▒s`─▒n ├Ânemi artm─▒┼čt─▒r. Ardahan ve Batum`da Ruslar─▒n i┼čgalini ├Ânleme ama├žl─▒ destek kar┼č─▒l─▒─č─▒nda K─▒br─▒s ─░ngiltere`ye kiraland─▒.[2] Do─ču Anadolu`nun Ruslar taraf─▒ndan i┼čgaline ra─čmen K─▒br─▒s y├Ânetimi tamamen ─░ngilizlere ge├žmi┼čti.[3] ┬áRumlar─▒n ├žo─čunlukta oldu─ču dan─▒┼čma meclisi olu┼čturuldu. Osmanl─▒ Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Almanlar─▒n yan─▒nda yer al─▒nca K─▒br─▒s`─▒n dengesi de de─či┼čti. Yunanistan`da ise Kral ile Ba┼čbakan aras─▒nda sava┼č─▒n taraf─▒ konusunda bir anla┼čmazl─▒k vard─▒. Selanik`te ├ž─▒kan ayaklanma ile ─░ngiliz ordusu Ba┼čbakan Venizelos ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde hakimiyeti sa─člam─▒┼čt─▒r. Sonu├ž olarak Megali ─░dea ideali ├žer├ževesinde ─░ngiltere`nin yan─▒nda sava┼ča girdiler.

1914 y─▒l─▒nda tek tarafl─▒ olarak ilhak edilerek Osmanl─▒` dan b├╝t├╝n├╝yle kopar─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ngiltere Akdeniz ve Ortado─ču`daki hakimiyeti i├žin adada b├╝y├╝k bir ├╝s kurdu. T├╝rkiye ise adan─▒n ─░ngiltere`ye ait oldu─čunu 1923 y─▒l─▒nda Lozan Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒ ile tan─▒m─▒┼čt─▒r. Anla┼čma ile birlikte Rum ve T├╝rk n├╝fus s├Âm├╝rge halklar olmu┼čtu. 1925 y─▒l─▒ndan itibaren ─░ngiltere K─▒br─▒s`─▒ koloni haline getirdi.

─░ngiltere 1930 lu y─▒llardan itibaren kolonilerini kaybetmeye ve eski g├╝c├╝n├╝ kaybetmeye ba┼člad─▒. Bu d├Ânemde K─▒br─▒sl─▒ Rumlar kilisenin deste─či ile isyanlara ba┼člad─▒. 1936 y─▒l─▒nda M─▒s─▒r`a ba─č─▒ms─▒zl─▒k hakk─▒ veren ─░ngiltere ileride S├╝vey┼č Kanal─▒`n─▒n hakimiyetini de kaybedece─činden K─▒br─▒s ├╝s a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli hale geliyor.[4] 1947 den itibaren K─▒br─▒sl─▒ Rumlar Yunanistan ile birle┼čip Enosis`i ilan etmek istemektedir. K─▒br─▒sl─▒ T├╝rkler aras─▒nda ise tam b├╝t├╝nl├╝k yoktur. ─░ngiliz yanl─▒s─▒ ─░slami kesim ile Kemalist ─░ngiliz kar┼č─▒t─▒ kesimin fikir farkl─▒l─▒─č─▒ vard─▒r.

K─▒br─▒sl─▒ Rumlar Birle┼čmi┼č Milletler arac─▒l─▒─č─▒ ile self determinasyon ilkesini konu edip adan─▒n tek hakimi olmak istemi┼čtir. ─░ngiltere ise self determinasyon ilkesinin T├╝rk taraf─▒ i├žin de ge├žerli oldu─čunu belirtmi┼čtir.[5] ┬á1950 y─▒l─▒nda plebisit d├╝zenlendi. Birle┼čmi┼č Milletler taraf─▒ndan tek tarafl─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒k reddedilince Rumlar silaha sar─▒ld─▒. 1954 y─▒l─▒nda adaya silah ve askeri lider yolland─▒. Askeri lider Grivas[6]┬á ve dini lider ise Makarios idi.[7]

Eoka ter├Âr ├Ârg├╝t├╝ ┼čiddet eylemlerini art─▒rm─▒┼č. K─▒br─▒sl─▒ T├╝rklerden bir k─▒sm─▒ aday─▒ terk etmek zorunda kald─▒. ─░ngiltere Eoka ile m├╝cadele i├žin ola─čan├╝st├╝ hal yasalar─▒n─▒ uygulamaya ba┼člad─▒. Da─člarda Eoka ├╝yeleri aranmaya ba┼čland─▒. Eoka t├╝m K─▒br─▒s Rumlar─▒n─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k ├Ânc├╝s├╝ olmu┼čtu. Eoka`n─▒n a├ž─▒l─▒m─▒ K─▒br─▒s Sava┼č├ž─▒lar─▒ i├žin Elen ├ľrg├╝t├╝ demektir. Bir di─čer cemiyetler ise Filiki Eterya, Etniki Eterya ve Mavri Mira`d─▒r. Amerika Birle┼čik Devletleri ise o d├Ânemde Marshall yard─▒m─▒ ile T├╝rkiye ve Yunanistan`─▒ Nato`ya almak istemektedir. ─░ki ├╝lke aras─▒nda d─▒┼č politika ili┼čkileri iyi idi. K─▒br─▒s`ta dernekler ve T├╝rk okullar─▒ a├ž─▒ld─▒.

2.Eoka ve T├╝rk Mukavemet Te┼čkilat─▒

─░ngilizler polis ihtiyac─▒n─▒ T├╝rklerden kar┼č─▒lamaya ba┼člay─▒nca Rum ve T├╝rkler kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmi┼čti. 1 Nisan 1955`de ├žat─▒┼čma ve g├Âzalt─▒lar ba┼člad─▒. Makarios tutuklan─▒p ┼×eysel adalar─▒na g├Ânderildi. 1958 den itibaren Eoka`n─▒n hedefi sadece ─░ngilizler de─čil ayn─▒ zamanda T├╝rklerdi. Doktor Faz─▒l K├╝├ž├╝k`├╝n ba┼čkanl─▒─č─▒nda K─▒br─▒s T├╝rkt├╝r Partisi kuruldu. K─▒br─▒s T├╝rk kurumlar─▒ federasyonu olu┼čturuldu ve ba┼č─▒na da Rauf Denkta┼č getirildi. Volkan adl─▒ gizli kurulu┼č vard─▒. T├╝rk Mukavemet Te┼čkilat─▒ kuruldu. T├╝rkiye`den gelen bir asker Tmt` yi ├Ârg├╝tledi. Az say─▒da da olsa silah ve m├╝himmat T├╝rkiye`den g├Ânderilmi┼čti.

T├╝rkiye Yunan K─▒br─▒s─▒`ndan toprak istiyor gibi bir alg─▒ yarat─▒ld─▒. T├╝rkiye ile Yunanistan d─▒┼či┼čleri bakanlar─▒ Averof ve Zorlu 1959 y─▒l─▒nda Z├╝rih`te anla┼čmaya varm─▒┼člard─▒r. Anla┼čmayla birlikte taksim ve Enosis d├╝┼č├╝ncesi sona eriyordu. Yunanistan 950 T├╝rkiye ise 650 askerini adada bulunduruyordu. Z├╝rih ve Londra anla┼čmalar─▒ ile iki toplumun birlikteli─či ve ├ž├Âz├╝m├╝n T├╝rkiye Yunanistan ─░ngiltere aras─▒nda etkin garanti ilkesi ile ger├žekle┼čece─či vurgulanm─▒┼čt─▒r. K─▒br─▒s Cumhuriyeti 16 A─čustos 1960`da kurulmu┼čtur. 570 bin n├╝fusun %80 i Rum idi. Anayasa ile ┼čekillenen haklar e┼čit stat├╝de maddelendirilmi┼čtir. Gerekti─činde T├╝rkiye Yunanistan ve ─░ngiltere m├╝dahale edebilecekti. T├╝rkiye memnundu ├ž├╝nk├╝ Osmanl─▒dan bu yana ilk kez adaya T├╝rk askeri gidiyordu. Yunanistan memnundu ├ž├╝nk├╝ yeni bir Yunan devleti kuruluyordu. ─░ngiltere de memnundu ├ž├╝nk├╝ adada Akrotiri ve Dekeria ├╝ss├╝n├╝ elde ediyordu. Tek memnun olmayan Makarios idi. Enosis`ten vazge├žmesi gerekiyordu. ├ço─čunluk olmas─▒na ra─čmen aday─▒ y├Ânetemiyordu.

Rum taraf─▒ anla┼čman─▒n maddelerine uymam─▒┼č T├╝rkleri d─▒┼člayan bir ├ž├Âz├╝ms├╝zl├╝─č├╝ sa─člam─▒┼čt─▒r. D├Ânemin cumhurba┼čkan─▒ Makarios anayasan─▒n i┼člemez oldu─čunu ├Âne s├╝r├╝p T├╝rk taraf─▒n─▒n veto yetkisinin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ ve anayasan─▒n tadilini istemi┼čtir. K─▒br─▒sl─▒ T├╝rkler devlet kurumlar─▒ndan uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Akritas plan─▒ ile T├╝rkler adadan d─▒┼članmak istenmi┼čtir. Akritas bir etnik temizlik giri┼čimidir. 30 Kas─▒m 1963 tarihinde Makarios ├╝├ž garant├Âr ├╝lkeye muht─▒ra verdi. K─▒br─▒s cumhuriyeti tek tarafl─▒ olarak ortadan kalkm─▒┼čt─▒r. 21 aral─▒k 1963 tarihinde T├╝rklere ait mahallelere katliam d├╝zenlendi.[8] Noel katliam─▒ olarak bilinen bu olay T├╝rkleri haz─▒rl─▒ks─▒z yakalam─▒┼čt─▒. K├╝├ž├╝k Kaymakl─▒ denilen en b├╝y├╝k kanton Akritas─▒n hedefinde idi. Buras─▒ ayn─▒ zamanda Tmt`nin merkezi idi. D├Ârt g├╝nde 400 ki┼či katledilmi┼čti. 25 Aral─▒k 1963 tarihinde T├╝rk u├žaklar─▒ K─▒br─▒s semalar─▒nda idi.

├ť├ž ├╝lkenin g├Âzetiminde bar─▒┼č─▒ koruma kuvveti olu┼čturulmu┼čtur. Ye┼čil hat kavram─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. T├╝rkler ile Rumlar kendi b├Âlgelerine g├Â├ž etmek zorunda kald─▒lar. Nisan 1964 de Makarios yeni Yunan h├╝k├╝metini ziyaret etti. Enosisi canland─▒rmak istedi.

3.Johnsoon mektubu

4 Haziran 1964 g├╝n├╝ T├╝rk donanmas─▒ ─░skenderun Liman─▒ndan denize a├ž─▒ld─▒. Abd ye K─▒br─▒sa ├ž─▒k─▒laca─č─▒n─▒ ilettiler. M├╝dahale karar─▒ Abd ba┼čkan─▒ Johsoon` un uyar─▒ mektubu ile kar┼č─▒l─▒k buldu. Sert bir ┼čekilde askeri m├╝dahalenin durdurulmas─▒ istenildi. D├Ânemin d─▒┼či┼čleri bakan─▒ Josef Sisco bu mektubun ellerindeki son kart olarak de─čerlendirdi─či bilinmektedir. Tarihe ├╝nl├╝ Johnsoon mektubu diye ge├žen mektupta T├╝rkiye tehdit ediliyordu. ├ç─▒karma sonras─▒ Sscb m├╝dahale ederse Abd ve Natonun yanlar─▒nda olmayaca─č─▒ yaz─▒yordu. Di─čer mesaj ise Amerikan silahlar─▒n─▒n K─▒br─▒sta kullan─▒lamayaca─č─▒ idi.[9] ┬áT├╝rkiye`deki silahlar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ Amerikan hibesi idi. Bu durum ileride ger├žekle┼čen Amerikan aleyhtarl─▒─č─▒n─▒n ilk tohumu idi. T├╝rk ve Yunan ba┼čbakan Washingtona davet edildi. Acheson plan─▒n─▒ Yunanl─▒lar reddetti.

6 a─čustos 1964 g├╝n├╝ Erenk├Ây`e sald─▒r─▒ d├╝zenlendi. Erenk├Ây T├╝rklerin silah m├╝himmat nakil hatt─▒ ve e─čitim alan─▒ haline getirilmi┼čti. T├╝rk u├žaklar─▒ denizden gelen Rum tehlikesini bombalay─▒p K─▒br─▒sl─▒ T├╝rk m├╝cahidleri rahatlatt─▒. T├╝rk hava kuvvetleri Erenk├Ây`de Rumlar─▒n ablukas─▒n─▒ durdurdu. Rumlar─▒n u├žaksavarlar─▒ ile Cengiz Topel isimli pilotun u├ža─č─▒ yara alm─▒┼č ve Lefke yak─▒nlar─▒nda d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Rumlar onu sa─č ele ge├žirip ┼čehit etmi┼člerdir. Direni┼č sonucunda T├╝rk taraf─▒ 12 ┼čehit vermi┼čti. Rum taraf─▒n─▒n ise 52 kayb─▒ vard─▒.

Yersiz yurtsuz kalan T├╝rkler K─▒z─▒lay ├žad─▒rlar─▒nda ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeye ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒.[10] ┬áFakat Rumlar bu kamplar─▒ da bas─▒p katliamlara sebep oldular. Yunanistan gizlice asker g├Ânderip adaya hakim olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Giri┼č ├ž─▒k─▒┼člar kontrol edilmi┼č ve temel ihtiya├ž malzemeleri k─▒s─▒tlanm─▒┼čt─▒r. Bu durum iki halk─▒ birbirinden tamamen ay─▒rm─▒┼čt─▒r.1967 y─▒l─▒nda Yunan cuntas─▒ ile sald─▒r─▒lar daha da artm─▒┼č T├╝rkiye ise do─črudan m├╝dahalede bulunaca─č─▒n─▒ ├Âne s├╝r├╝nce Yunanistan askerlerini geri ├žekmi┼čtir. Ke┼čan`daki g├Âr├╝┼čmelerde Enosis kar┼č─▒l─▒─č─▒nda adada ├╝s verilmek istendi. D├Ânemin ba┼čbakan─▒ S├╝leyman Demirel K─▒br─▒s`─▒n T├╝rkiye`ye 30 mil mesafede oldu─čunu ileri s├╝r├╝p Yunanistan`a ba─članmas─▒ d├╝┼č├╝ncesinin anlams─▒zl─▒─č─▒n─▒ ifade etmi┼čtir. 16 kas─▒m 1967 de Rumlar yeniden harekete ge├žti. Grivas ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde ilerleyen Rumlar 25 T├╝rk├╝ katletti. T├╝rk ordusu harek├óta haz─▒r de─čildi. Amerika Birle┼čik Devletleri araya girdi ve T├╝rkiye`nin ne istedi─či soruldu. S├╝leyman Demirel ise Eoka Grivas ve 15 bin yunan askeri ile a─č─▒r m├╝himmatlar─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒ gerekti─čini ifade etti. Ayr─▒ca tazminat ve kale ge├žitlerinin tamiri istenildi. T├╝rkiye m├╝dahaleden vazge├žti ve yunanl─▒lardan kuvvetlerini adadan ├žekti. 1967 krizi 1974 harekat─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran bir etkendi. Ordu g├╝c├╝n├╝n te├žhizat yetersizli─či tamamlanmal─▒yd─▒. Ayr─▒ca yunan birlikleri geri ├žekilmeseydi 10 bin ki┼čilik bu asker ile de 1974 de ilave m├╝cadele edilecekti.

4.Makarios

1968 de Yunan cuntas─▒ ile Makarios`un aras─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. E─čer Enosis ger├žekle┼čecekse askerin iktidar─▒nda de─čil kral geri d├Ând├╝─č├╝nde olacakt─▒. 1968 ile 1973 y─▒llar─▒ aras─▒nda Makariosa defalarca suikast d├╝zenlendi. 1973 de Yunanistan`da askerler aras─▒ndaki b├Âl├╝nme iyice g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kt─▒.[11]

1973 de ba─č─▒ms─▒z yerel belediyeler kurulmas─▒ ve T├╝rk toplumunun kendi i├žinde y├Ânetimi gibi haklar verildi. 2 Temmuz 1974 tarihli mektupta Makarios yunan askerinin geri ├žekilmesini istiyordu. 15 Temmuz 1974 de Makariosun saray─▒ bas─▒ld─▒.[12] ─░ngiliz helikopteri ile gizlice Maltaya ka├ž─▒r─▒ld─▒. Yerine Nikos Samson ge├žip K─▒br─▒s Elen Cumhuriyetini ilan etti. Samson, T├╝rk k├Âylerini basmas─▒ ile ├╝n salm─▒┼čt─▒. Enosis yanl─▒lar─▒ Makariosa darbe indirip onlar─▒ tamamen yok edince s─▒ra K─▒br─▒s T├╝rklerine gelecek endi┼česi hakim oldu.

5.K─▒br─▒s Bar─▒┼č Harekat─▒

T├╝rkiye`de Cumhuriyet Halk Partisi ve Milli Selamet Partisinden olu┼čan koalisyon[13] vard─▒. Ecevit ─░ngiltere ile g├Âr├╝┼čmelerden sonu├ž al─▒namazsa T├╝rk Silahl─▒ Kuvvetleri`nin K─▒br─▒sÔÇÖa m├╝dahale edece─čini a├ž─▒klam─▒┼čt─▒. Ayr─▒ca ─░ngiliz ├╝slerinin orada bulundu─čunu ve ├╝slerin Rumlar─▒ kontrol edip meselenin s├╝kunetle ├ž├Âz├╝lebilece─čini ifade etmi┼čti. ─░ngiltere bu teklifin T├╝rk ve Yunan h├╝k├╝metlerinin aras─▒n─▒ a├žaca─č─▒n─▒ ve emperyalist bat─▒ K─▒br─▒s da kolonile┼čiyor alg─▒s─▒n─▒ Rusya`n─▒n etkili hale getirece─či d├╝┼č├╝ncesinde idi. Amerika Birle┼čik Devletleri` nin endi┼česi ise iki m├╝ttefikin ├žat─▒┼čmas─▒n─▒n Moskova`ya yarar sa─člamas─▒ idi. Ecevit Londra`dan istedi─čini alamadan d├Ând├╝. Rum ve Yunanl─▒lar daha ├Ânce T├╝rklerin bu gibi m├╝dahale bl├Âflerinin ger├žekle┼čmedi─čini ├Âne s├╝rerek b├Âyle bir m├╝dahaleye inanmad─▒lar. 20 Temmuz 1974 de T├╝rk askeri harekete ge├žti.[14]┬á Hava kara ve denizden 8 bin asker adaya ├ž─▒kar─▒lmak isteniliyordu. Girne a├ž─▒klar─▒nda deniz piyadeleri, Be┼čparmak da─člar─▒nda komandolar ve Lefko┼ča yak─▒nlar─▒nda ise hava indirme birlikleri vard─▒.

T├╝rkiye`nin en b├╝y├╝k avantaj─▒ yunan u├žaklar─▒n─▒n K─▒br─▒s`a gelip geri d├Ânme g├╝c├╝n├╝n bulunmamas─▒, menzillerinin dar olmas─▒ idi. Yunan askerinin de hi├žbir haz─▒rl─▒─č─▒ yoktu. Yunan bir general T├╝rkiye`ye sava┼č a├ž─▒lmayaca─č─▒n─▒ s├Âyledi. Cunta ├ž├Âkm├╝┼č ve i├ž karga┼ča Yunanistan`a hakimdi. Birle┼čmi┼č Milletler G├╝venlik Konseyi topland─▒ ve ate┼čkes karar─▒ ald─▒. Takviye birlik sa─članmas─▒ i├žin denizde ge├žen zaman on ├╝├ž saat idi. Yunan konvoyunun K─▒br─▒s a├ž─▒klar─▒na ilerledi─či haberi geldi. T├╝rk hava kuvvetlerine konvoyu vurma emri verildi. Kocatepe muhribi yanl─▒┼čl─▒kla vurulmu┼čtu.

Amerika Birle┼čik Devletleri ba┼čta olmak ├╝zere uluslar aras─▒ camia ate┼čkes konusunda kararl─▒yd─▒.[15] ┬áAte┼čkes harekat─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ g├╝n├╝nde kabul edildi. Harekat ile birlikte Yunanistan`da cunta son bulmu┼č ve demokrasi gelmi┼čtir. 1975 y─▒l─▒nda Viyana`da n├╝fus m├╝badelesi anla┼čmas─▒na var─▒lm─▒┼čt─▒r. Kuzeyden g├╝neye kar┼č─▒l─▒kl─▒ ge├ži┼čler ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. Ara b├Âlge olu┼čturulup g├╝venli b├Âlge ilan edilmi┼čtir.

6.Sonu├ž

Akdeniz`in jeopolitik stratejisi y├╝zy─▒llard─▒r imparatorluklar─▒n, devletlerin ve h├╝k├╝metlerin d─▒┼č politik hedeflerinde yer alm─▒┼čt─▒r. Denizlerde ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ sa─člay─▒p karaya h├╝kmeden devletlerin ge├ži┼č yolu olarak kullanmak istedi─či K─▒br─▒s adas─▒ tarihteki ├Ânemini yitirmemi┼čtir. ├ľzellikle Ortado─ču co─črafyas─▒nda etkin konumda olmak isteyen ├╝lkelerin donanmalar─▒ adada ├╝s elde etmenin ayr─▒cal─▒─č─▒n─▒ ya┼čam─▒┼člard─▒r. Osmanl─▒ devleti ve ─░ngiltere aras─▒ndaki K─▒br─▒s`a hakim olma m├╝cadelesi alternatif g├╝zergahlara ra─čmen devam ederken sonras─▒nda ise T├╝rkiye Cumhuriyeti ve Rum kesimi aras─▒nda ├žat─▒┼čma ile m├╝zakerelere sebep olmu┼čtur. Dini arg├╝man ile K─▒br─▒s`ta dayat─▒lmak istenen Enosis ideali Rumlar─▒n ├Ânce Yunanistan`a ba─članma ard─▒ndan ise Megali ─░dea ile B├╝y├╝k Helen ─░mparatorlu─čuna evrilmek istenmesi siyasi politik ├žer├ževesinde incelendi─činde tarihin k├Â┼če ta┼člar─▒ndaki yerini alm─▒┼čt─▒r. ─░ki kom┼ču ├╝lke Yunanistan ve T├╝rkiye`nin kurulu┼člar─▒ndan bug├╝ne kadar ba┼čta Ege adalar─▒ sorunu olmak ├╝zere Bat─▒ Trakya ve ├žal─▒┼čmam─▒z─▒n konusu K─▒br─▒s meselelerinde belirli d├Ânemlerde kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmi┼čtir. Zamanla ├žat─▒┼čmaya d├Ân├╝┼čen K─▒br─▒s meselesi g├╝n├╝m├╝z d─▒┼č politikas─▒n─▒n ├ž├Âz├╝lmeyi bekleyen konular─▒ndan biri olarak g├╝ndemdeki yerini almaya devam etmektedir.

 

KAYNAKÇA

  • Denizli Ali, K─▒br─▒s Bar─▒┼č Harekat─▒ 20 Temmuz 1974, Berkan Yay─▒nevi, Ankara, 2014.
  • Ad─▒g├╝zel Mehmet Ali, K─▒br─▒s Tarihi, Son├ža─č Yay─▒nevi, Ankara, 2019.
  • Babao─člu Resul, K─▒br─▒s CumhuriyetiÔÇÖnin Kurulmas─▒ ve MakariosÔÇÖun T├╝rkiye Ziyareti, Atat├╝rk K├╝lt├╝r, Dil ve Tarih Y├╝ksek Kurumu Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi, Ankara, 2016.
  • ┼×am─▒yeva Hayat, Sovyetler Birli─čiÔÇÖnin D─▒┼č Politikas─▒nda K─▒br─▒s Meselesi, Atat├╝rk K├╝lt├╝r, Dil ve Tarih Y├╝ksek Kurumu Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi, Ankara, 2016.
  • ┼×ener B├╝lent, K─▒br─▒s Bar─▒┼č Harek├ót─▒ÔÇÖn─▒n Me┼čruiyeti ve Uluslararas─▒ Hukuk A├ž─▒s─▒ndan Bir De─čerlendirmesi, Atat├╝rk K├╝lt├╝r, Dil ve Tarih Y├╝ksek Kurumu Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi, Ankara, 2016.
  • Y─▒lmaz Hasan,ÔÇŁK─▒br─▒s Bar─▒┼č Harekat─▒ ve Sonu├žlar─▒ÔÇŁ, ─░n├Ân├╝ ├ťniversitesi Uluslararas─▒ Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 6, Say─▒ 1, 2017, s.87-98.
  • Sevin├ž Derya, ÔÇťT├╝rk-Yunan ─░li┼čkileri ├çer├ževesinde K─▒br─▒s Sorununda Yeni Bir A┼čamaÔÇŁ, Ankara ├ťniversitesi T├╝rk ─░nk─▒l├óp Tarihi Enstit├╝s├╝ Atat├╝rk Yolu Dergisi, Cilt 15, Say─▒ 60, 2017, s.171-206.
  • G├Âk├že Emrah Utku, ÔÇť1974 K─▒br─▒s Krizinde CHP-MSP Koalisyon H├╝k├╝metinin Karar Alma S├╝reciÔÇŁ, Uluslararas─▒ ├çal─▒┼čmalar Dergisi, Cilt 2, Say─▒ 1, 2018, s.41-60.
  • Savrun Ergenekon, ÔÇťK─▒br─▒sÔÇÖta Yunan Cunta Darbesine Kar┼č─▒ T├╝rk Bar─▒┼č Harek├ót─▒n─▒n Belgelerle K─▒sa TarihiÔÇŁ, Uluslararas─▒ Be┼čeri Bilimler ve E─čitim Dergisi, Cilt 4, Say─▒ 9, 2018, s. 258-273.
  • S─▒r─▒m Veli, ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖnin Ortado─ču ├ťlkeleriyle Ekonomik ─░li┼čkilerinin Geli┼čmesinde K─▒br─▒s Meselesinin Rol├╝ÔÇŁ, ─░nsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, Cilt 1, Say─▒ 12, 2018, s.75-107.

 

EKLER:

  • EK-1-Yunan Adalar─▒ ve K─▒br─▒s Konusunda G├Ânderilen Mektup.
  • EK-2-K─▒br─▒s Konusunda Yaz─▒lm─▒┼č Bir Mektup.
  • EK-3-Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreteri`nin Yunanistan ve K─▒br─▒s Konusundaki Mesaj─▒.
  • EK-4-Ba┼čbakan Suat Hayri ├ťrg├╝pl├╝`n├╝n Adalet Partisi Genel Ba┼čkan─▒ S├╝leyman Demirel`e ─░thafen Liderler Toplant─▒s─▒ Arz─▒.
  • EK-5-T├╝rkiye Milli Gen├žlik Te┼čkilat─▒ Bas─▒n B├╝lteni.
  • EK-6-Ahmet Emin Yalman`─▒n K─▒br─▒s Komitesi`nin Ba┼čbakanla G├Âr├╝┼čme ─░ste─či ile ─░lgili Telgraf─▒.
  • EK-7-Atina ve K─▒br─▒s Radyolar─▒nda yay─▒nlanan K─▒br─▒s T├╝rkleri ile ─░stanbul Rumlar─▒ Hakk─▒nda M├╝badele Tekzibi ve Makarios T├╝rk Askeri Birli─činin ├çekilmesini ─░stiyor Ba┼čl─▒kl─▒ Haber B├╝lteni
  • EK-8-Selanik`te Atat├╝rk`├╝n Do─čdu─ču Eve ve Konsoloslu─čumuza Yap─▒lan Sald─▒r─▒lar Sebebiyle S─▒k─▒y├Ânetim ─░lan Edilmesi.
  • EK-9-Z├╝rih ve Londra Anla┼čmalar─▒ Gere─čince Atina`da Akdolunacak ─░ttifak Esaslar─▒n─▒ Tespit Komitesine Kat─▒lacak Heyetin Tayini.
  • EK-10-Milli G├╝venlik Kurulunun K─▒br─▒s Sorunu ile ─░lgili Tavsiye Karar─▒n─▒n Cenevre G├Âr├╝┼čmelerinde Dikkate Al─▒nmas─▒.
  • EK-11-M├╝mtaz Soysal`─▒n G├Ârevlendirilmesi.

D─░PNOTLAR

[1] Ayhan Sar─▒kaya / At─▒l─▒m ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Uluslararas─▒ ─░li┼čkiler, 2020

[2] Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Venediklilerden ald─▒klar─▒ topraklar─▒ kiliseye vermi┼čtir. Kiliseye iki vergi toplama hakk─▒ vermi┼čtir. ─░lki kilise mensuplar─▒ndan kilise ad─▒na toplanan vergi di─čeri ise kilise mensuplar─▒ndan Osmanl─▒ ad─▒na toplanan vergidir. Bu ise kilisenin K─▒br─▒s`ta siyasi g├╝├ž olu┼čturmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

[3] K─▒br─▒s’─▒n y├Ânetiminin ge├žici olarak ─░ngiltere’ye b─▒rak─▒ld─▒─č─▒n─▒ bildiren ferman 12 Temmuz 1878’de, Lord John Hay huzurunda okundu ve adadaki Osmanl─▒ y├Ânetimi sona erdi. K─▒br─▒s’─▒n son Osmanl─▒ y├Âneticisi Besim Pa┼ča, makam─▒n─▒ ─░ngiliz amirale devretti.

[4] S├╝vey┼č Krizi ayn─▒ zamanda K─▒br─▒s meselesi ile de ba─člant─▒l─▒yd─▒. M─▒s─▒r devlet ba┼čkan─▒ Nas─▒r, S├╝vey┼č Kanal─▒ÔÇÖnda ─░ngiltere kar┼č─▒t─▒ politikalar─▒ takip etmekteydi. Nas─▒r, ─░ngiltereÔÇÖnin K─▒br─▒sÔÇÖtaki egemenli─čine son vermesi gerekti─čini savundu─ču i├žin, K─▒br─▒s Rum toplumunun lideri Ba┼čpiskopos MakariosÔÇÖun tezlerini uluslararas─▒ alanda desteklemekteydi. T├╝rkiye ise Nas─▒rÔÇÖ─▒n aksine ─░ngiltereÔÇÖnin K─▒br─▒sÔÇÖtaki egemenli─činin s├╝rd├╝r├╝lmesinden yana tav─▒r g├Âstermi┼č, S├╝vey┼č Kanal─▒ÔÇÖn─▒n millile┼čtirilmesi karar─▒nda da, Bat─▒ ├╝lkelerinin yan─▒nda, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n kar┼č─▒s─▒nda yer alm─▒┼čt─▒.

[5] ─░ngiltere Ba┼čbakan─▒ Clement AttleeÔÇÖnin 1948 y─▒l─▒nda K─▒br─▒sl─▒ Rumlara ├Ânerdi─či ve liberal bir anayasal plan d├óhilinde s─▒n─▒rl─▒ ├Âzerkli─či i├žeren ├Ânerisinin reddedilmesiyle, K─▒br─▒sÔÇÖta Rumlar─▒n hedefledikleri ko┼čullarda ─░ngiliz idaresine yer olmad─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

[6] Grivas 1919-1922 aras─▒nda Yunan ordusunda Anadolu`da g├Ârevli idi.

[7] Makarios 20 Ekim 1950’de K─▒br─▒s Ba┼čpiskoposlu─ču’na se├žilmi┼č ve Rum liderli─čine getirilmi┼čti. Makarios, yeni g├Ârevine ba┼člad─▒─č─▒ g├╝n ┼č├Âyle diyordu: “Kutsal yemini ederim ve derim ki, milli ├Âzg├╝rl├╝─č├╝m├╝z├╝n do─ču┼čuna dek ├žal─▒┼čaca─č─▒m ve K─▒br─▒s’─▒ anam─▒z Yunanistan’a ba─člamak olan siyasetimizden asla vazge├žmeyece─čim.”

[8] Terezepulos kod adl─▒ bir Yunan subay─▒ beraberindeki birliklerle Lefko┼ča`n─▒n Kumsal b├Âlgesine gelirler. K─▒br─▒s T├╝rk Alay Komutanl─▒─č─▒ doktoru Tabip Binba┼č─▒ Nihat ─░lhan’─▒n 37 ya┼č─▒ndaki e┼či M├╝r├╝vvet ─░lhan, ├žocuklar─▒ 6 ya┼č─▒ndaki Murat, 5 ya┼č─▒ndaki Kutsi ve hen├╝z 10 ayl─▒k olan Hakan sakland─▒klar─▒ banyo k├╝vetinde Rumlar taraf─▒ndan katledilirler. Tarihe ÔÇťKumsal Katliam─▒ÔÇŁ olarak ge├žen bu olay─▒n ger├žekle┼čti─či ev daha sonra s├Âz konusu evin sahibi olan Hasan Yusuf Kudum taraf─▒ndan “Barbarl─▒k M├╝zesi” haline getirilir.

[9] ─░smet ─░n├Ân├╝ : ÔÇť T├╝rkiye yaln─▒z b─▒rak─▒l─▒rsa yeni bir d├╝nya kurulur, T├╝rkiye`de orada yerini al─▒r.ÔÇŁ 1964.

[10] Etnik temizlik, esaret hayat─▒, ├Âl├╝mler ve tecav├╝z olaylar─▒yla sars─▒lan adada K─▒z─▒lay taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝len insani yard─▒m ├žabalar─▒ ise ba┼čta Uluslararas─▒ K─▒z─▒lha├ž Te┼čkilat─▒ olmak ├╝zere uluslararas─▒ b├╝t├╝n insani yard─▒m kurulu┼člar─▒ taraf─▒ndan takdirle kar┼č─▒lanm─▒┼čt─▒r. K─▒z─▒lay yard─▒mlar─▒ndan g─▒da yard─▒mlar─▒, ila├ž, sa─čl─▒k malzemesi, ├žad─▒r, ula┼č─▒m, haberle┼čme ve gerekli hallerde ameliyat ve tedavi gibi de─či┼čik ┼čekillerde istifade edenler sadece sivil ve masum Rumlar de─čil, do─črudan T├╝rk askerine kar┼č─▒ sava┼č─▒rken yaralanan Rumlar da olmu┼čtur. K─▒z─▒lay bir yandan K─▒br─▒sÔÇÖa y├Ânelik yard─▒m faaliyetlerini son derece planl─▒ ve profesyonel bir strateji i├žerisinde y├╝r├╝tmeye gayret ederken Mersin, Adana ve TarsusÔÇÖta a├žt─▒─č─▒ sahra hastaneleri, 1963 y─▒l─▒ndan itibaren K─▒br─▒sÔÇÖta faaliyette olan Lefko┼ča K─▒z─▒lay ─░lk Yard─▒m HastanesiÔÇÖnin takviye edilmi┼č ve belirli d├Ânemlerde bu hastanede uzman sa─čl─▒k ekipleri g├Ârevlendirilmi┼čtir ayr─▒ca Lefko┼čaÔÇÖda bir kan merkezi tesis edilmi┼čtir.

[11] 5 Temmuz 1974 tarihinde ise AKELÔÇÖin (Rum Emek├ži Halk─▒ ─░lerici Partisi) resmi yay─▒n organ─▒ Haravgi, ├Ân├╝m├╝zdeki g├╝nlerde Yunan subaylar─▒n K─▒br─▒sÔÇÖta bir darbe yapacaklar─▒n─▒ bildiriyordu.

[12] Yunan cuntas─▒ tepkisini 15 Temmuz 1974ÔÇÖte K─▒br─▒sÔÇÖta Yunan subaylar─▒n─▒n y├Ânetti─či Rum Milli Muhaf─▒z Kuvvetlerince MakariosÔÇÖa kar┼č─▒ ÔÇťBa┼čkanl─▒k Harekat─▒ÔÇŁ kodu alt─▒nda darbe yaparak g├Âstermi┼čtir.

[13] Silah ve m├╝himmat talebi Nato`da g├Ârevli Taner Baytok arac─▒l─▒─č─▒ ile Kaddafi`ye bildirdi. Libya d├Ârt u├žak dolusu silah ve m├╝himmat─▒ T├╝rkiye`ye g├Ânderdi. Kaddafi bunlar─▒ kar┼č─▒l─▒ks─▒z T├╝rkiye`ye vermi┼čti. O d├Ânem Deniz Baykal bizzat Kaddafi`ye harekat─▒ anlatm─▒┼čt─▒. D├Ân├╝┼č├╝ Kaddafi`nin u├ža─č─▒ ile ger├žekle┼čtirdiler.

[14] K─▒br─▒s Bar─▒┼č Harek├ót─▒; T├╝rk Ordusunun, 26 A─čustos 1922’de yap─▒lan B├╝y├╝k Taarruzdan yar─▒m as─▒r sonra, Kore Harbi d─▒┼č─▒nda ger├žekle┼čtirdi─či ilk milli g├Ârevdir ve zaferle sonu├žlanm─▒┼čt─▒r.

[15] Sovyetler Birli─či ise T├╝rk-Yunan kar┼č─▒tl─▒─č─▒n─▒ k├Âr├╝kleyip T├╝rkiye`nin Nato`dan ├ž─▒kmas─▒n─▒ istemekteydi. Abd Makarios`un d─▒┼č politikas─▒na iyi bakm─▒yordu. Ba─člant─▒s─▒z ├╝lkeler ile Sovyetler Birli─či`nin deste─či K─▒br─▒s`ta Nato`nun ├ž─▒karlar─▒na ayk─▒r─▒yd─▒.

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • YEN─░
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022
Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Ekrem Hayri PEKER, 23 Mart 2022
Ye┼čil Diyar Kosova

Ye┼čil Diyar Kosova

Haber Merkezi, 22 Mart 2022
Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ali E┼čref UZUNDERE, 22 Mart 2022
T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

U─čur Bora YUMAK, 12 Mart 2022
T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

Haber Merkezi, 12 Mart 2022