Quantcast
Medeniyeti kaplayan toz;┬á├çimentoÔÇÖnun Tarihi – Belgesel Tarih

Medeniyeti kaplayan toz;┬á├çimentoÔÇÖnun Tarihi

Medeniyeti kaplayan toz;┬á├çimentoÔÇÖnun Tarihi

Toplam: 786 , Bug├╝n: 2 Okuma

  • ─░rfan YALIN*

Geli┼čmenin yap─▒la┼čma, ┼čehirle┼čmenin y├╝ksek katl─▒ binalarla ├Âl├ž├╝ld├╝─č├╝ ├ža─č─▒m─▒zda do─čala ve do─čaya olan ├Âzlemin yollar─▒ betonla doluÔÇŽ

Latince ÔÇťyontulmu┼č ta┼č k─▒r─▒nt─▒s─▒ÔÇŁ anlam─▒ndaki “caementum” kelimesinden t├╝reyen ├žimento, y├╝zy─▒llar boyunca ba─člay─▒c─▒ – yap─▒┼čt─▒r─▒c─▒ ifadesiyle kullan─▒lm─▒┼č; ├žok uzun y─▒llar boyunca hayvan kemiklerinden ├╝retilen tutkal ve bu tutkal kullan─▒larak yap─▒lan macunla e┼č anlaml─▒ olarak de─čerlendirilmi┼č.

─░rfan YALIN

├çimentonun ilk olarak ne zaman kullan─▒ld─▒─č─▒ konusunda net bir bilgi olmasa da, arkeolojik ara┼čt─▒rmalardan edinilen veriler do─črultusunda binlerce y─▒l ├Âncesinden ba┼člayan bir s├╝re├ž i├žinde ilkel yerle┼čimlerde bile birle┼čtirici ├Âzelli─či olan har├žlar─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ biliniyor. S─▒n─▒rlar─▒m─▒z i├žinde bulunan ve bilinen en eski arkeolojik ke┼čif olarak de─čerlendirilerek 12.000 y─▒l ├Âncesine tarihlenen yanm─▒┼č kire├žta┼č─▒ ile kilden yap─▒lm─▒┼č beyaz badanal─▒ zeminden bu yana farkl─▒ har├ž malzemeleri insanl─▒k tarihi boyunca farkl─▒ varyasyonlarda kullan─▒lm─▒┼č, do─čadan elde edilen farkl─▒ materyaller birle┼čtirici – izole edici olarak denenmi┼č.

Gerek ge├žmi┼či 7000 y─▒la varan ├çatalh├Ây├╝k’teki evlerin yap─▒m─▒nda kullan─▒lan har├ž tipi izleri, gerekse de M─▒s─▒r Piramitlerinde, ├çin Seddi yap─▒m─▒nda ve farkl─▒ co─črafyalarda de─či┼čik zamanda yap─▒lan in┼čaatlarda d├Ânemin medeniyetini simgeleyen birbirinden farkl─▒ ba─člay─▒c─▒ maddeler, g├╝n├╝m├╝zde etraf─▒m─▒z─▒ ├žepe├ževre saran betonun k├╝lt├╝r tarihi konusunda ├žok ┼čey s├Âyl├╝yor.

├çimentonun ilk ne zaman kullan─▒ld─▒─č─▒ tam bilinmese de, her ├ža─čda do─čadan elde edilen farkl─▒ materyaller birle┼čtirici – ba─člay─▒c─▒ olarak kullan─▒lm─▒┼č.

─░lk birle┼čtirici kullan─▒larak beton olu┼čumuna benzeyen yap─▒lar, M├ľ 6500 civar─▒nda G├╝ney Suriye ve Kuzey ├ťrd├╝n aras─▒nda k├╝├ž├╝k bir imparatorluk geli┼čtiren Nebati t├╝ccarlar─▒ ve Bedeviler taraf─▒ndan in┼ča edilmi┼č. Nebatiler, birle┼čtirici yap─▒m─▒nda kullan─▒lan fazla suyun betonda bo┼čluklar ve zay─▒fl─▒klar olu┼čturdu─čunu fark etmi┼čler, kar─▒┼č─▒m─▒ m├╝mk├╝n oldu─čunca kuru – d├╝┼č├╝k tortulu tutma gere─čini anlam─▒┼člar. ─░n┼čaat uygulamalar─▒nda araya d├Âk├╝len birle┼čtirici malzemelerin ├Âzel aletlerle s─▒k─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒, s─▒k─▒┼čt─▒r─▒lan partik├╝llerin birbirine ba─članmas─▒ s─▒ras─▒nda meydana gelen kimyasal reaksiyonlarda ba─člay─▒c─▒ malzemenin daha fazla jel ├╝retmesi bu d├Ânemde ke┼čfedilmi┼č. Nebatiler birle┼čtirici malzemelerini su ge├žirmez hale getirmenin yolunu bulmu┼člar; ├ževrelerinde bolca bulunan ince silika kumunu har├žlar─▒nda kullanm─▒┼člar.

M├ľ 5600 y─▒llar─▒nda, Avrupa i├žlerinde, Tuna Nehri boyunca evler, alt zeminler ve yollar bir t├╝r beton kullan─▒larak in┼ča edilmi┼č; yani yap─▒m teknikleri farkl─▒ k├╝lt├╝rlerde de deneniyormu┼č.

M├ľ 3000 civar─▒nda, eski M─▒s─▒rl─▒lar tu─čla olu┼čturmak i├žin samanla kar─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ├žamuru denemi┼čler. Betondan ├žok kerpice benzeyen samanl─▒ ├žamur yan─▒nda piramitlerin yap─▒m─▒nda al├ž─▒ ve kire├ž har├žlar─▒ da kullan─▒lm─▒┼č. Yap─▒lan hesaplamalara g├Âre, Giza’daki B├╝y├╝k Piramidin g├Âr├╝n├╝r y├╝zeyini olu┼čturan kaplama ta┼člar─▒n─▒ yerle┼čtiren ta┼č ustalar─▒ yatak malzemesi olarak tam 500.000 ton har├ž kullanm─▒┼člar.

Tarih boyunca farkl─▒ tozlar, do─čal olu┼čumlar ve organik kar─▒┼č─▒mlar har├ž olarak kullan─▒lm─▒┼č

Neolitik ├ça─č’da Yangshao K├╝lt├╝r├╝ d├Âneminde, ├çinliler ya┼čad─▒klar─▒ ma─čaralar─▒ “beyaz di┼čbudak eri┼čtesi” ile boyamay─▒ biliyorlarm─▒┼č ve zaman i├žinde de sar─▒ ├žamurla kerpi├ž duvarlar in┼ča etmeyi de ├Â─črenmi┼čler. ├çinlilerin be┼č bin y─▒l ├Ânce binalar─▒ g├╝├žlendirmek i├žin baz─▒ y├Ântemlere ba┼čvurdu─ču, deneme-yan─▒lma metoduyla birle┼čtirici ├Âzelli─či olan har├žlar kulland─▒─č─▒, hatta geli┼čen ├žimento benzeri maddelerden olu┼čan har├ž ├╝retiminin o d├Ânemlerde bile ciddi anlamda ├ževre kirlili─čine yol a├žarak yerel halk─▒ derinden etkiledi─či kaynaklardan okunuyor.

├çinÔÇÖin Kuzey k─▒sm─▒ndaki ├çin Seddi’nin in┼čaat─▒nda ve o y─▒llarda D├╝nya denizlerinde dola┼čan ├çin teknelerinin yap─▒m─▒nda bir t├╝r ├žimento kullan─▒lm─▒┼č. Bug├╝n yap─▒lan testlerde, ├çin Seddi’nde ve di─čer antik ├çin yap─▒lar─▒nda kullan─▒lan har├žtaki ├žimento benzeri bir bile┼čenin gl├╝tenli pirin├ž yap─▒┼čkan─▒ oldu─ču ortaya ├ž─▒km─▒┼č; bu yap─▒lardan baz─▒lar─▒ zamana meydan okuyarak g├╝n├╝m├╝ze dek ula┼čm─▒┼č.

G├╝n├╝m├╝ze ula┼čan bir ├çin efsanesine g├Âre, ├žimentonun icad─▒ tesad├╝fen ya da kazayla ger├žekle┼čmi┼č. G├╝n├╝n birinde kire├ž ve kilden yap─▒lm─▒┼č bir deniz feneri alev alm─▒┼č ve tamamen y─▒k─▒lm─▒┼č. Deniz fenerinin yeniden yap─▒m─▒ s─▒ras─▒nda imk├óns─▒zl─▒ktan dolay─▒ ate┼čte yanan duvarlar kullan─▒l─▒nca ortaya sa─člam ve dayan─▒kl─▒ bir yap─▒ ├ž─▒km─▒┼č; efsaneye g├Âre bu bina denizin dalgalar─▒ndan bile etkilenmiyormu┼č. Denilen o ki, o g├╝ne kadar s├╝r├╝len ve g├╝ne├žte kurutulan harc─▒n yerini pi┼čmi┼č birle┼čtirici malzemelerin almas─▒ ortaya dayan─▒kl─▒ ve sa─člam bir yap─▒ ├ž─▒kartm─▒┼č.

G├╝n├╝m├╝zde ├žok geni┼č kullan─▒m alanlar─▒na sahip pi┼čmi┼č toprak yani kil, insan ya┼čam─▒na ate┼čin bulunmas─▒yla e┼č zamanl─▒ girmi┼č. Ya┼čant─▒m─▒zda gereksinim duydu─čumuz pek ├žok malzemenin seramik olmas─▒ bir yana, kil ├žok ├že┼čitli end├╝stri alanlar─▒n─▒n ├Ânemli hammaddesi olarak ziraattan jeolojiye kadar ├žok alanda ara┼čt─▒rmalara konu olmu┼č. Binlerce y─▒ldan bu yana 600 ÔÇô 900 cc aras─▒nda pi┼čirilen kil, farkl─▒ zamanlarda bile┼čimine ba─čl─▒ olarak in┼čaatlarda ba─člay─▒c─▒ madde olarak da kullan─▒lm─▒┼č.

├çimentonun icad─▒na giden s├╝re├žte insan─▒n kulland─▒─č─▒ bir ba┼čka birle┼čtirici de kire├ž olmu┼č

Kirecin ba─člay─▒c─▒ ├Âzelli─činin ilk ne zaman anla┼č─▒ld─▒─č─▒ bilinmese de, insanl─▒k tarihinin erken d├Ânemlerinden beri kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝n. Baz─▒ tezlere g├Âre, kire├žta┼č─▒ndan olu┼čan ma─čaralarda ─▒s─▒nmak, yemek pi┼čirmek i├žin ate┼č yakan atalar─▒m─▒z, kirecin ya─čmur ve rutubetle temas etmesi sonras─▒nda kuruyup ÔÇťs├Ânm├╝┼č kire├žÔÇŁ haline geldi─činde elde edilen tozun ba─člay─▒c─▒ ├Âzelli─činin fark─▒na varm─▒┼č. Eski M─▒s─▒r, K─▒br─▒s, Girit ve Mezopotamya’n─▒n de─či┼čik y├Ârelerinde s├Ânm├╝┼č kirecin ma─čara duvarlar─▒na yap─▒lan resimlerde de g├Âr├╝lmesi, kirecin bir yap─▒ malzemesi olarak i├ž ve d─▒┼č de─či┼čikliklerde kullan─▒lmas─▒ bu tezi do─črulam─▒┼č; Eski Yunanl─▒lar ve Romal─▒lar, kireci ba─člay─▒c─▒ olarak kullanm─▒┼člar.

Eski Yunanl─▒lar ve Romal─▒lar, kireci har├ž i├žinde ba─člay─▒c─▒ – birle┼čtirici olarak kullanm─▒┼člar.

Fenikeliler, M├ľ 800 civar─▒nda, pi┼čmi┼č kil tu─člalar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒, yanm─▒┼č kire├žta┼č─▒ndan kire├ž ├╝retilebilece─činin ke┼čfedildi─či MezopotamyaÔÇÖda, bug├╝n ÔÇťpozzolanaÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan yanm─▒┼č kire├ž ve volkanik k├╝l kar─▒┼č─▒m─▒n─▒n nemli ortamda k─▒vamland─▒─č─▒n─▒, su alt─▒nda sertle┼čti─či bilgisini ├Â─črenmi┼čler.

F─▒rat ─▒rma─č─▒ndan K─▒z─▒ldeniz’e uzanan k─▒sm─▒nda, Suriye ile Arabistan aras─▒ndaki s─▒n─▒r b├Âlgesindeki vahalardaki yerle┼čimleri kapsayan ve “Nebate” ismi verilen alanda ya┼čayan Nebatilerin de bu konuda ilgin├ž bir bulu┼ču olmu┼č. M├ľ 700’de silika i├žinden s─▒zan yeralt─▒ suyunu kumlu volkanik k├╝lle birle┼čtirip ba─člay─▒c─▒ (puzolan) malzemeye d├Ân├╝┼čt├╝ren Nebatiler, moloz duvarl─▒ evlerine beton zeminler yapm─▒┼člar, toprak alt─▒nda su ge├žirmez sarn─▒├žlar, bah├želerinde f─▒r─▒nlar in┼ča etmi┼čler. ├çimento benzeri puzolan malzemeyle yal─▒t─▒m yap─▒lm─▒┼č gizli su sarn─▒├žlar─▒ Nebati halk─▒n─▒n ├ž├Âlde ya┼čabilmesinin, d├╝┼čmanlar─▒ndan korunabilmesinin ve sosyo-k├╝lt├╝rel anlamda geli┼čebilmesinin en ├Ânemli nedenlerinden biri olmu┼č.

M├ľ 600’de Yunanl─▒lar, in┼čaatlar─▒nda beton kullanmada Romal─▒lar kadar ├╝retken olmasalar da kire├žle kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda hidrolik ├Âzellikler geli┼čtiren do─čal bir puzolan malzemesi ke┼čfetmi┼čler.

M├ľ 200’de Romal─▒lar beton kullanarak ├žok ba┼čar─▒l─▒ yap─▒lar tasar─▒mlam─▒┼člar; ba─člay─▒c─▒ malzeme ak─▒c─▒ de─čil, daha ├žok yo─čun har├ž i├žindeki moloz gibiymi┼č. Bu y─▒llarda Romal─▒lar yap─▒lar─▒n─▒n ├žo─čunu farkl─▒ b├╝y├╝kl├╝kteki ta┼člar─▒ ├╝st ├╝ste dizerek ve ta┼člar─▒n aras─▒ndaki bo┼čluklar─▒ har├žla doldurarak in┼ča etmi┼čler. Yayg─▒n olarak kullan─▒lan har├žlar, havadaki karbondioksit ile reaksiyona girerek yava┼č yava┼č sertle┼čen basit bir kire├žta┼č─▒ ├žimentosuymu┼č. Romal─▒lar dayan─▒kl─▒l─▒k gerektiren daha b├╝y├╝k ve daha sanatsal yap─▒lar─▒n temelleri ve tabanlar─▒ i├žin ÔÇťharena fossiciaÔÇŁ ad─▒ verilen volkanik kumdan ├╝rettikleri ├žimento kullanm─▒┼člar. Deniz yap─▒lar─▒, k├Âpr├╝ler, r─▒ht─▒mlar, ya─čmur kanallar─▒ ve su kemerleri gibi suya maruz kalanlar binalar i├žin ÔÇťpozzuolanaÔÇŁ ad─▒ verilen ba┼čka bir volkanik kum da kullan─▒lm─▒┼č. Bu iki malzemeyle yap─▒lan yap─▒lar, bug├╝n ├žimento olarak bildi─čimiz ba─člay─▒c─▒ maddenin ilk b├╝y├╝k ├Âl├žekli kullan─▒m─▒n─▒ temsil etmi┼č. ÔÇťPozzuolanaÔÇŁ ve ÔÇťharena fosiliÔÇŁ kullan─▒larak Roma hamamlar─▒, MS 125 y─▒l─▒nda tamamlanan Panteon ve Kolezyum gibi g├╝n├╝m├╝ze dek gelebilen b├╝y├╝k yap─▒lar in┼ča edilmi┼č.

Bu ├Âzellikteki toprak ilk defa Napoli yak─▒nlar─▒ndaki Pozzuoli kasabas─▒nda elde edilmi┼čtir

Yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒n azl─▒─č─▒ Horasan harc─▒n─▒ g├Âlgede b─▒rakm─▒┼č

─░ranÔÇÖ─▒n kuzeydo─čusunda yer alan ├žok geni┼č bir co─črafi b├Âlgenin ad─▒ Horasan ismi, eski Fars├žada ÔÇťhurÔÇŁ (g├╝ne┼č) ve ÔÇťasanÔÇŁ (do─čan) kelimelerinden meydana gelmi┼č; g├╝ne┼čin do─čdu─ču yer anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼č. G├╝n├╝m├╝zde bu b├Âlgenin topraklar─▒ ├╝├ž par├žaya ayr─▒lm─▒┼č bir k─▒sm─▒ T├╝rkmenistanÔÇÖda, bir k─▒sm─▒ AfganistanÔÇÖda, bir b├Âl├╝m├╝ de ─░ran s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalm─▒┼č. Tar─▒m yapmaya elveri┼čli olmayan, karasal ├ž├Âl iklimin g├Âr├╝ld├╝─č├╝, suyun ├žok k─▒t oldu─ču bu b├Âlgede k├ó─č─▒t, dokuma ve ├ž├Âmlek imal edilmi┼č; alt─▒n, g├╝m├╝┼č, neft, bak─▒r, kur┼čun, k├Âm├╝r gibi madenler ├ž─▒kart─▒lm─▒┼č; horasan harc─▒n─▒n bile┼čiminde oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len, b├╝nyesinde kalsiyum ihtiva eden mermer ocaklar─▒ a├ž─▒lm─▒┼č

Horasan terimi, k─▒r─▒lm─▒┼č, ├Â─č├╝t├╝lerek toz haline getirilmi┼č, tu─čla, kiremit, ├ž├Âmlek, pi┼čmi┼č kili ifade etmi┼č; Horasan harc─▒ ise, bunlarla kirecin kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ sonras─▒nda elde edilen birle┼čtirici ├žamur ÔÇô s─▒va – ├žimento anlam─▒ ta┼č─▒m─▒┼č.

Sa─člaml─▒─č─▒ bir yana, Horasan harc─▒, renginden dolay─▒ da tu─čla yap─▒larda estetik a├ž─▒dan de─čerli bulunmu┼č.

Horasan harc─▒, Eski RomaÔÇÖda ÔÇťcociopestoÔÇŁ, HindistanÔÇÖda ÔÇťsurkhiÔÇŁ, Arap ├╝lkelerinde ÔÇťhomraÔÇŁ, YunanistanÔÇÖda ÔÇťkorassaniÔÇŁ ad─▒yla bilinmi┼č. Renginden dolay─▒ tu─čla yap─▒larda m├╝kemmel bir ahenk olu┼čturmas─▒, mimaride estetik a├ž─▒dan da di─čer har├žlardan daha ├Âzel bir yer almas─▒na sebep olmu┼čtur.

Horasan harc─▒, Osmanl─▒ d├Âneminde ÔÇťkeylÔÇŁ ad─▒yla haz─▒r olarak sat─▒n al─▒nan bir in┼čaat malzemesi olmu┼č; in┼čaat ustalar─▒ s─▒n─▒fland─▒rmas─▒nda ÔÇťhorasanc─▒ÔÇŁ denilen meslek grubu loncas─▒n─▒n ad─▒n─▒ olu┼čturmu┼č.

Harc─▒n i├žeri─činde bulunan kire├ž RomaÔÇÖda da, Osmanl─▒ÔÇÖda da s├Ânm├╝┼č halde en az ├╝├ž y─▒l bekletildikten sonra kullan─▒lm─▒┼č, kirecin bekletilme s├╝resi uzad─▒k├ža elastiki ├Âzelli─činin ve su tutma kapasitesinin artt─▒─č─▒na inan─▒lm─▒┼č.

Horasan harc─▒n─▒n tam olarak muhtevas─▒ tam olarak bilinmemekle birlikte i├žerisinde kan, yumurta, peynir, g├╝bre, Arap zamk─▒, ├Â─č├╝t├╝lm├╝┼č tu─čla tozu, hayvan kemiklerinden elde edilen tutkal, bitki sular─▒, incir s├╝t├╝, ├žavdar hamuru, kesik s├╝t, arpa, idrar, ┼čeker, mineraller, keten tohumu, hayvan t├╝yleri, balmumu, kazein gibi malzemelerin bulundu─ču saptanm─▒┼č. ─░├žinde AnadoluÔÇÖnun da bulundu─ču ├žok geni┼č bir co─črafyada y├╝zy─▒llarca birle┼čtirici olarak kullan─▒lan Horasan harc─▒n─▒n i├žeri─činde oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len zamk, y├╝n, k─▒l, deri gibi katk─▒ malzemeleri ayn─▒ zamanda o d├Ânemlerdeki en ├Ânemli ihra├ž ├╝r├╝nleri aras─▒ndaym─▒┼č.

Mimar Sinan da yap─▒lar─▒nda Horasan harc─▒ kullanm─▒┼č.

2000 Y─▒l ├Âncesinde yaz─▒lm─▒┼č mimari kitap

Denilen o ki, bu konuda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalardaki yaz─▒l─▒ kaynaklar─▒n yetersizli─činden dolay─▒ Do─ču D├╝nyas─▒ndaki har├ž olu┼čumlar─▒n─▒ iyi bilmeyen bat─▒l─▒ tarih├žiler, ├žimentonun tarihi, eski Romal─▒lar taraf─▒ndan in┼čaat i┼člerinde kullan─▒lan kire├ž ve puzolan kar─▒┼č─▒m─▒ndan ba┼člatm─▒┼člar.

M.├ľ. 70-25 y─▒llar─▒ aras─▒nda yasam─▒┼č olan Mimar Vitruvius “On Architecture”(Mimarl─▒k ├ťzerine) adl─▒ 10 ciltlik kitab─▒nda puzolan ve kire├ž kar─▒┼č─▒mlar─▒n─▒n hidrolik ├Âzelliklerinden bahsetmi┼č, nehir ve deniz k─▒y─▒s─▒nda yap─▒lacak olan yap─▒larda kullan─▒labilecek har├ž i├žin 2 ├Âl├ž├╝ puzolan (pulvis Puteolanus) i├žin bir ├Âl├ž├╝ kire├ž olarak kar─▒┼č─▒m oran─▒ bile vermi┼č. Vitrivius yazm─▒┼č oldu─ču kitapta, Napoli Pompei civar─▒ndaki Puzzuoli kasabas─▒ndaki topra─č─▒n hidrolik ├Âzelli─čini vurgulam─▒┼č, bu kar─▒┼č─▒ma ├Â─č├╝t├╝lm├╝┼č ve elenmi┼č pi┼čmi┼č toprak ile tu─čla kat─▒ld─▒─č─▒ zaman daha iyi bir har├ž elde edilebilece─čini belirtmi┼č. Har├žtaki sertle┼čmenin volkanik art─▒klar─▒n─▒n bol oldu─ču RomaÔÇÖda ve onun etkisindeki Akdeniz ├╝lkelerinde olmas─▒ sonraki y─▒llarda ├žimento aray─▒┼člar─▒na rehber olmu┼č.

Mimar Vitruvius (M.├ľ. 70 – 25) Mimarl─▒k ├╝zerine yazd─▒─č─▒ 10 ciltlik kitab─▒nda puzolan ve kire├ž kar─▒┼č─▒mlar─▒n─▒n hidrolik ├Âzelliklerinden bahsetmi┼č, har├ž ├Âl├ž├╝leri vermi┼č.

Eski Yunanl─▒lar da y├╝ksek nitelikteki puzolanlar─▒n bulundu─ču Santorin Adas─▒’ndaki volkanik t├╝fleri kire├žle kar─▒┼čt─▒rarak bir t├╝r hidrolik har├ž yapm─▒┼člard─▒r. Son y─▒llarda yap─▒lan bilimsel ara┼čt─▒rmalarda Yunanl─▒lar─▒n bu har├žtaki puzolanik reaksiyonlar─▒ kimyasal olarak a├ž─▒klayacak bilgiye sahip olmad─▒klar─▒n─▒ g├Âstermi┼č; Romal─▒ bilgin Gaius Plinius bile “ta┼č─▒n ate┼čle yak─▒lmas─▒yla elde edilen kirecin suyla temas edince neden yand─▒─č─▒n─▒n” anla┼č─▒lmaz oldu─čunu yazm─▒┼č.

├çinÔÇÖde organik ÔÇťsanhetuÔÇŁ harc─▒, tekne yap─▒m─▒nda da kullan─▒lm─▒┼č

MS 5. y├╝zy─▒lda da ├çinÔÇÖde, G├╝ney ve Kuzey Hanedanl─▒klar─▒nda ÔÇôg├╝n├╝m├╝zde t├╝m├╝yle ortadan kalkm─▒┼č olsa da- pirin├ž ve yumurta bile┼čenli “Sanhetu” ad─▒ verilen, organik har├ž, kolay uygulanabilen, y─▒llara dayan─▒kl─▒, ge├žirimsiz, kurudu─čunda ekstra g├╝├ž sa─člayan bir yap─▒ malzemesi ortaya ├ž─▒km─▒┼č. ├çok kolay yeti┼čen ve bug├╝n bile in┼čaatlarda ├Âzellikle esnekli─či y├╝z├╝nden depreme kar┼č─▒ kullan─▒lmas─▒ ├Ânerilen bamboo ile birlikte i┼členen bu har├ž sayesinde ├çinÔÇÖde ├žok in┼čaat yap─▒lm─▒┼č, yap─▒lanlardan g├╝n├╝m├╝ze ula┼čanlar olmu┼č.

Pusulaya ve uzak co─črafyalar─▒n haritalar─▒na sahip olan ├çin Medeniyeti in┼ča etti─či teknelerinde de bu harc─▒ kullanm─▒┼č, o g├╝n├╝n ┼čartlar─▒nda yap─▒lan bu gemiler sayesinde ├ťmit Burnundan, Pasifik Okyanusunun uzak noktalar─▒na hatta iddia edildi─či ┼čekliyle Amerika k─▒tas─▒na kadar ula┼čabilmi┼č. G├╝n├╝m├╝ze gelebilen har├ž kapl─▒ deniz ta┼č─▒t─▒ olmasa da yap─▒lan spektrometre testleri, ├çin Seddi’nde ve g├╝n├╝m├╝ze ula┼čabilen di─čer antik ├çin yap─▒lar─▒nda kullan─▒lan har├žtaki ├Ânemli bile┼čenin gl├╝tenli, yap─▒┼čkan pirin├ž oldu─čunu do─črulam─▒┼č. Sanhetu” harc─▒ ne yaz─▒k ki modern ├žimentonun yayg─▒nla┼čmas─▒yla unutulmu┼č; izleri tarihte kalm─▒┼č.

Tarihsel s├╝re├ž i├žinde tap─▒naklardan antik tiyatrolara, limanlardan ├žar┼č─▒lara, hamamlara, yollara kadar geli┼čim g├Âsteren Roma ─░mparatorlu─ču’nun MS 476’da ├ž├Âk├╝┼č├╝nden sonra, puzolan ├žimento yapma teknikleri unutulmu┼č; bu konuda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar rafa kald─▒r─▒lm─▒┼č.

Orta ├ça─č, ├žimento tarihine sessiz bir d├Ânem olarak ge├žmi┼č

1300 y─▒llar─▒nda Orta Do─čulu in┼čaat├ž─▒lar, d├Âv├╝lm├╝┼č kille kalelerini ve ev duvarlar─▒n─▒n d─▒┼člar─▒n─▒ ince, nemli yanm─▒┼č kire├žta┼č─▒ harc─▒yla kaplam─▒┼člar. Denilen o ki, s├╝r├╝len bu harc─▒n havadaki gazlarla kimyasal reaksiyona girip uyguland─▒─č─▒ zeminde sert, koruyucu bir y├╝zey olu┼čturmas─▒n─▒n anla┼č─▒lmas─▒, ├žimentonun ke┼čfine giden yolun ├Ânemli bir basama─č─▒n─▒ olu┼čturmu┼č.

1414 y─▒l─▒nda eski yap─▒m tekniklerine dikkat ├žeken el yazmalar─▒n─▒n tekrar bas─▒lmas─▒ har├ž tiplerine olan ilgiyi canland─▒rm─▒┼č, bu alanda ufak tefek aray─▒┼člar yeniden ba┼člam─▒┼č ama Orta ├ça─č, ├žimento tarihine sessiz bir d├Ânem olarak ge├žmi┼č. Duvar ustalar─▒n─▒n bu d├Ânem i├žinde kale, tap─▒nak, bina ve kanal gibi yap─▒lar in┼ča etmek i├žin hidrolik ├žimento kulland─▒klar─▒ bilinse de, s├Âz konusu alanda yap─▒lan herhangi bir ke┼čif kay─▒tlara ge├žmemi┼č.

Orta ├ça─č meslek loncalar─▒nda bilginin s─▒r olarak kabul edilip i├žrek yani ezoterik olarak d─▒┼čar─▒ya kapal─▒ bir ┼čekilde sadece lonca ├╝yeleri aras─▒nda payla┼č─▒lmas─▒ yerelin genele yay─▒lmas─▒n─▒ durdurmu┼č. Kullan─▒lan tekniklerin el verilen ki┼čilere, ├╝yelere, ├Â─črencilere yaz─▒l─▒ olarak de─čil de s├Âzl├╝ olarak aktar─▒lmas─▒ y├Ântemi de bilinenlerin payla┼č─▒m─▒n─▒ kontrol alt─▒nda tutmu┼č, k├╝lt├╝rler aras─▒ ge├ži┼čler s─▒n─▒rlanm─▒┼č. Bu ├ža─čda imk├ónlar ├žap─▒nda bilimsel ara┼čt─▒rmalar yapmaya ├žal─▒┼čan simyac─▒lar genellikle kodlanm─▒┼č bir dil kullanarak maddelerin ├Âzelliklerini ve tepkimelerini ara┼čt─▒rm─▒┼člar. Bir taraftan da o g├╝ne kadar bilinen tipik har├žlar─▒n kullan─▒m─▒ devam etmi┼č.

1633 Y─▒l─▒ sonras─▒nda, ├çinÔÇÖde ge├ž Qing Hanedanl─▒─č─▒ d├Âneminde, afyon sava┼člar─▒n─▒n ├çin’in kendi kendini tecrit etmesine neden olmas─▒ sonras─▒nda o g├╝n├╝n geli┼čkin g├╝├žleri ├çin’i birbiri ard─▒na i┼čgal etmi┼č, ├çin topraklar─▒ Bat─▒ tipi har├ž ile tan─▒┼čm─▒┼č.

─░htiya├žlar bulu┼člar─▒n anas─▒d─▒r

1756’da ─░ngiltere’nin Plymouth Liman─▒ndaki Eddystone Deniz Feneri alev al─▒p tamamen tahrip olunca yerel y├Ânetim yap─▒ teknisyeni olarak ├žal─▒┼čan Smithton isimli bir ki┼čiye deniz fenerini yeniden in┼ča etmesi g├Ârevi vermi┼č. Teknisyen Smithton, ilk olarak kendisine g├Ânderilen kalker-kalsine harc─▒ ├╝zerinde yo─čunla┼čm─▒┼č ama verilen malzeme son derece kalitesiz siyah renkli kire├ž ta┼č─▒ym─▒┼č. Sadece beyaz kalkerden m├╝kemmel bir ├žimento yapabilece─čini d├╝┼č├╝nen Smithton, mecburen bu siyah kalkeri har├ž olarak kullanmak zorunda kalm─▒┼č olsa da ortaya ├ž─▒kan ba┼čar─▒l─▒ yap─▒ kendisini ┼ča┼č─▒rtm─▒┼č; uygulama m├╝kemmel sonu├ž vermi┼č. Smithton nedenini analiz edince siyah kalkerin kil i├žerdi─čini anlam─▒┼č ve kirecin kimyasal ├Âzelliklerini ilk anlayan ki┼či olarak tarihe ge├žmi┼č. %6 – 20 Oran─▒nda pi┼čirilmi┼č siyah kalker kullan─▒larak in┼ča edilen bu deniz fenerinin mimari ba┼čar─▒s─▒ k─▒sa s├╝rede t├╝m Avrupa’ya yay─▒lm─▒┼č; harc─▒n kar─▒┼č─▒m─▒ laboratuar ara┼čt─▒rmalar─▒na konu olmu┼č. Benzer ┼čekilde 1786ÔÇÖda in┼ča edilen Cezayir liman─▒nda ba─člay─▒c─▒ olarak pi┼čmi┼č kil ve kire├ž kar─▒┼č─▒m─▒ kullan─▒lm─▒┼č.

┼×unu ├Âzellikle belirtmek laz─▒m ki, o y─▒llarda ─░ngilizler gibi Frans─▒zlar da, Almanlar da in┼čaatlar─▒nda kullanabilecekleri birle┼čtirici malzemelere ciddi ihtiya├ž duyuyor, pe┼či s─▒ra deneyler yap─▒yorlarm─▒┼č. Geleneksel har├ž kullan─▒m─▒n─▒n yava┼č yava┼č yerini deneysel yollarla bulunan ba─člay─▒c─▒ malzemelere b─▒rakmas─▒ ad─▒na ge├žmi┼č d├Ânemlerde uygulanan malzeme tekniklerinin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, eski tekniklerin ├Â─črenilmesi ve kullan─▒lan malzemelerin ├Âzelliklerinin anla┼č─▒lmas─▒ y─▒llarca s├╝rm├╝┼č. Eski kaynaklara bak─▒lm─▒┼č, malzemelerin ├Âzellikleri test edilmi┼č, yaz─▒l─▒ kaynaklar g├Âzden ge├žirilmi┼č, eski ustalardan elde edilen s├Âzl├╝ bilgiler de─čerlendirilmi┼č ve eski har├žlar ├╝zerinde ÔÇôd├Ânemin ┼čartlar─▒ dahilinde- ├že┼čitli laboratuar ara┼čt─▒rmalar─▒ yap─▒lm─▒┼č.

1796’da ─░ngiliz Joseph Parker, Roma ├žimentosu (Roman Cement) ad─▒yla bilinen do─čal birle┼čtirici – ba─člay─▒c─▒ kahverengi kar─▒┼č─▒m─▒ pi┼čirmi┼č. Art─▒k yap─▒lan deneylerden al─▒nan sonu├žlar ├žimentonun ke┼čfine do─čru yelken a├ž─▒yormu┼č.

Frans─▒z in┼čaat m├╝hendisi Picard, 1813 y─▒l─▒nda ├╝├ž ├Âl├ž├╝ kire├ž i├žin bir ├Âl├ž├╝ kil kar─▒┼č─▒m─▒n─▒n iyi netice verdi─čini ke┼čfetmi┼č ama as─▒l ba┼čar─▒ 9 y─▒l sonra kar┼č─▒ ada ├╝lkesinden, ─░ngiltereÔÇÖden gelmi┼č.

1778’de ─░ngiltere’nin Leeds kentinde do─čan Joseph Aspdin isimli duvarc─▒ ustas─▒, 1824 y─▒l─▒nda ├žimento yapmak i├žin bir f─▒r─▒nda %30 kire├žta┼č─▒ ve %10 kil kar─▒┼č─▒m─▒n─▒ toz haline getirip har├ž yapmak i├žin pi┼čirmi┼č; sonra da ├Â─č├╝terek ba─člay─▒c─▒ bir ├╝r├╝n elde etmi┼č. Haz─▒rlad─▒─č─▒ ince taneli kil kalker kar─▒┼č─▒m─▒, su ve kum kat─▒ld─▒─č─▒nda pi┼čtikten sonra zamanla sertle┼čmi┼č. ─░ngiltereÔÇÖde Portland’da kullan─▒lan ta┼člara benzeyen bu kar─▒┼č─▒ma Joseph Aspdin ÔÇťPortland ├žimentosuÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼č ve 21.10.1824 tarihinde ÔÇťPortland ├çimentosu (P├ç)ÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda patentini alm─▒┼č. Bu ba─člay─▒c─▒ daha sonraki y─▒llarda b├╝y├╝k geli┼čmeler g├Âsterse de “Portland” ismi korunmu┼č, g├╝n├╝m├╝ze dek gelerek klasik ├žimentonun ├Ân ad─▒ olmu┼č.

Portland ├çimentosunun icad─▒ daha y├╝ksek ve daha b├╝y├╝k binalar─▒n ├Ân├╝n├╝ a├žm─▒┼č

1840’larda Fransa’da betonarmenin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ sonras─▒nda daha b├╝y├╝k k├Âpr├╝lerin, daha y├╝ksek, daha b├╝y├╝k binalar─▒n in┼čas─▒ ba┼člam─▒┼č, g├╝├žlendirilmi┼č kolon ve kiri┼č kullan─▒m─▒ yeni bir d├Ânemi tetikleyince ├želik konstr├╝ksiyonun hakimiyeti ├Ânemli ├Âl├ž├╝de azalm─▒┼č.

Kullan─▒lan hammaddelerin ├žok daha y├╝ksek s─▒cakl─▒klara kadar pi┼čirilip ├Â─č├╝t├╝lmesi Isaac Johnson isimli bir ─░ngiliz taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼č; b├Âylece ortaya modern zaman ├žimentosu ├ž─▒km─▒┼č; ilk betonarme yap─▒ 1852 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼č.

├çimento yapmak i├žin malzemeyi f─▒r─▒nda ─▒s─▒t─▒p ├Â─č├╝tmeyi d├╝┼č├╝nerek ├žimentonun icad─▒n─▒ sa─člayan duvarc─▒ ustas─▒ Joseph AspdinÔÇÖin o─člu William Aspdin de bu konuda ├žal─▒┼čmaya devam etmi┼č; 1841 y─▒l─▒nda Londra’ya ta┼č─▒narak ├žimento i┼čine devam etmi┼č. F─▒r─▒nlanm─▒┼č ├žimentoyu i├žindeki klinker par├žalar─▒ndan ar─▒nd─▒rarak ÔÇťklinkerleme s├╝reciniÔÇŁ icat eden William, ─░ngiltereÔÇÖde ├žok ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č ama yat─▒r─▒mc─▒ ortaklar─▒n─▒ doland─▒rmak, ├žal─▒┼čanlar─▒n paras─▒n─▒ ├Âdememek ve zimmetine para ge├žirmek gibi ciddi su├žlamalar─▒n alt─▒ndan kalkamayarak tarihe doland─▒r─▒c─▒ olarak ge├žmi┼č.

D├╝nyada ilk ├žimento fabrikas─▒ 1848 y─▒l─▒nda ─░ngiltereÔÇÖde kurulmu┼č, ilk beton yol 1850 de AvusturyaÔÇÖda yap─▒lm─▒┼č. Ayn─▒ y─▒llarda Fransa, Bel├žika ve AlmanyaÔÇÖda ÔÇťPortland ├žimentosuÔÇŁ ├╝reten fabrikalar pe┼či s─▒ra a├ž─▒l─▒yor, ÔÇťbetonarme malzemeÔÇŁ kullan─▒m─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de art─▒yormu┼č.

Sanayi devrimin y├╝kselen heyecan─▒ i├žinde tek katl─▒ basit binalar─▒n yan─▒ s─▒ra heykeller, k├Âpr├╝ler, beton borular bile ├žimento kullanarak tasarlan─▒yor, Londra ve Paris’teki b├╝y├╝k ├Âl├žekli planlamalarla ba┼člayan metro in┼čaat─▒ ├žimentoya olan talebi art─▒r─▒yormu┼č.

─░lk betonarme ev hizmet├ži kul├╝besi olarak yap─▒lm─▒┼č

1854 y─▒l─▒nda ─░ngiliz William B. Wilkinson iki katl─▒ ilk betonarme evi yapm─▒┼č; ├žimento kullan─▒larak ─░ngiltere’de in┼ča edilen bu yap─▒ bir hizmet├ži kul├╝besi olmu┼č.

1859 y─▒l─▒nda Portland ├žimentosu ─░ngiltereÔÇÖde kanalizasyon in┼čaat─▒nda ilk defa kullan─▒lm─▒┼č. 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda y├╝ksek f─▒r─▒n c├╝rufu gran├╝l hale getirilerek denenmi┼č; 1865 y─▒l─▒nda AlmanyaÔÇÖda bir fabrika ÔÇť├Â─č├╝t├╝lm├╝┼č gran├╝l ┼čeklinde y├╝ksek ─▒s─▒da s├Ând├╝r├╝lm├╝┼č kire├žÔÇŁ kar─▒┼č─▒m─▒ndan olu┼čan ├žimento ├╝retmeye ba┼člam─▒┼č.

1868 y─▒l─▒nda ─░ngiltereÔÇÖden AmerikaÔÇÖya ilk Portland ├žimentosu ihracat─▒ yap─▒l─▒nca, ortaya ├ž─▒kacak ihtiyac─▒ ABDÔÇÖli David O. Saylor g├Ârm├╝┼č ve 1871 y─▒l─▒nda ABDÔÇÖde portland ├žimentosu ├╝reten ilk fabrikay─▒ kurmu┼č.

Bug├╝n New York’ta ziyaret├žileri a─č─▒rlayan ABD’deki ilk betonarme ev 1875 y─▒l─▒nda makine m├╝hendisi William Ward taraf─▒ndan tamamlanm─▒┼č. Kar─▒s─▒n─▒n yang─▒n korkusu y├╝z├╝nden beton ev yapmaya y├Ânelen William Ward, plan ve projeleriyle kay─▒tlar─▒n─▒ o kadar d├╝zg├╝n tutmu┼č ki eldeki efemeralar bug├╝n yaln─▒zca ABD’de 2 milyondan fazla insan─▒ istihdam eden 35 milyar dolarl─▒k ├žimento end├╝strisinin ba┼člang─▒c─▒ olarak kabul ediliyormu┼č.

1880ÔÇÖli y─▒llar Frans─▒z Francois Coignet taraf─▒ndan beton i├žinde ├želik ├žubuklar─▒n kullan─▒lmas─▒na sahne olmu┼č, 1885’te bir ─░ngiliz m├╝hendis Frederick Ransome, yatay, hafif e─čimli ve d├Ânebilen verimli bir f─▒r─▒n geli┼čtirmi┼č. 1887 Y─▒l─▒nda patentini ald─▒─č─▒ d├Âner f─▒r─▒n daha iyi s─▒cakl─▒k kontrol├╝ sa─člamas─▒n─▒n yan─▒nda har├ž malzemelerinin daha iyi kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒na olanak sa─čl─▒yormu┼č. Bu y─▒ldan sonra JaponyaÔÇÖdan ├çinÔÇÖe, AmerikaÔÇÖdan t├╝m Avrupa i├žlerine kadar d├Âner f─▒r─▒n kullan─▒lm─▒┼č, d├Âner f─▒r─▒nlar t├╝m ├žimento ├╝retimine damgas─▒n─▒ vurmu┼č.

1891’de George Bartholomew, bug├╝n hala ayakta olan ABD’deki ilk beton caddeyi d├Âkerken Hideyuki Endo ve Sanzhen Uchikai, 2 y─▒l sonra icat edecekleri deniz suyundan etkilenmeyecek Portland ├žimentosunun denemeleri ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒yorlarm─▒┼č.

20.Y├╝zy─▒la gelindi─činde ├žimento ├╝reticileri 90’dan fazla farkl─▒ form├╝l kullan─▒yor, temel laboratuar testleri s─▒nan─▒yor, deney y├Ântemleri geli┼čtiriliyor, ├╝retim y├Ântemleri b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de standart hale gelmeye ba┼čl─▒yormu┼č.

Su├žlu ├žimento mu?

1900ÔÇÖL├╝ y─▒llara kadar getirmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m ├žimentonun geli┼čim ├Âyk├╝s├╝, ge├žti─čimiz y├╝zy─▒l i├žinde on binlerce bilimsel ara┼čt─▒rmaya, say─▒s─▒z denemeye ve uygulamaya maruz kalarak geli┼čmi┼č; g├╝n├╝m├╝z modern teknolojisi i├žinde yap─▒la┼čman─▒n temel unsuru olmu┼č. Konunun bundan sonraki geli┼čimini uzmanlardan dinlemek, detaylar─▒n─▒ yaz─▒lm─▒┼č ├žok say─▒da kaynakta aramak gerekiyor. ┼×unu ├Âzellikle s├Âylemek isterim ki, do─čay─▒ katleden betonla┼čman─▒n su├žlusu olarak sadece ├žimentoyu g├Ârmek haks─▒zl─▒k olur, kan─▒s─▒nday─▒m. Bir yandan da unutmamam─▒z gerekiyor ki, konforumuzun b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ ├žimentoya bor├žluyuz.

├çimento┬ásevginin,┬ába─čl─▒l─▒─č─▒n,┬ái├žtenli─čin anahtar─▒, kalpler aras─▒ndaki yak─▒nla┼čman─▒n┬ásimgesel g├╝c├╝ olmu┼č.

Gelin biz ├žimentonun birle┼čtirici ├Âzelli─čini yery├╝z├╝ndeki t├╝m insanlar─▒n bar─▒┼č─▒ ve mutlulu─ču i├žin kullan─▒laca─č─▒ g├╝nlerin umudu i├žinde g├Ârelim; i├žimizde ye┼čertece─čimiz sevginin, g├╝venin, tolerans─▒n harc─▒n─▒ dayan─▒┼čmayla, karde┼člikle karal─▒m. Harc─▒n ba─člay─▒c─▒ g├╝c├╝n├╝ felsefi alanda da kar┼č─▒l─▒k bulaca─č─▒ ┼čekilde medeniyetimizin duvarlar─▒ ├Âr├╝l├╝rken ya┼čam kayna─č─▒ olarak alg─▒lay─▒p, sevginin, ba─čl─▒l─▒─č─▒n, i├žtenli─čin anahtar─▒, kalpler aras─▒ndaki yak─▒nla┼čman─▒n simgesel g├╝c├╝ olarak kural─▒m.

G├╝zellikleri biriktirmenizi dilerim.

 

KAYNAKLAR

 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

Haber Merkezi, 23 Ocak 2023
Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Haber Merkezi, 14 Ocak 2023
─░neg├Âl Hastane Park─▒

─░neg├Âl Hastane Park─▒

Selma PE┼×TEL─░, 14 Ocak 2023
Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Ekrem Hayri PEKER, 11 Ocak 2023
Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 21 Aral─▒k 2022
Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 3 Aral─▒k 2022
Enginar

Enginar

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Yaraya Anason Basmak!

Yaraya Anason Basmak!

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Caddede Bulu┼čal─▒m

Caddede Bulu┼čal─▒m

Deniz DALKILINÇ, 24 Kasım 2022
Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 24 Kas─▒m 2022
Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Hasip ├ľZT├ťRK, 23 Kas─▒m 2022
Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Mesut YILMAZ, 23 Kas─▒m 2022
T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

Dr. Halil ATILGAN, 16 Kas─▒m 2022