Do├ž. Dr. Ersoy SOYDAN
Do├ž. Dr. Ersoy  SOYDAN
Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒
  • 14 ┼×ubat 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Do├ž. Dr. Ersoy SOYDAN /
  • Do├ž.Dr.Ersoy Soydan[1] – Hac─▒ Tonak[2]

(*) Bu makale daha ├Ânce “Milli M├╝cadele
D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒, Mudanya M├╝tarekesi’nden
G├╝n├╝m├╝ze Bursa Uluslararas─▒ Sempozyumu, Atat├╝rk
Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2015, s.457-470.”
adl─▒ bildiri kitab─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ d├Âneminin ilk T├╝rk├že gazetesi birinci say─▒s─▒ 11 Kas─▒m 1831 tarihinde yay─▒mlanan Takvim-i Vekayi’dir. Zamanla “Resmi Gazete” niteli─čine b├╝r├╝nen bu gazeteyi, 21 Ekim 1860 g├╝n├╝ yay─▒mlanmaya ba┼članan Terc├╝man-─▒ Ahval adl─▒ ├Âzel gazete izlemi┼čtir. Bursa, Erzurum’un ard─▒ndan 1868 y─▒l─▒nda matbaan─▒n kuruldu─ču ikinci Anadolu kenti olmu┼čtur. Yakla┼č─▒k bir y─▒l sonra 8 ┼×ubat 1869 g├╝n├╝ Bursa bas─▒n─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ olarak da kabul edilen Hud├óvendigar adl─▒ vilayetin resmi yay─▒n organ─▒ yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

H├╝davendigar Gazetesi, 8 Aral─▒k 1869, Say─▒-82

Milli M├╝cadele d├Âneminde ├Âzellikle de Yunan i┼čgali y─▒llar─▒nda Bursa’da ├žok say─▒da gazete yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde yay─▒m─▒n─▒ aral─▒klarla da olsa s├╝rd├╝ren ya da yeni yay─▒mlanan gazeteler ┼čunlard─▒r: M├╝cahede (1919), Kafkas (1919), Millet Yolu, G├╝nd├╝z, Adalet (1920), Hud├óvendigar, Ertu─črul, Kevkeb (1921), ─░ntibah, Yolda┼č (1921), ─░ntibah-Yolda┼č (1921), Karda┼č (1921), Hakikat (1922), Arkada┼č (1922), ─░nk─▒lap (1922). Bu gazetelerin d─▒┼č─▒nda Bursa Mecmuas─▒, ├élem-i M├╗siki, Yeni Hayat, Gen├ž Kalemler, Lokman Hekim, Yeni Bursa ve ├çocuk adl─▒ yay─▒nlarda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Bursa’da en ├žok gazete Milli M├╝cadele d├Âneminde yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Bunun nedenleri aras─▒nda i┼čgale kar┼č─▒ direni┼č ├Ârg├╝tleme ├žabas─▒, ─░stanbul gazetelerinin Bursa’ya ula┼čamamas─▒ ve Anadolu’da neler olup bitti─čine duyulan merak gelmektedir. Gazetelerin i┼čgal kuvvetleri taraf─▒ndan s─▒kl─▒kla kapat─▒lmas─▒ nedeniyle de farkl─▒ adlarla yeni gazeteler ├ž─▒kar─▒lmak zorunda kal─▒nm─▒┼čt─▒r.

Bursa’n─▒n i┼čgali ├Âncesinde devletin resmi gazetesi olan Hud├óvendigar Gazetesi bile B├╝y├╝k Millet Meclisinin bildirilerini yay─▒nl─▒yordu. Bursa bu y─▒llarda milli hareketin yay─▒m merkezi olmu┼č, Bursa’da bas─▒lan gazete ve bildiriler ─░stanbul’a g├Ânderilmi┼čtir. 2 y─▒l 2 ay 2 g├╝n s├╝ren Yunan i┼čgali d├Âneminde yay─▒mlanan Millet Yolu, G├╝nd├╝z, Ertu─črul, Kevkeb, ─░ntibah, Yolda┼č ve ─░ntibah-Yolda┼č gazetelerinin milli m├╝cadeleyi destekleyen bir ├žizgi izledikleri bilinmektedir. Adalet, ─░nk─▒lap ve M├╝cahede gazetelerinin ise a├ž─▒k├ža i┼čgali destekledikleri kabul edilmektedir ve bu gazeteleri ├ž─▒karanlar─▒n t├╝m├╝ Milli M├╝cadele sonras─▒nda vatana ihanet su├žundan idama mahkum edilmi┼čtir.

─░stanbul bas─▒n─▒n─▒n neredeyse tamam─▒ i┼čgalcilerden yana bir tav─▒r al─▒rken, Bursa bas─▒n─▒n─▒n genel olarak Milli M├╝cadeleyi destekledi─či kabul edilmektedir. Bursal─▒ gazetecilerin yaln─▒zca gazetecilik yapmad─▒klar─▒, ayn─▒ zamanda i┼čgale kar┼č─▒ direni┼či de ├Ârg├╝tledi─či de bilinmektedir.

Anahtar Kelimeler: Milli M├╝cadele, Bursa, Bas─▒n,

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 1-G─░R─░┼×

1.D├╝nya Sava┼č─▒ sonunda 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Ate┼čkes Anla┼čmas─▒’yla ba┼člayan ve 10 Eyl├╝l 1922 g├╝n├╝ Bursa’n─▒n Yunan i┼čgalinden kurtulu┼čuyla sona eren Milli M├╝cadele d├Âneminde genel olarak i┼čgale kar┼č─▒ direni┼č ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k tutkusu Bursa bas─▒n─▒na egemen olmu┼čtur. ─░stanbul bas─▒n─▒n─▒n neredeyse tamam─▒ saltanat yanl─▒s─▒ bir ├žizgi izlerken, Bursa bas─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Milli M├╝cadeleyi desteklemi┼čtir. Hatta Bursal─▒ gazetecilerin yaln─▒zca gazetecilik yapmad─▒klar─▒, i┼čgale kar┼č─▒ direni┼či ├Ârg├╝tledikleri de kabul edilmektedir. Bursa’da en ├žok gazetenin Milli M├╝cadele d├Âneminde yay─▒mland─▒─č─▒ da bilinmektedir.

Bu ├žal─▒┼čmada Osmanl─▒ d├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒n─▒n tarihsel geli┼čimi ├Âzetlenmi┼č, Milli M├╝cadele d├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒ genel olarak ele al─▒nd─▒ktan sonra, Kuvay─▒ Milliye yanl─▒s─▒ ve i┼čbirlik├ži gazeteler anlat─▒lm─▒┼č ve bu d├Ânemde ya┼čanan geli┼čmeler hakk─▒nda bilgiler verilmi┼čtir.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 2-OSMANLI D├ľNEM─░NDE BURSA BASINININ TAR─░HSEL GEL─░┼×─░M─░

Osmanl─▒ d├Âneminin ilk T├╝rk├že gazetesi birinci say─▒s─▒ 11 Kas─▒m 1831 tarihinde yay─▒mlanan Takvim-i Vekayi’dir. Zaman i├žinde tam anlam─▒yla “Resmi Gazete” kimli─čine b├╝r├╝nen bu gazeteyi, 21 Ekim 1860 g├╝n├╝ yay─▒mlanmaya ba┼članan Terc├╝man-─▒ Ahval adl─▒ ├Âzel gazete izlemi┼čtir.

1867 y─▒l─▒nda ├ž─▒kar─▒lan Te┼čkilat─▒ Vilayet reformu ile Anadolu eyaleti d├Ârt ayr─▒ vilayete b├Âl├╝nm├╝┼čt├╝r. Bu vilayetlerden biri de merkez sanca─č─▒ Bursa olan Hud├óvendigar Vilayetidir. (Akk─▒l─▒├ž, 2006:36) Ard─▒ndan her vilayette bir matbaa a├ž─▒lmas─▒ ve gazete ├ž─▒kar─▒lmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 1868 y─▒l─▒nda Bursa matbaa kurulmu┼č ve yakla┼č─▒k bir y─▒l sonra Vali Hac─▒ ─░zzet Pa┼ča d├Âneminde 8 ┼×ubat 1869 Cumartesi g├╝n├╝ vilayetin resmi yay─▒n organ─▒ olan Hud├óvendigar adl─▒ gazete yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. (├ťsk├╝dari, 1972:119)

Bursa bas─▒n─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ 1869 y─▒l─▒nda yay─▒mlanmaya ba┼članan Hud├óvendigar gazetesine dayanmaktad─▒r. 4 sayfa olarak haftada iki kez ├çar┼čamba ve Cumartesi g├╝nleri yay─▒mlanan gazete, 20 paradan sat─▒l─▒yordu ve Bursa Vilayet matbaas─▒nda bas─▒lmaktayd─▒. Gazetenin birinci sayfas─▒nda bir makale, ikinci sayfas─▒nda h├╝k├╝metin icraatleri, ├╝├ž├╝nc├╝ sayfas─▒nda vilayetten yerel haberler, d├Ârd├╝nc├╝ sayfas─▒nda ise d─▒┼č haberler ve ilanlar yer almaktayd─▒. Gazete 82.say─▒s─▒ndan itibaren yar─▒ T├╝rk├že, yar─▒ Ermenice olarak yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. (├ťsk├╝dari, 1972:119-124) Bunun nedeninin okuma-yazma oran─▒n─▒n d├╝┼č├╝k olmas─▒ nedeniyle gazetenin tiraj─▒n─▒n yaln─▒zca 100 civar─▒nda seyretmesi ve Ermeni Cemaatinin topluca abone olmas─▒ oldu─ču bilinmektedir. (Kaplano─člu, 2006:53) Valili─čin resmi yay─▒n organ─▒ olan gazete Cumhuriyet d├Âneminde de yay─▒m─▒n─▒ Resmi Bursa ve Bursa adlar─▒yla s├╝rd├╝rm├╝┼č, 1953 y─▒l─▒nda da kapanm─▒┼čt─▒r. (Akk─▒l─▒├ž, 2006:36)

Hud├óvendigar’dan on yedi y─▒l sonra Feraizcizade Mehmet ┼×akir Efendi ve Kemalettin Mahmut 9 Aral─▒k 1886 g├╝n├╝ haftal─▒k Nil├╝fer dergisini yay─▒mlamaya ba┼člad─▒lar. Nil├╝fer ayn─▒ zamanda Bursa’da yay─▒mlanan ilk edebiyat ve felsefe dergisi olmu┼čtur.13 Kas─▒m 1890 g├╝n├╝ Murat Emri taraf─▒ndan yay─▒mlanmaya ba┼člayan ve 1917 y─▒l─▒na kadar yay─▒mlanan Bursa Gazetesi ise Bursa’n─▒n ilk ├Âzel gazetesi olarak kabul edilmektedir. Bu gazetenin tiraj─▒n─▒n bir ka├ž y├╝z civar─▒nda oldu─ču bilinmektedir. (Kaplano─člu, 2006:51)

2.Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonra bas─▒nda sans├╝r├╝n kald─▒r─▒lm─▒┼č olmas─▒ sayesinde be┼č y├╝z├╝ a┼čk─▒n gazete ve dergi yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonraki d├Ânemde bas─▒n Anadolu’ya da yay─▒lmaya ba┼člam─▒┼č ve bu s├╝re├žte Bursa’da da bir├žok gazete yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. (Kolo─člu, 1985:90)

Me┼črutiyet d├Âneminin yaratt─▒─č─▒ ├Âzg├╝rl├╝k ortam─▒nda (1908) Bursa’da ilk yay─▒nlanan gazete Barika-i ─░r┼čad adl─▒ haftal─▒k gazetedir. (Kaplano─člu, 2006:51) Bursa Sergisi (1909), Hukuku Abad (1912), haftal─▒k Ertu─črul Gazetesi, Kurtulu┼č Yollar─▒ Dergisi (1911), g├╝nl├╝k Telgraf Gazetesi (1911), M├╝dafaa ve Yavuz (1910) bu d├Ânemde yay─▒nland─▒─č─▒ bilinen di─čer s├╝reli yay─▒nlar aras─▒ndad─▒r. Ancak Milli M├╝cadele d├Ânemine dek Bursa’da ger├žek anlamda bas─▒n i┼člevini yerine getiren bir gazeteden s├Âz etmenin olanaks─▒z oldu─ču da kabul edilmektedir. (Akk─▒l─▒├ž, 2006:36)

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 3-M─░LL─░ M├ťCADELE D├ľNEM─░NDE BURSA BASINI

Bursa’da en ├žok gazete Milli M├╝cadele d├Âneminde yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Bunun nedenleri aras─▒nda i┼čgale kar┼č─▒ direni┼či ├Ârg├╝tleme ├žabas─▒, ─░stanbul gazetelerinin Bursa’ya ula┼čamamas─▒ nedeniyle do─čan bo┼čluk ve Anadolu’da neler olup bitti─čine duyulan merak gelmektedir. Gazetelerin i┼čgal kuvvetleri taraf─▒ndan sans├╝re u─čramas─▒ ve s─▒kl─▒kla kapat─▒lmalar─▒ nedeniyle farkl─▒ adlarla yeni gazeteler ├ž─▒kar─▒lmak zorunda kal─▒nm─▒┼čt─▒r. (Kaplano─člu, 2006:51)

Bursa 8 Temmuz 1920 g├╝n├╝ ├Â─čle saatlerinde Yunanl─▒lar taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼čtir. Osmanl─▒ devletinin ilk ba┼čkenti olan Bursa’n─▒n i┼čgalinin T├╝rk kamuoyunda yank─▒s─▒ ├žok b├╝y├╝k olmu┼č ve derin bir ├╝z├╝nt├╝ duyulmu┼čtur. Daha sonra bu kara haberi unutmamak i├žin T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisinin k├╝rs├╝s├╝ne i┼čgal bitene dek kalacak olan siyah bir ├Ârt├╝ serilmi┼čtir. (S─▒nar, 2000: 82-83)

2 y─▒l 2 ay 2 g├╝n s├╝ren Yunan i┼čgali d├Âneminde yay─▒mlanan Millet Yolu, G├╝nd├╝z, Ertu─črul, Kevkeb, ─░ntibah, Yolda┼č ve ─░ntibah-Yolda┼č gazeteleri d├Ânemin ko┼čullar─▒ i├žinde sans├╝r, tutuklama ve maddi olanaks─▒zl─▒klar gibi bir├žok s─▒k─▒nt─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalm─▒┼č ve b├╝t├╝n bunlara ra─čmen genel olarak Milli M├╝cadeleyi destekleyen bir ├žizgi izlemi┼čtir. Bunun yan─▒nda saltanat yanl─▒s─▒ ve a├ž─▒k├ža i┼čgali destekleyen gazetelerde yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde yay─▒mlanan Adalet, ─░nk─▒lap ve M├╝cahede gazetelerinin a├ž─▒k├ža i┼čgali destekledikleri kabul edilmektedir. Bu ├╝├ž gazeteyi ├ž─▒karan gazeteciler Kurtulu┼č Sava┼č─▒ sonras─▒nda vatana ihanet su├žundan idama mahk├╗m edilmi┼čtir.

Ancak ─░stanbul Bas─▒n─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda Milli M├╝cadele d├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒n─▒n genel olarak Anadolu’dan y├╝kselen direni┼či destekledi─či g├Âr├╝lmektedir. Bursal─▒ gazetecilerin bu d├Ânemde yaln─▒zca gazetecilik yapmad─▒─č─▒, ayn─▒ zamanda i┼čgale kar┼č─▒ direni┼či de ├Ârg├╝tlemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bilinmektedir. Bursa’n─▒n i┼čgali ├Âncesinde devletin resmi gazetesi olan ve vilayet taraf─▒ndan yay─▒mlanan Hud├óvendigar Gazetesinin bile B├╝y├╝k Millet Meclisinin Mustafa Kemal’in imzas─▒ bulunan bildirilerini yay─▒nlad─▒─č─▒ bilinmektedir. Bursa bu y─▒llarda adeta milli hareketin yay─▒m merkezi olmu┼č, Bursa’da bas─▒lan gazete ve bildiriler ─░stanbul’a g├Ânderilmi┼čtir. ─░┼čgal d├Âneminde ise Yunanl─▒lar ve Hudavendig├ór Valili─či b├╝t├╝n yay─▒nlar─▒ ├Ânceden sans├╝r etmi┼čtir. ─░┼čgal g├╝├žleri, bas─▒n─▒n denetimi amac─▒yla Bursa Matbaa-i Vilayet M├╝d├╝r├╝ H├╝seyin Enver Bey’i, K├╝├ž├╝k Asya Matbaalar ve Matbuat M├╝d├╝ri Umumisi olarak resmen g├Ârevlendirmi┼čti. H├╝seyin Enver Bey, Yunan sans├╝r subay─▒ndan ve valilik g├Ârevlisinden ayr─▒ olarak, denetim ve sans├╝r uyguluyordu. Ancak bir s├╝re sonra Yunanl─▒lar bu i┼čbirlik├žiye dahi tahamm├╝l edememi┼č ve yerine ─░stanbul’dan Hilafet yanl─▒s─▒ olmakla ├╝nl├╝ Alemdar gazetesinin muhabiri S├╝leyman ┼×evket Efendi’yi m├╝d├╝r olarak atam─▒┼čt─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 138) Buradan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi d├Ânemin Bursal─▒ gazetecileri sans├╝rle de ba┼č etmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bursal─▒ gazeteciler bu nedenle Yunan casuslar─▒n─▒ gazetede ├žal─▒┼čt─▒rmak zorunda kalm─▒┼č ve sans├╝r subaylar─▒na r├╝┼čvet vererek sans├╝rden kurtulmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. (E─čilmez, 1980: 83)

─░┼čgal bittikten sonra a├ž─▒lan “Muhtariyet Davas─▒nda” Bursa’n─▒n en ├Ânemli 5-6 gazetecisi de yarg─▒lanm─▒┼č ve gazeteciler 36 g├╝n tutuklu kalm─▒┼čt─▒r. Ancak mahkeme iki i┼čbirlik├ži gazeteci d─▒┼č─▒ndaki t├╝m gazetecileri su├žsuz buldu─ču gibi, Bursal─▒ gazetecilerin i┼čgale kar┼č─▒ b├╝y├╝k kahramanl─▒k g├Âsterdi─či karar─▒n─▒ vermi┼čtir. (Kaplano─člu, 2006: 280-281)

Yaln─▒zca gazetecilerin de─čil t├╝m halk─▒n Yunan i┼čgaline kar┼č─▒ a├ž─▒ktan ya da gizli olarak direndi─či ve b├╝y├╝k bedeller ├Âdedi─či de bilinmektedir. 11 Eyl├╝l 1922 sabah─▒na dek iki y─▒l iki ay iki g├╝n s├╝ren i┼čgalin Bursa’ya faturas─▒ ├žok b├╝y├╝k olmu┼čtur. ─░┼čgal d├Âneminde Bursa merkez ve kazalar─▒nda 822 ki┼činin ┼čehit edildi─či, 383 ki┼činin yaraland─▒─č─▒, 5617 ki┼čiye i┼čkence edildi─či, 128 ki┼čiye tecav├╝z edildi─či, 455 ki┼činin esir ve s├╝rg├╝n edildi─či toplamda 7974 ki┼činin i┼čgalde zulme maruz kald─▒─č─▒ kay─▒tl─▒d─▒r. Vilayette maddi hasar─▒n toplam─▒ ise 60 milyon liray─▒ a┼čmaktad─▒r. Canip Bey haz─▒rlad─▒─č─▒ raporda b├╝t├╝n bu kay─▒plar─▒ ayr─▒nt─▒l─▒ olarak anlatm─▒┼čt─▒r. (Canip, 2004:245-246)

Milli M├╝cadele d├Âneminde Bursa’da yay─▒m─▒n─▒ aral─▒klarla da olsa s├╝rd├╝ren ya da yeni yay─▒mlanan gazeteler aras─▒nda ┼čunlar yer almaktad─▒r: M├╝cahede (1919), Kafkas (1919), Millet Yolu, G├╝nd├╝z, Adalet (1920), Hud├óvendigar, Ertu─črul, Kevkeb (1921), ─░ntibah, Yolda┼č (1921), ─░ntibah-Yolda┼č (1921), Karda┼č (1921), Hakikat (1922), Arkada┼č (1922), ─░nk─▒lap (1922). (Bursa Ans, C1:211) Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda ├çoban, Gen├ž Kalemler, Bursa Mecmuas─▒ ve ├élem-i M├╗siki gibi dergilerde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Milli M├╝cadele d├Âneminde Bursa’da, g├╝n├╝m├╝ze herhangi bir izi kalmam─▒┼č yay─▒n organlar─▒n─▒n ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒ da bilinmektedir. Resmi Hud├óvendigar gazetesi d─▒┼č─▒nda Yevmi Hud├óvendigar ve M├╝dafaa adl─▒ gazeteler de yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. 1919 y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒nda Bursa’da, Atilla adl─▒ bir gazetesinin yay─▒nland─▒─č─▒ gazete yaz─▒lar─▒ndan ├Â─črenilmekte ise g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan herhangi bir say─▒s─▒ bulunmamaktad─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006:137-138) ├ľrne─čin ─░stanbul’da yay─▒mlanan Ahrar Gazetesinin Ekim 1919 tarihli bir say─▒s─▒ndan Bursa’da Kafkas adl─▒ bir gazetenin bir s├╝reli─čine yay─▒mland─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Yine ─░stanbul’da Frans─▒zca olarak yay─▒mlanmakta olan Stamboul Gazetesinin 24 Ekim 1919 tarihli say─▒s─▒ndan Yeni Hayat, Gen├ž Kalemler, Lokman Hekim, Yeni Bursa ve ├çocuk adl─▒ yay─▒nlar─▒n varl─▒─č─▒ ├Â─črenilmektedir. (Bursa Ansiklopedisi, C1:211)

─░┼čgal y─▒llar─▒nda hi├žbir ┼čey olmam─▒┼č gibi yay─▒n yapan ve politik olaylara hi├ž girmeyen gazete ve dergiler de vard─▒; bu yay─▒nlar aras─▒nda L├óne adl─▒ edebi dergi, Lokman Hekim adl─▒ t─▒p dergisi ve Alem-i Musiki adl─▒ on be┼č g├╝nl├╝k sanat ve m├╝zik dergisi yer almaktad─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006:137)

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 4-KUVAYI M─░LL─░YE YANLISI VE ─░┼×B─░RL─░K├ç─░ GAZETELER/GAZETEC─░LER

Milli M├╝cadele d├Âneminde Bursa’da yay─▒nlanan gazetelerin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝n Kuvay─▒ Milliye yanl─▒s─▒ olduklar─▒ bilinmektedir. Bunun yan─▒nda ─░stanbul bas─▒n─▒nda ├Ârnekleri ├žok├ža g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi a├ž─▒k├ža i┼čbirlik├ži ├žizgi izlemeyen, ancak Kuvay─▒ Milliye kar┼č─▒t─▒ ve AnadoluÔÇÖdaki m├╝cadeleyi k├╝├ž├╝mseyen gazetelerde bulunmaktayd─▒. Bu gazeteler ba┼člang─▒├žta Yunan i┼čgaline kar┼č─▒ ├ž─▒kmalar─▒na ra─čmen, ilerleyen s├╝re├žte saltanat yanl─▒s─▒ tutumlar─▒ nedeniyle i┼čbirlik├ži durumuna d├╝┼čm├╝┼člerdi.

4.1 KUVAYI M─░LL─░YE YANLISI GAZETELER

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ─░┼čgal ├Âncesinde, devletin resmi gazetesi olan Hud├óvendigar gazetesi bile B├╝y├╝k Millet Meclisi’nin bildirilerini yay─▒nlayan millici bildirilerini yay─▒nlayan bir yay─▒n ├žizgisi izlemekteydi. ─░┼čgal d├Âneminde yay─▒nlanan gazete ve dergilerin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ kendilerini a├ž─▒k├ža ifade edemeseler de Kuvay─▒ Milliye yanl─▒s─▒yd─▒. Bu d├Ânemde yay─▒mlanan Millet Yolu ve G├╝nd├╝z gibi baz─▒ gazetelerin ise tek amac─▒ milli m├╝cadelenin ├Ârg├╝tlenmesiydi. (Kaplano─člu, 2006:171)

4.1.1 Yolda┼č Gazetesi:

Bursa’n─▒n ilk sosyalist e─čilimli gazetesi Yolda┼č emekli ├Â─čretmen ─░brahim Hilmi taraf─▒ndan 15 Ekim 1919 g├╝n├╝ yay─▒mlanmaya ba┼čland─▒. 1.D├╝nya Sava┼č─▒nda Do─ču cephesinde Ruslara esir d├╝┼čen ve 1917 devriminden sonra K─▒r─▒m’da bulundu─ču s─▒rada sosyalist g├Âr├╝┼č├╝ benimseyen ─░brahim Hilmi Efendi’nin sahibi oldu─ču bu gazetenin yay─▒n y├Ânetmeni Cezmi Efendi idi. Logosunun alt─▒nda “─░┼č├ži, ├žift├ži ve emek├ži halk faydas─▒na ├žal─▒┼č─▒r siyas├«, edeb├« i├žtim├ó├« T├╝rk gazetesidir” ifadesi yer almaktayd─▒. Yolda┼č kendisini Osmanl─▒ de─čil, T├╝rk olarak tan─▒mlamaktayd─▒. Gazete, ├ž─▒kar─▒l─▒┼č─▒ndan 8 Temmuz 1920’de Bursa’n─▒n i┼čgaline de─čin, Ye┼čilordu Cemiyeti’nin siyasi ├žizgisiyle uyumlu bir yay─▒n politikas─▒ izlemi┼čtir. Ancak Yunan i┼čgali s├╝resince, di─čer gazeteler gibi i┼čgalcilerle z─▒tla┼čmamaya ├Âzen g├Âsterdi─či kabul edilmektedir. 1925’teki Kom├╝nist Tevkifat─▒nda tutuklanan ve Ankara ─░stikl├ól Mahkemesince 7 y─▒l hapis cezas─▒na ├žarpt─▒r─▒lan ─░brahim Hilmi 29 Ekim 1926’da ├ž─▒kar─▒lan genel afla serbest b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. (Aybars, 1997:329)

4.1.2 Millet Yolu Gazetesi:

Milli M├╝cadele d├Âneminin Bursa’daki bir di─čer ├Ânemli gazetesi ise Millet Yolu‘dur. Millet Yolu Gazetesi 22 ┼×ubat 1920 tarihinde, Bursa M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti Ba┼čkan─▒ olan Muhittin Baha (Pars) taraf─▒ndan g├╝nl├╝k olarak ├ž─▒kar─▒lmaya ba┼članm─▒┼č, ilk say─▒s─▒ndan son say─▒s─▒na kadar Anadolu’daki direni┼čten yana tav─▒r alm─▒┼čt─▒r. Gazetenin finansman─▒n─▒n yine Bursa M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒─č─▒ da bilinmektedir. Gazetedeki yaz─▒ ve haberler t├╝m├╝yle milli m├╝cadeleyi destekliyordu, Heyet-i Temsiliye ad─▒na, Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n imzas─▒n─▒n ta┼č─▒yan bildiriler yay─▒nlanm─▒┼čt─▒. Bu gazetenin o d├Ânemde Bursa’da etkili ve ├Ârg├╝tl├╝ oldu─ču bilinen Ye┼čilordu Cemiyetinin “─░slamc─▒-Bol┼čevik” ├žizgideki siyasi g├Âr├╝┼čleri do─črultusunda yay─▒n yapt─▒─č─▒ kabul edilmektedir, zira Muhittin Baha Bey bir s├╝re sonra Ye┼čilordu Cemiyeti’nin genel y├Ânetim kurulu ├╝yesi olmu┼čtur. Millet Yolu 8 Temmuz 1920 ya┼čanan i┼čgal ├Âncesinde ya da s─▒ras─▒nda kapanmak zorunda kalm─▒┼čt─▒r. (Akk─▒l─▒├ž, 2006:37)

Muhittin Baha Bey’in bir y─▒l ├Ânce kurdu─ču Bursa Mecmuas─▒ da ─░slamc─▒-Bol┼čevik d├╝┼č├╝ncelere sayfalar─▒nda yer vermi┼čtir. Bursa Mecmuas─▒’n─▒n 29 Aral─▒k 1919 tarihli 25. say─▒s─▒nda Te├óli-i ─░sl├óm Cemiyetinin bir bildirisi yer alm─▒┼čt─▒r. Te├óli-i ─░sl├óm Cemiyeti, Ye┼čilordu Cemiyetinin kurulu┼čuna temel olu┼čturmu┼čtur. 1919 y─▒l─▒nda Anadolu’nun ├že┼čitli kentlerinde ┼čubeleri a├ž─▒lan bu ├Ârg├╝t ba┼člang─▒├žta ba─č─▒ms─▒zl─▒k yanl─▒s─▒yd─▒. 1920 ba┼člar─▒nda cemiyet Halife’nin yan─▒nda tav─▒r al─▒nca ba┼čta Bursa ┼čubesi olmak ├╝zere Anadolu’daki ├Ârg├╝tlerinin ├žo─čunlu─ču merkezden kopmu┼č ve b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ Ye┼čilordu Cemiyetine kat─▒lm─▒┼čt─▒r. ┬áTe├óli-i ─░sl├óm Cemiyetinin Ye┼čilordu Cemiyetine d├Ân├╝┼č├╝m s├╝recinin Bursa’da da ya┼čand─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. (Akk─▒l─▒├ž, 2000:55-56)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

4.1.3 G├╝nd├╝z Gazetesi:

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á G├╝nd├╝z Gazetesi de Kuvay─▒ Milliye yanl─▒s─▒ gazetelerden biriydi. Bu gazete M├╝dafay─▒ Hukuk Cemiyeti taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmaktayd─▒. Bursa halk─▒, gazeteye o tarihte 139 bin lira gibi y├╝ksek bir para yard─▒m─▒ yapm─▒┼čt─▒. Bir de Mudanya iskelesine oktruva vergisi konularak, gazeteye gelir sa─članm─▒┼čt─▒. Gazetenin sahibi ve ba┼čyazar─▒ Manavo─člu Nevres idi. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006:137)┬á┬á┬á┬á

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 4.1.4 M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ Taraf─▒ndan ├ç─▒kar─▒lan Gazeteler:

─░┼čgal y─▒llar─▒nda ├ž─▒kar─▒lan gazetelerin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝nde M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n (E─čilmez) imzas─▒ g├Âr├╝lmektedir. Bu gazetelerin ilki Ertu─črul‘dur. 9 ┼×ubat 1920 tarihinden 14 Haziran 1920 tarihine kadar ba┼čyazar─▒ ├╝nl├╝ tarih├ži Ziya ┼×akir idi. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ ve arkada┼člar─▒, milli m├╝cadeleyi desteklemek amac─▒yla Ertu─črul Gazetesini yay─▒mlamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Me┼črutiyet’in en ├Ânemli savunucular─▒ndan olan Ertu─črul gazetesi, a├ž─▒k├ža Kuvay─▒ Milliyeden yana bir tav─▒r tak─▒nm─▒┼čt─▒r. Ertu─črul Gazetesi 6 Aral─▒k 1920’de tekrar yay─▒mlanmaya ba┼člad─▒─č─▒nda b├╝y├╝k ilgi g├Ârm├╝┼čt├╝r. Bursa d─▒┼č─▒nda Bal─▒kesir ve ─░zmir gibi kentlere bu gazeteden g├Ânderiliyordu. Ancak gazete yaln─▒zca yedi say─▒ yay─▒nlanabilmi┼čtir. (E─čilmez, 1980:114-115) M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ 19 Aral─▒k 1920 g├╝n├╝ pek ├žok Bursal─▒yla birlikte tutuklanm─▒┼č ve Yunan Askeri Mahkemesinde yarg─▒lanm─▒┼čt─▒r. Serbest b─▒rak─▒ld─▒ktan sonra Yunanl─▒lar Kemalistleri destekledi─či gerek├žesiyle Ertu─črul Gazetesinin bir daha yay─▒nlamas─▒na izin vermemi┼člerdi. (E─čilmez, 1980:82-83)

Ancak M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n ├Ânc├╝l├╝k yapt─▒─č─▒ ekip, s├╝rekli ba┼čka adlarla gazete ├ž─▒kararak milli hareketi desteklemi┼čtir. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n ├ž─▒kard─▒─č─▒ Kevkep, Vas─▒f Necdet ve M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n ├ž─▒kard─▒─č─▒ ─░ntibah ve ─░ntibah-Yolda┼č gazeteleri Kuvay─▒ Milliyeyi destekledi─či bilinen gazetelerdi. Ancak Kevkep, Yolda┼č ve ─░ntibah Gazetelerinde Yunan i┼čgal kuvvetleri komutanl─▒─č─▒n─▒n bildirileri de yay─▒nlan─▒yordu. Yunanl─▒lar bu bildirilerle i┼čgal alt─▒nda tuttuklar─▒ T├╝rk halk─▒n─▒ ├že┼čitli konularda uyar─▒p ileti┼čim kurmaya ├žal─▒┼č─▒yor, Kuvay─▒ Milliyeye destek vermemeleri i├žin g├Âzda─č─▒ veriyor ve cephedeki geli┼čmeler hakk─▒nda kendi lehlerine propaganda yap─▒yorlard─▒. (E─čilmez, 1980:115-131)

M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝, Ertu─črul Gazetesi Yunanl─▒lar taraf─▒ndan kapat─▒l─▒nca, 2 Mart 1921 tarihinde, ad─▒n─▒ sans├╝r kurulunun verdi─či g├╝nl├╝k Kevkep gazetesini yay─▒mlam─▒┼čt─▒r. ─░┼čgalciler Yunan H├╝k├╝meti, Yunan Ordusu ve s├╝regelen sava┼č hakk─▒nda herhangi bir haber yaz─▒lmamas─▒ kayd─▒yla M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’ye izin vermi┼čtir. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ an─▒lar─▒nda Yunan sans├╝r subay─▒na her g├╝n ├╝├ž-be┼č lira r├╝┼čvet verdi─čini ve daha rahat ├žal─▒┼čabilmek i├žin Yunan casusu P├╝sk├╝ls├╝z Mustafa’y─▒ gazetede ├žal─▒┼čt─▒rmak gere─či duydu─čunu ya da zorunda kald─▒─č─▒n─▒ anlat─▒r. Bu d├Ânemde Kevkep gazetesinin tiraj─▒ 800-1200 aras─▒ndayd─▒. (E─čilmez, 1980:82-83)

M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ 21 May─▒s 1921 g├╝n├╝ Kevkep gazetesinin son say─▒s─▒n─▒ ├ž─▒karm─▒┼č ve biraz da zorunlu olarak Yolda┼č’─▒n sahibi ─░brahim Hilmi ile g├╝├žlerini birle┼čtirme karar─▒ alm─▒┼čt─▒r. Birle┼čmeden sonra Yolda┼č Gazetesinin sahibi ve sorumlu m├╝d├╝r├╝ M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ olmu┼čtur. Haftada alt─▒ kez yay─▒nlanan gazetenin tiraj─▒ 1000 civar─▒nda idi. Ancak M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ ve ─░brahim Hilmi aras─▒ndaki g├Âr├╝┼č ayr─▒l─▒─č─▒ nedeniyle bu ili┼čki uzun zaman s├╝rmemi┼čtir. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ ve ─░brahim Hilmi aras─▒ndaki ├žeki┼čmeye M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n an─▒lar─▒nda da s─▒k├ža rastlanmaktad─▒r. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝, ─░brahim Hilmi’yi i┼čbirlik├ži gibi yans─▒tm─▒┼čt─▒r. Oysa Milli M├╝cadeleden sonra a├ž─▒lan davalarda i┼čbirlik├ži olarak su├žlanmayan tek gazeteci ─░brahim Hilmi’dir. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ ayn─▒ ┼čekilde Karda┼č Gazetesinin sahibi Vas─▒f Necdet’i (Armay) de i┼čbirlik├ži olmakla su├žlam─▒┼č, kurtulu┼čtan sonra a├ž─▒lan davada Vas─▒f Necdet’in Ankara ad─▒na istihbarat yapan bir gazeteci oldu─ču ortaya ├ž─▒km─▒┼č ve M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ ona hakaretten manevi tazminat ├Âdemek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006:140-142)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

Yunanl─▒lar Yolda┼č gazetesinin ba┼č─▒ndayken M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n gazetecilik yapmas─▒n─▒ yasaklam─▒┼čt─▒r. Buna ra─čmen M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ bu kez ─░ntibah Gazetesini ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Ancak bu kez yasakl─▒ oldu─ču i├žin i┼čleri perde arkas─▒ndan y├╝r├╝tm├╝┼čt├╝r. ─░ntibah Gazetesinin ilk sahibi Cemal Kudret’tir. 1921 y─▒l─▒nda Mehmet S├╝reyya Bey taraf─▒ndan sat─▒n al─▒nan gazete bir s├╝re sonra i┼čgal kuvvetlerince s─▒k─▒ takibe al─▒nm─▒┼č ve sans├╝r nedeniyle yay─▒n─▒ durdurulmu┼čtur. Bir hafta sonra Vas─▒f Necdet yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ olunca gazete tekrar yay─▒na ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bir s├╝re sonra Bunun ├╝zerine ─░brahim Hilmi’nin ├ž─▒kard─▒─č─▒ Yolda┼č ile M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’n├╝n ├ž─▒kard─▒─č─▒ ─░ntibah gazeteleri birle┼čerek, 1921 sonuna de─čin ─░ntibah-Yolda┼č ad─▒yla yay─▒mlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ancak ─░brahim Hilmi bir s├╝re sonra M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝’yle ortakl─▒─ča son vererek Vas─▒f Necdet taraf─▒ndan haftada ├╝├ž g├╝n ├ž─▒kar─▒lan Hakikat adl─▒ gazeteyle birle┼čme karar─▒ alm─▒┼čt─▒r. Bunun ├╝zerine M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ tekrar ─░ntibah gazetesi ├ž─▒karmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. (E─čilmez, 1980:92-106)

4.1.5 Di─čer Gazeteler

Vas─▒f Necdet daha sonra sol ├žizgi izledi─či bilinen Karda┼č Gazetesini ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Sol ├žizgide bir ba┼čka gazete olan ve ba┼čyazarl─▒─č─▒n─▒ R─▒za Ru┼čen’in yapt─▒─č─▒ haftal─▒k Arkada┼č da, kurtulu┼čtan k─▒sa s├╝re ├Ânce 2 A─čustos 1922’den itibaren yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 145)

4.2 ─░┼×B─░RL─░K├ç─░ GAZETELER

─░┼čgal y─▒llar─▒nda yay─▒nlanan gazete ve dergilerin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝, d├Ânemin ko┼čullar─▒ nedeniyle a├ž─▒k├ža kendilerini ifade edemeseler de Kuvay─▒ Milliye yanl─▒s─▒ bir ├žizgi izlemekteydi. Ancak baz─▒ gazetelerin, a├ž─▒k├ža Kuvay─▒ Milliye kar┼č─▒t─▒ ve saltanat yanl─▒s─▒ bir politika izledikleri bilinmektedir. ─░┼čgal y─▒llar─▒nda i┼čbirlik├ži olarak nitelendirilen ├╝├ž gazeteden s├Âz edilmektedir. Bunlar Adalet, ─░nk─▒lap ve M├╝cahede adl─▒ gazetelerdir. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 138) Bu ├╝├ž gazeteyi ├ž─▒karanlar Kurtulu┼č’tan sonra mahkemelerde yarg─▒lanm─▒┼č ve i┼čbirlik├ži olarak idama mahk├╗m edilmi┼člerdir. Ancak b├╝t├╝n bunlara ra─čmen Bursa’da i┼čbirlik├ži olarak nitelendirilen gazete ve gazetecilerin ─░stanbul Bas─▒n─▒ gibi kat─▒ bir i┼čbirlik├ži ├žizgi izlemedikleri, hatta Yunan i┼čgaline kar┼č─▒ mitingler d├╝zenlendikleri de bilinmektedir.

            4.2.1 Adalet Gazetesi:

Adalet Gazetesinin sahibi Ye┼čilzade Aziz Nuri, Sorumlu M├╝d├╝r ─░smail ┼×├╝kr├╝’yd├╝. Eldeki n├╝shalara g├Âre Milli M├╝cadele s─▒ras─▒nda saltanat yanl─▒s─▒ oldu─ču ve Atat├╝rk’e kar┼č─▒ bir yay─▒n ├žizgisi izledi─či g├Âr├╝lmektedir. Gazetenin on y─▒l boyunca yay─▒nlanmas─▒na kar┼č─▒n ara┼čt─▒rmalarda hi├žbir n├╝shas─▒n─▒n bulunmamas─▒ ve kaynaklarda da hi├ž ad─▒ndan s├Âz edilmemi┼č olmas─▒n─▒n nedeninin gazetenin Atat├╝rk d├╝┼čman─▒ bir yay─▒n ├žizgisi izlemesinden kaynakland─▒─č─▒ san─▒lmaktad─▒r. ├ľnceleri haftada ├╝├ž g├╝n yay─▒nlanan Adalet Gazetesi, ba┼člang─▒c─▒ndan itibaren Aziz Nuri y├Ânetiminde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒. Adalet’i ├ž─▒karan Aziz Nuri ile Bursa gazetesini ├ž─▒karan Murat Emri ─░htilaf├ž─▒ olduklar─▒ i├žin, her iki gazetecinin ├ž─▒kard─▒─č─▒ gazeteler de ─░ttihat├ž─▒lara kar┼č─▒ bir yay─▒n politikas─▒ izliyordu. Bu nedenle, Adalet ve Emri’nin ├ž─▒kard─▒─č─▒ Bursa Gazetesi, me┼črutiyetten sonra s├╝rekli muhalefet yapmaktayd─▒. Nitekim ilk y─▒llarda Adalet Gazetesi Murat Emiri’nin matbaas─▒nda bas─▒lmaktayd─▒. Daha sonra bu gazete Vilayet Matbaas─▒ ile Muin-i Hilal Matbaas─▒’nda da bas─▒lm─▒┼čt─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 139)

1920 y─▒l─▒nda, yay─▒n kurulu ba┼čkan─▒ Mehmet Alim, sorumlu m├╝d├╝r├╝ Cemal Kudret idi. Bu gazetecilerin t├╝m├╝, Kurtulu┼č’tan sonra vatana ihanet su├žundan idama mahk├╗m olmu┼č, 150’likler listesinde yer alan Aziz Nuri ise ├╝lkeden ka├žm─▒┼čt─▒r. Raif Kaplano─člu’na g├Âre Adalet Gazetesini ├ž─▒karanlar her ne kadar Kurtulu┼č’tan sonra i┼čbirlik├ži olduklar─▒ i├žin mahk├╗m olmu┼č olsalar da, Adalet Gazetesinin ─░stanbul Bas─▒n─▒ gibi kat─▒ bir i┼čbirlik├ži ├žizgi izlememi┼čtir. Kaplano─člu buna dayanak olarak da bu gazetenin ─░zmir’in i┼čgaline kar┼č─▒ mitingler d├╝zenlemesini ve i┼čgal y─▒llar─▒nda Yunanl─▒larca sans├╝r edilmesini g├Âsterir. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 143)

            4.2.2 İnkılap Gazetesi:

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ─░nk─▒lap Gazetesi Bursa’da i┼čgal d├Âneminde k─▒sa bir s├╝re yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. ─░nk─▒lap Gazetesini ├ž─▒karan Cemal Kudret’in, Aziz Nuri ile birlikte hareket eden i┼čbirlik├ži bir gazeteci oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Nitekim Kurtulu┼č’tan sonra kurulan mahkemede i┼čbirlik├ži olarak vatana ihanet su├žuyla idama mahk├╗m edilen Cemal Kudret daha ├Âncesinden Atina’ya ka├žm─▒┼čt─▒. Gazetenin sorumlu m├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝ ise i┼čbirlik├ži gibi g├Âr├╝nen, ancak Kuvay─▒ Milliye hesab─▒na istihbaratla g├Ârevli olan Mehmet Erturan (U─čuralp) yapmaktayd─▒. Mehmet Erturan’─▒n istihbarat amac─▒yla i┼čbirlik├ži gibi davranmas─▒ nedeniyle Kurtulu┼č’tan sonra lin├ž edilmekten zor kurtuldu─ču da bilinmektedir. Raif Kaplano─člu b├Âyle bir gazetenin varl─▒─č─▒n─▒n tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒, bunun nedeninin ise g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan bir n├╝shas─▒n─▒n olmay─▒┼č─▒ oldu─čunu belirtmektedir. Kaplano─člu Bursal─▒lar─▒n ellerinde b├Âyle bir gazetenin olmas─▒na bile tahamm├╝l edemedi─či i├žin g├╝n├╝m├╝ze hi├žbir say─▒s─▒ ula┼čamad─▒─č─▒n─▒ belirtir. Yaln─▒zca M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ an─▒lar─▒nda bu gazetenin 1922 y─▒l─▒na ait baz─▒ say─▒lar─▒ndan s├Âz etmektedir. Bunun d─▒┼č─▒nda elde bir gazete olmamas─▒ nedeniyle, bu gazetenin varl─▒─č─▒ sorgulanm─▒┼čt─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 139-142)

4.2.3 M├╝cahede Gazetesi:

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Milli M├╝cadele d├Âneminde Bursa’da yay─▒mlanan bir ba┼čka i┼čbirlik├ži gazete ise M├╝cahede‘dir. 1919 y─▒l─▒n─▒n Nisan ay─▒nda yay─▒mlanmaya ba┼člayan gazetenin sorumlu m├╝d├╝r├╝ ─░rfan Bahir de Kurtulu┼č’tan sonra vatana ihanet su├žlamas─▒yla idama mahk├╗m olmu┼čtur. 12 Ocak 1924 tarihli Ertu─črul gazetesinde yay─▒nlanan bir makaleye g├Âre bu gazetenin arkas─▒nda d├Ânemin Bursa Valisi G├╝m├╝lcineli ─░smail’in oldu─ču ├Âne s├╝r├╝lmektedir. M├╝cahede Gazetesinin genel olarak Kuvay─▒ Milliye kar┼č─▒t─▒ bir yay─▒n izledi─či kabul edilmekteyse de ilk y─▒llar─▒nda Yunan i┼čgaline kar┼č─▒ direndi─či de bilinmektedir. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 139)

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Bu ├╝├ž gazetenin d─▒┼č─▒nda, ─░smail ┼×├╝kr├╝’n├╝n ├ž─▒kard─▒─č─▒ Bursa gazetesini de i┼čbirlik├ži gazeteler aras─▒nda kabul edilmektedir. Nitekim bu gazetenin sahibi ─░smail ┼×├╝kr├╝, Adalet gazetesinin sorumlu m├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝ de yapm─▒┼čt─▒. Kurtulu┼čtan sonra Bursa Bas─▒n─▒nda vatana ihanetle su├žlanan hemen t├╝m gazetecilerin Adalet gazetesiyle bir ili┼čkisi oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Ancak bu i┼čbirlik├ži Bursa Gazetesinin de elde hi├žbir say─▒s─▒ bulunmamaktad─▒r. Ayr─▒ca 1908 y─▒l─▒nda bir s├╝re yay─▒nlanan Barika-i ─░r┼čad dergisi de 1919 y─▒l─▒nda yeniden yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Eski say─▒lar─▒nda saltanat├ž─▒ bir yay─▒n politikas─▒ izleyen bu derginin, i┼čgal y─▒llar─▒nda da ayn─▒ politikas─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ san─▒lmaktad─▒r. (Kaplano─člu, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006: 140)

Milli M├╝cadele sonras─▒nda Adalet, ─░nk─▒lap ve M├╝cahede gazetelerini ├ž─▒karan i┼čbirlik├ži gazetelerin t├╝m├╝ yarg─▒lanm─▒┼č ve mahkum edilmi┼čtir. Bu durum Bursa’yla s─▒n─▒rl─▒ kalmam─▒┼čt─▒r, ─░stiklal Mahkemelerinde pek ├žok gazetecinin yarg─▒land─▒─č─▒ bilinmektedir. Bu durum Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda da s├╝rm├╝┼čt├╝r. ─░stiklal Mahkemelerinin kurulu┼č gerek├želeri aras─▒nda ├Âzellikle ─░stanbul bas─▒n─▒nda beliren muhalif yay─▒nlar─▒n endi┼če verecek boyutlara ula┼čmas─▒ g├Âsteriliyordu. (Aybars, 1997:180) Erg├╝n Aybars’a g├Âre ─░stiklal Mahkemelerinin 1920-1923 tarihleri aras─▒nda ele ald─▒─č─▒ su├žlarla, 1923-1927 y─▒llar─▒ aras─▒nda ele ald─▒─č─▒ su├žlar aras─▒nda farkl─▒l─▒klar bulunmaktayd─▒. Yeni rejimin k├Âkle┼čmesine kar┼č─▒ gelen muhalif bas─▒na kar┼č─▒ verilen cezalar g├Âzda─č─▒ vermek, vazge├žirmek amac─▒na y├Ânelikmi┼č. Israr edenlere ise hapis ve s├╝rg├╝n cezalar─▒ veriliyordu, fakat kendilerine kar┼č─▒ sayg─▒l─▒ ve iyi muamele g├Âsteriliyordu. (Aybars, 1997:404-405)

            5-SONUÇ

Osmanl─▒ d├Âneminde bas─▒n─▒n merkezi g├╝n├╝m├╝zde de oldu─ču gibi ─░stanbul’du. Hatta Milli M├╝cadele d├Ânemine kadar Bursa’da gazetecilik i┼člevini ger├žek anlamda yerine getiren bir gazeteden s├Âz etmenin olanaks─▒z oldu─ču bile s├Âylenebilir. Ancak me┼črutiyetle birlikte sans├╝r ortadan kalk─▒nca Bursa’da da yeni gazete ve dergiler kurulmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Milli M├╝cadele d├Âneminde ise ├žok say─▒da gazete ve derginin yay─▒nland─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Bunun nedenleri aras─▒nda ─░stanbul’da yay─▒nlanan gazetelerin Bursa’ya ula┼čamam─▒┼č olmas─▒ ve Anadolu’da ne olup bitti─či merak─▒ndan kaynaklan─▒yordu. Bir di─čer nedeni de gazetelerin i┼čgal kuvvetleri taraf─▒ndan s─▒k s─▒k kapat─▒lmas─▒ ve sans├╝r nedeniyle, gazetelerin farkl─▒ adlarla yay─▒nlanmas─▒yd─▒. ├ľte yandan Yunanl─▒lar i┼čgal d├Âneminde ─░stanbul Bas─▒n─▒ ve Avrupa gazetelerinin Bursa’da sat─▒┼č─▒n─▒ yasaklam─▒┼člard─▒, bu da gazetelere olan ilginin artmas─▒n─▒ sa─člayan bir etkendi.

Milli M├╝cadele d├Âneminde ─░stanbul bas─▒n─▒n─▒n neredeyse tamam─▒ saltanat yanl─▒s─▒ bir ├žizgi izlerken, Bursa bas─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Milli M├╝cadeleyi desteklemi┼čtir. Hatta Anadolu’nun di─čer kentlerine ve hatta ─░stanbul’a Bursa’da bas─▒lan gazete ve bildiriler g├Ânderilmi┼č, Bursa bir anlamda milli m├╝cadelenin oda─č─▒ ve yay─▒m merkezi durumuna gelmi┼čtir. Bursa’n─▒n Yunanl─▒larca i┼čgal edildi─či y─▒llarda bile yay─▒nlanan gazete ve dergilerin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝n├╝n kendilerini a├ž─▒k├ža ifade edemeseler de Kuvay─▒ Milliye yanl─▒s─▒ olduklar─▒ bilinmektedir. Millet Yolu ve G├╝nd├╝z gibi gazetelerin tek amac─▒n─▒n milli m├╝cadeleyi ├Ârg├╝tlemek oldu─ču bilinmektedir. 1920’lerde okuma-yazma oran─▒ %10 civar─▒nda iken (kad─▒nlarda bu oran yaln─▒zca % 4 idi) gazetelerin milli uyan─▒┼ča b├╝y├╝k katk─▒ sa─člad─▒─č─▒ ve ayd─▒nlar─▒n Milli M├╝cadeleye kat─▒lmas─▒nda b├╝y├╝k rol oynad─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Milli M├╝cadele sonras─▒ iki i┼čbirlik├ži gazeteci d─▒┼č─▒nda, t├╝m Bursal─▒ gazetecilere g├Âsterdikleri kahramanl─▒klar teslim edilmi┼čtir.

─░┼čgal y─▒llar─▒nda ba┼čta Muhittin Baha (Pars) olmak ├╝zere M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝, ─░smail Hakk─▒ ve Hakk─▒ Baha gibi Bursal─▒ gazetecilerin i┼čgale kar┼č─▒ direni┼čin ├Ârg├╝tlenmesinde bizzat yer ald─▒klar─▒ da ve t├╝m g├╝├žleriyle Milli M├╝cadeleyi destekledikleri g├Âr├╝lmektedir. ├ľte yandan Kurtulu┼č’tan sonra a├ž─▒lan davalarda Bursa’da i┼čbirlik├ži olarak mahk├╗m edilen ba┼čta Adalet Gazetesi olmak ├╝zere baz─▒ gazete ve gazetecilerin bile ─░stanbul Bas─▒n─▒ gibi kat─▒ bir i┼čbirlik├ži ├žizgi izlemedikleri, hatta ─░zmir’in Yunanl─▒lar taraf─▒ndan i┼čgaline kar┼č─▒ mitingler d├╝zenlendikleri de bilinmektedir.

            KAYNAKÇA

  • Alev S─▒nar, ─░┼čgal Y─▒llar─▒ndaki Bursa’n─▒n Edebiyata Yans─▒mas─▒, Bursa Defteri, Say─▒:27, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006, s.137-148.
  • Canip Bey (Der.), Bursa’da ─░┼čgal G├╝nl├╝─č├╝ (Bursa Vilayetinde Yunan Fecayii) 1920-1922, D├╝┼č├╝nce Kitabevi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2004.
  • Erg├╝n Aybars, ─░stiklal Mahkemeleri, Milliyet Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1997.
  • Faruk ├ťsk├╝dari, Eski Bursa’dan Notlar, Bursa Ticaret ve Sanayi Odas─▒ Yay─▒n─▒, Ankara, 1972.
  • M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ E─čilmez, Milli M├╝cadele’de Bursa, Terc├╝man Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1980.
  • Orhan Kolo─člu, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e T├╝rkiye Ansiklopedisi, Cilt:1, s.90.
  • Raif Kaplano─člu, ─░┼čgal Y─▒llar─▒nda Bursal─▒ Gazeteciler ve Gazeteler, Bursa Defteri, Say─▒:27, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006, s.137-148.
  • Raif Kaplano─člu, Me┼črutiyet’ten Cumhuriyet’e Bursa, Avrasya Etnografya Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2006
  • Raif Kaplano─člu, Bursa Bas─▒n─▒nda Tiraj, Bursa Defteri, Say─▒:26, Haziran-A─čustos 2006, s.51-60.
  • Raif Kaplano─člu, ─░┼čgal Y─▒llar─▒nda Bursal─▒ Gazeteciler ve Gazeteler, Bursa Defteri, Say─▒:27, Eyl├╝l-Kas─▒m 2006, s.137-148.
  • Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, Bursa Bas─▒n Tarihi ├ťzerine Bir Deneme, Bursa Defteri, Say─▒:26, Haziran-A─čustos 2006, s.36-43.
  • Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, Ye┼čilordu Cemiyeti ve Bursa, Bursa Defteri, Say─▒:6, Eyl├╝l-Kas─▒m 2000, s.54-65.
  • Bursa Ansiklopedisi (Bursa’da Bas─▒n Maddesi), Cilt:1, s.207-216.

[1] Kastamonu ├ťniversitesi, ─░leti┼čim Fak├╝ltesi, ├ľ─čretim ├ťyesi,┬á [email protected]

[2] Gazetec, [email protected]

Toplam Okuma: 565 , Bug├╝n: 6 

Do├ž. Dr. Ersoy SOYDAN

Do├ž. Dr. Ersoy SOYDAN

1971 Bursa-Gemlik do─čumlu, Bursa Erkek Lisesi mezunu. Lisans e─čitimini ─░stanbul ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Gazetecilik ve Halkla ─░li┼čkiler B├Âl├╝m├╝nde tamamlad─▒. Marmara ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Radyo-TV-Sinema anabilim dal─▒nda y├╝ksek lisans yapt─▒. ─░stanbul ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Radyo-TV-Sinema anabilim dal─▒nda 2010 y─▒l─▒nda tamamlad─▒─č─▒ doktoradan sonra, 2019 y─▒l─▒nda ÔÇťGazetecilik ve Medya ├çal─▒┼čmalar─▒ÔÇŁ ana bilim dal─▒nda do├žent oldu. 2011 y─▒l─▒ndan beri ├Â─čretim ├╝yesi olarak g├Ârev yap─▒yor. ─░lk g├Ârev yeri Batman ├ťniversitesi'nde G├╝neydo─ču Anadolu'nun sinema-televizyon alan─▒nda e─čitim veren ilk b├Âl├╝m├╝n├╝ kurdu. ─░ki y─▒l kald─▒─č─▒ BatmanÔÇÖda neolitik d├Âneme ait kaya resimleri ke┼čfetti. 2013 y─▒l─▒nda ge├žti─či Kastamonu ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Radyo-TV-Sinema B├Âl├╝m├╝n├╝n kurucu b├Âl├╝m ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒. Halen ├Â─čretim ├╝yesi. Kastamonu'da ilk kez film festivalleri d├╝zenledi. Gezici Film Festivalinin Kastamonu aya─č─▒n─▒ yedi y─▒ld─▒r kurdu─ču ├Â─črenci toplulu─čuyla birlikte ger├žekle┼čtiriyor. Antalya Alt─▒n Portakal Film Festivalinde 2019 y─▒l─▒nda ilk kez d├╝zenlenen Sinema OkuluÔÇÖnun direkt├Âr├╝. Yay─▒mlanm─▒┼č 3 kitab─▒, 7 kitap b├Âl├╝m├╝, 8 makalesi, 17 bildirisi bulunmaktad─▒r. Kendisini ÔÇťBursaspor kongre ├╝yesi ve Bursa a┼č─▒─č─▒ÔÇŁ olarak tan─▒ml─▒yor. E-posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi

30 Nisan 2021, Belgelerle K├╗t├╝’l Am├óre Zaferi i├žin yorumlar kapal─▒
S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒

30 Nisan 2021, S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n Var Olmayan Toplu Mezarlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi?

30 Nisan 2021, Osmanl─▒ ilk D├Ânemlerinde Neden Bat─▒ya Y├Âneldi? i├žin yorumlar kapal─▒
Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD

27 Nisan 2021, Tehcir, Soyk─▒r─▒m ve ABD i├žin yorumlar kapal─▒
“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

“Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa

25 Nisan 2021, “Paratoner Kemalettin Sami G├Âk├žen” ve Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri

25 Nisan 2021, Teknoloji ├ça─č─▒nda M├╝zik, M├╝zi─čimiz ve M├╝zik Emek├žileri i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat

Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (4) Sebzeler-Zerzevat i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar

Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (3) Ekmek, Yulaf Lapas─▒, Tah─▒llar i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒

Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (2) G├╝nl├╝k ├ľ─č├╝n Say─▒s─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Bizans Mutfa─č─▒ (1)

Bizans Mutfa─č─▒ (1)

25 Nisan 2021, Bizans Mutfa─č─▒ (1) i├žin yorumlar kapal─▒
1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒

1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒

23 Nisan 2021, 1950-1960 Y─▒llar─▒ Aras─▒ – Yerel Bas─▒nda U├žak Kazalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya

Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya

23 Nisan 2021, Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya i├žin yorumlar kapal─▒
2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒

2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒

23 Nisan 2021, 2.600 Y─▒ll─▒k ─░skit Soylular─▒n─▒n Y├╝z├╝ Canland─▒r─▒ld─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

23 Nisan 2021, Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller

23 Nisan 2021, Kafkasya’da Tehlike Alt─▒ndaki Diller i├žin yorumlar kapal─▒
Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

17 Nisan 2021, Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či i├žin yorumlar kapal─▒
Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

17 Nisan 2021, Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus i├žin yorumlar kapal─▒
Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

17 Nisan 2021, Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

17 Nisan 2021, Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒