Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒
  • 17 Nisan 2021 Cumartesi
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Star Gazetesi 25.A─čustos.2012 tarihinde Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rek’in “27 Ocak 1950 tarihli B├╝y├╝k Do─ču” (1) mecmuas─▒n─▒n t─▒pk─▒bas─▒m ekini okuyucular─▒na verdi. G├╝nlerdir televizyonlarda tan─▒t─▒m─▒ yap─▒ld─▒.

Gazetenin ilk sayfas─▒n─▒n ilk sat─▒r─▒nda b├╝y├╝k puntolarla Necip Faz─▒l’─▒n “─░nsano─člu Dersim’den daha b├╝y├╝k bir zul├╝m ve g├╝nah g├Ârmemi┼čtir” ve “Hozat’ta, alevlerin i├žinden ka├žmak isteyen bir gen├ž kalaslarla alevlerin i├žine itilmi┼č ve yan─▒┼č─▒ sigara i├žilerek seyredilmi┼čtir” hezeyanlar─▒ bulunmaktad─▒r.

Evet hezeyan! Bu c├╝mleler, Aziz T├╝rk Milletine, devletine, Ordusuna yap─▒lan en b├╝y├╝k iftiralardan biridir. Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rek, gen├žlik y─▒llar─▒mdan ba┼člay─▒p, uzun d├Ânemler hemen hemen her eserini okudu─čum bir edebiyat├ž─▒d─▒r. Bu idrak ve d├╝┼č├╝nce tutulmas─▒ c├╝mleleri ile ilk defa “Son Devrin Din Mazlumlar─▒” kitab─▒nda kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒m (2).

B├╝y├╝k Do─ču’da tefrika edilen (orijinal n├╝sha y─▒llar─▒nda (1950) hen├╝z d├╝nyaya gelmemi┼čtim) sonra bahsetti─čim kitab─▒na da ald─▒─č─▒ “Do─ču Facias─▒-Dersim” yaz─▒s─▒n─▒ okudu─čumda (1976) ya gen├žli─čimin verdi─či hassasiyetsizlik ya da “├ťstad”a duydu─čum gereksiz hayranl─▒k bu c├╝mlelerdeki korkun├ž “Mill├« Tahribata” ├Ânem verdirmemi┼čti. ├ç├╝nk├╝ bizim nesil onun “Sakarya Destan─▒” “├çile” ve di─čer ┼čiirleri ile ruh d├╝nyam─▒z─▒ teselli ediyor. “─░deologya ├ľrg├╝s├╝” ile derli toplu “Teori” el kitab─▒n─▒ buluyorduk.

“Gen├žli─če Hitabesindeki; Ak s├╝t├╝n i├žindeki ak k─▒l─▒ fark eden gen├žlik” s├Âzleri ile duygular─▒m─▒za hitap edilmesi ise ho┼čumuza gidiyordu. Fakat d├╝┼č├╝nme ve sorgulama yeteneklerimiz her halde bizden ka├ž─▒yor yahut biz onlardan ka├ž─▒yorduk. Fakat Kur’an’─▒n (Yunus. 100. ayet) “Allah Akl─▒n─▒ i┼čletmeyen topluluklara g├Âkten pislik ya─čd─▒r─▒r.” Hitab─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝yorduk. ├ç├╝nk├╝ “├╝stad”lar her ┼čeyi bilir ve bizim ad─▒m─▒za d├╝┼č├╝n├╝r, yazarlard─▒.

G├╝nler aylar─▒, aylar y─▒llar─▒ kovalad─▒ ve T├╝rkiyeÔÇÖmiz uzun s├╝redir akl─▒n─▒ idrakini, ilmi ask─▒ya alm─▒┼č nesillere yaz─▒klar olsun diyecek d├Ânemlere geldi, ├žatt─▒. Bu y─▒l TBMMÔÇÖde bile g├╝ndeme gelen Necip Faz─▒l’─▒n bu yaz─▒s─▒, maalesef ilm├« verilerden ve hakikatten uzakt─▒.

Necip Faz─▒l’─▒n tutars─▒zl─▒klar─▒n─▒ muhafazak├ór okuyucular yakinen bilirlerdi. Kendi i├ž ├želi┼čkileri ve yaz─▒lar─▒ndaki dengesizlikler sadece g├╝├žl├╝ ├╝slubu ve hitabeti ile perdelenmi┼čti. Analitik zihniyete sahip olmayan insanlar da O’nu ├Âzellikle uzaktan hayranl─▒kla seyretmi┼člerdi. Edebiyatta g├╝├žl├╝, ┼čiirde devrinin ├Ânemli isimlerinden olmas─▒na ra─čmen, hatalar─▒n─▒n ve bu yaz─▒da oldu─ču gibi devletine ve ┼čanl─▒ ordumuza yapt─▒─č─▒ su├žlama O’na en b├╝y├╝k vebal olarak yeter de artard─▒. ─░┼čte cehalet abidesi sat─▒rlar─▒; “En a┼ča─č─▒ 50.000 M├╝sl├╝man─▒n kan─▒n─▒ ve can─▒n─▒ ihtiva etmesi bak─▒m─▒ndan, kal─▒n hatlar─▒yla bir harita gibi ├žizdi─čimiz ve ┼ču anda yaln─▒z ana prensip ve manas─▒yla tespit etti─čimiz bu facian─▒n, tarihte bir benzeri g├Âsterilemez.” (N. Faz─▒l 1976: 150)

“Cesetleri de─čil, manalar─▒ muhakeme ve idam eden tarih, bakal─▒m bu 50.000, ├žocuk, gen├ž, ihtiyar, k─▒z, kad─▒n, hasta, alil M├╝sl├╝man cesedine kar┼č─▒l─▒k ka├ž ferdin manas─▒ ├╝zerinde ebed├« idam karar─▒ verecektir?”┬á (N. Faz─▒l 1976: 10)

Akla hayale gelmedik hik├óyeleri Necip Faz─▒l hangi belgelerle yazm─▒┼čt─▒r? Bu korkun├ž katliam rakam─▒n─▒ T├╝rk Ordusuna nas─▒l isnat etmektedir? ─░ptida├« bir nakil gelene─či ile hi├žbir sahih delillendirme olmadan yazd─▒─č─▒ fecaat c├╝mlelerden birka├ž─▒ daha: “Her evi ayr─▒ ayr─▒ tutu┼čturulduktan sonra d├Ârt bir etraf─▒ ayr─▒ca ├žal─▒ ├ž─▒rp─▒ i├žine al─▒n─▒p alev alev yak─▒lan bir k├Âyden, deli gibi bir adam ├ž─▒k─▒p, ├žal─▒ y─▒─č─▒nlar─▒ gerisinde manzaray─▒ seyredenlere do─čru ilerliyor ve hayk─▒r─▒yor: ÔÇťDurun, ben k├Ây ahalisinden de─čilim! Muallimim! M├╝saade edin, kendimi size ispat edeyim!ÔÇŁ Fakat s├Âz├╝ne mukabele, bir kalasla itilerek alevler i├žine at─▒lmas─▒ oluyor. Adam, evvel├ó g├Â─čs├╝n├╝n k─▒llar─▒ tutu┼čarak alev alev yanarken, ├žal─▒ y─▒─č─▒nlar─▒ gerisinde ├ómir, zevk ve istihza ile sigaras─▒n─▒ i├žmektedir. (Bu vaka, bana, 1944 y─▒l─▒nda, E─čridir’de askerli─čimi yaparken, resm├« ┼čah─▒slar huzurunda, yanan adama kar┼č─▒ sigaras─▒n─▒ zevkle i├žti─čini s├Âyleyen ├ómirden bizzat dinleyenlerce anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. N. Faz─▒l 1976: 151)

B├Âyle bir ifade belge olabilir mi? “yanan adama kar┼č─▒ sigaras─▒n─▒ i├žti─čini s├Âyleyen bir amir var, bu olay─▒ (?) ondan dinleyenler var, onlardan dinledi─čini tetkik etmeden tetkik etme noktas─▒nda da olmayan bir Necip Faz─▒l var. G├╝n├╝m├╝zde ise d├Ârt bir taraftan sald─▒r─▒ya ve ithamlara u─črayan bir T├╝rk Milleti var.

O’na g├Âre bir ba┼čka olay “Yusuf Cemil’in k├Ây├╝nden 200 kad─▒n ve ├žocuk ├Âld├╝rt├╝lm├╝┼č ve bunlar─▒n cesetleri bu─čday saplar─▒ ├╝zerinde yak─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľld├╝r├╝lenler aras─▒nda, El├óz─▒─č’da askerli─čini yapan ve o s─▒rada izinli olarak k├Ây├╝nde bulunan R├╝stem ad─▒nda biri de vard─▒r. Bu zavall─▒, mezun oldu─čunu ve isterlerse h├╝viyet ve izin k├ó─č─▒d─▒n─▒ da g├Âsterebilece─čini s├Âyledi─či halde derdini dinletemiyor ve d├Ârt ├žocu─ču ile seksenlik anas─▒ aras─▒nda, onlarla beraber, kur┼čunlan─▒yor.” (N. Faz─▒l 1976: 151)

O’na g├Âre Bir ba┼čka olay daha “Bu arada, Hozat’─▒n Z─▒mb─▒k k├Ây├╝nde (┼×ekspir)ÔÇÖin hayaline bile ta┼č ├ž─▒kartacak bir vak’a cereyan etmektedir. Erkekleri tamam─▒yla do─čranm─▒┼č olan k├Ây├╝n 100 kadar kad─▒n ve ├žocu─ču, sivri u├žlu ├óletle (s├╝ng├╝) ├Âld├╝r├╝l├╝yor, ├Âld├╝r├╝len kad─▒nlar aras─▒nda biri, do─čurmak ├╝zere bir gebedir. Bu kad─▒n─▒n karn─▒na giren sivri u├žlu ├ólet, barsaklar─▒n─▒ yere d├Âk├╝yor, rahmini par├žal─▒yor ve kendisini ├Âld├╝r├╝yor. Tehlike ge├žtikten sonra gizlendikleri yerden ├ž─▒kan birka├ž kad─▒n, ├Âl├╝leri g├Âzden ge├žirirken, bu kad─▒n─▒n rahminden d├╝┼čen ├žocu─čun sa─č oldu─čunu deh┼četler i├žinde g├Âr├╝yorlar. Muazzam bir kader cilvesi olarak ya┼čamakta devam eden ├žocu─ču al─▒yorlar, emzirtip b├╝y├╝t├╝yorlar ve ona ÔÇťBesiÔÇŁ ad─▒n─▒ koyuyorlar. Bu k─▒z bug├╝n h├ól├ó ayn─▒ k├Âyde ve hayattad─▒r. Sivri u├žlu ├ólet annesinin karn─▒na girip rahmini deldi─či zaman da onun topuk├žu─čunda bir yara a├žm─▒┼čt─▒r ve k─▒z h├ól├ó bu yaray─▒ topu─čunda ta┼č─▒maktad─▒r.” (N. Faz─▒l 1976: 152)

O art─▒k hayalin ├Âtesinde yazd─▒─č─▒ sat─▒rlar─▒n ilerde nelere m├ól olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmeden Cumhuriyet T├╝rkiyeÔÇÖsine vurmaya devam eder. Asla hayat─▒ boyunca T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖni kuran irade ile bar─▒┼č─▒k olmad─▒.Fakat gerekti─činde, siyas├« iktidarlarla ├Âzellikle DP iktidar─▒ ile son derece kar┼č─▒l─▒kl─▒ iyi ge├žindi─či d├Ânemler de oldu.

Yaz─▒ serisini muhafazak├ór diyebilece─čimiz insanlar─▒ da itham ederek nihayetlendirir: “Murat suyunun kandan k─▒pk─▒z─▒l akt─▒─č─▒n─▒ g├Ârenler olmu┼čtur. Cel├ól Bayar’─▒n Ba┼čvekil ve Mare┼čal Fevzi ├çakmak’─▒n Genelkurmay Ba┼čkan─▒ bulundu─ču 1938 y─▒l─▒nda cereyan eden Dersim facias─▒, b├╝t├╝nle┼čtirilmesini okuyucular─▒m─▒z─▒n hayaline ve istikbaldeki tarih├žinin kalemine b─▒rakt─▒─č─▒m─▒z birka├ž teferruat ├žizgisi halinde budur! Dayand─▒─č─▒ tek sebep de birtak─▒m asayi┼čsizlik ve itaatsizlik bahanesi alt─▒nda, b├╝t├╝n Do─ču Anadolu’yu kapsay─▒c─▒ olarak, o m─▒nt─▒kan─▒n bir t├╝rl├╝ suland─▒r─▒lamayan koyu ─░sl├ómi rengidir. Bir k─▒v─▒lc─▒m halinde g├Âsterdi─čimiz Dersim yang─▒n─▒n─▒n k├Âm├╝rle┼čtirilmi┼č 50.000 cesedinde, kutup ┼čahsiyetler d─▒┼č─▒ bir y─▒─č─▒n olarak din mazlumlu─čunun en ├žarp─▒c─▒ levhas─▒n─▒ seyredebilirsiniz!” (N. Faz─▒l 1976: 153-154)

┼×imdi bu yaz─▒n─▒n ger├žekle uzaktan yak─▒ndan ilgisi var m─▒? Onu tetkik edelim:

Bu konu da ├Âzellikle piyasaya o kadar ├žok eser s├╝r├╝lmektedir ki T├╝rk Milleti su├žluluk psikolojisi i├žinde y─▒prat─▒lmak ve teslim al─▒nmak pes ettirilmek istenmektedir. Star gazetesinin zamanlamas─▒ da son derece ├žarp─▒c─▒d─▒r.

Tarihi s├╝re├ž i├žinde inceledi─čimizde Dersimde g├Âr├╝len isyanlar ve Seyit R─▒za’n─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žektikleri, Osmanl─▒ d├Âneminden itibaren ba┼člar ve y─▒llarca s├╝rer. Derebeylik ve a─čal─▒k sultas─▒n─▒n h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ co─črafyada k├Âyl├╝ler ezilmekte, zalimlerin zul├╝mlerine ses ├ž─▒karamamaktad─▒r.

Ermenilerin de bulundu─ču d├Ânemde Ruslar ba┼čta olmak ├╝zere bir├žok Avrupa devletinin deste─či ile Ermeni ├žeteler bu y├Ârede masum T├╝rkmen, Zaza, Gurman├ž a┼čiretlerinin kan─▒n─▒ d├Âkerler. Osmanl─▒ Devleti zaman zaman da ├žaresiz kal─▒r. Dersim o g├╝nlerde 6300 km2ÔÇÖlik bir y├╝z ├Âl├ž├╝m ile yakla┼č─▒k 75-100 bin n├╝fuslu ├žo─čunlu─ču g├Â├žebelerden olu┼čan a┼čiretlere malikti. Dersim’in; Harput, Erzincan, Diyarbak─▒r gibi ├Ânemli ┼čehirleri kontrol edebilecek bir mevkie sahip olmas─▒ ise stratejik konumunu art─▒r─▒yordu. A┼čiret a─čalar─▒ ve s├Âzde Seyitler derebeyliklerini co─črafyan─▒n verdi─či avantajla s├╝rd├╝r├╝yorlard─▒.

Maalesef Anadolu insan─▒ bug├╝n oldu─ču gibi o g├╝nlerde de saft─▒ ve aldat─▒lmaya m├╝saitti. Evet aldat─▒lmay─▒ seven, kolayca irademizi teslim etmeye haz─▒r bir milletiz. Her kendini Seyit diyeni, ┼×erif diyeni bu aziz millet ba┼č tac─▒ etmi┼čti. Buna devlet ricali de dahildi.

Timurlular, Osmanl─▒lar, Safeviler ve nicelerinde b├Âyle oldu. Halbuki ger├žek hi├ž de san─▒ld─▒─č─▒ gibi de─čildi. Bu m├╝barek Seyitlik, ┼×eriflik s─▒fatlar─▒n─▒ kendilerine ait olmad─▒─č─▒ halde istismar i├žin kullan─▒yorlar, Ehl-i Beytin ┼čanl─▒ tarihi ile ├Ârt├╝┼čmeyen her t├╝rl├╝ e┼čk─▒yal─▒─č─▒ O mukaddes nesle bula┼čt─▒rmak istiyorlard─▒. Onun i├žin de─čerli ara┼čt─▒rmac─▒ alevi, ehlibeyt me┼črepli “R─▒za Zelyut”, “DERS─░M ─░SYANLARI VE SEY─░T RIZA GER├çE─×─░” (3) isimli belgelerle haz─▒rlad─▒─č─▒ eserinde Seyit R─▒za i├žin ┼ču ifadeleri kullan─▒yordu: “Dersim Halk─▒na en b├╝y├╝k zulm├╝ yapan isim olarak an─▒lmas─▒ gerekir” (R. Zelyut 2010: 251)

“Seyit R─▒za menfaati i├žin her ┼čeyi yapabilecek bir t─▒ynette idi. Me┼črutiyetten evvel Ermeni komiteleriyle de birlikte ├žal─▒┼čm─▒┼č, Ta┼čnaks├╝tyun komitesine yaz─▒larak, onlar─▒n gayelerine ant i├žmi┼č derlerdi. ├ťstelik mill├« m├╝cadelenin ba┼člar─▒nda Zara ve ├ťmraniye havalisinde kar─▒┼č─▒kl─▒klar ├ž─▒karan a┼čiret reislerinden Ali┼čan Bey’in kstibi, ak─▒l hocas─▒ olan Ali┼čer ve Ko├žkiri a┼čiretinden elini kana bulayan bir├žok katiller, senelerden beri Seyit R─▒za’ya s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒.

1925 ┼×ubat’─▒nda ┼×eyh Sait isyan etti─či vakit Dersim a─čalar─▒ Cumhuriyet’e ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ teyide geldi─činde. Seyit R─▒za bunlar─▒n aras─▒nda yoktu. Hakikaten o, yerinden k─▒m─▒ldamad─▒ ama kendisinin itimada de─čer bir adam olmad─▒─č─▒n─▒ ispat etti… ” (R. Zelyut 2010: 265)

R─▒za ZELYUT eserinde; Seyit R─▒za’n─▒n seyit olmad─▒─č─▒n─▒ da ispat ederek; O’nun ─░ngiltere, Fransa, Rusya ba─člant─▒lar─▒n─▒ da ortaya koymaktad─▒r. (R. Zelyut 2010: 304).

Bir├žok eserde Necip Faz─▒l’─▒n ac─▒mas─▒z iftiralar─▒n─▒n ger├žek d─▒┼č─▒ oldu─čunu g├Ârebiliriz. Fakat Say─▒n Zelyut’un eseri son y─▒llar─▒n belgelere dayal─▒ ciddi tarafs─▒z bir eseri olmas─▒ sebebiyle “Dersim ve Seyit R─▒za” olay─▒n─▒ sizinle bu sat─▒rlarda payla┼čmak istiyorum.

Yalanc─▒lara yeter diyecek bir belgeselin sayfalar─▒na bakal─▒m:

” Seyit R─▒za’n─▒n; Dersim’de en az 500 sene egemen olan derebeylik d├╝zenini s├╝rd├╝rmek i├žin m├╝cadele eden ve bu d├╝zenin nimetlerinden yararlanan isim oldu─čunu belgeler g├Âsteriyor. Seyit R─▒za; T├╝rkiye Cumhuriyeti’nin 15 y─▒l boyunca g├Ânderdi─či nasihat heyetlerini; arabulucular─▒, bar─▒┼č yoluyla b├Âlgenin T├╝rkiye’ye eklenme ├Ânerilerini reddetmi┼č; devleti de silahla korkutmaya ├žabalam─▒┼čt─▒r” (R. Zelyut 2010: 252)

Seyit R─▒za, Necip Faz─▒l’─▒n “Ulu Hakan Abd├╝lhamid Han” dedi─či Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒ da u─čra┼čt─▒rm─▒┼čt─▒. “1324 (1908) senesi ilkbahar─▒nda Seyit R─▒za ├Ânderli─činde tahamm├╝l edilmez bir isyan ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Asiler Ovac─▒k havalisinde bulunan askeri k─▒talar─▒ ku┼čatm─▒┼člard─▒. Hemen d├Ârt taraftan 17-18 tabur asker topland─▒. Taburlar, ├Ânce ku┼čatmay─▒ kald─▒rarak Ovac─▒k Garnizonu’nu kurtard─▒lar. Hozatl─▒ asilerin hepsi Munzur suyu taraf─▒na at─▒ld─▒, bir k─▒sm─▒ da─ča s─▒─č─▒nd─▒.

Tam o s─▒rada Me┼črutiyet ilan edildi. A─čalar ┼ča┼č─▒rd─▒lar, memurlar ┼ča┼čalad─▒lar. E┼čk─▒ya mukavemetten vazge├žti, takip durdu. Yeri yurdu da─č─▒lan a─čalar─▒n bu yumu┼čakl─▒─č─▒n─▒ g├Âren kumandan; “Bizim vazifemizi tamam. Art─▒k bundan sonra m├╝lki idarenindir” diyerek i┼čin i├žinden temize ├ž─▒kmak yolunu tuttu. Mutasarr─▒f, a─čalardan para s─▒zd─▒rmak i├žin kem k├╝m ettiyse de kimse dinlemedi ve nihayet askeri harek├ót─▒n durdurulmas─▒na karar verildi. Asker, garnizonlar─▒na d├Ân├╝nce Dersim, yine eski Dersim oldu. Harek├ót neticesiz kald─▒. Yap─▒lan fedak├órl─▒klar bo┼ča gitti. Seyit R─▒za bu hareketin de kahraman─▒ idi.”(R. Zelyut 2010: 261)

“Osmanl─▒ Devleti zaman─▒nda yapt─▒─č─▒ sald─▒r─▒lar ve ya─čmalar y├╝z├╝nden Seyit R─▒za idama mahk├╗m edilmi┼čti ama daha sonra bu cezas─▒ affedilmi┼čti. A┼ča─č─▒daki belge bunu g├Âstermektedir: “(28/Z /1330 Hicri) (08.12.1912) Pazartesi; Dersim’in Yukar─▒ Abbas U┼ča─č─▒ A┼čireti Reisi olub g─▒yaben idam cezas─▒na mahk├╗m olan Seyid R─▒za’n─▒n hukuk-─▒ ┼čahsiye davas─▒ baki olmak ├╝zere afv─▒.” (Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivleri Dosya No: 156, G├Âmlek No: 1330/Z-04, Fon kodu: ─░, MMS) (R Zelyut 2010:252)

“1920/1921 Ko├žkiri ayaklanmas─▒n─▒n bizzat i├žinde bulunmamakla birlikte; Seyit R─▒za bu ayaklanmaya ciddi katk─▒da bulunmu┼čtu. Bu ayaklanman─▒n tan─▒─č─▒ ve destek├žisi olan Baytar Nuri ┼čunlar─▒ anlatm─▒┼čt─▒r: “Dersimdeki Ko├žkiri fedaileri, faaliyetten durmam─▒┼člard─▒. Dersime T├╝rk kuvvet ve n├╝fuzunun girmesi m├╝mk├╝n de─čildi. A─čdat denilen Seyit R─▒za m─▒nt─▒kas─▒nda, K├╝rdistan bayra─č─▒ dalgalan─▒yordu. T├╝rk kuvvetlerine kar┼č─▒ sistemli ak─▒nlar yap─▒l─▒yor ve bu ak─▒nlar T├╝rk h├╝k├╝metini ┼ča┼č─▒rt─▒yordu. Bu sebeple B├╝y├╝k Millet Meclisi; bir kararla Dersim mebuslar─▒ndan bir k─▒sm─▒n─▒, Erzincan mebusu Hac─▒ Fevzi ile birlikte Nasihat Heyeti olarak Dersim’e g├Ânderdi. Seyit R─▒za, m├╝him bir kuvvetle Dersim merkezini i┼čgal etti ve Mustafa Kemal’e ├žekti─či bir telgrafla, Ankara’da bulunan ve Dersimliler ad─▒na mebus tayin edilen ┼čah─▒slar─▒n Dersim’i katiyyen temsil salahiyetini hayiz olmad─▒klar─▒n─▒, Dersim’in ba─č─▒ms─▒z bir K├╝rt idaresi istedi─čini ve bu mill├« istek Ankara h├╝k├╝meti taraf─▒ndan kabul ve resmen ilan yapabilece─čini bildirdi.” (R. Zelyut 2010: 269) “O g├╝nlerde T├╝rk h├╝k├╝metinin durumu pek nazik idi, ├ž├╝nk├╝ bir taraftan Yunan ileri hareketi ve di─čer taraftan Dersimlilerin istiklal davas─▒ u─črunda yapt─▒klar─▒ sava┼člar; T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisini ikinci bir afv karar─▒ vermek zorunda b─▒rakm─▒┼čt─▒.” (R. Zelyut 2010: 270)

Cumhuriyetin Kurulmas─▒ndan itibaren Dersimin kalk─▒nmas─▒ i├žin yap─▒lan yat─▒r─▒mlar─▒ A─čal─▒k d├╝zeninin y─▒k─▒m─▒ i├žin sebep olarak g├Âren Seyit R─▒za her f─▒rsatta devlete kar┼č─▒ samimiyetsizli─čini s├╝rd├╝rd├╝. T├╝rl├╝ iyi niyet ├žabalar─▒ ve defalarca g├Ânderilen nasihat heyetleri dinlenilmedi.

Frans─▒zlarla T├╝rkiye aras─▒nda 1937 y─▒l─▒nda Hatay meselesini f─▒rsat bilerek ve d─▒┼č g├╝├žlerinde deste─či ile isyan bayra─č─▒n─▒ a├žt─▒. T├╝rkiye; Yunan sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Ko├žkiri, Musul Meselesinde ┼×eyh Sait, ─░ran’da Ka├žar T├╝rk Hanedan─▒n─▒n indirilip Pehleviler taraf─▒ndan katledildi─či d├Ânemde A─čr─▒ isyanlar─▒ ile kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒. Bunlar─▒ Necip Faz─▒l─▒n ifade etti─či gibi: Olaylar─▒n “Dayand─▒─č─▒ tek sebep de birtak─▒m asayi┼čsizlik ve itaatsizlik bahanesi alt─▒nda, b├╝t├╝n Do─ču Anadolu’yu kapsay─▒c─▒ olarak, o m─▒nt─▒kan─▒n bir t├╝rl├╝ suland─▒r─▒lamayan koyu ─░sl├ómi rengidir” (N. Faz─▒l 1976: 154) s├Âz├╝: Cel├ól, Cem├ól, Kem├ól sahibi Y├╝ce Allah’─▒, Sevgili Res├╝l├╝ Hz. Muhammed’in Ehlibeytin (onlara Selam Olsun) maneviyat─▒n─▒ ve ─░sl├óm ├ťmmet’ini en hafif ifadesiyle aldataca─č─▒ vehminin hadsizli─čine d├╝┼čmek demektir.

Dersimde 1937-1938 de iki isyan ve iki harek├ót olmu┼čtur. Birincisinde, Seyit R─▒za ve taifesi bertaraf edilmi┼čtir. ─░kincisi ise baz─▒ a┼čiretlerin ─▒srarla isyan─▒n─▒n devam etmesi ├╝zerine yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

R─▒za Zelyut, “─░SYANLARDA KA├ç K─░┼×─░ ├ľLD├ť?” hususunu farkl─▒ d├╝nya g├Âr├╝┼člerine sahip ki┼čilerin ifadeleri ─▒┼č─▒─č─▒nda de─čerlendirir ve ger├žekleri belgelerle ortaya ├ž─▒kar─▒r: “Dersim’deki iki ayaklanmada ├Âld├╝r├╝len insan say─▒s─▒n─▒ K├╝rt├ž├╝ler ve bunlara destek veren liberal tak─▒m─▒ olabildi─čince abartmaktad─▒rlar.

Ay┼če H├╝r; “Tahminlere g├Âre 110 bin n├╝fusu olan Dersim’in 72 bin ki┼čisi ├╝lkenin de─či┼čik b├Âlgelerine s├╝r├╝ld├╝” diyor. ─░smail Be┼čik├ži, “1937-1938’deyse, 50 binin ├╝zerinde Alevi K├╝rd├╝n ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ g├Âr├╝lmektedir.” iddias─▒ndad─▒r. DTP’li ┼×erafettin Halis; “Dersim’de 70 binle 90 bin aras─▒nda insan─▒n kan─▒na ve can─▒na mal olan bir katliam ya┼čanm─▒┼čt─▒.” diye konu┼čuyor. Mustafa Yelkenli, “Mustafa Kemal’in emriyle y├╝z bin kadar ki┼činin katliam─▒na neden olacak bast─▒rma operasyonu” yap─▒ld─▒ buyuruyor. ├ľzlem ├çelik: “Dersim’de 90 binden fazla insan ├Âld├╝r├╝ld├╝.” diye iddiay─▒ s├╝rd├╝r├╝yor .

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, Dersim operasyonunu k├Ât├╝lemek i├žin ├Âld├╝r├╝len isyanc─▒ say─▒s─▒ ve sivil halk─▒n n├╝fusu anormal bi├žimde y├╝ksek g├Âsterilmektedir ve bu konuda bir yar─▒┼č yap─▒lmaktad─▒r.

─░syan─▒n eleba┼člar─▒ndan Baytar Nuri de 1937 operasyonunda neredeyse; b├╝t├╝n Dersim halk─▒n─▒n yok edildi─čini ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r. Bunun do─čru olmad─▒─č─▒; Seyit R─▒za’n─▒n sava┼č alan─▒ d─▒┼č─▒nda kalan ailesine bile dokunulmamas─▒yla ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. ├ťstelik; ertesi sene yeni bir ayaklanma ba┼člatacak kadar kuvvetli bir n├╝fusun Dersim’de bulundu─ču da anla┼č─▒l─▒yor. Yani; Dersim’de soyk─▒r─▒m iddias─▒n─▒ o d├Ânemin belgeleri a├ž─▒k├ža yalanlamaktad─▒r.

Millet Meclisi’nin 07.07.1939 tarihli toplant─▒s─▒nda Dahiliye Vekili Faik ├ľztrak, Dersim isyanlar─▒n─▒ ├Âzetleyen konu┼čmas─▒nda ┼ču bilgiyi veriyor: “Dersim m─▒nt─▒kas─▒ndan ┼čimdiye kadar toplanan silahlar─▒n adedi 14.593’t├╝r. Bu silahlar─▒n hepsi son sistemdir.” 5 Eyl├╝l 1938 tarihli ─░ngiltere’nin T├╝rkiye Ata┼česi taraf─▒ndan haz─▒rlanan raporda da T├╝rklerin b├Âlgeden 12 bin silah ele ge├žirdi─či yer almaktad─▒r.

Bu rakam; bug├╝nk├╝ anlat─▒m─▒yla 3 PKK b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki bir isyanc─▒ g├╝c├╝ anlat─▒r. Bunlar─▒n; gerilla sava┼č─▒n─▒ ├žok iyi bilen ├žeteler oldu─ču da dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda; devletin y├╝r├╝tt├╝─č├╝ operasyonun ├žok zorlu oldu─ču anla┼č─▒l─▒r.

─░├ži┼čleri Bakan─▒ Faik ├ľztrak, yukar─▒da and─▒─č─▒m─▒z konu┼čmas─▒nda, 1939’da bile Dersim’de h├ól├ó k├╝├ž├╝k bir b├Âlgeye tam h├ókim olmad─▒klar─▒n─▒ vurgulam─▒┼čt─▒r. K─▒sacas─▒; Dersim’deki isyanc─▒lar sonuna kadar direnmeyi s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir.

Operasyon s─▒ras─▒nda devlet kay─▒tlar─▒na giren bilgilere g├Âre ├Âld├╝r├╝len isyanc─▒ say─▒s─▒ binlerle de─čil ancak y├╝zlerle ifade edilmektedir. Son olarak 3. Ordu M├╝fetti┼čli─činin yapt─▒─č─▒ a├ž─▒klamada, tarama b├Âlgesinden ├Âl├╝ ve diri 7954 ki┼činin ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒ dile getirilmi┼čtir.

Bu 7954 ki┼činin 5 bin ile 7 bin kadar─▒ Bat─▒ b├Âlgelerine s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Bu rakamlara g├Âre; Dersim isyanlar─▒n─▒ bast─▒ran askeri kuvvetlerin 2 y─▒l i├žinde ├Âld├╝rd├╝─č├╝ insan say─▒s─▒ en fazla 2500 civar─▒ndad─▒r. Bu 2500 rakam─▒; Dersim’de katliam yap─▒ld─▒ iddias─▒n─▒n dayand─▒─č─▒ rakamd─▒r. Bu rakam─▒n i├žinde; b├Âlgeyi terk ederek Erzincan, Elaz─▒─č, Sivas taraflar─▒na ka├žan n├╝fus da bulunmaktad─▒r.”

Tam bu noktada R─▒za Zelyut, Necip Faz─▒l’─▒n 50.000 sivil katledildi─či iddias─▒n─▒n hi├žbir belge ve bilgiye dayanmad─▒─č─▒n─▒ vurgular.

“Dersim isyanlar─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda; b├Âlgedeki b├╝t├╝n a┼čiretlerin n├╝fusunun 60-70 bin dolaylar─▒nda oldu─ču bir realitedir. 1937’de Tunceli’nin n├╝fusuyla ilgili olarak gazetelere yans─▒yan rakam da 70 bini g├Âstermektedir.

Bilinmesi gereken bir ger├žek de ┼čudur: “1937-38 hareketi sonras─▒nda, 1940 say─▒m─▒ndaki n├╝fusu ise 95 bindir. Nas─▒l oluyor da b├╝t├╝n n├╝fusu katledilen Dersim’de ├╝├ž y─▒l sonra bu kadar n├╝fus tespit edilebiliyor. ├ťst├╝ne ├╝stl├╝k orada s─▒k─▒y├Ânetim uygulan─▒rken ve b├Âlgeye d─▒┼čar─▒dan giri┼člere izin verilmezken.”

R─▒za ZELYUT; “Bu operasyon, Dersim b├Âlgesindeki kat─▒ a┼čiret reisli─čini ve a─čal─▒k sistemini ├ž├Âkertmi┼č; b├Âlge insan─▒n─▒ ├Âzg├╝rle┼čtirmi┼čtir. Bug├╝n, Tunceli insan─▒n─▒n en ├ža─čda┼č de─čerlere a├ž─▒k olmas─▒n─▒n; akl─▒ ve bilimi savunan bireyler haline gelmesinin sebeplerinden birisi; Tunceli’nin devlet eliyle ┬á┬áderebeylerinden temizlenmesidir.

Dersim’i T├╝rkiye’nin i├žinde ayr─▒ bir devlet haline getirtmek hayalindeki K├╝rt├ž├╝ler, buradaki ├žaresiz halk─▒, kendi davalar─▒ i├žin bulunmaz bir kaynak gibi g├Âr├╝yorlard─▒. B├Âlgede 1930’larda K├╝rt├ž├╝l├╝k faaliyetinin yayg─▒nla┼čt─▒─č─▒n─▒ devlet tespit etmi┼čti. (Jandarma Genel komutanl─▒─č─▒ Raporu. “Dersim”, s.159) Fakat bu K├╝rt├ž├╝l├╝k d├╝┼č├╝ncesinin halk aras─▒nda yayg─▒n oldu─čunu g├Âsterecek bir bilgi bulunmamaktad─▒r.

Yani Dersim’in K├╝rt├ž├╝leri oradaki a┼čiret reisleri, baz─▒ Seyitler ve a─čalar olmu┼čtur. Bunlar kendi d├╝zenlerini s├╝rd├╝rmek u─čruna; Dersim halk─▒n─▒ bile bile ├Âl├╝me iteklemi┼člerdir.

1938 felaketine yol a├žan K├╝rt├ž├╝lerin g├╝n├╝m├╝zdeki uzant─▒lar─▒, T├╝rkiye Cumhuriyeti’nin Dersim’e, Alevi oldu─ču i├žin sald─▒rd─▒─č─▒ t├╝r├╝nden k─▒┼čk─▒rtmalar da yapmaktad─▒r. Halbuki devlet ad─▒na haz─▒rlanan raporda, Tunceli’ye yap─▒lacak usland─▒rma harekat─▒n─▒n T├╝rkl├╝k S├╝nnilik veya Alevilik gibi gerek├želere dayand─▒r─▒lmamas─▒ gerekti─či a├ž─▒k├ža belirtilmektedir.

“O halde her zaman Dersim’e kar┼č─▒ yap─▒lacak tedip hareketi beyannamesi ve hedefi; ne T├╝rkl├╝k S├╝nnilik ve ne de Alevilik olmay─▒p ancak devlet kanunlar─▒na mutlak itaat ve ┼čekavetin meni gibi Dersimi ve a┼čiretleri fikren ve zihnen de ├želecek ve mukavemet imk├ónlar─▒n─▒ ├žok azaltarak ve namuslu ahaliyi bitaraf (tarafs─▒z) ve belki de devlet taraf─▒nda bulunduracak bir esasa istinat ettirilmek icap eder. Ve ancak bu suretledir ki bir k─▒sm─▒ T├╝rk├že bilmeyen bu eski T├╝rkler kendi as─▒l milliyetlerine, T├╝rkl├╝klerine tedricen ─▒s─▒nm─▒┼č ve d├Ânm├╝┼č olacakt─▒r (Jandarma Genel komutanl─▒─č─▒ Raporu. “Dersim”, s. 185).

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere; devletin Alevileri hedef almak gibi bir tavr─▒ asla olmam─▒┼čt─▒r. Tam aksine; T├╝rkiye Cumhuriyeti, b├Âlgeyi inceletmi┼č; buras─▒n─▒n Alevi T├╝rk kimli─čini tespit etmi┼č; halk─▒ kazanmak i├žin y─▒llarca u─čra┼čm─▒┼č, bir├žok kez af ├ž─▒kartm─▒┼č ama s├╝rekli isyan halindeki derebeylerine kar┼č─▒ kuvvet kullanmaktan ba┼čka ├žare bulamam─▒┼čt─▒r. Ve ilgin├žtir ki ilk sald─▒r─▒ yine Dersim derebeylerinden gelmi┼čtir.

Bu y├╝zden; Dersim’de analar─▒ a─člatanlar, bu b├Âlgeyi demir cendere i├žine alan oradaki Seyit R─▒za t├╝r├╝nden derebeyleri ve onlara ak─▒l hocal─▒─č─▒ yapan K├╝rt├ž├╝ler olmu┼člard─▒r.

Yukar─▒daki belgeler ve bilgiler Tunceli halk─▒na ─▒┼č─▒k olsun. ┬áD├╝zg├╝n Baba da ┼čahit.” (R. Zelyut 2010: 366-372)

─░┼čte fikir ve idrak namusuna sahip ayd─▒n─▒m─▒z R─▒za Zelyut’un ayd─▒nl─▒k ve ayd─▒nlat─▒c─▒ ara┼čt─▒rmas─▒. Di─čer tarafta ise Necip Faz─▒l’─▒n her cumartesi STAR eki olarak verilen, verilecek olan “B├╝y├╝k Do─ču”sunda k├╝├ž├╝kl├╝kler, fikir ve idrak tutulmas─▒ hezeyanlar─▒. Hz. Musa’n─▒n Kur’anÔÇÖda (Araf: 155) Cenab-─▒ Allah’a bir duas─▒ ile sat─▒rlar─▒m─▒ noktal─▒yorum: “─░├žimizdeki beyinsizler y├╝z├╝nden bizleri helak eder misin Allah─▒m?

 

Kaynaklar

  • Dedektif X Bir, Do─ču Facias─▒. Tarih Boyunca Gelen Facialar─▒n En B├╝y├╝─č├╝. B├╝y├╝k Do─ču. 27. Ocak. 1950. say─▒ 16. s.3.(Star gazetesi eki. 25. a─čustos.2012)
  • Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rek, Son Devrin din Mazlumlar─▒. Do─ču Facias─▒. B├╝y├╝k Do─ču Yay─▒nlar─▒. ─░st.1976. s: 150-154.
  • R─▒za Zelyut, Dersim ─░syanlar─▒ ve Seyit R─▒za Ger├že─či. Kripto Yay─▒nlar─▒. 4. bask─▒. Ankara 2010

Toplam Okuma: 1,330 , Bug├╝n: 4 

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne?

T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne?

21 Haziran 2021, T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne? i├žin yorumlar kapal─▒
Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi

Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi

21 Haziran 2021, Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi i├žin yorumlar kapal─▒
Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če

Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če

21 Haziran 2021, Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če i├žin yorumlar kapal─▒
Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

31 May─▒s 2021, Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l i├žin yorumlar kapal─▒
Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

30 May─▒s 2021, Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi i├žin yorumlar kapal─▒
Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

30 May─▒s 2021, ┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

29 May─▒s 2021, G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem i├žin yorumlar kapal─▒
Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

29 May─▒s 2021, Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya i├žin yorumlar kapal─▒