ÔÇťOn OkÔÇŁ nedir?

ÔÇťOn OkÔÇŁ nedir?

  • ├ľzcan Y├ťKSEK

ÔÇťBug├╝n kalan ├žo─čul ekimiz, modern T├╝rk├žeÔÇÖdeki /l.r/ genizden s├Âylenen arkaik /*r/ nin t├╝revidir. (Torday).

Bug├╝nk├╝ ├çuva┼č├žaÔÇÖda ba┼čka bir ├žo─čul eki sapt─▒yoruz, bu ├žo─čul eki /l.r/ in yerine /s.n/ dir ve ┼čimdi /s.m/ haline d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Tinessem (deniz) demektir ├Ârne─čin. Bu da proto T├╝rk├že ├çuva┼č├ža dilinde ikincil bir ├žo─čul ekinin ipucunu verir, yani /n./ ekinin. Bu ek, ├çuva┼č├ža olmayan T├╝rk├že diyalektlerinde de iz b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Eski T├╝rk metinlerinde kirkin (di┼či k├Âle) s├Âzc├╝─č├╝ vard─▒r, der Torday. T├╝rk├žeÔÇÖdeki k─▒z s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝retilmi┼čtir. Ayn─▒ metinlerde bir de aran s├Âzc├╝─č├╝ vard─▒r. Bu da cesur, onurlu erkek demektir ve ÔÇťarÔÇŁ ger├žek erkek anlam─▒na gelir. Yine bug├╝n kullan─▒lmayan ÔÇťo─čliÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ de ├žocuk/torun (z├╝rriyet) anlam─▒na gelir ÔÇôki bu s├Âzc├╝kten ÔÇťo─članÔÇŁ t├╝remi┼čtir.

Tav┼čan, s─▒├žan, ┼čibagun (ku┼č), jagnum (fil), arslan, kaplan gibi hayvan isimlerindeki son ekin baz─▒ kavim isimlerinin sonlar─▒ndakiyle ayn─▒ olmas─▒ da bize ipucu verir. T├╝rk Uygur FederasyonuÔÇÖnun 10 boyundan sekizi, Yaglakar, Utigar, Kurabir, Orkundur, Bular, Hazar, Yakbutkar, Ayabir arkaik /*r/ ekiyle biter. Bir tanesi de Adiz, /-z/ ├žo─čul ekiyle.

Proto T├╝rk├že ├çuva┼č├ža ├žo─čul ekinin en ├Ânemlilerinden biri de /-n/ ekinin Xun/Hun kabile ismindedir. Zaten Xun(Hun) s├Âzc├╝─č├╝ bug├╝nk├╝ Baykal Buryat Mo─čol diyalektinde ÔÇťki┼čiÔÇŁ anlam─▒na gelir.

Torday, dil tarih├žisi PanfilowÔÇÖun ilksel bir Altayik diyalekt olan Tunguz Evenki dillerinde yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalarda, ÔÇťki┼čiÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ndeki ÔÇťnÔÇŁ ses├ži─činin, bir ├žo─čul olarak do─čdu─čunu kan─▒tlad─▒─č─▒n─▒ yazar. Bu avc─▒ toplumlar─▒nda dig (dik)a─č anlam─▒na gelir, digen ise da─č adam─▒ demektir. Nge (nehir) s├Âzc├╝─č├╝nden ngan (nehir adam─▒) s├Âzc├╝─č├╝ t├╝rer.

UygurlarÔÇÖda Xun isimli bir kabileden s├Âz eden Torday, ├çince s├Âyleni┼činde bu s├Âzc├╝─č├╝n Huen oldu─čunu belirtir. Yazar ÔÇťhalkÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Mo─čol irgen, Evenki digen ve Uygur budun s├Âzc├╝klerindeki ├žo─čul eklerine indirgendi─čini bir kez daha vurgulad─▒ktan sonra PtolemiÔÇÖnin Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda i┼čaret etti─či Xounoi isimli bir halka ge├žer. ─░.├ľ. 150 y─▒l─▒na. Altayl─▒lar i├žin bu b├Âlge hen├╝z olduk├ža erken say─▒lmal─▒d─▒r. Ne ki, birinci y├╝zy─▒ldan bu yana K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n kuzeyinde, Turcae isimli bir orman halk─▒n─▒ kaydeder Pomponius Mela (De Cronographia, Kitap 2, ─░.├ľ. 37-41). Torday, ayn─▒ ismin, PlinyÔÇÖnin (─░.├ľ. 23-79) kabile listesinde de yer ald─▒─č─▒n─▒ belirtir.

Teoman ve onu ├Âld├╝rerek yerine ge├žen MeteÔÇÖnin kurdu─ču imparatorlu─čun ├çin kaynaklar─▒ndaki ismi Hsiung-nuÔÇÖdur. Torday, T├╝rklerle Hsiung-nular─▒n tarihi kay─▒tlara g├Âre ilk kar┼č─▒la┼čmalar─▒n─▒n ─░.├ľ. 3.y├╝zy─▒la uzand─▒─č─▒n─▒ yazar. Mete ad─▒yla bildi─čimiz Mao-tun (├çinceÔÇÖnin do─čru okunmas─▒yla bu ismin asl─▒nda Batur oldu─ču ├žok ge├ž de olsa anla┼č─▒lacakt─▒r), bu tarihlerde Yukar─▒ YeniseyÔÇÖdeki be┼č boyu boyunduruk alt─▒na almak ister. Bu be┼č boydan birisinin etninomu hen├╝z anla┼č─▒lamam─▒┼čt─▒r. ─░kisi, Uygurlar─▒n atalar─▒ olan Ting/ling ve K─▒rg─▒zlarÔÇÖd─▒r, bunlar─▒n T├╝rk olduklar─▒na ┼č├╝phe yoktur. H├ól├ó g├Â├žebe ya┼čamaktad─▒rlar. Kalan di─čer iki kabile ise Oguz/OgurÔÇÖlar─▒n ve Sirlerin atalar─▒d─▒r, TordayÔÇÖa g├Âre. Her iki T├╝rk boyunun isimleri de Orhun yaz─▒tlar─▒nda yer al─▒r.T├╝rk-Hsiung-nu ili┼čkisi, Mo─čol steplerinde bir be┼č y├╝z y─▒l devam ettikten sonra kaybolmu┼čtur. D─▒┼č Mo─čolistan bozk─▒rlar─▒nda Mo─čol ve T├╝rk boylar─▒ aras─▒nda bir dizi sava┼č─▒n ard─▒ndan 6.y├╝zy─▒lda nihayet TÔÇÖu-├ž├╝eh adl─▒ bir halk zaferle ├ž─▒kar. Bu isim, ├žo─čul ekiyle T├Ârk├╝t halini alm─▒┼č T├Ârk isminin ├çince s├Âyleni┼čidir.

T├Ârk├╝tlerin ya┼čl─▒ han─▒ ├Âl├╝nce On BoyÔÇÖa b├Âl├╝n├╝rler. Her biri bir okla ifade edilen ÔÇťOn OkÔÇŁ ya da.

Torday, ok ve boy (kabile) s├Âzc├╝klerinin ayn─▒ anlama geldi─čini s├Âyler. Daha do─črusu ok s├Âzc├╝─č├╝ ile uk (eski T├╝rk├žeÔÇÖde boy ve kabile) s├Âzc├╝kleri benze┼čtir. Uk, hem boy demektir hem de soy anlam─▒na gelir, bu s├Âzc├╝k 10.y├╝zy─▒lda Ka┼čgariÔÇÖnin s├Âzl├╝─č├╝nde ogh-li, ogh-lan olarak tekrar kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar. Etimolog ClausonÔÇÖa g├Âre ogh, ok s├Âzc├╝─č├╝n├╝n di─čer bir s├Âyleni┼čidir. Ok veya uk, s├Âylendi─činde iki anlam─▒ da verir. Ok ve o─čul. Burada belirtmek gerekir ki, ├çuva┼č├žaÔÇÖda ok, ÔÇťukhaÔÇŁd─▒r.

Orta AsyaÔÇÖn─▒n do─ču ve bat─▒ ucunda boylar─▒n ├žo─čul eklerinin (yani ÔÇôr, -z, -n) hepsi ogh k├Âk├╝ne eklenir. Volga dolay─▒nda Oghur olur, do─čuda ise Oghuz.

Macar ara┼čt─▒rmac─▒ya g├Âre, K─▒rg─▒z (K─▒rk Oghur, yani k─▒rk Boy), On Uygur, Kutrigur, Utrigur da b├Âyledir.

On s├Âzc├╝─č├╝ ve Ok/ogh k├Âk├╝ ├Ânemli bir boy isminde bir araya gelir. Bizansl─▒ tarih├ži Priscus, 461-465 y─▒llar─▒nda ÔÇťOnoguroiÔÇŁlar─▒n BizansÔÇÖa bir el├ži yollad─▒─č─▒n─▒ yazar. Bir y├╝z y─▒l sonras─▒nda ya┼čayan Jordanes ve Agathias adl─▒ tarih├žiler de, ayn─▒ kabilenin Pontic (Karadeniz) bozk─▒rlar─▒na kadar uzand─▒klar─▒n─▒ belirtir. Bir y├╝z y─▒l sonras─▒nda, ba┼čka bir Bizansl─▒ tarih├ži, Theophylactus Simocattes, ayn─▒ boydan s├Âz eder ama bu defa Unnugunoi ismiyle yazar.

Torday, bu iki farkl─▒ s├Âyleyi┼čin T├╝rk ├žo─čul eki ÔÇôr ile ÔÇôn alternatif s├Âyleni┼čini izah etti─čini vurgular.

On + og(uh) + ur
┼×├Âyle de s├Âylenir: unn + ug(uh) + -un
Ya da Un + nug(h) + -un
Anlam─▒: On + ok (boy) + ├žo─čul eki.

Buradaki Onog / Unnog ile Orta ├çin s├Âyleni┼čiyle Hsiung-nu aras─▒ndaki benze┼čme tabii ki akademisyenlerin g├Âz├╝nden ka├žmaz.

Torday, hsiung s├Âzc├╝─č├╝n├╝n T├╝rk├žeÔÇÖdeki on (10) s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ├çince s├Âyleni┼či olabilece─čini tahmin eder. ├ç├╝nk├╝ ├çinli tarih├žiler, Hsiung-nu boylar─▒nda her bir hakan─▒n on bin atl─▒dan olu┼čan ordusuna ÔÇťnakÔÇŁ ismini verir, yani ok s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ├çinceÔÇÖdeki bozulmu┼č ifadesini.

B├Âylece Hsiung-nu s├Âzc├╝─č├╝n├╝n gizli anlam─▒ ├ž├Âz├╝l├╝r:
On ok
Ya da O─čuz.ÔÇŁ

(├ľzcan Y├╝ksek, Atlas dergisi, Temmuz 2005 say─▒s─▒)

 

1,492 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒