Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Onlar ya┼čarken efsaneydiler
  • 05 Nisan 2018 Per┼čembe
  • +
  • -
  • ÔÇťE─čer J├Ân T├╝rkler aras─▒nda se├žilmi┼č olan say─▒ca az fakat
    m├╝cadelelerinden vazge├žebilmek i├žin ancak hayat sahnesinden
    ├žekilmeleri ┼čart olan bu adamlar─▒n mukavemeti de k─▒r─▒lacak
    olursa rahat├ža s├Âylenebilir ki, d├╝nya ├╝zerinde bundan sonra b├╝y├╝k
    ├žapta bir T├╝rk imparatorlu─čunun kurulma imk├ónlar─▒ kalmayacakt─▒r.
    ├ç├╝nk├╝ bu nesille beraber T├╝rklerin Asya ve AfrikaÔÇÖda daimi bir
    h├ókimiyet iddialar─▒ da son bulacakt─▒r. Bundan sonra T├╝rkler i├žin ancak
    menfi bir devlet s├Âz konusu olabilir. Bu da ancak bir mucize olacakt─▒rÔÇŁ
    Sir Thomas Edward Lavrence

Ve Ger├žekle┼čti.

Me├žhule giden bir gemi kalkt─▒ limandan. Rota Belliydi belki ama hedefe ula┼čmak me├žhuld├╝. U─čurlayan─▒ pek yoktu bu geminin. ─░stanbulÔÇÖdaki bir deniz acentas─▒n─▒n d├╝zenledi─či ve HindistanÔÇÖ─▒n Bombay liman─▒na gidecek bu ticaret gemisine h├╝k├╝metin onca te┼čvikine ra─čmen t├╝ccarlar tevecc├╝h g├Âstermemi┼čti. Bug├╝nk├╝ gibi yurt d─▒┼č─▒na mal satmak de─čil, almak reva├žtayd─▒ o zamanda.

Gemiye Endonezya taraflar─▒na giden ve AdenÔÇÖde ba┼čka bir gemiye aktarma olacak bir yolcuyla bey bindiler. Gemiye binmek isteyen ├╝├ž yolcu da ─░zmirÔÇÖden ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

─░stanbulÔÇÖdan yola ├ž─▒kan gemi ─░zmir Liman─▒na u─črad─▒, burada bekleyen ├╝├ž yolcuyu al─▒p HindistanÔÇÖa do─čru yola koyuldu.

***

Harbiye Naz─▒rl─▒─č─▒ bug├╝nk├╝ ─░stanbul ├╝niversitesinin bulundu─ču yerdeydi. Harbiye naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča, Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖin b─▒rakt─▒─č─▒ haber alma te┼čkilat─▒ miras─▒ ├╝zerine kendine ba─čl─▒ bir te┼čkilat kurmu┼čtu; Te┼čkilat- Mahsusa. Te┼čkilat Birle┼čmi┼č Milletler gibiydi. ─░slam ve T├╝rk d├╝nyas─▒n─▒n her taraf─▒ndan insanlar vard─▒. A─č─▒rl─▒k Kafkas ve Balkan k├Âkenli Osmanl─▒ vatanda┼člar─▒ndayd─▒. Sonraki y─▒llarda te┼čkilat y├Âneticileri i├žinde devlet ba┼čkan─▒ olmu┼č insanlar vard─▒.

Te┼čkilatÔÇÖ─▒n ad─▒ resmi olarak Umur-─▒ ┼×arkiye DairesiÔÇÖdir. Merkezi, Nuri Osmaniye Caddesi, ┼×eref SokakÔÇÖta, Tasvir-i Efkar gazetesinin kar┼č─▒s─▒ndaki bir binadayd─▒. Harbiye NezaretiÔÇÖne ba─čl─▒ olarak kurulan te┼čkilat sadece Enver Pa┼čaÔÇÖya ba─čl─▒yd─▒.

1914 y─▒l─▒ ┼čubat ay─▒n─▒n ilk haftas─▒yd─▒. Bug├╝n Hukuk Fak├╝ltesi olan yerde Bab-─▒ Seraskeri┬á -Genelkurmay-binas─▒ vard─▒.

Harbiye Naz─▒r─▒, makam odas─▒ndaki ┼čahsa ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yordu.

-Demek aradan ge├žen zamana ra─čmen kanaatini muhafaza ediyorsun Sami Bey. ┼×imdi bu kanaatini tatbik mevkiine koymak f─▒rsat─▒ elinde olsa ayn─▒ te┼čebb├╝s├╝ yapar m─▒s─▒n?

Gen├ž adam:

-Benim giri┼čmek istedi─čim ├žok ge├ž kalm─▒┼č bir vazifenin ifas─▒d─▒r. Elbette haz─▒r─▒m. ┼×├╝phe mi ediyorsunuz?

Harbiye Naz─▒r─▒:

-B├╝y├╝k bir i┼čin arifesindeyiz. Vatana muazzam bir hizmet edeceksin Allah yard─▒mc─▒n─▒z olsun.

S├Âylenenlerin aksine d├Ânemin Osmanl─▒ H├╝k├╝meti bilerek ve isteyerek bu sava┼ča girmi┼čtir. Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n amac─▒ Emperyalistlerin s├Âm├╝rd├╝─č├╝, i┼čgal alt─▒nda tuttu─ču T├╝rk ve M├╝sl├╝manlar─▒ i┼čgalden kurtarmak; T├╝rkistanÔÇÖ─▒ AnadoluÔÇÖya ba─člamakt─▒.

***

Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref Bey Sultan Hamit D├Âneminde ArabistanÔÇÖa s├╝rg├╝ne g├Ânderilmi┼čti. Burada Sultan─▒n istibdat─▒na kar┼č─▒ m├╝cadeleye ba┼člam─▒┼čt─▒. Pe┼čindeki takip g├╝├žlerinin bask─▒s─▒nda bunal─▒nca HicazÔÇÖdaki eylemlere ara verip HindistanÔÇÖa gitmi┼č, Rus yetkilileri atlat─▒p oradan Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa ge├žmi┼čtir. HindistanÔÇÖda Hint istiklal hareketini idare eden liderlerle temaslarda bulunmu┼čtu.

E┼čref Bey Do─ču T├╝rkistanÔÇÖdaki Rus y├Ânetimin de bulunan b├Âlgelerdeki sosyal, siyasi ve ekonomik ya┼čam─▒ g├Âzlemleyip oradaki ─░slamc─▒lar ve T├╝rk milliyet├žileriyle temas kurmu┼čtu.

Enver Pa┼ča Hac─▒ Sami Beyden sonra abisi E┼čref Beyle g├Âr├╝┼čerek bir eylem plan─▒ olu┼čturdular.

Bu plana g├Âre:

1)Bir fedai grubu Hindistan ├╝zerinden T├╝rkistanÔÇÖa ge├žecek,

2)Bu grup Rus ├çarl─▒─č─▒na kar┼č─▒ milli ayaklanmalar ├ž─▒kar─▒lacak,

3)Bu ama├žla h├╝cre tipi bir ├Ârg├╝tlenme yap─▒lacak.

Bu fedai grubu anavatana g├Ât├╝rme i┼čini E┼čref Bey ├╝stlenecekti. ├ľnce Hindistan, sonra da Himalayalar a┼č─▒l─▒p Ka┼čgarÔÇÖa gidilecekti. Bu b├Âlgede ├çin Devletinin kontrol├╝ zay─▒ft─▒. Buradan da ├çarl─▒k kontrol├╝ndeki topraklara ge├žilecekti.

Gideceklerin say─▒s─▒ dikkat ├žekmemek i├žin az say─▒da tutulacakt─▒. Harekete ge├žilmeden Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n b├Âlgedeki ajanlar─▒yla, Hint Hilafet komitesi ve kongre partisinin M├╝sl├╝man liderleriyle temasa ge├žildi. E┼čref Bey Liege kentinde toplanan Hint ─░stiklal Komitesinin konferans─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒. ─░ngilizler tan─▒yabilirdi, o y├╝zden dikkatli olmak gerekiyordu.

E┼čref ve Hac─▒ Sami beyÔÇÖler heyetin be┼č ki┼čiden ibaret olmas─▒na karar verdiler. E┼čref Bey HindistanÔÇÖda kalacak Sami beyle beraber m├╝lkiye mezunu Emrullah Bey (daha sonra Erzurum milletvekili, Barkan), Dereli diye an─▒lan Y├╝zba┼č─▒ Adil Hikmet bey, Tatar ad─▒yla ├ža─čr─▒lan H├╝seyin Bey, Bursal─▒ G├╝rc├╝ ─░brahim Bey (Hakl─▒er).

***

ArabistanÔÇÖdaki takip├žilerinden bunalan E┼čref Bey arkada┼člar─▒n─▒n saklanmas─▒n─▒ sa─člay─▒p, BahreynÔÇÖe ge├žer. Burada bir y─▒l saklan─▒r, sonras─▒nda MaskatÔÇÖa oradan tekrar HindistanÔÇÖa ge├žer. HindistanÔÇÖda ─░ngilizlere kar┼č─▒ m├╝cadele eden, daha ├Ânceden temas kurdu─ču milliyet├ži ├Ârg├╝tlerle g├Âr├╝┼č├╝r. Onlara gerilla m├╝cadelesi ve te┼čkilatlanma ├╝zerine dersler verir. ─░smi ondan ├Ânce oralara kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r. ─░ngiliz yetkililer i├žin tehlikeli bir misafirdir. S├╝rekli g├Âzalt─▒nda tutulur. Bu temaslar─▒ ona ileride Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n faaliyetleri i├žin g├╝├žl├╝ bir zemin olu┼čturdu^.

E┼čref Bey k─▒l─▒ktan k─▒l─▒─ča b├╝r├╝nerek HindistanÔÇÖ─▒ ve T├╝rkistanÔÇÖ─▒ gezdi. ─░ngilizler ve Ruslar padi┼čah─▒n Pan ─░slamist politikas─▒na kar┼č─▒ teyakkuzda idiler. Sultan─▒n dervi┼čleri, ┼čeyhleri HindistanÔÇÖda ve T├╝rkistanÔÇÖda dola┼č─▒p padi┼čah─▒n propagandas─▒n─▒ yap─▒yorlard─▒. E┼čref Bey Ruslardan da kurtulmay─▒ ba┼čar─▒p, T├╝rkistanÔÇÖdaki T├╝rk milliyet├žileri ile temas kurdu. Rus b├Âlgesinden AfganistanÔÇÖa oradan ─░ranÔÇÖa ge├žti. En sonunda HicazÔÇÖa geri d├Ând├╝. HicazÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde babas─▒n─▒n tutukland─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenen E┼čref Bey Sami Beyle beraber bir grup m├╝fetti┼či ka├ž─▒rd─▒. Babas─▒ b─▒rak─▒l─▒nca onlar─▒ serbest b─▒rakt─▒. Hicaz iki karde┼č i├žin art─▒k tehlikeli olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Takip kuvvetlerinin say─▒s─▒ ve ba┼člar─▒na konan ├Âd├╝l artt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki karde┼č buradan M─▒s─▒rÔÇÖa ge├žerler.

YOLCULUK

E┼čref Bey HindistanÔÇÖa Arap at─▒ satmaya giden bir t├╝ccard─▒. Hac─▒ Sami Bey ve tatar H├╝seyin k├╝rk ticareti i├žin T├╝rkistanÔÇÖa gideceklerdi. Emrullah Bey ve G├╝rc├╝ ─░brahim Bey BasraÔÇÖya atanm─▒┼č maarif memurlar─▒yd─▒. Yolculu─ča ├ž─▒kmadan heyet Enver Pa┼čaÔÇÖya veda etmeye geldiler. Pa┼ča onlar─▒ g├Âzya┼člar─▒yla u─čurlad─▒.

O g├╝n├╝n en h─▒zl─▒ vapuru Karadeniz-Basra hatt─▒na verilmi┼čti. Heyet gizlice ─░zmirÔÇÖe gitti. Ama├ž dikkat ├žekmemekti. Vapur ─░zmirÔÇÖden sonra Port SaitÔÇÖe u─črayacak, S├╝vey┼č kanal─▒ndan ge├žip Cidde, Hudeyde ve Aden limanlar─▒na u─čran─▒l─▒p oradan da BombayÔÇÖa gidilecekti. Yanlar─▒nda KipertÔÇÖin haz─▒rlad─▒─č─▒ haritalar ve b├Âlgeyi anlatan kitaplar vard─▒.

Vapurda fazla yolcu yoktu. G├╝nlerce s├╝ren yolculuktan sonra gemi Bombay liman─▒na girdi. R─▒ht─▒ma yana┼čmadan ─░ngilizler gemiye el koydular. Yolcular─▒ g├Âzalt─▒na ald─▒lar. Gemi K─▒z─▒ldenizÔÇÖdeyken Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒. ─░ngilizler Osmanl─▒lar─▒n HindistanÔÇÖ─▒ kar─▒┼čt─▒rmas─▒ndan korkuyorlard─▒. Hint M├╝sl├╝manlar─▒ ─░ngilizlerin yasalar─▒na kar┼č─▒ ÔÇťBiz ─░stanbulÔÇÖdaki Halifenin kanunlar─▒na tabiyizÔÇŁ diye kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yorlard─▒. Heyet yabanc─▒lar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgedeki bir otele yerle┼čtirilerek g├Âzalt─▒nda tutulmaya ba┼člad─▒lar. Heyetin ka├žmaktan ba┼čka ├žaresi yoktu. Beklemeye ba┼člad─▒lar.

Oysa ─░ngilizler her ┼čeyden haberdard─▒. ─░ngiltereÔÇÖdeki Hindistan B├╝rosundan Hindistan H├╝k├╝metine ├žekilen 15 A─čustos 1914 Tarihli telgrafta ÔÇťÔÇŽ─░ki ├çerkes, Sami ve E┼čref Beyler ─░ngiliz kar┼č─▒t─▒ Pan-─░slam duygular─▒ uyand─▒rmak ├╝zere ─░zmirÔÇÖden HindistanÔÇÖa hareket edecekler. Oraya Var─▒r varmaz 1864 yabanc─▒lar yasas─▒na g├Âre onlar─▒ tutuklamak ├╝zere yetkilisinizÔÇŁ deniliyordu. 25 A─čustos 1914 Tarihli bir ba┼čka telgrafta ise Pan-─░slamizm konusunda yeni bilgiler verilmi┼čtir.

Heyet yabanc─▒lar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgedeki bir otele yerle┼čtirilerek g├Âzalt─▒nda tutulmaya ba┼člad─▒lar. Heyetin ka├žmaktan ba┼čka ├žaresi yoktu. Beklemeye ba┼člad─▒lar.

Hint Hilafet komitesi hemen ├žal─▒┼čmalara ba┼člam─▒┼č; baz─▒ g├Ârevlileri elde etmi┼člerdi. Komite ├╝yesi Sait Han heyete haber g├Ândererek on g├╝n i├žinde ka├ž─▒racaklar─▒n─▒ bildirmi┼čti. E┼čref Bey ve arkada┼člar─▒ k─▒yafet de─či┼čtirerek kimseye fark edilmeden ayr─▒ld─▒lar. Sait Han─▒n g├Ârevlendirdi─či Hint M├╝sl├╝manlar onlar─▒ Pe┼čaver ├╝zerinden Ke┼čmirÔÇÖe do─čru ├╝├ž ayr─▒ koldan ve geceleri tercih ederek yol ald─▒lar. GandiÔÇÖnin ├Ârg├╝tledi─či Kongre Partili Hintliler de yard─▒mc─▒ oluyorlard─▒.

E┼čref Bey heyetten ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Sait Han E┼čref BeyÔÇÖin HindistanÔÇÖda kalmas─▒n─▒ sak─▒ncal─▒ bulmu┼čtu. E┼čref Bey hemen Arap yar─▒madas─▒ndaki Maskat b├Âlgesine g├Ânderilecekti. Liman gece tenhala┼č─▒yor ve kontroller azal─▒yordu. Liman─▒n uzak bir k├Â┼česinde bir bal─▒k├ž─▒ motoru haz─▒rd─▒. E┼čref Bey tekneye bindikten sonra dikkat ├žekmemek i├žin yelkenler a├ž─▒lm─▒┼č ve liman─▒n ─▒┼č─▒klar─▒ kaybolduktan sonra teknenin motoru ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Ertesi gece tekne Maskat k─▒y─▒lar─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒. Yolcusunu b─▒rakan tekne geri d├Âner. E┼čref Bey de dostu Maskat┬á┬á EmiriÔÇÖnin misafiri olur.

Hintliler Sami Bey ve arkada┼člar─▒n─▒ Ke┼čmirÔÇÖin merkezine kadar getirirler. Bundan sonras─▒ daha tehlikeliydi. Ka┼čgarÔÇÖa ge├žmek i├žin Himalaya da─člar─▒n─▒ a┼č─▒p Pamir yaylas─▒na girecekler buradan da ├žin ve Rus ├žarl─▒─č─▒ aras─▒nda yer alan K├╝├ž├╝k Pamir b├Âlgesi tarafs─▒z b├Âlgeydi. Belirli kervan yollar─▒ d─▒┼č─▒ndaki yolcular s─▒n─▒r muhaf─▒zlar─▒ taraf─▒ndan sorgusuz sualsiz kur┼čuna diziliyordu.

S─▒n─▒r─▒n ├Âte taraf─▒ i├žin Hintli M├╝sl├╝manlar─▒n yapabilece─či bir ┼čey yoktu.

PAM─░R YAYLASI

B├Âlge tenha ve susuz steplerden olu┼čuyordu. Geceleri dondurucuydu. Yiyecek bulma ┼čans─▒ avlanma d─▒┼č─▒nda yoktu, yerle┼čim yerlerinin say─▒s─▒ ├žok azd─▒. Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ ana yollar─▒n yak─▒n yolardan giderek, gayri meskun yerlerden ge├žerek K├╝├ž├╝k PamirÔÇÖe ula┼č─▒rlar. ─░ngiliz yetkililer, RuslarÔÇÖ─▒ ka├žaklar konusunda uyarm─▒┼člard─▒. PamirÔÇÖe ge├žmeden ├Ânce son kald─▒klar─▒ yer ─░ngiliz askerlerince bas─▒l─▒r. Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ ┼čiddetli ya─čmurdan faydalanarak ─░ngilizlerden kurtulup Pamir yaylas─▒na ge├žtiler. ├ľnlerinde u├žsuz bucaks─▒z yollar vard─▒r. K├╝├ž├╝k PamirÔÇÖde onlara g├Â├žebe T├╝rkler yard─▒m ederler. Hedef onlar i├žin tehlikesiz olan Ka┼čgarÔÇÖa ula┼čmakt─▒.

K├╝├ž├╝k PamirÔÇÖden B├╝y├╝k PamirÔÇÖe ge├žen Ka┼čka Da─č─▒ÔÇÖnda bir Rus m├╝frezesi kar┼č─▒lar─▒na ├ž─▒kt─▒. Hac─▒ Sami Bey ├žat─▒┼čmaya girmedi. Rus m├╝freze komutan─▒na evraklar─▒n─▒ g├Âstererek yollar─▒n─▒ kaybeden t├╝ccar grubu olduklar─▒n─▒ s├Âyledi.

Muhaf─▒zlar onlar─▒ b├╝y├╝k PamirÔÇÖdeki Rus merkezine g├Ât├╝rd├╝ler, Rus albay─▒ kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kard─▒lar. Rus komutan onlar─▒ g├Ârd├╝─č├╝ i├žin memnun kalmam─▒┼čt─▒.

Sorgudan onlar─▒ getiren subaya d├Ânerek:

– Sen bunlar─▒ yasak b├Âlgede ele ge├žirdin. Elindeki talimat burada ele ge├ženleri hemen ├Âld├╝r yaz─▒yor. Bu ├žapulcular─▒ neden ├Âld├╝rmeyip kar┼č─▒ma getirdin?

Bu esnada B├╝y├╝k Pamir yaylas─▒n─▒n K─▒rg─▒z Ba┼čbu─ču Cabbar Binba┼č─▒ olay─▒ duyup gelmi┼čti.

Bu geni┼č sahada ya┼čayan K─▒rg─▒z T├╝rkleri g├Â├žebe oymaklar halinde ya┼č─▒yorlard─▒. Burada ya┼čayan K─▒rg─▒zlarla iyi ge├žinmek mecburiyetinde olan Ruslar K─▒rg─▒z a┼čiret liderlerine bir ├že┼čit muhtariyet tan─▒m─▒┼člard─▒. Bu y├Ârenin sorumlusu da Cabbar Binba┼č─▒yd─▒. Rus komutan olaydan hemen Cabbar Binba┼č─▒y─▒ haberdar etmi┼čti.

K─▒rg─▒zlar etraf─▒nda silahl─▒ muhaf─▒zlar bulunmas─▒na ra─čmen Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒n─▒n yanlar─▒na gelip konu┼čuyorlar onlara yiyecek getiriyorlard─▒. Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒n─▒n toplu namaz k─▒lmalar─▒ da K─▒rg─▒zlar─▒ etkilemi┼čti.

Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ ertesi g├╝n Rus komutan─▒n huzuruna ├ž─▒kar─▒l─▒r. Komutan─▒n sa─č─▒nda iri yap─▒l─▒, pos b─▒y─▒kl─▒, tipik bir K─▒rg─▒z oturuyordu. K─▒yafeti, belindeki g├╝m├╝┼č savatl─▒ han├žeri, yere de─čen k─▒l─▒c─▒ ile pek heybetli idi. Hac─▒ Sami Bey sorguyu ┼č├Âyle anlat─▒r:

Bizler i├žeri girince, y├╝z├╝m├╝ze dikkatle bakt─▒, arkas─▒ndaki K─▒rg─▒za yava┼č├ža baz─▒ ┼čeyler s├Âyledi. Komutan─▒n i┼čaretiyle bir Rus subay elindeki k├ó─č─▒da bakarak sorguya ba┼člar.

ÔÇťPamirÔÇÖde bulunmaktaki amac─▒n─▒z ne? Daha ├Ânce buraya gelmi┼č miydiniz, size kim rehberlik etti. Nereden gelip, nereye gidiyorsunuz. Gidece─činiz son nokta neresiydiÔÇŁ.

Heyettekiler ├Ânceden kararla┼čt─▒r─▒lan cevaplar─▒ verirler. Ka┼čgarÔÇÖa giden t├╝ccarlard─▒. Oradan BuharaÔÇÖya gideceklerdi. T├╝m evraklar─▒ tamamd─▒. Tutuklanmalar─▒n─▒ anlayamam─▒┼člard─▒. Ticaret serbest de─čil miydi? Bu cevaplar Cabbar Binba┼č─▒ÔÇÖy─▒ etkilediyse Rus komutan ┼č├╝phe i├žindeydi. S├Âylediklerine inanmad─▒─č─▒ belliydi.

Sorgudan sonra tekrar hapsedildikleri ├žad─▒ra g├Ât├╝r├╝ld├╝ler. Bir m├╝ddet sonra Cabbar Binba┼č─▒ÔÇÖn─▒n yan─▒na ├ža─č─▒rd─▒lar. ├çad─▒rdan ├ž─▒k─▒nca ┼ča┼čk─▒nl─▒─ča kap─▒ld─▒lar. ├çad─▒r─▒n etraf─▒ndaki Rus askerleri ├žekip gitmi┼čti. ├çad─▒ra girdiklerinde Cabbar Binba┼č─▒ onlara yer g├Âsterdi. Yine ayn─▒ ciddiyetteydi. Cabbar Binba┼č─▒:

-Nereye gitmek istiyorsunuz diye sordu.

Hac─▒ Sami Bey

-Ticaret i├žin en uygun yer Ka┼čgar diye cevap verdi.

Cabbar Binba┼č─▒:

-C├╝mleniz Hotan yoluna ├ž─▒kar─▒lacaks─▒n─▒z. Selametle gitmeniz i├žin ├çin s─▒n─▒r─▒na kadar yan─▒n─▒za muhaf─▒z verece─čim.

 

KA┼×GARÔÇÖDA BEKLEYENLER

Abisi E┼čref Bey Ka┼čgarÔÇÖa ula┼čt─▒─č─▒n─▒zda sizi bulacaklar demi┼čti. ┼×ehre gruplar halinde girip tarihi Darga Bey Han─▒ndaki iki odaya yerle┼čtiler. Dikkat ├žekmemi┼člerdi. K─▒yafetleri yerel halk─▒n k─▒yafetleriyle ayn─▒yd─▒. ┼×ehrin b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču Uygur T├╝rk├╝yd├╝. ├çinli say─▒s─▒ ├žok azd─▒.

Hana yerle┼čtiklerinden k─▒sa bir s├╝re sonra oturduklar─▒ odan─▒n kap─▒s─▒ a├ž─▒l─▒r sar─▒kl─▒, c├╝bbeli, sakall─▒, gen├ž bir insan i├žeri girer ve m├╝kemmel bir ─░stanbul T├╝rk├žesiyle:

-Ho┼č geldiniz, sefa geldinizÔÇŽ Nihayet kurtuldunuz. G├Âzlerimiz yollarda kalm─▒┼čt─▒.

Bu gen├žle beraber yedi-sekiz ki┼či de ayn─▒ samimiyetle kucaklad─▒lar. Abisinin s├Âzleri akl─▒na geldi ÔÇťSiz Ka┼čgarÔÇÖa varmaya bak─▒n. Sizden ├Ânce oraya gelenler size ula┼čacaklar.ÔÇŁ

Gelen gen├žlerin ba┼čkan─▒ Ahmet Kemal Do─ču T├╝rkistanÔÇÖda Osmanl─▒ÔÇÖdaki modern okullar a├žmak, ─░stanbul T├╝rk├žesiyle ├Â─črenim yapt─▒rmak istiyorlard─▒. Bir grup arkada┼č─▒yla ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼č; burada e─čitim g├Ârm├╝┼č, e─čitim g├Âr├╝rken T├╝rk ocaklar─▒nda siyasi faaliyetlerde bulunmu┼člard─▒.

Ka┼čgarÔÇÖa gelen bu gen├žler a┼č─▒r─▒ softalar─▒n muhalefetine ra─čmen bir ├Â─čretmen okulu kurmu┼člard─▒. Y├╝zlerce gencin ├Â─črenim g├Ârd├╝─č├╝ bu okul Rus konsolosunun dikkatini ├žekmi┼č; konsolos softa ve mollalar─▒n deste─čini alarak bu okulu kapatt─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Mollalardan tarih ve co─črafya okumak g├╝naht─▒r diye fetva ├ž─▒karm─▒┼člard─▒.

Hac─▒ Sami ve arkada┼člar─▒yla g├Âr├╝┼čmek i├žin T├╝rkistanÔÇÖ─▒n her taraf─▒ndan gen├žler Ka┼čgarÔÇÖa geliyorlard─▒. Hac─▒ Sami Bey y─▒llar sonra T├╝rkistanÔÇÖdaki m├╝cadeleyi de─čerlendirirken ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čti: ÔÇť├çinliler ve bilhassa Ruslar T├╝rkistanÔÇÖdaki h├ókimiyetlerini s├╝rd├╝rmek i├žin medreselilerde ve mollalardan faydalanm─▒┼člard─▒r. Di─čer problem ise feodal sistem ve ananeleriydi. Bunlar─▒ ustaca kulland─▒lar. Bu iki sistem daha sonra Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n T├╝rkistan Ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesini ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čratm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ

Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Ka┼čgarÔÇÖa ula┼čt─▒klar─▒nda Osmanl─▒lar sava┼ča girmi┼čti.

Sava┼č Rus i┼čgalindeki ve ba─čl─▒ hanl─▒klarda ya┼čayan hakla a─č─▒r y├╝kler getirmi┼čti. Hac─▒ Sami Bey bilhassa yedi su b├Âlgesinde ya┼čayan K─▒rg─▒zlar aras─▒nda ├Ârg├╝tleniyordu. Uygun bir zamanda ├žarl─▒─ča kar┼č─▒ isyan ba┼člatacaklard─▒.

Rus DumaÔÇÖs─▒ T├╝rkistanÔÇÖdaki topraklar─▒n ve sular─▒n ├çarÔÇÖ─▒n m├╝lk├╝ oldu─čunu ilan eden yasay─▒ kabul etmeden ├çarl─▒k H├╝k├╝meti bu yasay─▒ uygulamaya karar verdi.

Harp ihtiyac─▒ i├žin T├╝rkistanÔÇÖda ├╝retilen ├╝r├╝nlere el koymu┼č halka kar┼č─▒l─▒─č─▒nda para yerine bono verilmi┼čti. Halk─▒n elindeki yiyeceklere et-bu─čday, ┬ákuru meyve ve sebze zorla el konuluyordu. Halk─▒n elindeki silahlar toplan─▒yor; vermeyenler hemen kur┼čuna diziliyordu. B├╝t├╝n bunlara ek olarak harp hediyesi ve harp ihtiya├žlar─▒ vergisi, alt─▒nda milyonlarca ruble isteniyordu. Ruslar bu paray─▒ i┼čbirlik├žileri vas─▒tas─▒yla topluyorlard─▒. B├╝t├╝n bu bask─▒lar yetmezmi┼č gibi bir milyon ki┼čiyi askere almaya karar vermi┼člerdi. Rus ordular─▒n─▒n Alman ordular─▒ kar┼č─▒s─▒nda gerilmesi ve ┼čanl─▒ ├çanakkale Zaferi, T├╝rkistanÔÇÖda duyulmu┼čtu.

Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒n─▒n ├Ânderleriyle temas ettiler. Sonra onlara kat─▒lmak i├žin Ka┼čgarÔÇÖdan hareket ettiler. Ka┼čkarÔÇÖdan ayr─▒l─▒┼člar─▒n─▒ memlekete d├Ânme s├Âylentileriyle gizlediler. ─░├žlerindeki asker olmayan tek insan Emrullah Beydi. Onun Afganistan ├╝zerinden T├╝rkiyeÔÇÖye d├Ânmesi ve faaliyetleri hakk─▒nda Enver Pa┼čaÔÇÖya bilgi vermesini istediler. Hep beraber ayr─▒ld─▒lar. Emrullah Bey Afganistan yolunu tutarken Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒na kat─▒ld─▒lar. Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒n─▒n Ba┼čbu─ču ┼×aptan Batun HanÔÇÖ─▒n kararg├óh─▒na yerle┼čtiler. ├çevredeki di─čer K─▒rg─▒zlar─▒ da ├Ârg├╝tleyerek m├╝cadeleye haz─▒rlad─▒lar.

─░lk bask─▒nlar─▒nda Rus kuvvetlerinden 170 t├╝fek ve k─▒rk bin fi┼ček ele ge├žirdiler. Bu maneviyatla b├Âlgedeki t├╝m K─▒rg─▒zlar ayakland─▒. ├ľnce telgraf hatlar─▒ kesildi sonras─▒nda Rus karakollar─▒ ve Ruslar─▒n yerle┼čtirildi─či kentler tek tek ele ge├žirilmeye ba┼čland─▒. Bu m├╝cadele Fergana vadisindeki bask─▒n hareketini alevlendirdi. Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒ kuzeyde Kanaat Han, g├╝neyde ┼×aptan Batun HanÔÇÖ─▒n o─čullar─▒ Muhittin ve H├╝samettin Beyin idaresindeydi.

─░syan b├╝t├╝n T├╝rkistanÔÇÖ─▒ sard─▒. Peterburg biraz daha gecikilirse b├╝t├╝n T├╝rkistanÔÇÖ─▒n elden ├ž─▒kaca─č─▒n─▒ ve bununda RusyaÔÇÖn─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝ olaca─č─▒ biliyordu. Alman cephesindeki en se├žkin birlikler se├žilip K─▒rg─▒zlar─▒n ├╝st├╝ne yolland─▒. Y├╝z bin ├žad─▒rl─▒k K─▒rg─▒z isyanc─▒lara kar┼č─▒ y├╝z bin ki┼čilik bir ordu g├Ânderilmi┼čti. Osmanl─▒ zabitlerinin idaresinde K─▒rg─▒zlar Ekim 1916ÔÇÖdan aral─▒k sonuna kadar direndiler. K─▒rg─▒zlar─▒n ├žo─ču Ruslardan ele ge├žirilmi┼č derme ├žatma silahlar─▒na kar┼č─▒ yeri gelen bu kuvvetler son derece yeri ve etkili silahlarla donat─▒lm─▒┼čt─▒. Bu kanl─▒ sava┼č ├╝├ž ay s├╝rd├╝.

K─▒rg─▒zlar─▒n ba┼čar─▒s─▒ bir k─▒s─▒m Kazak, Nayman Boylar─▒n─▒ da harekete ge├žirdi. Her yer Buhara, Fergana, Semarkant, Hive taraflar─▒nda isyanlar ├ž─▒kt─▒. Hive ve Harzem taraflar─▒ndaki isyan─▒n ba┼č─▒n─▒ T├╝rkmen a┼čiretlerinin han─▒ C├╝neyd Han ├žekiyordu. K─▒p├žak, Kazak ve Nayman boylar─▒n─▒n liderli─čini ├╝stlenen Abd├╝lgaffar Beyin pusuya d├╝┼č├╝r├╝lerek ├Âl├╝m├╝ isyan hareketini ba┼čs─▒z b─▒rakt─▒.

K─▒┼č gelmi┼č sava┼čmak g├╝├žle┼čmi┼čti. Sami Bey K─▒rg─▒zlara ├çinÔÇÖe ge├žmeyi ├Ânerdi. Rus kuvvetleri isyan─▒n merkeze yay─▒lmamas─▒ i├žin bir hat yapm─▒┼člard─▒. Rus Komutan─▒ Kropotkin ├çinli bir Generali araya sokarak isyanc─▒lar─▒ teslim almak istedi. Yerel g├╝├žler teslim oldu. Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ ├çin s─▒n─▒r─▒n─▒ a┼č─▒p beraberindeki K─▒rg─▒zlarla beraber Hotan b├Âlgesine ge├žti.

─░syan erken patlam─▒┼čt─▒. Ve en k├Ât├╝s├╝ te┼čkilats─▒z ve lidersizdi. ├ľzbekistanÔÇÖ─▒n ileri gelenlerin yapt─▒─č─▒ toplant─▒lardan netice ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒, ├╝stelik ayaklananlar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ silahs─▒zd─▒. Rus H├╝k├╝metinin g├Ânderdi─či Kozaklar─▒n yapt─▒─č─▒ katliam bug├╝n bile unutulmam─▒┼čt─▒r. ─░syan ac─▒mas─▒zca bast─▒r─▒ld─▒. Rus toplar─▒ ve makineli t├╝fekleri direni┼č├žileri ezip ge├žti.

─░syan─▒ bast─▒rma hareketi tam bir katliama d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝. ─░syana kat─▒lan veya kat─▒ld─▒─č─▒ndan ┼č├╝phe edilen t├╝m k├Âyler kasabalar yak─▒p y─▒k─▒l─▒yor ya┼čayanlar ├žoluk ├žocuk demeden katlediliyordu. ─░syanc─▒lar─▒n mallar─▒na el konulmas─▒; ya─čman─▒n serbest b─▒rak─▒lmas─▒ Kozaklara ve yerel Rus y├Âneticilerine ayr─▒ bir ┼čevk veriyordu. ─░syan─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ alt─▒ aydan fazla s├╝rd├╝. 1917 ba┼člar─▒nda bast─▒r─▒lan isyanda 700 bin T├╝rk ├Âlm├╝┼č; 170 bini SibiryaÔÇÖya s├╝r├╝lm├╝┼č ├╝├ž y├╝z bini de Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa ka├žmak zorunda kalm─▒┼čt─▒. ├ťstelik isyan hasat mevsiminde ba┼člad─▒─č─▒ i├žin hasat yap─▒lamam─▒┼č ve b├Âlgede a├žl─▒k ba┼člam─▒┼čt─▒. Katliam─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ olay─▒ o zamanki Rus Dumas─▒ÔÇÖna yans─▒m─▒┼čt─▒. Sonradan Rus Ba┼čbakan─▒ olacak Kerenskiy ÔÇťSanki yeni cephe a├žt─▒kÔÇŁ demi┼čti. ├çar g├Âstermelik de olsa bir soru┼čturma a├ž─▒lm─▒┼č, baz─▒ g├Ârevliler hapisle cezaland─▒r─▒lm─▒┼č, birka├ž g├Ârevli as─▒lm─▒┼čt─▒.

T├╝rkistanÔÇÖdaki yang─▒n─▒n duman─▒ t├╝terken RusyaÔÇÖda Devrim oldu; ┼×ubat 1917 devrimi ├çarl─▒k idaresine son vermi┼čti. Ba┼čbakanl─▒─č─▒ ├╝stlenen KerenskiyÔÇÖin sava┼č─▒ s├╝rd├╝rme karar─▒ yeni bir devrime yol a├žm─▒┼č ve ┼čava┼ča kar┼č─▒ olan Bol┼čevikler iktidara gelmi┼čti.

Bu kahramanlar sava┼č─▒n kaderini de─či┼čtirdiler. Ruslar Alman Cephesinden kuvvetlerini ├žekince cephe ├ž├Âkt├╝. Ekim devriminin yolu a├ž─▒ld─▒.

─░syan bast─▒r─▒l─▒nca ─░brahim Bey ve arkada┼člar─▒ Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa ge├žtiler. ├çinli yetkililer onlar─▒ g├Âzalt─▒na ald─▒ysa da silahlar─▒n─▒ ta┼č─▒malar─▒na ve halkla temaslar─▒na izin verdiler. Kahramanl─▒klar─▒ herkeste sayg─▒ uyand─▒rm─▒┼čt─▒. Rus Konsolosunun bask─▒s─▒ ├╝zerine ─░brahim Bey ve arkada┼člar─▒ muhaf─▒zlar e┼čli─činde Haziran 1919ÔÇÖda ┼×anghayÔÇÖa g├Ânderildiler. Kahramanlar─▒m─▒z burada korunakl─▒ bir eve yerle┼čtirildiler. D├╝nya Medyas─▒, bilhassa ABD ve Alman Bas─▒n─▒ deme├ž almak, r├Âp├Ârtaj yapmak ve resim ├žekmek i├žin her yola ba┼čvurdular. Ancak Sami Bey ve arkada┼člar─▒ hi├žbir teklifi kabul etmediler.

Zaman i├žinde ├çinli yetkililer kontrollerini gev┼četip kahramanlar─▒m─▒z─▒n halkla, PekinÔÇÖdeki T├╝rkler ve M├╝sl├╝manlarla g├Âr├╝┼čmelerine m├╝saade ettiler. ├ľnce ├çin Devriminin lideri Doktor Sun Yat-Sen ├çin ─░htilal Ordusuna, daha sonra Koreliler kahramanlar─▒m─▒zdan ordular─▒nda g├Ârev almalar─▒n─▒ istediler. Ancak Osmanl─▒ Devleti ve JaponyaÔÇÖn─▒n dost olduklar─▒n─▒, b├Âyle bir teklifi kabul etmeleri halinde iki devlet aras─▒nda problem do─čaca─č─▒n─▒ s├Âyleyip reddettiler. Sava┼č bitince Osmanl─▒ Devleti bir gemi kiralay─▒p Uzak Do─čuÔÇÖya g├Ânderdi. Gemi buradaki Osmanl─▒ esirlerini toplay─▒p ─░stanbulÔÇÖa getirdi.

Arif Hikmet Bey, ─░brahim Bey ve Tatar H├╝seyin 1921 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝ler. Hac─▒ Sami Bey arkada┼člar─▒ndan ayr─▒l─▒p Sibirya ├╝zerinden RusyaÔÇÖya kendini bekleyen kaderine do─čru yola ├ž─▒kt─▒. ─░brahim Bey BursaÔÇÖya d├Ân├╝nce, Tatar H├╝seyin gibi k├Â┼česine ├žekildi. Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref ve Hac─▒ Sami Beyler 150ÔÇÖlikler listesine al─▒n─▒nca siyasetten iyice uzak durdu. Sessizce hayata veda etti.

 

KAYNAKLAR:

1-Anavatanda Son BE┼× Osmanl─▒ T├╝rk├╝ – Cemal Kutay
2-Medine M├╝dafii Fahrettin Pa┼čaÔÇÖn─▒n an─▒lar─▒ – Kandemir
3-S├Âm├╝rgecili─čin ve Pan ─░slamizm I┼č─▒─č─▒nda T├╝rkistan -1856ÔÇÖdan g├╝n├╝m├╝ze-┬á Alaaddin Yal├ž─▒nkaya
4-Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey – Ekrem Hayri Peker

1,435 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar