Turhan ÇALAY
Turhan  ÇALAY
┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây
  • 10 Ocak 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Turhan ├çALAY /

Demircik├Ây, BursaÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒nda, Kete/├çay─▒rk├Ây Ovas─▒ÔÇÖn─▒n g├╝neydo─ču ucundad─▒r. Osmanl─▒ Beyli─čiÔÇÖnin ilk y─▒llar─▒nda, BursaÔÇÖdan daha ├Ânce fethedilen bu b├Âlgede kurulan k├Âylerden birisidir. K├Ây, al─▒nmadan ├Ânce, Kete Tekfurlu─čuna ba─čl─▒ olan, Fodura/Futra k├Ây├╝n├╝n arazisinin i├žindeydi. Padi┼čah Kanuni Sultan S├╝leyman zaman─▒nda bile FodraÔÇÖda 3 hane M├╝sl├╝mana kar┼č─▒l─▒k 32 hane Gebran/Gayrim├╝slim ya┼č─▒yordu. B├Âlgeye ilk gelen T├╝rkmenler, s├╝r├╝leriyle geldikleri i├žin, da─č eteklerine yerle┼čtiler veya yerle┼čtirildiler. Buralarda ya┼čayan Bizansl─▒lar, yani Rum halk─▒, baz─▒ k├Âyler m├╝stesna, denize, sahillere do─čru ka├žm─▒┼člard─▒. B├Âlge adeta bo┼čalm─▒┼čt─▒. Ovayla da─člar─▒n birle┼čti─či yerlerdeki, bo┼čalan Rum k├Âylerinin yerine veya yak─▒nlar─▒na yar─▒ g├Â├žebe T├╝rkmenler yerle┼čmi┼člerdi. Demircik├ÂyÔÇÖ├╝n kurulu┼ču da b├Âyle olmu┼čtur.

Demircik├Âyl├╝lerin haf─▒zalar─▒nda, k├Âylerinin kurulu┼ču a┼ča─č─▒-yukar─▒ ┼č├Âyle ya┼čamaktad─▒r:

ÔÇťBuras─▒ al─▒n─▒nca Orhan Bey, BilecikÔÇÖteki demircileri bu k├Âye yerle┼čtirmi┼č. Bu demircilerin g├Ârevi silah (k─▒l─▒├ž, pala, ok ucu, z─▒rh, kalkan gibi sava┼č aletleri) yapmakm─▒┼č.ÔÇŁ

Fetihler bat─▒ya do─črudur. Buras─▒ askeri ihtiya├žlar─▒ kar┼č─▒lamak i├žin cephelere de daha yak─▒nd─▒r.

K├Âyde o y─▒llarda kestane a─ča├žlar─▒ ├žok boldur. BursaÔÇÖdaki kestane a─ča├žlar─▒na m├╝rekkep hastal─▒─č─▒ bula┼čmadan ├Ânce buralarda da devasa kestane a─ča├žlar─▒ vard─▒. Hatta kestane ormanlar─▒ da─člarda geni┼č alanlar kapl─▒yordu. 40-50 y─▒l kadar ├Ânce kestane a─ča├žlar─▒, yukar─▒da bahsetti─čimiz hastal─▒k sebebiyle kuruyup yok oldular.

Bu k├Âye Demirciler/Tim├╝rc├╝ler (Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ilk kay─▒tlar─▒ndaki ad─▒ budur) denmesinin ve buraya demircilerin yerle┼čtirilmesi de bo┼čuna de─čildir. ├ç├╝nk├╝ demircilerin demiri i┼člemek i├žin kulland─▒klar─▒ en iyi k├Âm├╝r, kestane a─čac─▒ndan yap─▒lan ÔÇťkestane k├Âm├╝r├╝ÔÇŁd├╝r. Ne maden k├Âm├╝r├╝ ne de kok k├Âm├╝r├╝ o y─▒llarda biliniyordu. K├Âyde g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čan s├Âylenceye g├Âre; k├Ây├╝n oldu─ču yerde Rumlar ya┼č─▒yormu┼č. Demirciler gelince Rumlar ka├žarak ├çal─▒, Yaylac─▒k, Tahtal─▒ ve Kayapa gibi k├Âylere da─č─▒lm─▒┼člar.

K├Ây├╝n Do─čal Konumu

K├Ây, Atroa/Kete/├çay─▒rk├Ây ovas─▒n─▒n g├╝neydo─ču ucundad─▒r. Do─čudan MisiÔÇÖye, g├╝neydo─čudan Da─čyeniceÔÇÖye, bat─▒dan ├çal─▒ÔÇÖya, kuzeybat─▒dan Fodra/AlaattinbeyÔÇÖe, kuzeyden Dobu ├çiftli─čiÔÇÖne ve kuzeydo─čudan Be┼čevler arazilerine biti┼čiktir. G├╝n├╝m├╝zde arazisinin bir k─▒sm─▒na kurulan ├ť├ževler MahallesiÔÇÖnin araya girmesiyle Be┼čevlerÔÇÖle ba─člant─▒s─▒ kalmam─▒┼čt─▒r.

K├Ây├╝n Mevkileri

a) K├Ây├╝n Do─čusundaki Yer Adlar─▒

Misi hududu; EminaÔÇÖn─▒n Dere, MisiÔÇÖye giden yoldaki mezarl─▒ktan itibaren tepeye do─čru olan dik yoku┼čun ad─▒ Kocayoku┼čÔÇÖtur. Bu mevkinin di─čer ad─▒na Arab─▒ng├Â─čs├╝ denilmektedir. Daha sonraki yer adlar─▒; ├çal─▒l─▒klar.

┬áb) G├╝neye Do─čruYer Adlar─▒

Killikler, Ak├žaalanlar/A├žkalanlar, Hesarl─▒k/Hisarl─▒k, Bardak S─▒yr─▒s─▒/Bardak├ž─▒ S─▒yr─▒s─▒, De─čirmen├Ân├╝, Il─▒caklar/Ulucaklar, Il─▒cak Deresi, G├╝re┼č Sahas─▒, Aldar Dede/F─▒rla Dede, Ko┼ču Yolu, Heybeli, Domuz Harmanlar─▒ (1998 y─▒l─▒nda buraya bir kargo u├ža─č─▒ d├╝┼čm├╝┼č ve iki pilot ├Âlm├╝┼čt├╝.), K─▒┼član─▒nba┼č─▒, Samanl─▒dere, Gay─▒r┼čak/Kavu┼čak, Davulgal─▒k, Su├ž─▒kanlar, Uyuzalan─▒, Alayl─▒, ┼×all─▒n─▒n Dere, ├ç─▒nar Kar┼č─▒s─▒, Kurt Yerleri, Ni┼čan Yerleri, ┼×all─▒n─▒n Koru, K├╝levleri, Kald─▒r─▒mba┼č─▒, Muezzin Da┼č─▒/M├╝ezzin Ta┼č─▒/, Karanl─▒kdere, Kirazl─▒dere,

┬ác) Bat─▒ya Do─čru Yer Adlar─▒

Dere ├çatlar─▒, H─▒yarc─▒o─člu, Budakk├Âpr├╝, Dall─▒k, Do─čuba─člar, ├ç─▒narc─▒k, Sar─▒topraklar.

d) Kuzeye Do─čru Yer Adlar─▒

Dobu (├çiftli─či), Ayfatma (Ayazmas─▒), Dinlendiler, Lalelik, Toprakl─▒k, Erikliler/Erikli P─▒nar─▒, Susa/┼×ose (Bursa-Mustafakemalpa┼ča kara yolu.), Be┼čkarde┼č, Harmanlar, K├Ârkuyular, Sandallar, Atartepe, Kap─▒l─▒bah├žalar, P─▒nar├Ân├╝, Gavurun├že┼čme/Kafirin├že┼čme, Tepetarlalar/├çal─▒l─▒klar, Karakavaklar,

B├Âlgeden Ge├žen Tarihi Yollar

Demircik├Âyl├╝lerin, susa/┼čose dedikleri ve Cumhuriyet d├Âneminde yap─▒lan Bursa-Mustafakemalpa┼ča yoluna paralel olarak ovadan ge├žen yol, b├Âlgenin en eski yoluydu. B├Âlge halk─▒n─▒n Uluyol veya ─░pek Yolu diye bildi─či bu eski Roma YoluÔÇÖnun 2-3 kilometrelik k─▒sm─▒ Demirci arazisinden ge├žiyordu. ├çal─▒ ve Be┼čevlerÔÇÖde bulunan 2 mil ta┼č─▒ bu yolun, Roma d├Âneminin ana yollar─▒ndan birisi oldu─čunu g├Âstermektedir.

Kurulu┼č ve ├ľncesi

K├Ây├╝n kurulu┼ču ├Âncesinde k├Ây├╝n bulundu─ču arazide ya┼čayan insanlar, Bithinyal─▒lar, bazen de Misyal─▒lard─▒r. Kom┼ču k├Ây olan Misi k├Ây├╝n├╝n ad─▒ da buradan, yani Misyal─▒lardan gelmi┼č olmal─▒d─▒r. Roma d├Âneminde b├Âlge; ─░ranÔÇÖdan gelen Perslerin istilas─▒na u─čram─▒┼č ve daha sonra tekrar Roma egemenli─čine girmi┼čti. Roma, Do─ču ve Bat─▒ olmak ├╝zere iki devlete b├Âl├╝n├╝nce, Do─ču RomaÔÇÖn─▒n topraklar─▒ i├žinde kalm─▒┼čt─▒r. Do─ču RomaÔÇÖya, y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan birka├ž y├╝z y─▒l sonra Bizans denilmeye ba┼čland─▒. Osmanl─▒ Beyli─čiÔÇÖnin topraklar─▒na kat─▒lmadan ├Ânce, Demirci arazisinin da─člar─▒nda birka├ž manast─▒r vard─▒. Buralar─▒ ├Ânemli birer H─▒ristiyanl─▒k merkezleriydi. H─▒ristiyanlar─▒n aziz kabul ettikleri ├Ânemli ki┼čiler de bu manast─▒rlarda ya┼čam─▒┼člard─▒r. Manast─▒rlar─▒n en ├╝nl├╝s├╝ Teali Manast─▒r─▒ÔÇÖd─▒r. Bir di─čer ├╝nl├╝ manast─▒r da Antidion Manast─▒r─▒ÔÇÖd─▒r. Ad─▒n─▒ b├Âlgedeki tam olarak yeri tespit edilemeyen antik bir ┼čehirden alan Aziz Atroa, y─▒llarca bu manast─▒rlarda inzivaya ├žekilmi┼čti.

BELGELERE G├ľRE DEM─░RC─░K├ľY

Osmanl─▒ Ar┼čiviÔÇÖnde Bulunan 928/1521 Tarihli ve 113 Numaral─▒ Defterde Demircik├Ây

1521 y─▒l─▒nda Demircik├ÂyÔÇÖde ya┼čayan 10 evli ve 10 yeti┼čkin olarak toplam 20 erkek vard─▒. Bu tarihte k├Ây, Kete kazas─▒na ba─čl─▒d─▒r. Bazen de BursaÔÇÖya ba─čl─▒ olarak g├Âr├╝lmektedir. Defterdeki kay─▒ttan k├Âyde ya┼čayan erkeklerin adlar─▒, baba adlar─▒, o─čullar─▒ ve karde┼člerinin kimler olduklar─▒ anla┼č─▒labilmektedir. O y─▒llarda ├žift├žilerin i┼čledi─či topraklar ├žift(lik) hesab─▒yla kay─▒t edildi─činden, toprakl─▒ ve topraks─▒z ├žift├žiler ay─▒rt edilebilmektedir.

Hicri 1272/Miladi 1857 Y─▒l─▒nda 395/81 Numaral─▒ Kad─▒ Sicilinde Demircik├Ây

1730 y─▒l─▒ndan itibaren 30-40 y─▒l boyunca Osmanl─▒ topraklar─▒nda, kurulu┼čundan beri pek rastlanmayan asayi┼čsizli─čin h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ bir d├Ânem olmu┼čtur. Asayi┼č ve devlet otoritesinin kalmad─▒─č─▒ o y─▒llarda yol kesmeler ve e┼čk─▒yal─▒k ├žo─čalm─▒┼čt─▒r. Neredeyse her k├Ây├╝n besledi─či birka├ž e┼čk─▒ya vard─▒r. Bu e┼čk─▒yalar ayn─▒ zamanda k├Âyl├╝lerini de korumaktad─▒rlar.

─░┼čte bu bozuk ortamda adlar─▒ tesbit edilebilen Demircik├Âyl├╝ 2 e┼čk─▒ya vard─▒r. 395/81 numaral─▒ kad─▒ sicilinden ve Bursa K├╝t├╝─č├╝ÔÇÖnden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ kadar─▒yla; 1742 y─▒l─▒nda, Kete kazas─▒n─▒n Demirci k├Ây├╝nden K─▒sa o─člu Ali ve Rahmi o─člu Mehmed adl─▒ e┼čk─▒yalar, Orhaneli yolundak sarp bir derbent olan Kap─▒kayaÔÇÖda, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ┼×abhane Emini Abd├╝lkerim EfendiÔÇÖnin en yak─▒n adamlar─▒ olan Kamer o─člu Hac─▒ Ahmed ve ├çak─▒r o─člu AliÔÇÖnin yollar─▒n─▒ kesip kendilerini soymu┼člard─▒r.

Demircik├Âyl├╝ Suhteo─člu Mehmed Pehlivan

Softaog╠ćlu ad─▒yla da tan─▒n─▒r. Bursa’n─▒n Demirci k├Ây├╝ndendir. Karakucak g├╝res╠žinde[1] g├Âsterdig╠ći b├╝y├╝k ba┼čar─▒lar─▒yla dikkati ├žekerek Saraya takdim edilmis╠ž ve II. MahmudÔÇÖun huzurunda yapt─▒g╠ć─▒ g├╝res╠žlerde Padis╠žah─▒n takdirini kazanarak EnderunÔÇÖun Kilerciler Kog╠ćus╠žuÔÇÖnda g├Ârevlendirilmis╠žti[2]. Devrinin en iyi pehlivanlar─▒ndan biri olarak tan─▒nmaktad─▒r.

II.Mahmud da gu╠łres╠ž merakl─▒s─▒ ve gu╠łres╠žc╠ži ha╠émisi padis╠žahlardan birisidir. Onun saltanat y─▒llar─▒nda SarayÔÇÖ─▒n SayÔÇÖe (Avc─▒) Ocag╠ć─▒ÔÇÖnda birc╠žok pehlivan─▒n bulundug╠ću ve bunlar─▒n huzurda s─▒k s─▒k gu╠łres╠ž tuttuklar─▒ bilinmektedir.

Bu sa╠éyede Tu╠łrk gu╠łres╠žine bu╠łyu╠łk pehlivanlar gelmeye bas╠žlam─▒s╠žt─▒. BursaÔÇÖn─▒n Kete kazas─▒n─▒n Demirci ko╠łyu╠łnden Su╠łleyman PehlivanÔÇÖ─▒n og╠ćlu olan Suhteog╠ćlu Mehmed Pehlivan da bunlardan birisidir. Softa/Suhteo─člu Mehmed PehlivanÔÇÖ─▒n, MisiÔÇÖde k─▒z─▒n─▒n torununun evinde bulunan seceresine g├Âre, babas─▒n─▒n ad─▒ CelaleddinÔÇÖdir. Eski T├╝rk gelene─čine g├Âre ├Ânemli ki┼čilerin iki ad─▒ vard─▒r. Birisi dini ad─▒ di─čeri de ger├žek ad─▒d─▒r. Celaleddin ad─▒ da savundu─ču ve inand─▒─č─▒ dini inan─▒┼č─▒ndan dolay─▒ babas─▒na verilmi┼č olmal─▒d─▒r.

Tepedelenli Ali Pas╠žaÔÇÖn─▒n ArnavutlukÔÇÖtan I╠çstanbulÔÇÖa go╠łnderdig╠ći Gostivarl─▒ I╠çskender ve P├╝rzerenli/Prizrenli Olise[3] adl─▒ pehlivanlar─▒n ArnavutlukÔÇÖtan I╠çstanbulÔÇÖa gelene dek ug╠ćrad─▒klar─▒ her yerde yapt─▒klar─▒ gu╠łres╠žlerde kars╠ž─▒lar─▒na c╠ž─▒kan rakiplerini yenmeleri ve nihayet saray kap─▒s─▒na kadar dayanmalar─▒ II. MahmudÔÇÖu hayli du╠łs╠žu╠łndu╠łrmu╠łs╠žtu╠ł[4].

SarayÔÇÖda bulunan dig╠ćer pehlivanlar; Dobrucal─▒, Halilog╠ćlu, Hamza, Hocaog╠ćlu ve Haf─▒z gibi pehlivanlar─▒n bu iki ├╝nl├╝ Arnavut pehlivan─▒n ├žap─▒nda olmad─▒klar─▒n─▒ gayet iyi bilen II. Mahmud bunun s─▒k─▒nt─▒s─▒ i├žindeyken, H├╝davendig├ór ve Kocaeli sancaklar─▒ mutasarr─▒f─▒ olan Ahmed Pas╠ža taraf─▒ndan BursaÔÇÖn─▒n ├╝nl├╝ At─▒c─▒lar Meydan─▒ÔÇÖnda kes╠žfedilen gen├ž Suhteog╠ćlu Mehmed Pehlivan, Pas╠ža vas─▒tas─▒yla saraya yollanm─▒s╠žt─▒[5].

Bes╠žiktas╠ž Sahil Saray─▒ÔÇÖn─▒n Kilerciler Kog╠ćus╠žuÔÇÖna al─▒nan 150 okkal─▒k Suhteog╠ćlu Mehmed PehlivanÔÇÖ─▒ s╠ž├Âyle bir deneyenler, onun padis╠žah─▒n tam da arad─▒g╠ć─▒ pehlivan oldug╠ćunu anlam─▒s╠žlard─▒.

Suhteog╠ćlu Mehmed Pehlivan, huzurda ilk gu╠łres╠žini 12 Haziran 1812 Cuma gu╠łnu╠ł C╠žinili Ko╠łs╠žk o╠łnu╠łndeki meydanda Prizrenli OliseÔÇÖye kars╠ž─▒ yapm─▒s╠ž ve padis╠žah─▒ heyecandan heyecana sevk eden bu amans─▒z gu╠łres╠ž sonunda hasm─▒n─▒ yenmeyi bas╠žarm─▒s╠žt─▒. 26 Haziran 1812 gu╠łnu╠ł C╠žag╠ćlayanlarÔÇÖdaki ko╠łs╠žku╠łn bahc╠žesinde yap─▒lan huzur gu╠łres╠žinde de Suhteog╠ćlu bu kez Gostivarl─▒ I╠çskenderÔÇÖi s─▒rtu╠łstu╠ł yere vurmus╠žtu. Ancak Arnavut pehlivan─▒n bu yenilgi kars╠ž─▒s─▒nda hic╠ž de tatmin olmad─▒g╠ć─▒n─▒ fark eden II. Mahmud, 10 Temmuz 1812 gu╠łnu╠ł bu iki pehlivan─▒ bu kez de Y─▒ld─▒z Saray─▒ÔÇÖnda gu╠łres╠žtirmis╠ž ve hic╠žbir itiraza yer kalmayacak bir bic╠žimde yenilen Gostivarl─▒ I╠çskender, memleketine do╠łnmekten bas╠žka c╠žare bulamam─▒s╠žt─▒.

Sultan II.Mahmud, Arnavut pehlivanlar kars╠ž─▒s─▒nda ald─▒g╠ć─▒ bu parlak galibiyetlerle T├╝rk pehlivanl─▒g╠ć─▒n─▒n y├╝z├╝n├╝ g├╝ld├╝ren Suhteog╠ćlu Mehmed Pehlivan─▒ ├Âd├╝llendirmis╠žtir[6].

Suhteog╠ćlu Mehmed Pehlivan, 6 ay ├Ânce bir k├Ây delikanl─▒s─▒ olarak geldig╠ći taht s╠žehri I╠çstanbulÔÇÖdan, Zuema ve Pehlivan-─▒ Devlet, Suhteog╠ćlu Mehmed Ag╠ća/Zaim ve Devlet Pehlivan─▒ Suhteo─člu Mehmed A─ča olarak Osmanl─▒ Saray─▒ÔÇÖndan ayr─▒l─▒p BursaÔÇÖdaki k├Ây├╝ne geri d├Ânm├╝s╠žt├╝r.

1960ÔÇÖl─▒ y─▒llarda BursaÔÇÖn─▒n bir├žok k├Ây├╝nde ya─čl─▒ g├╝re┼č turnualar─▒ d├╝zenlenmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Adeta bu olay bir yar─▒┼č ve rekabet halini alm─▒┼čt─▒. Ya─čl─▒ g├╝re┼čler ├žok masrafl─▒ bir organizasyon oldu─čundan zamanla bu organizasyonu d├╝zenleyen k├Âyler azalm─▒┼č ve g├╝re┼čler bitme noktas─▒na gelmi┼čti. Bu furyada, Demircik├ÂyÔÇÖde de Softao─člu G├╝re┼čleri ad─▒ alt─▒nda b├╝y├╝k ya─čl─▒ g├╝re┼č m├╝sabakalar─▒ d├╝zenleniyordu. G├╝re┼č yeri k├Ây├╝n 750 metre kadar g├╝neyinde ve k├Ây├╝n i├žinden ge├žen Il─▒cakdereÔÇÖnin ge├žit yerinin yan─▒ndayd─▒. Bu g├╝re┼člere baz─▒ y─▒llar ara verilse de 1992 y─▒l─▒na kadar devam etmi┼čtir. ┼×imdi yap─▒lmamaktad─▒r.

K├Âyde Softao─člu Mehmed Pehlivan Hakk─▒nda S├Âylenceler

Demircik├Ây halk─▒ h├ól├ó pehlivan─▒ efsane halinde yad etmektedir. Softao─čluÔÇÖnun ac─▒ kuvveti hakk─▒nda anlat─▒lan s├Âylenceler, bir├žok efsanevi pehlivan hakk─▒nda anlat─▒lan hikayelerle b├╝y├╝k benzerlikler g├Âstermektedir. Hikayelerden birisi de ┼čudur:

ÔÇťPehlivan, bir ├žift ├Âk├╝z├╝yle k├Ây yolunun kenar─▒ndaki tarlas─▒n─▒ s├╝rerken, yoldan ge├žen birisi pehlivan─▒n evini sormu┼č (Demirci k├Ây├╝n├╝ sormu┼č diyenler de vard─▒r). Pehlivan, saban─▒n─▒ ├Âk├╝zleriyle birlikte kald─▒r─▒p k├Âye do─čru ├ževirip g├Âstermi┼č,
— Ha! ┼×urda, demi┼č.ÔÇŁ

─░kinci hik├óye ┼č├Âyledir:

ÔÇťPehlivan─▒n en sevdi─či yemeklerden birisi yak─▒n zamana kadar bilinip ├žok sevilen ka├žamak adl─▒ yemektir. Pehlivan her g├╝n bu yemekten yese de yine b─▒kmazm─▒┼č. Annesine,
— Ana, can─▒m ka├žamak istedi, yap da yiyeyim, dermi┼č.
Anas─▒,
— O─člum, daha d├╝n yapt─▒m ya, dermi┼č.
Pehlivan ├Âfkeyle, evi ayakta tutan ve orta direk denilen ana dire─či (bad─▒ray─▒) bir eliyle kald─▒r─▒r, alt─▒na anas─▒n─▒n terliklerini koyarm─▒┼č.
Anas─▒,
—Tamam! Tamam! O─člum, sana ┼čimdi ka├žamak yapar─▒m, dermi┼č.ÔÇŁ

Anlat─▒lan hikayelerden birisi de PehlivanÔÇÖ─▒n k─▒z karde┼čiyle ilgilidir. Hik├óye ┼č├Âyledir:

ÔÇťPehlivan ├žok tan─▒nm─▒┼č birisi oldu─čundan, e┼či-dostu, geleni-gideni, misafiri hi├ž eksik olmazm─▒┼č. Annesi ve k─▒z karde┼či misafirlere yemek yapmaya yeti┼čtiremezlermi┼č. Gelen misafirler ├žok olsa da onlar─▒ bir sofrada a─č─▒rlamak k├Âylerde bir gelenektir. Kalabal─▒k misafiri gelen ailelerde meydan sinisi denilen devasa bak─▒r siniler bulunurdu. 10-15, bazen daha fazla misafir yer sofras─▒ndaki bu b├╝y├╝k sininin etraf─▒nda oturur ve kar─▒nlar─▒n─▒ doyururlard─▒.

Pehlivan─▒n k─▒z karde┼či de kendisi gibi dev yap─▒l─▒, g├╝├žl├╝ ve kuvvetliymi┼č. Bunun g├╝c├╝n├╝ ve kuvvetini anlatan hik├óye ┼č├Âyledir:

ÔÇťK─▒z karde┼či, 10-15 ki┼činin doyaca─č─▒ yemek konulan a─č─▒r siniyi ucundan tek eliyle tutar, kap─▒dan uzat─▒rm─▒┼č (kendisinin erkeklere g├Âr├╝nmemesi laz─▒md─▒r. Kad─▒nlar─▒n erkeklere g├Âr├╝nmesi o y─▒llarda hi├ž ho┼č kar┼č─▒lanmazd─▒)[7].ÔÇŁ

K├Âyl├╝leri, Pehlivan─▒n 180 kilograml─▒k dev gibi bir insan oldu─čuna ve g├╝re┼člerde giydi─či kispetinin bir pa├žas─▒n─▒n i├žinden bir insan─▒n ge├žebildi─čini s├Âylemektedirler. Pehlivan ─░stanbulÔÇÖa gitti─činde 150 okka geliyordu. G├╝n├╝m├╝z├╝n a─č─▒rl─▒k ├Âl├ž├╝leriyle 190 kilograma yakla┼č─▒yordu.

1844 Temettuat Defterine G├Âre ├ťretim ve ─░┼členen Topraklar

K├Âyde 1844 y─▒l─▒nda 122 ev/hane vard─▒r. Baz─▒ evlerde ├╝vey karde┼čler, gelinler, kaynanalar, nineler ve i├ž g├╝veyler bir arada ya┼čamaktad─▒r. Bunlar─▒n ├žo─čunun mal varl─▒klar─▒ bulunmaktad─▒r. Ayr─▒ca k├Ây d─▒┼č─▒nda ya┼čayan ve k├Âyde mal varl─▒─č─▒ olan yukar─▒da bahsetti─čimiz gibi 17 ki┼či daha vard─▒r.

K├Âydeki hane sahipleri ve k├Ây d─▒┼č─▒nda ya┼čayan 17 ki┼čiyle birlikte 140 ki┼či, toplam 2 bin 183 d├Ân├╝m arazi, ba─č, dutluk, bah├že ve korunun sahibidir.

Bunlar 340 d├Ân├╝m ba─č, 146,75 d├Ân├╝m dutluk, 840 d├Ân├╝m ekili tarla, 798 d├Ân├╝m nadasa b─▒rak─▒lm─▒┼č tarla, 12,5 d├Ân├╝m t├╝t├╝n tarlas─▒, iki ki┼činin sahibi bulundu─ču 5 d├Ân├╝m ├žam korusu, 1 d├Ân├╝m meyve bah├žesi, Demircik├ÂyÔÇÖdeki 2 bin 183 d├Ân├╝m araziyi kapsamaktad─▒r. K├Âydeki 340 d├Ân├╝m ba─č─▒n, 39,5 (yakla┼č─▒k %10ÔÇÖu) d├Ân├╝m├╝ d─▒┼čar─▒da ya┼čayan ki┼čilerin elindedir ve bunlar─▒n say─▒s─▒ 17ÔÇÖdir.

K├Âyde ayr─▒ca ipek b├Âce─či beslenen dut bah├želeri 146,75 d├Ân├╝md├╝r. Bu dut bah├želerinin 2 d├Ân├╝m├╝ BursaÔÇÖda ya┼čayan bir ┼čahs─▒n elindedir.

K├Âyde ├╝retilen hububat miktarlar─▒ kile olarak ┼č├Âyledir:

Bu─čday 1.650 kile, bur├žak 169,5 kile, arpa 727,5 kile ve yulaf 470 kiledir.

K├Âyde ba─čc─▒l─▒k yapanlar 124 ki┼čidir. K├Ây 122 hane g├Âr├╝nse de ayn─▒ evde ya┼čayanlar─▒n da sahibi olduklar─▒ ba─č ve dut bah├želeri vard─▒r. D─▒┼čar─▒da ya┼čayanlarla birlikte toplam 140 ki┼činin k├Âyde ba─č─▒ vard─▒r.

─░pek b├Âce─či beslenen dut bah├želerinin sahipleri k├Âyden 97 ki┼či, d─▒┼čar─▒dan 2 ki┼či ve toplam 99 ki┼čidir. Bunun %10ÔÇÖu ├Â┼č├╝r olarak (nakit olarak mart ay─▒nda) devlete vergi olarak verilmektedir.

Hububat ├╝retimi

1844 y─▒l─▒nda, k├Âydeki ve d─▒┼čar─▒daki ya┼čayanlarla birlikte 140 ki┼čiden 30 ki┼či bu─čday ekmi┼čtir. Bunlardan birisi olan ├žok de─čer verilen ki┼či BursaÔÇÖda ya┼čamaktad─▒r ve k├Âydeki en ├žok araziye sahip olan ki┼čidir. O─člu da k├Âydeki evinde oturmaktad─▒r. Bu ┼čahs─▒n k├Âyde nadasa b─▒rakt─▒─č─▒ tarlalar, ekili tarlalar, ba─člar, dut bah├želeri ve t├╝t├╝n tarlalar─▒ olmak ├╝zere 208 d├Ân├╝m arazisi vard─▒r. Ayr─▒ca, arazisinden tarlalara yol ge├ži┼č hakk─▒ vererek b├╝y├╝k bir gelir elde etmi┼čtir.

K├Âyde ve d─▒┼čar─▒da ya┼čay─▒p da k├Âyde ba┼čta bu─čday olmak ├╝zere hububat ekenler 30 ki┼čidir. Bu bu─čday eken 30 ki┼činin i├žinden ayn─▒ zamanda 27ÔÇÖsi bur├žak, 22ÔÇÖsi arpa ve 23ÔÇÖ├╝ yulaf ekmi┼čtir.

1844 Y─▒l─▒nda K├Âydeki Hayvan Varl─▒klar─▒, Cinsleri ve Say─▒lar─▒

1844 y─▒l─▒nda k├Âyde 21 at, 40 e┼ček, 1 adet kat─▒r, 59 ├Âk├╝z, 27 inek, 8 dana-d├╝ve, 38 koyun, 8 kuzu, 80 ke├ži, 31 o─člak, 3 tosun, 4 manda ├Âk├╝z├╝ ve 1 manda vard─▒r. K├Ây├╝n b├╝t├╝n hayvan varl─▒─č─▒ toplam─▒ 322 adettir.

─░┼čgal ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda Demircik├Ây

─░┼čgal d├Ânemindeki resmi kay─▒tlarda Demircik├ÂyÔÇÖden hi├ž ┼čehit yoktur. AliÔÇÖnin 38 ya┼č─▒ndaki o─člu Halil, Yunan askerleri taraf─▒ndan b─▒├žakla yaralanm─▒┼čt─▒r. Bundan ba┼čka, i┼čgal d├Ânemi boyunca k├Âyden 35 ki┼čiye darp ve i┼čkence edilmi┼čtir.

Hapsedilenler

1) ├ľmerÔÇÖin 35 ya┼č─▒ndaki o─člu Raif 3 ay hapsedilmi┼čtir.

2) 34 ya┼č─▒ndaki K├Âseo─člu Mehmet 4 g├╝n hapsedilmi┼čtir.

3) HalilÔÇÖin o─člu 30 ya┼č─▒ndaki ─░brahim 3 ay m├╝ddetle hapsedilmi┼čtir.

4) Kara MustafaÔÇÖn─▒n 55 ya┼č─▒ndaki o─člu Ali 4 g├╝n hapsedilmi┼čtir.

Esir ve S├╝rg├╝n Edilenler

K├Âyden 5 ki┼či esir edilerek YunanistanÔÇÖa s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. S├╝rg├╝n edilenlerin esir kamplar─▒na m─▒, hapishanelere mi yoksa ba┼čka bir yere mi kapat─▒ld─▒klar─▒n─▒ bilemiyoruz?

S├╝r├╝lenler:

1) Hac─▒ ─░brahim o─člu 27 ya┼č─▒ndaki Halil ─░brahim YunanistanÔÇÖa s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

2) Mehmed o─člu 26 ya┼č─▒ndaki Halil YunanistanÔÇÖa s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

3) Mustafa o─člu 18 ya┼č─▒ndaki Recep YunanistanÔÇÖa s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

4) 43 ya┼č─▒ndaki Hocao─člu Cemal Efendi[8] YunanistanÔÇÖa s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

5) H├╝seyin o─člu 25 ya┼č─▒ndaki Emin YunanistanÔÇÖa s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

┼×ah─▒slar─▒n Menkul-Gayrimenkul Mallar─▒na ve Resmi-Dini Yap─▒lara Verilen Zararlar

─░┼čgal d├Âneminde resmi raporlara g├Âre; Yunan ordusu ve ├žeteleri k├Âydeki gayrimenkul mallara ve resmi-dini yap─▒lara hi├ž zarar vermemi┼čtir. 9.580 lira kadar ┼čah─▒slar─▒n menkul/ta┼č─▒nabilir mallar─▒na zarar vermi┼člerdir. ├çevre k├Âyler i├žinde en az zarar g├Âren k├Ây buras─▒d─▒r.

N├╝fus

1830 y─▒l─▒ n├╝fus defteriÔÇÖne g├Âre Demircik├ÂyÔÇÖde 92 evde ya┼čayan 216 erkek n├╝fus vard─▒r. Kad─▒nlar say─▒lmad─▒─č─▒ndan, en az bu kadar da kad─▒n olmal─▒d─▒r. Bu durumda kad─▒n ve erkeklerin toplam─▒n─▒n 432 ki┼či kadar oldu─čunu tahmin edebiliriz. 1844 y─▒l─▒nda 122 haneye ula┼čan DemirciÔÇÖnin haliyle n├╝fusu da bir hayli artm─▒┼čt─▒r.

1853 y─▒l─▒nda 97 haneye kadar gerileyen Demirci, 1895 y─▒l─▒nda 130 hanede ya┼čayan 299 kad─▒n ve 241 erkekle birlikte 540 n├╝fusa ula┼čm─▒┼čt─▒r. 1915 y─▒l─▒nda 561 olan k├Ây n├╝fusu, 1927 y─▒l─▒nda 124 hane ve 682 n├╝fus olmu┼čtur.

Dedeler ve s├Âylenceler

Pelte Dede

K├Âp├╝k Dede diyenler de vard─▒r. S├Âylencede de anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi yat─▒r─▒ndan akan kanlar─▒ k├Âp├╝rerek akt─▒─č─▒ i├žin baz─▒lar─▒ K├Âp├╝k Dede demektedirler.

Aldar Dede/F─▒rla Dede

Bu DedeÔÇÖnin mezar ┼čahidesinde F─▒rla Dede yazmaktad─▒r[9].

Furla/Fu─čla/F─▒─čla Dede

Bu Dede, ├ževredeki b├╝t├╝n k├Âylerin ortak dedesidir.

K├Âydeki Mimari Eserler

Demircik├Ây, son ├žeyrek y├╝zy─▒la kadar t─▒pk─▒ Misi, ├çal─▒, Yaylac─▒k ve Fodra/Alaaddinbey k├Âyleri gibi ah┼čap-kagir evleri, eski tip k─▒rm─▒z─▒ kiremit d├Â┼čeli ├žat─▒lar─▒yla, dar sokaklar─▒yla geleneksel mimari yap─▒lar─▒yla, tipik bir Osmanl─▒ k├Ây├╝n├╝ ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒yordu. 1855 depreminde ├žo─ču evleri y─▒k─▒lsa da y─▒k─▒lan evlerin yerine ayn─▒ tipte yenileri yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Ta ki, betonla┼čma ve apartmanla┼čma ba┼člayana kadar. G├╝n├╝m├╝zde neredeyse bu eski evlerden pek az ├Ârnek kalm─▒┼čt─▒r diyebiliriz.

K├Âyde, tarihi mimari eser olarak cami, hamam ve k├Ây halk─▒ taraf─▒ndan ÔÇťAlaaddin BeyÔÇÖin KulesiÔÇŁ oldu─čuna inan─▒lan yap─▒n─▒n temel kal─▒nt─▒lar─▒ndan ba┼čka, geriye pek bir ┼čey kalmam─▒┼čt─▒r.

Demirci Camii bu kalan eserlerden birisidir. Gazeteci yazar Hac─▒ Tonak, Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒ Kent K├╝lt├╝r├╝ ve Tarih DergisiÔÇÖnin (BURSAV) 2010 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan 30. say─▒s─▒nda bu camiyi ├žok g├╝zel anlatm─▒┼čt─▒. Yaz─▒ ┼č├Âyledir:

ÔÇťSanat tarih├žileri bu camiyi g├Ârmeli. Nil├╝fer Belediyesi uzun zamand─▒r kullan─▒lmayan, y─▒k─▒lmaya y├╝z tutmu┼č Demirci CamiiÔÇÖni yenileyerek, Nil├╝fer Belediyesi Akk─▒l─▒├ž ├çocuk K├╝t├╝phanesi olarak hizmete a├žt─▒. Caminin duvarlar─▒n─▒ s├╝sleyen ├žo─čunlukla ge├ž d├Ânem Osmanl─▒ sanat─▒n─▒n klasik bi├žimindeki bezemeleri aras─▒nda ger├žek├╝st├╝c├╝ do─ča bezemelerini hat─▒rlatan ve ├Âtekilerden ├žok daha ├Âncesine ait bir zamanda resmedildikleri anla┼č─▒lan birka├ž bezek var ki, gizlerini a├žmak i├žin uzmanlar─▒n ilgisini bekliyor.

Yak─▒n zamana kadar k├Ây, ┼čimdilerde Nil├╝fer il├žesine ba─čl─▒ mahalle konumundaki DemirciÔÇÖde bir k├╝├ž├╝k dokunu┼č, bir b├╝y├╝k hazineyi ortaya ├ž─▒karm─▒┼č g├Âr├╝n├╝yor.

Fazla iddial─▒ m─▒ oldu b├╝y├╝k hazine demem? Belki…!

Sanat tarih├žilerinin g├Âr├╝┼č belirtece─či bir alana rastgele ad─▒m att─▒─č─▒m─▒n ayr─▒m─▒nday─▒m. ─░nan─▒n bunun yap─▒lmas─▒ gerekiyordu; z├╝ccaciye d├╝kkan─▒n─▒n bile filin yard─▒m─▒na gereksinim duydu─ču bir zaman─▒ vard─▒r.

Demirci ne zamand─▒r kaderine terk edilmi┼č? Nil├╝fer Belediye Ba┼čkan─▒ Mustafa BozbeyÔÇÖin s├Âylemesiyle birka├ž ay ├Ânce metruk ve y─▒k─▒ld─▒ y─▒k─▒lacak durumdaki eski camisinden s├Âz ediyorum.

Cami, k├Ây├╝n ya da ┼čimdiki konumuyla mahallenin k├╝├ž├╝k meydan─▒n─▒n g├╝neydo─ču k├Â┼česinde yer al─▒yor. Meydana girer girmez dikkatleri ├╝zerinde toplayan ─▒┼č─▒lt─▒l─▒, g├╝le├ž, ayd─▒nl─▒k y├╝zl├╝, k├╝├ž├╝men bir yap─▒. Bursa kent merkezinde de benzerleri bulunan (Yerkap─▒, Dibekli, ├çera─čbey, Mant─▒c─▒ camileri gibi), Osmanl─▒ erken d├Âneminin hi├žbir g├Ârkem etkisi vermeyen ├žat─▒l─▒ camilerinden. Cami denilince g├Âz├╝m├╝z kubbeyi arad─▒─č─▒ndan belki, ibadethane olarak de─čil de zaman─▒na g├Âre zevk sahibi ve hallice biri i├žin k├Ây evi olarak in┼ča edilmi┼č gibi.

D─▒┼č g├Âr├╝n├╝┼č├╝nde de i├žinde de bir k├Ây evinin yal─▒nl─▒─č─▒na ve rahatl─▒─č─▒na sahip. Minaresi camiden biraz daha y├╝ksek ve tek ┼čerefeli; nedense yap─▒ya sonradan ilave edilmi┼č izlenimi veriyor.

K├╝lt├╝r ve Tabiat Varl─▒klar─▒n─▒ Koruma KuruluÔÇÖnca tescil edildi─čine g├Âre tarihsel ve k├╝lt├╝rel ├Ânem ta┼č─▒d─▒─č─▒ ├žok a├ž─▒k olsa da Demirci CamiiÔÇÖnin tam─▒ tam─▒na ne zaman in┼ča edildi─či, bu konuda herhangi bir kay─▒t veya belgeye rastlanmad─▒─č─▒ i├žin bilinmiyor. Duvarlar─▒nda ve tavan─▒nda birbirinden farkl─▒ bi├žimleri ve teknikleri i├žeren ├žok say─▒da kalem i┼či bezemeleri var. Bunlardan, son cemaat yerini camiden ay─▒ran kuzey duvar─▒n─▒n d─▒┼č cephesinde yer alan nar meyveleri ve yapraklar─▒yla s├╝sl├╝ bir tanesinin ├╝zerine bir tarih kaydedilmi┼č: 1872…

Besbelli ki ba┼člang─▒c─▒n de─čil sonran─▒n i┼či bu kay─▒t. ├ç├╝nk├╝ bezemenin do─čal nedenlerle veya kas─▒tl─▒ olarak silinen bir k─▒sm─▒na yaz─▒lm─▒┼č.

Uluda─č ├ťniversitesi Tarih B├Âl├╝m├╝ Ba┼čkan─▒ ve G├╝zel Sanatlar Akademisi Dekan─▒ Prof. Dr. Yusuf O─čuzo─člu, 1855 Bursa Depremi olarak bilinen yer sars─▒nt─▒s─▒n─▒n ├Âzellikle bu b├Âlgede ├žok y─▒k─▒c─▒ sonu├žlar─▒n─▒n oldu─čunu hat─▒rlat─▒p, buradaki 1872 tarihinin bu deprem sonras─▒ ger├žekle┼čtirilen bir onar─▒ma i┼čaret olabilece─čini s├Âyl├╝yor.

Caminin foto─čraflar─▒n─▒ g├Ânderdi─čim ve sonras─▒nda da telefonla arad─▒─č─▒m dergimizin edit├Âr├╝ Raif Kaplano─člu; Yusuf O─čuzo─člu HocaÔÇÖya kat─▒ld─▒─č─▒n─▒, ÔÇťDemirci Camii i├žin 1872 tarihinin ancak bir onar─▒m tarihi olarak dikkate al─▒nabilece─činiÔÇŁ belirtiyor. Bu k├Ây├╝n Orhan GaziÔÇÖnin karde┼či Alaattin BeyÔÇÖin vakfiyesi oldu─čunu hat─▒rlatan Kaplano─člu, caminin olas─▒l─▒kla Alaaddin BeyÔÇÖin burada kurmu┼č oldu─ču k├╝lliyeden kalm─▒┼č olmas─▒ gerekti─čini s├Âyl├╝yor. Mahalledeki tescilli yap─▒lar aras─▒nda bir hamamdan ve bir ├že┼čmeden de s├Âz eden Kaplano─člu, ÔÇśAman, meydandaki o ├ž─▒nar duruyor mu yerinde[10]? Ba┼č─▒na bir ┼čey gelmeden onar─▒lsa ├žok iyi olurÔÇÖ diyor. Meydandaki o ├ž─▒nar yerinde duruyor muydu? Ayr─▒m─▒nda de─čildim do─črusu onun. Caminin ├ževresindeki a─ča├žlar─▒ hat─▒rlamaya ├žal─▒┼čt─▒m ama bo┼čuna. ├ľyle aman aman bir a─ča├ž, bir an─▒t a─ča├ž gelmedi g├Âz├╝m├╝n ├Ân├╝ne. Sevgili arkada┼č─▒m bo┼čuna Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ DergisiÔÇÖnin edit├Âr├╝ olmam─▒┼č, bakmakla kalmay─▒p g├Ârmek i├žin Raif Kaplano─člu olmak gerekiyor demek ki!┬á Demirci ve Demirci Camii b├╝y├╝yor g├Âz├╝mde.ÔÇŁ

Çocuk Kütüphanesi Oluyor[11]

ÔÇťNil├╝fer Belediyesi sessiz sedas─▒z, fakat ├žok ├Âzenle y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ ve besbelli ├žal─▒┼čmalarla k├╝lt├╝rel, tarihi ├Âneme ve de─čere sahip bir├žok yap─▒y─▒ aya─ča kald─▒rd─▒. Dahas─▒, aya─ča kald─▒rmakla kalmay─▒p bir g├╝zel i┼člev kazand─▒rd─▒ her birine. B├Âylece tarihsel ge├žmi┼če ─▒┼č─▒k tutan bu de─čerlerin bir bak─▒ma ya┼čay─▒p gitmelerine olanak ve g├╝vence getirmi┼č oldu. Y├╝zy─▒llarca ibadethane olarak hizmet vermi┼č Demirci Camii yahut mescidi bunlar─▒n sonuncusu, daha do─črusu en yeni ├Ârne─či…

Mimar ┼×aziye SezginerÔÇÖin asl─▒na sad─▒k kalarak yeniledi─či yap─▒, bundan sonra ├žocuk k├╝t├╝phanesi olarak hizmet verecek ├ževresine.

┼×aziye SezginerÔÇÖin Demirci CamiiÔÇÖnde yapt─▒─č─▒ i┼čin teknik a├ž─▒klamas─▒: Restorasyon.

ÔÇťAsl─▒n─▒ bozmadan onarmakÔÇŁ oluyor T├╝rk├žesi.

┼×aziye Sezginer, ÔÇśasl─▒ korumaktanÔÇÖ daha ileriye gitmi┼č bu son i┼činde. Kat kat s─▒va alt─▒nda kald─▒─č─▒ i├žin unutulan ve bug├╝nk├╝ durumlar─▒yla da ÔÇśas─▒lÔÇÖ ile ilgili de─čilmi┼č gibi g├Âr├╝nen ama asl─▒nda ÔÇśas─▒lÔÇÖ kabul edilmesi gereken ├žok ├Ânemli bir grup bezemeyi a├ž─▒─ča ├ž─▒karm─▒┼č.

Bunlar─▒ kalem i┼či diye a├ž─▒kl─▒yor.

Konuya ili┼čkin kitaplar─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒nca kalemkari yahut kalem i┼či denilen sanat─▒n; cami ve t├╝rbelerde oldu─ču kadar dinsel ├Âzelli─či olmayan yap─▒larda da kap─▒, duvar, tonoz, kubbe ve pervaz gibi b├Âl├╝mlerin y├╝zeylerinin renkli boya kullan─▒larak f─▒r├ža marifetiyle gelenekli, kurall─▒ ├že┼čitli motiflerle bezenmesi oldu─čunu ├Â─čreniyorum. Ayn─▒ teknikle ta┼č, ah┼čap veya deri y├╝zeyler de boyanabiliyor. Bunun en iyi ├Ârne─či olarak T├╝rk dini mimarisinin en eski ve en g├╝zel ├Ârneklerinden biri olan Sel├žuklu Divri─či CamiiÔÇÖndeki bezemeler kabul ediliyor. Erken Osmanl─▒ D├Ânemi kalem i┼činin en dikkate de─čerlerinin de bizim Ye┼čil CamiÔÇÖmizde, EdirneÔÇÖde Muradiye CamiiÔÇÖnde ve ─░znikÔÇÖte K─▒rg─▒zlar T├╝rbesiÔÇÖnde bulundu─čunu belirtiyorlar.

Okuduklar─▒m A├ž─▒klamaya Yetmiyor

Bu sanat, Erken Osmanl─▒ D├ÂnemiÔÇÖyle bitmiyor ku┼čkusuz. S├╝rekli sentez ve birle┼čimlerle s├╝r├╝p geliyor, g├╝n├╝m├╝ze ve devam ediyor. Dergimizin yazar─▒ Sanat Tarih├ži Eser ├çal─▒ku┼čuÔÇÖnun Bursa ─░l ├ľzel ─░daresiÔÇÖnce yay─▒nlanan Bursa Dini Mimarisinde T├╝rk Barok Bezemeleri adl─▒ eseri, T├╝rk kalem i┼činin sonraki y├╝zy─▒llarda ge├žirdi─či evreleri BursaÔÇÖdaki t├╝m ├Ârnekleriyle ve tam bir yetkinlikle g├Âzler ├Ân├╝ne seriyor. Yetkinlikle dediysem, yaln─▒zca akademisyenlerin yararlanabilece─či bir yap─▒t olarak d├╝┼č├╝nmeyin l├╝tfen ├çal─▒ku┼čuÔÇÖnun kitab─▒n─▒. Ger├žek o ki, erbeb─▒na oldu─ču kadar bencileyin uzaktan ilgililere de anlatmak istedi─čini tam olarak anlatabilmi┼č de─čerli yazar─▒m─▒z.

Ne var ki Mimar Restorat├Âr SezginerÔÇÖin ├╝st├╝ ├╝st├╝ne yap─▒lm─▒┼č s─▒va tabakalar─▒n─▒ dikkatle kald─▒rarak ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ Demirci CamiiÔÇÖndeki bezemeler, Erken Osmanl─▒ D├Ânemi kalem i┼či ile de sonras─▒nda ald─▒─č─▒ yeni bi├žimlerle de a├ž─▒klanabilir gibi g├Âr├╝nm├╝yor. Olas─▒l─▒kla, s─▒va ve al├ž─▒ kuruduktan sonra resmedilmeleri, yani ayn─▒ teknik uygulanarak resmedilmeleri bir tarafa b─▒rak─▒l─▒rsa, camide yer alan ├Âteki kalem i┼či bezemelerle hi├žbir benzerli─či yok bu bezemelerin. Ku┼čkusuz bir de sembolize ettikleri anlamlar─▒ bak─▒m─▒ndan birlikte d├╝┼č├╝n├╝lmeleri gerekir ama o kadar. ├ľrne─čin, kalem i┼činin klasik diyebilece─čimiz hemen t├╝m motiflerini sergileyen mimber duvar─▒ ile tavandaki bezemelerin yan─▒nda bu ikincileri, daha ├žok do─ča betimlerini and─▒r─▒yor. B├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ korumu┼č en ├Ânemli ├Ârnek ┼č├Âyle: Stilize iki selvi, selvilerin aras─▒nda biri dilimlenmi┼č iki karpuz, kesilmi┼č karpuzun ├╝zerinde bo┼člukta duran bir b─▒├žak ve ├╝stte, selvilerin kar┼č─▒t y├Ânlere e─čik tepelerini d─▒┼ča a├ž─▒k bir yay ┼čeklinde birle┼čtirip ge├žmi┼č bir defne ├želengi… ├çelengin i├žinde de k├╝├ž├╝kl├╝ b├╝y├╝kl├╝ nar meyveleri ile yapraklar─▒…

Bu bezeme kad─▒nlar mahfilinin alt─▒nda, son cemaat yeri duvar─▒n─▒n i├ž y├╝z├╝nde, ni┼čsiz minber duvar─▒n─▒n tam kar┼č─▒s─▒nda yer al─▒yor. Bir ibadethanenin bezemesinde bu ├Âl├ž├╝de farkl─▒l─▒k ve uyumsuzluk, bu ├Âl├ž├╝de kar┼č─▒tl─▒k olamayaca─č─▒ i├žin, bu kadar─▒ bile bezemelerin zamanda┼č olmad─▒klar─▒n─▒, dahas─▒ aralar─▒nda b├╝y├╝k anlay─▒┼č ve k├╝lt├╝r farkl─▒l─▒─č─▒ bulunan eller taraf─▒ndan yerlerine resmedildiklerini yeterince ortaya koymaktad─▒r.

Yusuf O─čuzo─člu HocaÔÇÖn─▒n, caminin yahut mescidin ge├žmi┼či konusundaki kan─▒s─▒ndan yola ├ž─▒karsak minber b├Âl├╝m├╝n├╝ s├╝sleyen bezemelerin 19. y├╝zy─▒lda, naif tabiat resimlerini anlatan di─čer bezeklerin ise 14. y├╝zy─▒lda yap─▒ld─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nebiliriz. E─čer b├Âyle ise onlar─▒n Erken Osmanl─▒ D├Ânemi diye tan─▒mlanan bezemelerden (├Ârne─čin Ye┼čil Cami) hangi boyutlarda ve neden farkl─▒ olduklar─▒ konusunda a├ž─▒klamaya gereksinim duyaca─č─▒z demektir.

Bezeme i┼činin her durum ve zamanda gelenekli ve kurall─▒ oldu─ču dikkate al─▒n─▒rsa belki de, s├Âz konusu d├Ânemde saray ve ├╝st s─▒n─▒f─▒n benimsedikleri kalem i┼činin yan─▒nda, BursaÔÇÖda ve AnadoluÔÇÖda ayn─▒ teknikle uygulansa bile resim anlay─▒┼č─▒ farkl─▒ bir halk sanat─▒nda etkinli─čini s├╝rd├╝rmekteydi dememiz gerekecektir. O kadar ki, beyli─čin ba┼čkentinde ve Sel├žuklu kentlerinde geli┼čkin ├Ârnekleri dururken bir ad─▒m mesafedeki Alaaddin BeyÔÇÖin vak─▒f k├Ây├╝nde kabul g├Âren bu anlay─▒┼č olmaktayd─▒.

Bununla birlikte ba┼čka sorular ve ba┼čka yan─▒tlar da aramam─▒z gerekecektir ku┼čkusuz. ├ľrne─čin bu bezemeler hangi zaman diliminde etkinli─čini yitirip gelenekli ve kurall─▒ bezeme sanat─▒n─▒n d─▒┼č─▒na d├╝┼čt├╝? Benzerlerine sahip camimiz veya camilerimiz var m─▒? T├╝rklerin eski yurtlar─▒nda izi s├╝r├╝lm├╝┼č m├╝d├╝r?

─░┼čte sanat tarih├žilerinin yan─▒tlayabilece─či sorular…ÔÇŁ

Caminin Ad─▒ ve Minaresinin Kitabesi Meselesi

Eski Demircik├Ây CamisiÔÇÖnin minaresinin kitabesindeki yaz─▒t ┼č├Âyledir: Pir Ali o─člu Mehmed Dede. Fi sene 1103 (1103 hicri y─▒l─▒, miladi 1691-1692 y─▒llar─▒na denk gelmektedir.). Bu yaz─▒t─▒n, caminin mi, minarenin mi kitabesi oldu─ču belli de─čildir. Yaz─▒tta, bani-i vs. gibi ifadeler olmad─▒─č─▒ndan konu tam olarak anla┼č─▒lamamaktad─▒r. Bana g├Âre, bu yaz─▒t, sanki bir mezar ta┼č─▒n─▒n alt k─▒sm─▒n─▒ and─▒r─▒yor gibidir.

Belki de cami ve kahvehanelerin bulundu─ču alanda bir tekke, zaviye ve hazire bulunuyordu.

Kitabede ad─▒ ge├žen Pir AliÔÇÖnin ad─▒ndan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, bir tekke ┼čeyhi olabilece─či kuvvetle muhtemeldir. Pir AliÔÇÖnin o─člu, ad─▒ ge├žen Mehmed DedeÔÇÖnin de dede ad─▒n─▒ ta┼č─▒mas─▒ndan silsile yoluyla babadan o─čula ge├žen, tekke veya zaviyenin ┼čeyhleri olabileceklerini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Bilindi─či gibi, her tekke ve zaviyenin bir haziresi vard─▒. Tekke ┼čeyhleri ve yak─▒nlar─▒ buraya g├Âm├╝l├╝rd├╝.

1855 depreminde k├Âyde ├Âl├╝ ve yaral─▒lar vard─▒r. Ancak say─▒lar─▒ belli de─čildir. Bu depremde camiyle birlikte ├ževresindeki yap─▒lar da y─▒k─▒lm─▒┼č her ┼čey birbirine kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r. K├Ây mezarl─▒klar─▒nda (birbirinden yollarla ayr─▒lm─▒┼č 5 adet k├╝├ž├╝kl├╝ b├╝y├╝kl├╝ mezarl─▒k vard─▒r) yapt─▒─č─▒m incelemede Pir Ali ve Mehmed Dede adl─▒ eski bir mezar ta┼č─▒na rastlamad─▒m. E─čer bunlar─▒n mezarlar─▒ mezarl─▒kta olsayd─▒, bunlara sayg─▒dan kimse dokunmaz ve bu sayede korunurdu. B├╝y├╝k depremde bunlar─▒n mezarlar─▒ y─▒k─▒nt─▒lar─▒n alt─▒nda kalm─▒┼č veya mezar ┼čahideleri k─▒r─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r.

Son S├Âz

K├Ây├╝n bayram yeri; mezarl─▒klardan ├çal─▒ÔÇÖya d├Ânen k├Âpr├╝ye kadar olan, dere boyundaki yoldu. ├çal─▒ y├Ân├╝nden k├Âye gelenler ya da Misi, Da─čyenice ve Do─čanc─▒ÔÇÖya gidecek yolcular, veyahut da aksi istikametten gelenler de buradan ge├žmek zorundayd─▒. Ba┼čka yol yoktu. Bayram yerine ancak, k├Ây├╝n gen├ž k─▒zlar─▒ndan ve delikanl─▒lar─▒ndan ba┼čka yerli-yabanc─▒ ve evliler giremezdi. K├Âyde do─čmayan ve k├Âyde oturmayan delikanl─▒lar─▒n da bayram yerine girmesi kesinlikle yasakt─▒.

DemirciÔÇÖde S├Âylenceler ve ─░lgin├ž Olaylar

K├Âyl├╝lerin BursaÔÇÖya Do─čru Y├╝r├╝t├╝lmesi

12 Eyl├╝l darbesinden sonraki s─▒k─▒y├Ânetim g├╝nleri: Geceleri silah arama bahanesiyle kahvehanelere bask─▒nlar ve teker teker ├╝st aramalar─▒ yap─▒l─▒yordu. ├çal─▒ Jandarma Karakol Komutan─▒ Astsubay M…., bir gece DemirciÔÇÖye yan─▒na ald─▒─č─▒ birka├ž askeriyle birlikte bask─▒n yapar. Kahvelerde ├╝st aramas─▒ ve kimlik kontrol├╝ yapt─▒─č─▒ esnada, d─▒┼čar─▒dan birisi ko┼čarak, hayal gibi k├Ây├╝n karanl─▒k sokaklar─▒nda kaybolur. Komutan,

— Siz onu tan─▒yorsunuz. O kim? ├çabuk bana ad─▒n─▒ s├Âyleyin. S├Âylemezseniz hepinizi tutuklar─▒m, demi┼č.

K├Âyl├╝ler,

— Ortal─▒k karanl─▒kt─▒ tan─▒yamad─▒k, deyince komutan,

— ├ľyleyse hepiniz tututklusunuz. D├╝┼č├╝n ├Ân├╝me! diyerek ya┼čl─▒-gen├ž 200 kadar Demircik├Âyl├╝ erke─či ├Ân├╝ne katarak BursaÔÇÖya do─čru y├╝r├╝tmeye ba┼člam─▒┼č. ─░mtihan Sahas─▒ÔÇÖna geldiklerinde,

—- Bu kadar yeter! Haydi d├Ân├╝n gidin k├Ây├╝n├╝ze, demi┼č.

K├Âyl├╝ler,

— Biz valili─če kadar y├╝r├╝yece─čiz, diyerek yollar─▒na devam etmi┼čler.

AcemlerÔÇÖe geldiklerinde polis ve jandarma barikat kurarak ─░zmir YoluÔÇÖnu kapatm─▒┼č. K├Âyl├╝ler,

— Biz valiyi g├Ârece─čiz, diyerek ─▒srar etmi┼čler.

Vali gelmi┼č. K├Âyl├╝leri,

— Devlete isyan ediyorsunuz, diyerek geri d├Ânmeye ikna etmi┼č.

B├Âylece k├Âyl├╝ler yakla┼č─▒k gittikleri 9-10 kilometrelik yoldan gece yar─▒s─▒ndan ├žok sonra evlerine geri d├Ânebilmi┼čler.

─░mam─▒n Cuma Hutbesini Elinde K─▒l─▒├žla Okumas─▒

K├Ây imam─▒, cuma namaz─▒nda hutbe okumak i├žin minbere elinde k─▒l─▒├žla ├ž─▒k─▒p hutbeyi ├Âyle okurmu┼č. Sonra k─▒l─▒├ž yok olmu┼č. K─▒l─▒ca ne oldu─čunu k├Âyde bilen yokmu┼č[12].

Hamam─▒n Yan─▒ndan S─▒cak Su Kaynamas─▒

Eski bir tarihte, k├Âydeki hamam─▒n yak─▒n─▒ndaki, ┼×ekerlerÔÇÖin evinin ├Ân├╝nden yer yar─▒l─▒p bir s─▒cak su peydah olmu┼č. Su kaynay─▒p akmaya ba┼člam─▒┼č. K├Âyl├╝ler ellerine yatak, yorgan, ot, ta┼č ne ge├žerse suyu dindirmek i├žin yar─▒─ča atm─▒┼člar. Su yine dinmemi┼č. Sonra buraya civa d├Âkm├╝┼čler, b├Âylece suyu kaybetmi┼čler[13].

Demircik├Ây Mezarl─▒─č─▒nda Osmanl─▒ Mezar Ta┼člar─▒

Demircik├Ây mezarl─▒─č─▒nda, daha do─črusu mezarl─▒klar─▒ndan (├ž├╝nk├╝ birbirlerinden yollarla ayr─▒lm─▒┼č 5 ayr─▒ mezarl─▒k vard─▒r) 2ÔÇÖsinde Osmanl─▒ devrinden kalan mezar ta┼člar─▒ varsa da g├╝n├╝m├╝zde ├žok azalm─▒┼čt─▒r. Bu mezar ta┼člar─▒ Misi YoluÔÇÖnun ba┼č─▒ndaki, sa─čdaki (g├╝neydeki) ve soldaki (kuzeydeki) mezarl─▒klardad─▒r. Softao─člu Mehmed PehlivanÔÇÖ─▒n mezar─▒ da g├╝neydeki mezarl─▒ktad─▒r. Burada ayr─▒ca 4 mezar daha vard─▒r. Burada ilgin├ž olan, baba ve 3 o─člunun mezarlar─▒d─▒r ve 4ÔÇÖ├╝ de ayn─▒ tarihte ├Âlm├╝┼člerdir.

Bu baba ve 3 o─člunun ├Âl├╝m tarihleri; hicri 1176, miladi 1762-1763 y─▒llar─▒d─▒r. Ne oldu da 4 ├╝ birden ayn─▒ y─▒l ├Âld├╝ler? Salg─▒n hastal─▒ktan m─▒, yoksa ba┼čka bir sebepten mi bilemiyoruz.

S─▒ras─▒yla mezar ta┼člar─▒n─▒n ├ževirisi ┼č├Âyledir:

1) (Baba) ÔÇťMerhum Hac─▒ H├╝seyin o─člu H├╝seyin ruhuna el-Fatiha. Sene 1176 (1762-1763)ÔÇŁ

2) (1. o─čul) ÔÇťMerhum H├╝seyin o─člu Mehmed ruhuna el-Fatiha. Sene 1176 (1762-1763)ÔÇŁ

3) (2. o─čul) ÔÇťMerhum H├╝seyin o─člu Gazi ruhuna el-Fatiha. Sene 1176 (1762-1763)ÔÇŁ

4) (3. o─čul) ÔÇťMerhum H├╝seyin o─člu Ahmed ruhuna el-Fatiha. Sene 1176 (1762-1763)ÔÇŁ

Yolun solundaki/kuzeyindeki mezarl─▒kta da birka├ž Osmanl─▒ca yaz─▒tl─▒ mezar ta┼č─▒ vard─▒r. Ayr─▒ca burada me┼čhur Bilal PehlivanÔÇÖ─▒n da mezar─▒ bulunmaktad─▒r. Mezar ta┼č─▒n─▒n yaz─▒t─▒ yeni harflerledir. Mezar ta┼č─▒nda cihanda s─▒rt─▒ yere gelmeyen Bilal Pehlivan yazmaktad─▒r. Bu mezarl─▒ktaki Osmanl─▒ca yaz─▒l─▒ mezar ta┼člar─▒n─▒n ├ževirisi ┼č├Âyledir:

1) Oflu, Mataral─▒o─člu menhur ve ma─čfuren, Mehmed TahirÔÇÖin ruhuna Fatiha[14]. Sene 1192 (1778-1779)

2) ─░smail A─čaÔÇÖn─▒n zevcesi merhume Remziye (yaz─▒ deforme olmu┼č, okunam─▒yor). Sene 1265 (1847-1848)

3) Hac─▒o─člu Hac─▒ Emin ruhuna el-Fatiha. Sene 1294 (1877-1878)

4) Ali o─člu merhum Mustafa ruhuÔÇÖ├ž├╝n el-Fatiha. Sene 1222 (1807)

Son S├Âz

Zaman─▒nda ba─člar─▒, t├╝t├╝nleri ve kozalar─▒yla ├╝nl├╝ bir k├Ây olan Demircik├ÂyÔÇÖde tar─▒m neredeyse bitme noktas─▒na gelmi┼čtir. Hayvanc─▒l─▒k tamamen bitmi┼č denilebilir. Demircik├Ây, 1844 y─▒l─▒nda S─▒rak├ÂylerÔÇÖin i├žinde t├╝t├╝nc├╝l├╝─če ilk ba┼člayan yerdi. 1990ÔÇÖl─▒ y─▒llar─▒n ba┼č─▒na kadar burada kaliteli ┼čeftaliler de ├╝retiliyordu. Ba─čc─▒l─▒k ve ipek b├Âce─či yeti┼čtiricili─či de ├žok yayg─▒nd─▒.

Kentle┼čme ve yap─▒la┼čma g├╝n ge├žtik├že artt─▒─č─▒ndan, buna paralel olarak tar─▒m alanlar─▒ gittik├že azalmaktad─▒r. Her ┼čeye ra─čmen eski k├Ây yerle┼čiminin bulundu─ču alandaki tarihi cami, caminin k├Â┼česindeki tarihi su kuyusu, ┼čimdi k├╝t├╝phane olarak kullan─▒lan tarihi hamam ve yak─▒n─▒ndaki tarihi ├ž─▒nar a─čac─▒ g├Âr├╝lmeye de─čerdir.

 

D─░PNOTLAR

[1]Softao─člu, karakucak g├╝re┼či yapm─▒┼č olsa da ya─čl─▒ g├╝re┼č yapt─▒─č─▒ da anla┼č─▒lmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ ya─čl─▒ g├╝re┼člerde giydi─či kispeti, MisiÔÇÖde k─▒z─▒n─▒n torununun evinde bulunmu┼čtur. Bak─▒n─▒z; Misi b├Âl├╝m├╝.

[2]K─▒rkp─▒nar Ya─čl─▒ G├╝re┼čleriÔÇÖnden daha eski olmas─▒ laz─▒m gelen Fula/F─▒─čla Dede G├╝re┼čleriÔÇÖnde g├╝re┼čmi┼č ve burada kendini g├Âstermi┼č olmal─▒d─▒r. Demircik├ÂyÔÇÖ├╝n g├╝neyindeki tepenin ├╝zerinde bulunan ve ad─▒na Fula, F─▒rla, F─▒─čla ve Furla gibi adlar verilen dedenin ziyaretlerinde 1944 y─▒l─▒na kadar g├╝re┼čler yap─▒lmaya devam ediyordu. Buras─▒ i├žecek bir damla suyun dahi olmad─▒─č─▒ bir yer oldu─čundan, g├╝re┼čecek pehlivanlar, b─▒rak─▒n─▒z v├╝cutlar─▒na s├╝recekleri ya─č─▒, i├žecekleri sular─▒n─▒ dahi kendileri getirmek zorundayd─▒lar. Yak─▒n zamana kadar buraya ├ž─▒kmak i├žin patika bir yoldan ba┼čka ula┼č─▒labilme bir olana─č─▒ yoktu. Bundan dolay─▒ eskiden buradaki g├╝re┼čler karakucak usul├╝ yap─▒l─▒rd─▒.

[3]Misi b├Âl├╝m├╝nde bahsedildi─či gibi, II. MahmudÔÇÖun ferman─▒nda belirtilen Prizren/P├╝rzerenÔÇÖin k├Âylerinin gelirlerinden birisini Pehlivana vermesi, Prizrenli Olise Pehlivan─▒n Softao─čluÔÇÖna yenilince t─▒mar─▒n─▒n elinden al─▒n─▒p Mehmet Pehlivana verilmi┼č olmas─▒yla ilgisi olmal─▒d─▒r.

[4]Tepedelenli Ali Pa┼ča, Osmanl─▒ÔÇÖya isyan etmi┼č ve y─▒llarca o b├Âlgede bir nevi kendi devletini kurmu┼čtu. Ayn─▒ y─▒llarda M─▒s─▒rÔÇÖda h├╝k├╝mranl─▒─č─▒n─▒ ilan eden Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča da Tepedelenli Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n yolundan gitmi┼čtir. 1950ÔÇÖli y─▒llar─▒n ortalar─▒na kadar son M─▒s─▒r kral─▒ olan Faruk, bunun soyundand─▒r. ─░ki asi vali┬á Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ bir as─▒r kadar kendileri ve fikirleriyle u─čra┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.

[5]Bilindi─či gibi BursaÔÇÖdaki At─▒c─▒lar Meydan─▒, ilk ├Ânce Pehlivanlar TekkesiÔÇÖnin emrine verilmi┼čti. Bu tekkede ├že┼čitli sporcular bulunurdu. At─▒c─▒lar Meydan─▒ÔÇÖnda ok├žuluk yar─▒┼čmalar─▒ da yap─▒l─▒rd─▒. Ad─▒ da buradan gelmektedir. At ko┼čular─▒ ve g├╝re┼čler daha sonralar─▒d─▒r.

[6]Bu konudaki Padi┼čah ferman─▒ Misi b├Âl├╝m├╝nde geni┼č bir ┼čekilde anlat─▒lm─▒┼čt─▒r.

[7]Kaynak ki┼čiler; DemirciÔÇÖden Recep G├╝ne┼č ve Fatih Tultak.

[8]Efendi, imamlara verilen bir sand─▒r. Bu ┼čah─▒s k├Ây├╝n imam─▒ olmal─▒d─▒r. Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda BursaÔÇÖda bir├žok din adam─▒yla birlikte, i┼čgale ve padi┼čah─▒n ÔÇťboyun e─činÔÇŁ emrine kar┼č─▒ ├ž─▒kan k├Ây imamlar─▒ vard─▒. Bunlar k├Âyde Kuvay─▒ Milliyeyi destekleyen ├žal─▒┼čma i├žinde olduklar─▒ndan, i┼čgalcilerin ilk hedefi olduklar─▒ gibi, yak─▒n ├ževresi ve aile fertleri de hedef olmaktan kurtulamam─▒┼čt─▒r. Bir├žok k├Ây imam─▒ ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č, i┼čkence edilmi┼č ve YunanistanÔÇÖa s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Padi┼čahÔÇÖ─▒n ve ┼×eyh-├╝l ─░slamÔÇÖ─▒n fetvalar─▒nda, Yunan ordusu Padi┼čah─▒n ordusudur! Onun emriyle geliyor! Kar┼č─▒ durmay─▒n! s├Âzlerine inanan cahil k├Âyl├╝ler, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖna kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. Bir├žok k├Ây imam─▒, i┼čgali ve yap─▒lan eziyetleri g├Âr├╝nce, tuttuklar─▒ yolun yanl─▒┼č oldu─čunu anlam─▒┼č ve halk─▒ uyand─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu ge├ž gelen bir anlay─▒┼č olsa da ─░slam Halifesi olan Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ÔÇÖna olan mutlak inan├ž, itikat ve onun talimat ve emirleri, ilk ba┼člarda bunlara i┼čgalin zarars─▒z oldu─čunu inand─▒rm─▒┼čt─▒r.┬á S├╝rg├╝n edilenler, hapsedilenler, yaralananlar, i┼čkence edilenler; i┼čgalin ne demek oldu─čunu g├Âren ve padi┼čah─▒n s├Âzlerinin yalan oldu─čunu bilenler bunlara kar┼č─▒ ├ž─▒kanlard─▒r. Anla┼č─▒ld─▒─č─▒ kadar─▒yla k├Âyde, i┼čgal d├Âneminde i┼čkence ve darp edilenler de yukar─▒da bahsetti─čimiz vatanseverler ve bunlar─▒n aile fertleridir.

[9]DedeÔÇÖnin mezar ta┼č─▒ foto─čraf─▒, a├ž─▒klamas─▒ ve geni┼č bilgi i├žin bak─▒n─▒z; ├çalay, Turhan. ├çal─▒k├Ây, Avarasya Etnografya Yay─▒nlar─▒. ─░stanbul May─▒s 2018

[10]Ne yaz─▒k ki durmuyor. Kahvehanelerin bulundu─ču yoldan kanalizasyon veya su hatt─▒ ge├žirilirken ├ž─▒nar─▒n yolun alt─▒ndaki ana k├Âkleri kesilince, ├ž─▒nar zamanla tamamen kurudu ve yok oldu.

[11]G├╝n├╝m├╝zde tekrar ibadete a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Tarihi hamam k├╝t├╝phane olarak kullan─▒lmaktad─▒r.

[12]─░mam─▒n cuma namaz─▒nda elinde k─▒l─▒├žla minbere ├ž─▒karak hutbe okumas─▒, oras─▒n─▒n k─▒l─▒├žla, sava┼čla ele ge├žirildi─činin bir ni┼čanesidir. Sava┼čla al─▒nan beldelerde imam cuma hutbesini elinde k─▒l─▒├žla okur. ─░mamlar─▒n ellerinde k─▒l─▒├žla hutbe okuma gelene─či Bursa UlucamiÔÇÖde 1955 y─▒l─▒nda ger├žekle┼čen bir olay sonucu yasaklanm─▒┼čt─▒r. Bir grup meczubun ba┼č─▒ndaki ┼čah─▒s elinde k─▒l─▒├žla hutbe okumakta olan imam─▒n elinden k─▒l─▒c─▒ zorla alm─▒┼čt─▒r. Meczup, elindeki k─▒l─▒c─▒ havaya kald─▒rarak kendisinin Mehdi oldu─čunu hayk─▒rm─▒┼čt─▒r.

[13]Yerden s─▒cak su kaynamas─▒, 1855 depremiyle ilgili olmal─▒d─▒r. Bursa ve baz─▒ k├Âylerinde, depremden sonra olu┼čan yar─▒klardan s─▒cak su f─▒┼čk─▒rm─▒┼čt─▒. Ayn─▒ y─▒l da, yakla┼č─▒k 3 ay sonraki depremde sular kesilmi┼čti. BursaÔÇÖdaki kapl─▒calar─▒n suyu da kesilmi┼č ve ba┼čka yerden ├ž─▒km─▒┼čt─▒. 2. depremden sonra sular─▒ tekrar akmaya ba┼člam─▒┼čt─▒.

[14]Ordu, Samsun ve Trabzon gibi Karadeniz ┼čehirlerinde g├╝n├╝m├╝zde de Matarac─▒lar veya Matarac─▒o─čullar─▒ soyad─▒n─▒ ta┼č─▒yan geni┼č ve tan─▒nm─▒┼č aileler vard─▒r. Bu ki┼či, ge├žmi┼čte buralardan g├Â├ž ederek DemirciÔÇÖye yerle┼čenlerden birisi olmal─▒d─▒r.

Toplam Okuma: 822 , Bug├╝n: 5 

Turhan ÇALAY

Turhan ÇALAY

1953 Y─▒l─▒nda Bursa ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde do─čdu. Evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒d─▒r. ─░lk yaz─▒s─▒ 2012 y─▒l─▒nda BURSAV ÔÇťBursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Kent K├╝lt├╝r├╝ Tarih Vakf─▒ DergisiÔÇÖnde yay─▒nland─▒. Ara┼čt─▒rmaya ├çal─▒ÔÇÖdan ba┼člad─▒. ├çal─▒ ile ilgili Osmanl─▒ ar┼čiv belgelerinden yola ├ž─▒karak BURSAVÔÇÖda Osmanl─▒ Belgeleri ─▒┼č─▒─č─▒nda Fodra, Tahtal─▒ ve Yaylac─▒k k├Âyleri gibi k├Âylerin tarihlerini yazd─▒. "┼×ehrengiz" ve "BursaÔÇÖda Ya┼čam" dergilerinde ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nland─▒. Osmangazi BelediyesiÔÇÖnin, BursaÔÇÖn─▒n al─▒n─▒┼č─▒ dolay─▒s─▒yla ├ž─▒kard─▒─č─▒ K├Ây Kitaplar─▒ÔÇÖna katk─▒ yapmaktad─▒r. May─▒s 2018ÔÇÖde do─čdu─ču yer olan ÔÇť├çal─▒k├ÂyÔÇŁ├╝n ayn─▒ adla kitab─▒ yay─▒nland─▒. Halen ├ževrede ya┼čayanlar─▒n ÔÇťS─▒ra K├ÂylerÔÇŁ dedikleri ve do─čudan bat─▒ya do─čru birer inci tanesi gibi s─▒ralanm─▒┼č olan; Misi, Demirci, ├çal─▒, Yaylac─▒k, Tahtal─▒, Kayapa, Hasana─ča ve Ak├žalar k├Âylerinin kitab─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Osmanl─▒ca bilmektedir. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

17 Nisan 2021, Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či i├žin yorumlar kapal─▒
Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

17 Nisan 2021, Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus i├žin yorumlar kapal─▒
Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

17 Nisan 2021, Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

17 Nisan 2021, Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░znik’te ├çekilen Filmler

─░znik’te ├çekilen Filmler

4 Nisan 2021, ─░znik’te ├çekilen Filmler i├žin yorumlar kapal─▒
─░znik Sinemalar─▒

─░znik Sinemalar─▒

4 Nisan 2021, ─░znik Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒

Kutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒

4 Nisan 2021, Kutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mizah, Tarih ve ─░nsan

Mizah, Tarih ve ─░nsan

4 Nisan 2021, Mizah, Tarih ve ─░nsan i├žin yorumlar kapal─▒
├ľzg├╝rl├╝k Heykelinin ─░lgin├ž ├ľyk├╝s├╝

├ľzg├╝rl├╝k Heykelinin ─░lgin├ž ├ľyk├╝s├╝

4 Nisan 2021, ├ľzg├╝rl├╝k Heykelinin ─░lgin├ž ├ľyk├╝s├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Ergenekon Destan─▒ÔÇÖndan ├ç─▒kar─▒mlar

Ergenekon Destan─▒ÔÇÖndan ├ç─▒kar─▒mlar

4 Nisan 2021, Ergenekon Destan─▒ÔÇÖndan ├ç─▒kar─▒mlar i├žin yorumlar kapal─▒
Nevr├╗zÔÇÖdaki Vatan

Nevr├╗zÔÇÖdaki Vatan

4 Nisan 2021, Nevr├╗zÔÇÖdaki Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Karacahisar’da Vatan

Karacahisar’da Vatan

16 Mart 2021, Karacahisar’da Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Anadolu’nun Antik ve Mitolojik Belle─či ├çanakkale

Anadolu’nun Antik ve Mitolojik Belle─či ├çanakkale

16 Mart 2021, Anadolu’nun Antik ve Mitolojik Belle─či ├çanakkale i├žin yorumlar kapal─▒
├çerkes S├╝rg├╝n├╝ – Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝

├çerkes S├╝rg├╝n├╝ – Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝

14 Mart 2021, ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ – Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

20 ┼×ubat 2021, Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine i├žin yorumlar kapal─▒
Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

20 ┼×ubat 2021, Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

20 ┼×ubat 2021, Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

20 ┼×ubat 2021, ├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun i├žin yorumlar kapal─▒
Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

20 ┼×ubat 2021, Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

20 ┼×ubat 2021, Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒