Tayfun ├çAVU┼×O─×LU
Tayfun  ├çAVU┼×O─×LU
Osmanl─▒ Devleti 1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi?
  • 23 Ekim 2019 ├çar┼čamba
  • +
  • -

AvrupaÔÇÖdaki 19. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda ba┼člayan ve giderek yo─čunla┼čan safla┼čma, 1910ÔÇÖlara gelindi─činde iyice tehlikeli boyutlar al─▒yordu. Bir yandan Avusturya-Macaristan, Almanya ve ─░talyaÔÇÖn─▒n olu┼čturdu─ču ittifak cephesi, di─čer yanda ise Fransa, Rusya ve ─░ngiltereÔÇÖnin ortaya koydu─ču ittifak (anla┼čma) cephesi bulunuyordu. Bu ├╝lkeler y─▒llard─▒r olas─▒ bir sava┼č i├žin haz─▒rl─▒k yap─▒yorlard─▒. [1]

D├╝nyay─▒ sava┼ča g├Ât├╝ren s├╝re├ž, SaraybosnaÔÇÖy─▒ ziyaret etmekte olan Avusturya veliaht prensi ve e┼činin, S─▒rp milliyet├žileri taraf─▒ndan 28 Haziran 1914ÔÇÖte ├Âld├╝r├╝lmesiyle tetiklendi, Avrupa ate┼č topuna d├Ând├╝. Kendi s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde b├╝y├╝k bir Slav n├╝fusu bar─▒nd─▒ran ve S─▒rplar─▒n Slav n├╝fusuyla olan ilgisinden rahats─▒zl─▒k duyan Avusturya-Macaristan, bu suikast ├╝zerine ├Ânce ├žok a─č─▒r taleplerde bulundu ard─▒ndan da bu a─č─▒r talepleri kabul etmesi zaten beklenmeyen S─▒rbistanÔÇÖa sava┼č ilan etti. Bu geli┼čme ├╝zerine, S─▒rbistanÔÇÖ─▒ korumak i├žin hamle yapan RusyaÔÇÖda seferberlik ilan edilince, Almanya da geri durmad─▒.

Alman sava┼č planlar─▒nda sadece Rusya de─čil, Fransa da ├Ânemli bir yer tutuyordu. Almanlar, ├Âncelikli olarak ve seferberli─čini tamamlayamadan FransaÔÇÖya, Frans─▒z ordusunu yendikten sonra da hi├ž durmaks─▒z─▒n RusyaÔÇÖya sald─▒rmay─▒ planl─▒yordu.

ÔÇťAlmanya, 1 A─čustosÔÇÖta RusyaÔÇÖya, 3 A─čustosÔÇÖta FransaÔÇÖya sava┼č ilan etti.

5 A─čustosÔÇÖta da ─░ngiltere AlmanyaÔÇÖya sava┼č ilan edince, ├žember tamamland─▒. B├╝y├╝k sava┼č ba┼člam─▒┼čt─▒.

S─▒rbistanÔÇÖla sava┼č ufukta beliriverince, Avusturyal─▒lar Osmanl─▒ÔÇÖyla ittifak konusuna ilgi g├Âstermeye ba┼člad─▒. Ancak hem Avusturya ve hem de Alman h├╝k├╝metlerinde, Balkan yenilgisi dolay─▒s─▒yla Osmanl─▒ÔÇÖyla ittifak─▒n bir yarar sa─člamayaca─č─▒, hatt├ó y├╝k getirece─či fikri h├ókimdi.

T├╝m bunlara ra─čmen Osmanl─▒ÔÇÖyla ittifaka karar veren Alman ─░mparatoru oldu.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Almanya ile (27 Temmuz 1914ÔÇÖte ba┼člayan) ittifak g├Âr├╝┼čmeleri Sait Halim, Talat, Enver, Mebusan Meclisi Ba┼čkan─▒ Halil (Mente┼če) taraf─▒ndan ├Âb├╝r kabine ├╝yelerinden gizli olarak y├╝r├╝t├╝ld├╝, 2 A─čustosÔÇÖta anla┼čma imzaland─▒. (Anla┼čmaya Almanya ad─▒na ─░stanbul B├╝y├╝kel├žisi Wangenheim imza att─▒.)

Anla┼čmaya g├Âre, Alman askeri heyeti Osmanl─▒ ordusunun sevk ve idaresinde fiili n├╝fuz sahibi olacakt─▒. Almanya da, Osmanl─▒ b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ korumay─▒, gerekirse silahl─▒ savunmayla ├╝stlenecekti. Dikkat edilirse Osmanl─▒ ittifak anla┼čmas─▒, sava┼č ba┼člad─▒ktan sonra imzalanm─▒┼čt─▒. Yani imzalayanlar, ├╝lkeyi yaln─▒zca ittifaka de─čil, sava┼ča da soktuklar─▒n─▒n bilincindeydiler.ÔÇŁ [2]

Almanya ile Osmanl─▒ aras─▒nda imzalanan gizli anla┼čman─▒n maddeleri genel olarak ┼č├Âyleydi:

ÔÇť1-─░ki ├╝lke Avusturya-S─▒rbistan anla┼čmazl─▒─č─▒nda tarafs─▒z kalacakt─▒r.
2-Avusturya-Rusya aras─▒nda sava┼č ├ž─▒kar ve Almanya sava┼čta Avusturya-MacaristanÔÇÖ─▒n yan─▒nda yer al─▒rsa, Osmanl─▒ Devleti de bu sava┼ča kat─▒lmakla y├╝k├╝ml├╝d├╝r.
3-Alman askeri heyeti, sava┼čta Osmanl─▒ ordusunda fiilen g├Ârev alabilecektir.
4-Almanya, bir tehlikeyle kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni silah g├╝c├╝yle koruyacakt─▒r.ÔÇŁ [3]

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n sava┼ča girmekte bu denli hevesli davranmas─▒n─▒n, bir yandan Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n kay─▒plar─▒n─▒ giderme umudu, ├Âte yandan bir tarafla m├╝ttefik olunmazsa b├╝y├╝k devletlerin Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ aralar─▒nda payla┼čacaklar─▒ korkusunu yenme ve kendini g├╝venceye alma duygusu oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor.

Sava┼č bitti─činde Cemal Pa┼ča, Yakup KadriÔÇÖnin ÔÇťNeden sava┼ča girdikÔÇŁ sorusuna, ÔÇťAyl─▒k vermek i├žinÔÇŁ [4] cevab─▒n─▒ vermi┼čti. Ayr─▒ca paras─▒zl─▒─č─▒n da, sava┼ča girme konusunda ├Ânemli bir etken oldu─ču ortaya ├ž─▒k─▒yor. ─░┼čin ilginci ayn─▒ kayg─▒lar─▒ Alman D─▒┼či┼čleri de payla┼č─▒yor. Almanya D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Sagow, anla┼čman─▒n imzalanmas─▒ndan ├Ânce, Osmanl─▒ Devleti ile ilgili d├╝┼č├╝ncelerini daha 14 TemmuzÔÇÖda ┼č├Âyle ├Âzetliyor:

ÔÇťÔÇŽT├╝rkiye k├Ât├╝ askeri durumu dolay─▒s─▒yla ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒llar i├žin bir y├╝k say─▒lmal─▒d─▒r. RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ sald─▒rgan bir i┼č g├Âremez. Bundan ba┼čka, ona Almanya ve Avusturya ile birlik olmas─▒n─▒ s├Âylersek, bize ┼čartlar ko┼čar, biz mesela AnadoluÔÇÖya kar┼č─▒ y├Âneltilecek Rus sald─▒r─▒s─▒ndan Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ hi├žbir surette koruyamay─▒z. Bug├╝nk├╝ durumuyla T├╝rkiye ancak b├╝y├╝k devletler aras─▒nda oynay─▒p, en kuvvetli ve talihli tarafa yana┼čabilir. E─čer Rusya, sa─člam surette bize ba─čl─▒ kal─▒r ve Bulgaristan bize yana┼čmak isterse, bu y├Ânlerin tabiat─▒yla T├╝rkiye ├╝zerinde tesiri olur. Ancak bana ├Âyle geliyor ki, bu s─▒rada ─░stanbulÔÇÖa bir teklifte bulunmak l├╝zumsuzdur. Hatt├ó tahmin edemeyece─čimiz kar┼č─▒ tekliflere de yol a├žaca─č─▒ i├žin zararl─▒ bile olur.ÔÇŁ [5]

Bu rapor, AlmanyaÔÇÖn─▒n ─░stanbul B├╝y├╝kel├žisi Hans von WangenheimÔÇÖa da g├Ânderildi. Ayn─▒ g├Âr├╝┼čleri payla┼čan Wangenheim, 18 TemmuzÔÇÖdaki cevab─▒nda ilave olarak Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n tarafs─▒z kalmas─▒ durumunda RusyaÔÇÖn─▒n mecburen T├╝rkiye s─▒n─▒r─▒nda asker bulundurmak zorunda kalaca─č─▒n─▒ ve bunun AlmanyaÔÇÖn─▒n lehine olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordu. Bu g├Âr├╝┼člerini BerlinÔÇÖe de bildirdi.

Tam bu gizli yaz─▒┼čmalar yap─▒l─▒rken, 22 TemmuzÔÇÖda Osmanl─▒ H├╝k├╝meti ittifak ├Ânerisini h├╝k├╝metine iletmek ├╝zere WangenheimÔÇÖa verince, B├╝y├╝kel├ži de, bu ittifaka kar┼č─▒ oldu─čunu belirten bir not ili┼čtirmeyi g├Ârev sayarak, talebi BerlinÔÇÖe iletti.

Alman ─░mparatoru Kaiser II. Wilhelm hemen devreye girecek ve Alman H├╝k├╝metiÔÇÖnden, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n talebine olumlu cevap verilmesini isteyecekti.

Kaiser Wilhelm, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Alman general Liman von Sanders komutas─▒ndaki be┼č kolorduyla RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ sald─▒r─▒ya ge├žmek zorunda kalaca─č─▒ ko┼čullar olu┼čturularak anla┼čma imzalanmas─▒n─▒ istiyordu. Ayn─▒ g├╝n, Osmanl─▒ gazetelerinde seferberlik ├Ân ilan─▒ yay─▒mlanm─▒┼čt─▒:

ÔÇťSilah ba┼č─▒naÔÇŽ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310 do─čumlu y├╝ksek tahsilli veya y├╝ksek tahsilini tamamlamam─▒┼č olan gen├žlerin, bildirilen askerlik ┼čubelerine ba┼čvurmas─▒ gerekmektedir.ÔÇŁ [6]

Yedek subay eksi─či nedeniyle 8 tertibi birden askere ├ža─č─▒ran Osmanl─▒ y├Ânetiminin gelece─či g├Ârmekte hi├ž de ba┼čar─▒l─▒ olmad─▒─č─▒ bu ilanla ├žok net anla┼č─▒l─▒yordu. Nitekim sava┼č─▒n ilerleyen safhalar─▒nda, askere ├ža─čr─▒lacak kimse kalmay─▒nca Hicri 1315 (miladi 1889) do─čumlular bile hen├╝z 16,5 ya┼č─▒ndayken sil├óh alt─▒na al─▒nm─▒┼člard─▒r. Herkesin bildi─či, ÔÇťHey onbe┼čli onbe┼čli!ÔÇŁ t├╝rk├╝s├╝, ├žocuk ya┼čta cepheye ko┼čmak zorunda kalan i┼čte bu kuzucuklar─▒n dram─▒n─▒ anlat─▒r asl─▒nda. M├╝zikolog Erdo─čan G├Âk├že, Edirne Liseliler DergisiÔÇÖnde, ÔÇťBu t├╝rk├╝ faciay─▒ anlat─▒r. Bilin├žsiz halk─▒m─▒z bu t├╝rk├╝yle g├Âbek at─▒yorÔÇŁ diye yak─▒n─▒yor. [7]

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu ka├ž─▒n─▒lmaz sona do─čru g├Ât├╝ren haber, 1 A─čustos 1914ÔÇÖte Enver Bey taraf─▒ndan ─░ttihat ve Terakki ileri gelenlerine iletildi. ─░ngiltere Deniz Bakanl─▒─č─▒, ─░ngiliz tersanelerinde Osmanl─▒ Devleti i├žin yap─▒lan ÔÇťSultan Osman-IÔÇŁ ve ÔÇťRe┼čadiyeÔÇŁ adl─▒ iki sava┼č gemisine el koydu─čunu, gemilerin yap─▒mc─▒s─▒ Vickers ┼čirketine bildirmi┼čti. ─░ngiliz Deniz Bakanl─▒─č─▒ hemen ertesi g├╝n harekete ge├žecek ve iki z─▒rhl─▒n─▒n fiilen ─░ngiltere donanmas─▒na kat─▒lmas─▒ i├žin g├Âr├╝┼čmelere ba┼člayacakt─▒. Almanlar, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni iyice kendi saflar─▒na ├žekecek f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmad─▒, Goeben ve Breslau ad─▒ndaki iki z─▒rhl─▒ sava┼č gemisini Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne vermeyi ├Ânerdi. Bu arada Osmanl─▒ H├╝k├╝meti de, Almanya ile imzalad─▒─č─▒ anla┼čmay─▒ gizli tutmaya ├žal─▒┼č─▒yor, di─čer devletlerin h─▒┼čm─▒n─▒ ├žekmemek ├╝zere ├že┼čitli siyasal manevralara a─č─▒rl─▒k veriyordu. Daha AlmanyaÔÇÖyla anla┼čman─▒n imzaland─▒─č─▒ g├╝n resmi a├ž─▒klama yap─▒larak, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin muhtemel bir sava┼čta tarafs─▒z kalaca─č─▒ duyuruldu. Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey ayn─▒ zamanda ÔÇťBa┼čkomutan VekiliÔÇŁ oldu ve ├╝st kattaki Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n bulundu─ču yer Enver Bey i├žin Ba┼čkomutanl─▒k Kararg├óh─▒ÔÇÖna d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝. (Enver Bey ancak 1 Ocak 1915ÔÇÖte tu─čgeneral yani pa┼ča olacakt─▒r. Ama pa┼ča bile de─čilken, ├žok b├╝y├╝k g├Ârevler ├╝stlenmi┼čtir.)

Ayn─▒ saatlerde -g├╝ya- ÔÇťihtiyati tedbirÔÇŁ ama├žl─▒ oldu─ču ciddiyetle vurgulanan bir seferberlik de ilan edilmi┼č, Bo─čazlar─▒n da askeri ama├žl─▒ gemilerin ge├ži┼člerine k─▒smen kapat─▒lmas─▒ emredilmi┼čti.

Alman Genelkurmay─▒ÔÇÖn─▒n planlar─▒ ise Osmanl─▒ devlet adamlar─▒n─▒n d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝nden farkl─▒ y├╝r├╝yordu. Alman Deniz Bakan─▒ Amiral von Tripitz, Akdeniz Filosu Komutan─▒ Tu─čamiral Wilhelm SouchonÔÇÖa emir verdi. Goeben ve Breslau sava┼č gemileri rotay─▒ ─░stanbulÔÇÖa ├ževirecekti. Ayn─▒ saatlerde ─░ngilizler de adeta alarma ge├žmi┼č, ─░ngiltere Deniz Bakan─▒ W. Churchill, AkdenizÔÇÖdeki ─░ngiliz Filo Komutan─▒ Amiral MilneÔÇÖe, Cebel-i Tar─▒kÔÇÖa do─čru seyreden Alman z─▒rhl─▒s─▒ GoebenÔÇÖi izlemesi gerekti─čini bildirdi. Fransa H├╝k├╝meti ise GoebenÔÇÖin CezayirÔÇÖe sald─▒rmas─▒ ihtimalini g├Âz ├Ân├╝ne alm─▒┼čt─▒. FransaÔÇÖn─▒n Akdeniz Filosu Komutan─▒ Amiral de Lepeyre bu ama├žla CezayirÔÇÖden ToulonÔÇÖa hareket etti.

ÔÇťAkdenizÔÇÖde takip s├╝rerken, iki ─░ngiliz z─▒rhl─▒s─▒ Goeben ve BreslauÔÇÖnun izini bularak pe┼člerine d├╝┼čt├╝. Alman z─▒rhl─▒lar─▒ s├╝ratlerini 44 mile ├ž─▒kard─▒ ve karanl─▒─č─▒n basmas─▒ndan da yararlanarak s─▒rra kadem bast─▒. ─░ngilizler, iki g├╝n s├╝ren araman─▒n sonunda, iki Alman z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Sicilya adas─▒n─▒n Mesina Liman─▒ÔÇÖnda k├Âm├╝r ald─▒klar─▒n─▒ ├Â─črendi. ─░ngiliz Donanmas─▒, Goeben ve BreslauÔÇÖnun Frans─▒z ticaret gemilerine sald─▒raca─č─▒n─▒ ya da m├╝ttefiki AvusturyaÔÇÖn─▒n Pula Liman─▒ÔÇÖna s─▒─č─▒naca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek, SicilyaÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒nda adeta pusuya yatt─▒. ─░ngilizlerin gelsin diye bekledi─či Goeben ve Breslau ise ├žoktan rotas─▒n─▒ g├╝neydo─čuÔÇÖya ├ževirip ├çanakkaleÔÇÖnin yolunu tutmu┼čtu. Goeben ve Breslau, VenizelosÔÇÖun ├Âzel izniyle Yunan limanlar─▒ndan da k├Âm├╝r alacakt─▒.ÔÇŁ [8]

Osmanl─▒ Sadrazam─▒ Sait Halim Pa┼ča, Goeben ve BreslauÔÇÖnun ─░ngilizlerden ka├žabilmesi i├žin ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna girmesi gerekti─čini belirterek kendisinden izin isteyen Almanya B├╝y├╝kel├žisi WangenheimÔÇÖin talebini uygun buldu. ─░ki z─▒rhl─▒n─▒n ─░stanbulÔÇÖa gitmesinin ├Ân├╝nde hi├žbir engel kalmam─▒┼čt─▒ ama Alman H├╝k├╝meti araya girdi, Amiral SouchonÔÇÖa siyasal nedenlerle ┼čimdilik ─░stanbulÔÇÖa gitmemesi bildirildi.

Bu arada bir sava┼č─▒n yakla┼čmakta oldu─čunu g├Âren ├çanakkale M├╝stahkem Mevki Komutanl─▒─č─▒, ├že┼čitli planlar haz─▒rlay─▒p bu planlar─▒ Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ÔÇÖna sundu. Bug├╝ne dek Bo─čaz─▒n savunmas─▒ konusunda herhangi bir harek├ót plan─▒ haz─▒rland─▒─č─▒na dair bir bilgiye rastlanmad─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒. Sadrazam Sait Halim Pa┼ča ise iki z─▒rhl─▒n─▒n bo─čazlara girmesine izin vermesinin ├╝zerinden 24 saat bile ge├žmeden, g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ Rus El├žisi GiersÔÇÖe, Goeben ve BreslauÔÇÖnun bo─čazdan ge├žmesine izin vermeyece─čini s├Âyleyecekti.

Osmanl─▒ Devleti, ABDÔÇÖye de sava┼čta tarafs─▒z kalaca─č─▒n─▒ bildirdi. ├ç├╝nk├╝ Sait Halim Pa┼ča, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n tarafs─▒z g├Âr├╝nmesine ├žok ├Âzel ├Ânem veriyordu. Kendince harika bir fikir geli┼čtirdi. S├Âzde tarafs─▒z g├Âr├╝nt├╝ye katk─▒ sa─člamak ├╝zere, Almanlara Goeben ve BreslauÔÇÖnun Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne sat─▒lm─▒┼č gibi g├Âsterilmesini ├Ânerdi. Almanlar da bu fikri uygun buldu. ─░ki z─▒rhl─▒n─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne sat─▒ld─▒─č─▒ kamuoyuna duyuruldu. Enver BeyÔÇÖin verdi─či izinle ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ge├žerek B├╝y├╝kada ├Ânlerinde demirleyen iki z─▒rhl─▒n─▒n t├╝m personeline Osmanl─▒ bahriyeli k─▒yafetleri giydirildi. T├╝rk bayra─č─▒ ├žekilen Goeben dretnotuna Sultan Selim HanÔÇÖ─▒n ad─▒na izafeten ÔÇťYavuzÔÇŁ ve Breslau kruvaz├Âr├╝ne de ÔÇťMidilliÔÇŁ ad─▒ verildi.

Amiral Souchon da birka├ž g├╝n i├žinde fiilen Osmanl─▒ Donanma Komutan─▒ oldu. ├ľnce geni┼č bir denetleme yapt─▒. Ard─▒ndan da t├╝m sava┼č gemilerinde birer Alman subay─▒n─▒ g├Ârevlendirdi. Fakat Osmanl─▒ Donanmas─▒ Komutan─▒ Amiral Souchon, Alman Genelkurmay─▒ÔÇÖndan emir almaya devam edecek, bu tavr─▒ndan hi├ž vazge├žmeyecek, ne yaz─▒k ki Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ da buna g├Âz yumacakt─▒.

Bu s─▒rada ─░ngiliz ve Frans─▒z z─▒rhl─▒lar─▒ da, yava┼č yava┼č ├çanakkale ├ževresinde toplanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Aradan bir hafta bile ge├žmeden, Bo─čaz ├Ânlerine gelen ─░ngiliz ve Frans─▒z kruvaz├Ârlerinin say─▒s─▒ 12ÔÇÖye ula┼čacakt─▒.

Alman Genelkurmay─▒, hem AvrupaÔÇÖda, hem de Ortado─čuÔÇÖdaki inisiyatifi elinde bulundurmak ├╝zere ve ─▒srarla ├že┼čitli senaryolar ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒yordu. ─░ngilizleri ├Âzellikle M├╝sl├╝man n├╝fusun olduk├ža a─č─▒rl─▒kl─▒ oldu─ču b├Âlgelerde olabildi─čince zor duruma d├╝┼č├╝rmek bunlardan biriydi:

ÔÇťAlman Genelkurmay Ba┼čkan─▒ Moltke, g├Ânderdi─či mektupla Enver BeyÔÇÖden baz─▒ isteklerde bulundu: 1-─░slam ihtil├ól─▒ ├ž─▒karmal─▒ 2-M├╝mk├╝n oldu─ču kadar ├žok say─▒da ─░ngiliz ve Rus birli─či tutulmal─▒ (me┼čgul edilmeli).ÔÇŁ [9]

Enver BeyÔÇÖin, Alman gemilerinin Bo─čazdan girmeleri konusunda yapt─▒─č─▒ a├ž─▒klamay─▒, Cemal Pa┼ča ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇťÔÇŽHer zamanki gibi Prensin yal─▒s─▒nda toplanmam─▒z kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Talat, Cavit ve Halil beylerle ben daha evvel gelmi┼čtik. Bizden sonra gelen Enver, kendisine has sakin tavr─▒yla g├╝lerek:┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á
-Bir o─člumuz d├╝nyaya geldi, dedi.
Tabii bundan bir ┼čey anlamam─▒┼čt─▒k. Bizi ├žok merakta b─▒rakmayarak:
-Goeben ile Breslau bu sabah ├çanakkale ├Ân├╝ne gelmi┼č ve ─░ngiliz Donanmas─▒ taraf─▒ndan takip edilmekte olduklar─▒ndan bahisle, Bo─čazdan ge├žmelerine m├╝saade istemi┼čler. Bir m├╝ttefik devlete ait harp gemilerini muhakkak bir tehlikeden korumak i├žin bu iste─čin uygun kar┼č─▒lanmas─▒ emrini verdim ve gemiler ┼čimdi Bo─čaz─▒n beri taraf─▒nda, Bo─čaz istihk├ómlar─▒n─▒n korumas─▒ alt─▒nda bulunuyorlar. Fakat biz de bunun neticesi olarak siyasi bir mesele ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒k. Bu gece bu meseleye ait karar vermemiz gerekiyor, dedi.ÔÇŁ
[10]

15 A─čustos 1914ÔÇÖe gelindi─činde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču bir yandan olas─▒ bir sava┼čta tarafs─▒z kalabilmek i├žin g├Âr├╝┼čmeler yaparken, bir yandan da Almanya ile yap─▒lan ittifak uyar─▒nca ve olanca h─▒z─▒yla sava┼č haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ y├╝r├╝t├╝r durumdayd─▒. Bug├╝nden geriye bak─▒ld─▒─č─▒nda, zincirleme geli┼čen olaylar─▒n, Osmanl─▒ y├Ânetimince yeterince ciddiye al─▒nmad─▒─č─▒, devletin de ciddiyetsiz insanlarca y├Ânetildi─či kan─▒s─▒n─▒ peki┼čtirecek bir ├žok geli┼čme ya┼čand─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor.

Tam bu s─▒ralarda, Mustafa Kemal Bey de Ali Fethi BeyÔÇÖle birlikte SofyaÔÇÖda g├Ârev yapmaktad─▒r. Memleket ad─▒m ad─▒m sava┼ča s├╝r├╝klenirken, orada b├╝y├╝k kayg─▒lar i├žerisinde olduklar─▒ ├žok bellidir. Mustafa Kemal de, Ali Fethi de, ─░ttihat├ž─▒lar─▒n tavr─▒n─▒ ├žok iyi bildikleri ve muhalif d├╝┼č├╝nceleri nedeniyle SofyaÔÇÖya g├Ânderildiklerinden ├žok emin olduklar─▒ i├žin, Enver ve beraberindekilerin Almanlara kar┼č─▒ bu a┼č─▒r─▒ yak─▒nl─▒klar─▒ndan duyduklar─▒ rahats─▒zl─▒─č─▒ payla┼čmaktan ├žekinmemi┼člerdir.

15 A─čustosÔÇÖta D├óhiliye Naz─▒r─▒ Talat Bey ile Meclis-i Mebusan Reisi Halil Bey, SofyaÔÇÖya gitmek ├╝zere yola ├ž─▒kt─▒. Talat ve Halil beyler, SofyaÔÇÖda Bulgaristan Ba┼čbakan─▒ Radoslavof ile de g├Âr├╝┼čt├╝ler. 19 A─čustosÔÇÖta ise SofyaÔÇÖda T├╝rk-Bulgar ittifak anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Maddeleri k─▒saca ┼č├Âyleydi:

ÔÇť1-─░ki devlet s─▒n─▒rlara sayg─▒l─▒d─▒r.
2-─░ki devletten birinin sald─▒r─▒ya u─čramas─▒ durumunda, di─čer devlet yard─▒ma ko┼čacakt─▒r.
3-─░ki devlet ortak karara varmadan, devletlerden birisi Balkan devletlerinden birine sava┼č a├žmayacak, sava┼čmak zorunda kal─▒rsa, di─čer devlet tarafs─▒z kalacak.
4-Ortak askeri harek├ót i├žin ayr─▒ bir s├Âzle┼čme daha imzalanacakÔÇŁ. [11]

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi Bulgaristan hi├žbir taahh├╝tte bulunmuyor, sava┼ča girmemek i├žin ne gerekiyorsa yap─▒yordu. Talat ve Halil Bey, BulgaristanÔÇÖ─▒n da AlmanyaÔÇÖn─▒n taraf─▒nda sava┼ča girmesini sa─člayamad─▒─č─▒ i├žin -ortada bir anla┼čma olmakla birlikte- asl─▒nda SofyaÔÇÖdan eli bo┼č d├Ân├╝yordu. ─░kili SofyaÔÇÖdan RomanyaÔÇÖn─▒n ba┼čkenti B├╝kre┼čÔÇÖe ge├žti. Romanya H├╝k├╝meti de, BulgaristanÔÇÖa ├╝├žl├╝ ittifak ├Ânerisinde bulunan Osmanl─▒ Heyetine olumsuz cevap verdi.

Bu diplomatik ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n ─░stanbulÔÇÖdaki sava┼č taraftarlar─▒ ├╝zerinde hi├žbir olumlu tesiri olmad─▒. Ayn─▒ g├╝nlerde Yunan H├╝k├╝meti de, m├╝ttefiklerden yana tav─▒r alaca─č─▒n─▒ ─░ngiltereÔÇÖye bildirmi┼čti. ─░ngiltere H├╝k├╝meti, Yunanistan Ba┼čbakan─▒ VenizelosÔÇÖun bu talebine, ÔÇťOsmanl─▒ H├╝k├╝meti tarafs─▒z kald─▒k├ža, siz de tarafs─▒z kal─▒n. O sava┼ča kat─▒l─▒rsa, YunanistanÔÇÖ─▒ m├╝ttefik sayar─▒zÔÇŁ [12] kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ verdi. Venizelos bu kez 27 A─čustosÔÇÖta ─░ngiltere H├╝k├╝metiÔÇÖne bir telgraf daha ├žekecek ve ÔÇťBo─čazlara kar┼č─▒ bir hareket d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝ takdirde, Yunan kara ve deniz kuvvetleri m├╝ttefiklerin emrindedirÔÇŁ [13] diyecekti.

Alman Genelkurmay─▒ ise T├╝rk ordusunun Almanlar─▒n y├╝k├╝n├╝ hafifletmek ├╝zere Suriye ├╝zerinden Sina ├ž├Âl├╝n├╝ ge├žerek S├╝vey┼čÔÇÖe sald─▒rmas─▒ ve M─▒s─▒rÔÇÖa ge├žmesi yolunda plan haz─▒rlamakla me┼čguld├╝.

Ayn─▒ zamanda ve daha T├╝rkler sava┼ča girmeden, KaradenizÔÇÖde Odesa ile Akkerman aras─▒na T├╝rk askerlerinin yapaca─č─▒ ├ž─▒karma i├žin de haz─▒rl─▒k s├╝rd├╝r├╝l├╝yordu. Anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere, Almanlar b├╝t├╝n derdi, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ataca─č─▒ ad─▒mlar─▒ da planlamakt─▒. B├╝t├╝n bu ad─▒mlar─▒n tek amac─▒ da, Alman askeri harek├ót─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak olacakt─▒.

T├╝m bu karga┼ča i├žinde, ─░stanbul H├╝k├╝metiÔÇÖnin atmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bir ad─▒m─▒ da aktarmak gerek.

Osmanl─▒ H├╝k├╝meti, Maliye Naz─▒r─▒ Cavit BeyÔÇÖi tarafs─▒zl─▒k konusunu ─░tilaf Devletleri el├žileri nezdinde g├Âr├╝┼čmek ├╝zere g├Ârevlendirdi. Cavit Bey, el├žilere sava┼č─▒n sonuna kadar tarafs─▒z kalmak i├žin, kapit├╝lasyonlar─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ konusunda teminat verilmesi yolundaki talebini bildirdi. Ayr─▒ca RusyaÔÇÖn─▒n tecav├╝z ihtimalinden duydu─ču kayg─▒y─▒ da aktard─▒. Frans─▒z ve Rusya el├žileri, Cavit BeyÔÇÖe ÔÇťEkonomik kapit├╝lasyonlar kalkabilir ama adli kapit├╝lasyonlar i├žin hen├╝z erkenÔÇŁ cevab─▒n─▒ verdi.

M├╝ttefikler Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin tarafs─▒z kalmas─▒ i├žin ellerindeki her t├╝rl├╝ kart─▒ oynuyorlard─▒. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kapit├╝lasyonlar kalks─▒n talebine, ─░ngiltereÔÇÖden daha ├╝st├╝ kapal─▒ bir cevap geldiÔÇŽ

ÔÇť─░ngiliz D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Sir Edward Grey, ─░stanbul B├╝y├╝kel├žisi L. MalletÔÇÖe ├žekti─či telgrafta, Fransa ve Rusya el├žileriyle anla┼čarak, sava┼č s├╝resince Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ba─č─▒ms─▒z ve toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝n garanti edildi─čini, hatt├ó sava┼čtan sonra bar─▒┼č g├Âr├╝┼čmelerinde de bunlar─▒n dikkate al─▒naca─č─▒n─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ekonomik ┼čartlar─▒n─▒n iyile┼čtirilece─čini belirtti. Bu mesaj─▒n ─░stanbul H├╝k├╝metiÔÇÖne iletilmesini istediÔÇŁ. [14]

Bat─▒l─▒ devletlerin birbirlerinin bo─čaz─▒na sar─▒lmas─▒ndan yararlanmak isteyen Bab─▒├óli H├╝k├╝meti, tarihi bir karar─▒n alt─▒na imza att─▒. Mali, iktisadi, adli ve idari kapit├╝lasyonlar tamamen kald─▒r─▒l─▒yordu. 1838 iktisadi ve 1839 askeri iflas─▒ndan sonra Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n i├žine d├╝┼čt├╝─č├╝ yar─▒ ba─č─▒ml─▒l─▒k hali, yabanc─▒lara tan─▒nan ve bir b├Âl├╝m├╝ imparatorlu─čun en g├╝├žl├╝ oldu─ču ilk y├╝zy─▒llar─▒ndan gelen, kapit├╝lasyon ad─▒ verilen ayr─▒cal─▒klarda somutla┼č─▒yordu.

ÔÇť─░mparatorlu─čun g├╝├žl├╝ d├Ânemlerinde ticareti kolayla┼čt─▒rmak ve ├Âzendirmek i├žin benimsenen sistem, d├╝┼čk├╝nl├╝k d├Ânemlerinde s├Âm├╝r├╝n├╝n, ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒n, Avrupa hegemonyas─▒n─▒n bir arac─▒ haline gelmi┼čti. Osmanl─▒ Devleti, yabanc─▒lardan istedi─či vergiyi, g├╝mr├╝klerinden ge├žen mallardan istedi─či g├╝mr├╝kleri alam─▒yordu. Avrupa devletlerinin kendi postaneleri, konsolosluk mahkemeleri, hapishaneleri vard─▒. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni ├ža─čda┼čla┼čt─▒rmak isteyen ─░ttihat ve Terakki kapit├╝lasyonlar─▒ bir numaral─▒ engel olarak g├Âr├╝yor ve ┼čimdi f─▒rsat─▒ bulunca sisteme son veriyordu. Yani bir anlamda tam ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼č oluyordu.ÔÇŁ [15]

─░lgin├žtirÔÇŽ Osmanl─▒ H├╝k├╝metiÔÇÖnin kapit├╝lasyonlar─▒n kald─▒r─▒ld─▒─č─▒na ili┼čkin 9 Eyl├╝l 1914ÔÇÖte yapt─▒─č─▒ duyuruya en sert tepki, m├╝ttefiklerimizden geldi. H├╝k├╝met bu ilan─▒ yapar yapmaz SadrazamÔÇÖa ko┼čan Alman el├žisi Wangenheim, bu karar─▒ ├žok a─č─▒r s├Âzlerle tenkit ettikten sonra, ÔÇťRuslar ─░stanbulÔÇÖu al─▒rsa size yard─▒m etmeyece─čizÔÇŁ tehditleri savurdu. Di─čer m├╝ttefikimiz AvusturyaÔÇÖn─▒n ─░stanbul el├žisi Marki Pallavi├žniÔÇÖnin de WangenheimÔÇÖdan geri kal─▒r yan─▒ yoktu: ÔÇťSiz bana sormadan nas─▒l b├Âyle bir karar alabilirsiniz? Bu kararlar─▒n─▒z─▒ tan─▒m─▒yoruz.ÔÇŁ

Tabii m├╝ttefiklerimiz ba┼čta olmak ├╝zere bat─▒l─▒ devletlerin hi├žbiri yana┼čmad─▒─č─▒ i├žin kapit├╝lasyonlar kalkmad─▒. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 7 ana gelir kalemine el koyan D├╝yun-u Umumiye (Bor├žlar ─░daresi) ├žal─▒┼čmaya devam etti.

─░ngiltere Deniz Bakan─▒ Churchill, Askeri Harek├ót Daire Ba┼čkan─▒ General CallwellÔÇÖden, bir ─░ngiliz filosunun Marmara DeniziÔÇÖne sokulmas─▒ gayesiyle Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒n yeter derecede kuvvetli bir Yunan ordusu taraf─▒ndan ele ge├žirilmesi i├žin bir plan haz─▒rlamas─▒n─▒ istedi. Churchill, Kraliyet Genelkurmay Ba┼čkan─▒ DouglasÔÇÖa yazd─▒─č─▒ mektupta da, yunan ordusunun deste─čiyle ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n zorlanaca─č─▒ bir harek├óta haz─▒rl─▒k talebinde bulundu. ─░ngiliz sava┼č kabinesi, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ├ž─▒kacak Goeben ve BreslauÔÇÖya ilave olarak, T├╝rk gemilerinin de bat─▒r─▒lmas─▒ konusunda ChurchillÔÇÖe yetki verdi.

ÔÇťChurchill bununla da yetinmedi. YunanistanÔÇÖdaki ─░ngiliz Deniz Misyonu Ba┼čkan─▒ Tu─čamiral Mark KerrÔÇÖe mektup g├Ândererek, Yunan Deniz ve askeri uzmanlar─▒n─▒n, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna y├Ânelik bir harek├ótta, YunanistanÔÇÖ─▒n ne gibi katk─▒larda bulunabilece─čine ili┼čkin g├Âr├╝┼č├╝n├╝ almak i├žin temasa ge├žilmesini istedi.

Amiral Kerr, Yunan Kral─▒ Konstantin ile bir g├Âr├╝┼čme yapt─▒ktan ve Harbiye Nezareti ile fikir al─▒┼čveri┼činde bulunduktan sonra, Yunan kurmayl─▒─č─▒n─▒n BulgaristanÔÇÖ─▒n YunanistanÔÇÖa sald─▒rmas─▒ engellendi─či takdirde, Yunan ordusunun yar─▒maday─▒ ele ge├žirebilece─či fikrinde oldu─čunu, bu fikre kendisinin de kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ ifade etti.ÔÇŁ [16]

─░ster denizden, ister karadan, isterse hem karadan hem denizden Gelibolu yar─▒madas─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n sava┼ča sahne olaca─č─▒ 1914ÔÇÖ├╝n eyl├╝l ay─▒ ba┼č─▒nda art─▒k iyice belliydi. ├ç├╝nk├╝ ─░ngiltereÔÇÖnin as─▒l hedefi ─░stanbulÔÇÖdu. Osmanl─▒ ba┼čkentine giden kestirme yol da ├çanakkaleÔÇÖden ge├žiyordu.

─░stanbulÔÇÖa gelinceÔÇŽ

B├╝y├╝kel├ži Wangenheim, Almanya H├╝k├╝metiÔÇÖnin, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bir an ├Ânce sava┼ča girmesi y├Ân├╝ndeki talebini, Bab─▒├óli ÔÇÖye iletti. Ayn─▒ g├╝n, aralar─▒nda yeni gemileri Yavuz ve MidilliÔÇÖnin de bulundu─ču Osmanl─▒ Donanmas─▒, Amiral Souchon komutas─▒nda Moda ile Adalar aras─▒nda bir resmi ge├žit yapt─▒. Padi┼čah, h├╝k├╝met ├╝yeleri ve mebuslar ile ─░stanbul halk─▒ taraf─▒ndan izlenen bu resmige├židin ard─▒ndan, Almanlar─▒n KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kma emelleri yeniden ve ├žok yo─čun olarak g├╝ndeme getirildi. Alman Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ g├Ârevini devralan Falkenheim, Liman von Sanders Pa┼čaÔÇÖya, Amiral SouchonÔÇÖa etki yaparak, emrindeki donanman─▒n manevra gerek├žesiyle KaradenizÔÇÖe ├ž─▒k─▒p Rusya ile bir olay meydana getirerek T├╝rkiyeÔÇÖyi sava┼ča sokmas─▒n─▒ isteyen bir telgraf yollad─▒.

Amiral Souchon, Sadrazam Sait Halim Pa┼ča ile g├Âr├╝┼čmesinde, KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kma talebini yineledi. SouchonÔÇÖun niyetini anlayan Sait Halim Pa┼ča bu izni vermedi. Ancak Harbiye Naz─▒r─▒ Enver BeyÔÇÖin ├Âzel izni ve talimat─▒yla SouchonÔÇÖun Karadeniz hayali ger├žek oldu.

Osmanl─▒ Donanmas─▒ KaradenizÔÇÖe a├ž─▒l─▒rken, durumu fark eden Sadrazam Sait Halim Pa┼ča, Bahriye Naz─▒r─▒ Cemal Pa┼čaÔÇÖya ba┼čvurarak, filoyu geri ├ža─č─▒rtt─▒rd─▒. Amiral Souchon ancak Alman Genel Kararg├óh─▒ÔÇÖndan emir alaca─č─▒n─▒ bildirdi. Filo KaradenizÔÇÖdeki k├╝├ž├╝k bir seyahatten sonra geri d├Ând├╝. Amiral Souchon, Alman Genel Kararg├óh─▒n─▒n emri alt─▒nda oldu─čunu s├Âyleyerek, Bahriye Naz─▒r─▒ Cemal Pa┼ča ile tart─▒┼čt─▒. Araya Alman El├žisi Wangenheim da girdi. Sadrazam Sait Halim Pa┼ča ile g├Âr├╝┼čen Wangenheim, Amiral SouchonÔÇÖun Cemal Pa┼čaÔÇÖya s├Âylediklerini destekleyen ┼ču ifadeleri kulland─▒:

ÔÇťGoeben ve Breslau Osmanl─▒ bayra─č─▒ ├žekmekle birlikte Almand─▒rlar ve Amiral onlar─▒ BerlinÔÇÖden alaca─č─▒ buyruklara g├Âre kullanabilir.ÔÇŁ [17]

M├╝ttefik filolar─▒ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ├ž─▒kan t├╝m gemileri engellerken, Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ÔÇÖn─▒n Gelibolu yar─▒madas─▒ ├╝zerindeki ilgisi de yo─čunla┼čt─▒.

Osmanl─▒ Harbiye Nezareti 1 Ekim 1914ÔÇÖte, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n ula┼č─▒ma kapat─▒ld─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒. Enver Bey, Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒n bir t├╝menle takviyesine gerek olmad─▒─č─▒n─▒, sadece Sedd├╝lbahir istihk├ómlar─▒n─▒n arkadan d├╝┼č├╝r├╝lmesini engellemeye d├Ân├╝k olarak, b├Âlgeye yap─▒lacak olas─▒ bir d├╝┼čman ├ž─▒karmas─▒na kar┼č─▒ Kirte b├Âlgesinin yeterli bir kuvvetle tutulmas─▒n─▒ istedi. Mehmet├žik burnu (Hellas) Sar─▒tepe k─▒y─▒ kesiminin g├Âzetleme ve korunmas─▒n─▒n gere─čine dikkat ├žekti.

Amiral Souchon, donanman─▒n toplu halde KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kabilmesi i├žin izin istedi. SouchonÔÇÖun talebi, yap─▒lacak manevra ve e─čitim programlar─▒n─▒n ├Ânceden g├Ânderilmesi, KaradenizÔÇÖe ├ž─▒k─▒┼člardan Bo─čaz Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna bilgi verilmesi kayd─▒yla kabul edildi.

Enver, 6 EkimÔÇÖde donanman─▒n sert havalarda e─čitim yapmas─▒na izin verdi. Bu izni 10 EkimÔÇÖde iptal etti.

11 Ekim 1914ÔÇÖte, Enver, Talat ve Cemal pa┼čalar, Wangenheim ile Almanya H├╝k├╝meti aras─▒nda RusyaÔÇÖya sald─▒rma anla┼čmas─▒n─▒ imzalad─▒. ├çok yak─▒n tarihte, ─░kinci K├Ârfez Sava┼č─▒ ├Âncesi g├Âr├╝len at pazarl─▒─č─▒ o g├╝nlerde de g├╝ndemdeydi. AlmanyaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne y├╝zde 6 faizli 5 milyon alt─▒n avans verme vaadi konusunda da anla┼č─▒ld─▒.

Souchon ise izni iptal edilmi┼č olmas─▒na ra─čmen, donanmayla KaradenizÔÇÖe ├ž─▒k─▒p d├Ân├╝yordu. 5 milyon alt─▒nl─▒k vaat, Osmanl─▒ y├Ânetiminin sesini-solu─čunu kesmi┼čti.

Bu durum Ruslar─▒ da tedirgin etmi┼čti. Nitekim Rus El├žisi Giers, Maliye Bakan─▒ Cavit BeyÔÇÖi ziyaretinde, ÔÇťSava┼č ka├ž─▒n─▒lmaz g├Âr├╝n├╝yor. Haberiniz olmadan bir olay ├ž─▒kar─▒larak sava┼č a├ž─▒lacakt─▒r. Almanlar sizi kendi ama├žlar─▒na alet edeceklerdirÔÇŁ dedi. Ayn─▒ c├╝mleyi, Cavit BeyÔÇÖi ertesi g├╝n ziyaret eden Frans─▒z El├žisi de kuracakt─▒:

ÔÇťÔÇŽYak─▒nda bir emrivaki ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalacaks─▒n─▒z. Bu s├Âzleri d├╝┼č├╝nmeden s├Âylemiyorum. Hatt├ó icab─▒nda seni ve Sadrazam─▒ h├╝k├╝metten atmak bile d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Olduk├ža ├Ânemli kararlar sizlerden gizli tutuluyor. Memleketiniz gayet vahim bir yolda gidiyor.ÔÇŁ [18]

Ger├žekten de Cavit BeyÔÇÖin ├╝lkeyi sava┼ča s├╝r├╝kleyen bu kararlara bir dahli yoktu. H├╝k├╝metten istifas─▒na yol a├žacak geli┼čmeyi ├žok fazla beklemesi gerekmeyecekti.

21 EkimÔÇÖde Ba┼čkomutan Vekilli─čine getirilen Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey, ayn─▒ g├╝n von Bronzart Pa┼ča ile Osmanl─▒ ordusunun harbe nas─▒l sokulaca─č─▒n─▒ g├Âr├╝┼čt├╝.

Var─▒lan karar uyar─▒nca, Osmanl─▒ filosu harp ilan etmeden ├Ânce KaradenizÔÇÖdeki Rus filosunu bat─▒rarak, deniz ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ kazanacakt─▒. Harek├ót zaman─▒ da Amiral SouchonÔÇÖa b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Enver Bey Amiral SouchonÔÇÖa emir verdi: Filonuz Karadeniz ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ elde etmelidir. Rus filosunu aray─▒n─▒z ve harp ilan etmeden, bulundu─ču yerde ona h├╝cum ediniz.

Emir Almanlar─▒n iste─či ├╝zerine yaz─▒l─▒ hale getirildi Meclis-i Mebusan ÔÇťsava┼ča neden olacak davran─▒┼člardan ka├ž─▒n─▒lmas─▒ ┼čart─▒ ileÔÇŁ h├╝k├╝metin donanmaya verdi─či KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kma iznini onaylad─▒.

Bahriye Naz─▒r─▒ Cemal Pa┼ča da donanmaya emir vererek, SouchonÔÇÖun verece─či t├╝m emirlere itaat edilmesi konusunda kesin talimatta bulundu.

Ve Kilyos ├Ân├╝nde toplanan Yavuz, Midilli, Gayret-i Vataniye, Numune-i Hamiyet, Berk-i Saffet, Samsun, Ta┼čoz, Peyk, Nil├╝fer ve Muavenet adl─▒ gemilerden olu┼čan 11 par├žal─▒k Osmanl─▒ donanmas─▒ Amiral Souchon komutas─▒nda 27 EkimÔÇÖde KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kt─▒.

Souchon, filoya Odesa, Feodisia ve SivastopolÔÇÖa y├Ânelik hareket ve bombard─▒man emrini verdi. Osmanl─▒ Donanmas─▒, 29 Ekim 1914 g├╝n├╝ Rus limanlar─▒ Odesa ve SivastopolÔÇÖu bombard─▒man etti. Midilli ise Novorossisk liman─▒ndaki gemileri, petrol ve tah─▒l depolar─▒n─▒ bombalad─▒. Kentte b├╝y├╝k yang─▒n ├ž─▒kt─▒. Ayn─▒ anlarda Hamidiye, Feodisia liman─▒n─▒ bombalad─▒. Souchon buna ili┼čkin mesaj─▒n─▒ Harbiye Nezaretine sundu. Enver Bey de SouchonÔÇÖa kutlama mesaj─▒ ├žekti.

Yavuz ve MidilliÔÇÖnin 28 cm ├žap─▒ndaki toplar─▒ndan ate┼členen g├╝lleler Novorossisk ve SivastopolÔÇÖu d├Âvmeye ba┼člad─▒─č─▒nda, ac─▒ ger├že─čin alt─▒ k─▒rm─▒z─▒ ├žizgiyle ├žizilmi┼čti.

Bu an, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n -asl─▒nda kendisinin sonunu getirecek- sava┼ča hevesle girdi─čini belgeliyordu. Osmanl─▒ Devleti, sava┼č─▒n i├žine g├Âz├╝ kapal─▒ dalm─▒┼čt─▒. Art─▒k bu yolun geriye d├Ân├╝┼č├╝ de olmayacakt─▒. ├ç├╝nk├╝ eski isimleriyle Goeben ve Breslau Hali├ž a├ž─▒klar─▒nda demirledi─či anda, ─░ngilizlerin Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni hasta hasta ya┼čatma duygular─▒ da u├žup gitmi┼čti.

ÔÇť─░ngilizler a├ž─▒s─▒ndan, ┼čimdi ─░stanbulÔÇÖa Ruslar─▒n sahip olmas─▒, Almanlar─▒n sahip olmas─▒ndan daha iyiydi. Ayn─▒ zamanda ├çarÔÇÖ─▒n imparatorlu─ču, giderek ─░ngiliz yard─▒mlar─▒na daha ba─č─▒ml─▒ hale geliyordu. Ruslar─▒n bo─čazlarla ilgili tarihi h─▒rslar─▒n─▒ tatmin etmek, Orta AsyaÔÇÖda ve ─░ran petrol yataklar─▒n─▒n ├ževresinde do─čabilecek ─░ngiliz-Rus ├žat─▒┼čmalar─▒n─▒n riskini azaltabilirdi.ÔÇŁ [19]

Osmanl─▒ Donanmas─▒ÔÇÖn─▒n KaradenizÔÇÖde yapt─▒klar─▒ndan haberdar olan Sadrazam Sait Halim Pa┼ča, bu oldubittiye ├Âfkelenerek g├Ârevinden istifa etti. Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey ile Bahriye naz─▒r─▒ Cemal Pa┼ča, ertesi g├╝n Sadrazam Halim pa┼čaÔÇÖy─▒ yal─▒s─▒nda ziyaret edecek ve yat─▒┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čacakt─▒r.

Sadrazam Sait Halim Pa┼ča, ─░tilaf devletleri el├žilerini Yenik├ÂyÔÇÖdeki yal─▒s─▒na ├ža─č─▒rd─▒. KaradenizÔÇÖdeki olay nedeniyle ├Âz├╝r diledi, sorunun dost├ža ├ž├Âz├╝mlenmesini istedi. ─░tilaf devletleri ise Osmanl─▒ h├╝k├╝metine t├╝m Alman subay ve askeri uzmanlar─▒n─▒n ├╝lkelerine iade edilmesini isteyen bir ├╝ltimatom verdi.

Osmanl─▒ H├╝k├╝meti kar┼č─▒ ata─ča kalkarak, Petersburg, Londra, Paris ve Roma b├╝y├╝kel├žilikleri kanal─▒yla ─░tilaf devletlerine nota verdi ve KaradenizÔÇÖdeki olaydan Ruslar─▒n sorumlu oldu─čunu ├Âne s├╝rd├╝. (Oysa y─▒llar sonra ortaya ├ž─▒kan belgeler, olay─▒n t├╝m y├Ânleriyle ayd─▒nlanmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Sorumlu Ruslar de─čildirÔÇŽ Bu b├Âl├╝m├╝n sonunda bu konuyla ilgili detaylara yer verece─čiz.) Padi┼čah 5. Mehmet Re┼čatÔÇÖ─▒n istifas─▒n─▒ kabul etmedi─či Sadrazam Sait Halim Pa┼ča g├Ârevine devam etti. Halim Pa┼ča, PetersburgÔÇÖdaki T├╝rk el├žisi Fahrettin Bey arac─▒l─▒─č─▒yla Rus D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ SazanovÔÇÖa, iki ├╝lke aras─▒ndaki ili┼čkilerin korunmas─▒yla ilgili temennide bulundu. SazanovÔÇÖun cevab─▒ ├žok kesin oldu: ÔÇťArt─▒k ├žok ge├ž!ÔÇŁ [20]

KaradenizÔÇÖdeki oldubittinin sorumlulu─čunu ta┼č─▒mak istemeyen, aralar─▒nda Maliye Naz─▒r─▒ Cavit BeyÔÇÖin de bulundu─ču 4 bakan g├Ârevden istifa etti. Ertesi g├╝nÔÇŽ 2 Kas─▒m 1914ÔÇÖte, Rusya Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ resmen sava┼č ilan etti.

K─▒smi ba┼čar─▒lar i┼če yaramad─▒

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču b├╝y├╝k sava┼ča girmekle her ne kadar sonunu getirecek kaderine ko┼čar ad─▒m yol al─▒yorsa da asl─▒nda 1. D├╝nya Sava┼č─▒ i├žerisindeki baz─▒ cephelerde kendisinden hi├ž de beklenmeyen bir sava┼č performans─▒ ortaya koymu┼čtu.

Avrupa, ├çanakkale, Do─ču Anadolu, Filistin ve Mezopotamya olmak ├╝zere be┼č cephede, topraklar─▒n savunulmas─▒ i├žin ─▒srarla ve ├žo─ču kez ba┼čar─▒yla sava┼č─▒lm─▒┼čt─▒. Ocak 1915ÔÇÖte Do─ču Anadolu ve KafkasyaÔÇÖda Enver pa┼ča y├Ânetimindeki 120 bin ki┼čilik Osmanl─▒ ordusunun 90 bin kadar─▒ hayat─▒n─▒ kaybetmi┼č ama Rus birliklerinin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ sava┼č boyunca me┼čgul edilmi┼čti… Yine Filistin ve Sina ├ž├Âl├╝nde, Kas─▒m 1914ÔÇÖte SuriyeÔÇÖye askeri vali olarak atanan Cemal Pa┼ča taraf─▒ndan ┼×ubat 1915ÔÇÖte ve A─čustos 1916ÔÇÖda S├╝vey┼č kanal─▒na yap─▒lan sald─▒r─▒lar, ─░ngilizleri sava┼č boyunca b├Âlgede ciddi bir kuvvet bulundurmaya zorlam─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ ordusu, Nisan 1916ÔÇÖda b├╝y├╝k bir ─░ngiliz kuvvetini Kut├╝ÔÇÖl-AmareÔÇÖde tutsak etmi┼čti. Fakat bunlar─▒n hi├žbiri sonu├ž vermeyecekti. ├ç├╝nk├╝ Osmanl─▒lar─▒n da fark─▒nda oldu─ču gibi, imparatorlu─čun kaderi kendi ├žabalar─▒na de─čil, Avrupa itilaf kuvvetleri ve ├╝├žl├╝ ittifak aras─▒nda o s─▒rada s├╝rmekte olan devasa m├╝cadelenin sonucuna ba─čl─▒yd─▒.

Rus sald─▒r─▒s─▒ m─▒ var, Osmanl─▒ tertibi mi?

Tekrar gerilere d├ÂnelimÔÇŽ ├ç├╝nk├╝ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna giri┼čini ele alan bu b├Âl├╝m├╝ tamamlamadan ├Ânce, KaradenizÔÇÖdeki Rus limanlar─▒n─▒n bombalanmas─▒yla ilgili tart─▒┼čma konusunu kapatmak gerekiyor.┬á Baz─▒ yazarlara g├Âre, KaradenizÔÇÖde manevra yapan Osmanl─▒ gemilerine Rus donanmas─▒n─▒n ate┼č a├žmas─▒ nedeniyle ├žat─▒┼čma ba┼člam─▒┼čt─▒r. ┼×evket S├╝reyya Aydemir, belgelerini de ortaya koyarak, bu konudaki sorumlulu─čun Osmanl─▒ taraf─▒ndan oldu─čunu vurgular.

ÔÇťÔÇŽO zaman gen├ž bir Alman deniz subay─▒ olup Breslau (Midilli) kruvaz├Âr├╝nde ├žal─▒┼čm─▒┼č olan ve 2.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda da Alman Donanmas─▒ Ba┼č Amirali bulunan Donitz, hat─▒ralar─▒nda bu Karadeniz maceras─▒n─▒ bilinmeyen b├╝t├╝n safhalar─▒yla a├ž─▒klar. Bu a├ž─▒klamalar da g├Âsterir ki, donanma ─░stanbulÔÇÖdan Rusya k─▒y─▒ ┼čehirlerine ve Rus donanmas─▒na sald─▒rmak, bu suretle T├╝rkiyeÔÇÖyi fiilen harbe sokmak i├žin ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Nitekim DonitzÔÇÖin hat─▒ralar─▒nda bu sald─▒r─▒ ve Alman gemilerine Bahriye Naz─▒r─▒n─▒n (Cemal Pa┼ča) emri ile kat─▒lan T├╝rk gemilerinin harek├ót─▒ ayr─▒nt─▒lar─▒yla anlat─▒l─▒r. Hele bu arada filoya kumanda eden Alman subaylar─▒na yay─▒nlad─▒─č─▒ ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖnin parlak istikbali i├žin sava┼čacaks─▒n─▒zÔÇŁ ┼čeklindeki genelge d├╝┼č├╝nd├╝r├╝c├╝d├╝rÔÇŁ. [21]

Aydemir, 1918ÔÇÖin kas─▒m ay─▒nda kurulan Harp Kabinelerinin ─░sticvab─▒ KomisyonuÔÇÖna (Sava┼č H├╝k├╝metleri Soru┼čturma Komisyonu) ifade veren eski sadrazam Sait Halim Pa┼ča, eski Meclis-i Mebusan Reisi ve Hariciye Naz─▒r─▒ Halil, Maliye Naz─▒r─▒ Cavit beylerin beyanlar─▒na g├Âre, T├╝rkiyeÔÇÖnin harbe fiilen 29 EkimÔÇÖde KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kan gemilerin Rus limanlar─▒n─▒ bombalamas─▒yla s├╝r├╝klendi─čini hat─▒rlat─▒yor.

Rusya ger├ži T├╝rkiyeÔÇÖnin dostu de─čildir, Rus ├çarl─▒─č─▒ devaml─▒ ve sistemli olarak T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒ g├╝tmektedir ama soru┼čturma komisyonundaki beyanlar, sava┼ča yol a├žan─▒n t├╝m bunlara ra─čmen Rusya olmad─▒─č─▒ yolundad─▒r. Sadrazam Sait Halim Pa┼čaÔÇÖn─▒n bu i┼čte direkt bir sorumlulu─čunun olmad─▒─č─▒, KaradenizÔÇÖe ├ž─▒kan filonun e─čitim ama├žl─▒ oldu─čunu zannetti─či bilinmektedir. Ama her ┼čeyi bilen d├Ârt sorumludan biri olan, Almanya ile ittifak anla┼čmas─▒nda ├žok aktif rol oynayan Meclis-i Mebusan Reisi Halil BeyÔÇÖin o zaman hen├╝z kabine ├╝yesi olmad─▒─č─▒n─▒ belirtip, kayg─▒s─▒z bir tav─▒rla sorumlulu─ču ├╝zerinden at─▒vermi┼č olmas─▒ ├žok ilgin├žtir.

Çanakkale tahkimatına ilk bombardıman

Yeniden ├çanakkale cephesine ve ya┼čanan geli┼čmelere d├ÂnelimÔÇŽ Alman gemilerinin de T├╝rk bayra─č─▒ ├žekerek kat─▒ld─▒─č─▒ Osmanl─▒ Donanmas─▒n─▒n KaradenizÔÇÖde ger├žekle┼čtirdi─či sald─▒r─▒ya bir cevap verme gere─či duyan ─░ngiltere Deniz Bakanl─▒─č─▒, Frans─▒z H├╝k├╝metiÔÇÖnin de onay─▒n─▒ alarak, Koramiral CardenÔÇÖe ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndaki d─▒┼č tahkimat─▒ emrindeki z─▒rhl─▒larla uzak mesafeden bombalama emrini verdi.

3 Kas─▒m 1914 g├╝n├╝ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒nda g├Âr├╝len d├Ârt sava┼č gemisi, sava┼č d├╝zeninde ilerledi. Indefatigable ve Indomitable z─▒rhl─▒lar─▒ Avrupa yakas─▒ndaki Sedd├╝lbahir ve Ertu─črul bataryalar─▒na ate┼č a├žt─▒. Ayn─▒ anda Suffren ve Verite z─▒rhl─▒lar─▒ da Kumkale ve Orhaniye bataryalar─▒n─▒ ate┼č alt─▒na ald─▒.

12.000-13.000 metre mesafeden ate┼č a├žan birle┼čik filoya T├╝rkler de cevap verdi. M├╝ttefik filosu bir saat kadar sonra muharebeyi keserek Saros K├Ârfezi do─črultusunda uzakla┼čt─▒.

Sedd├╝lbahir ve Ertu─črul tabyalar─▒nda toplam kay─▒p, 5ÔÇÖi ┼čehit 2ÔÇÖsi yaral─▒ olmak ├╝zere 7 subay, 66ÔÇÖs─▒ ┼čehit 19ÔÇÖu yaral─▒ olmak ├╝zere 85 erdi. Kumkale ve Orhaniye tabyalar─▒nda ise daha az hasar vard─▒.

ÔÇťÔÇŽBombard─▒mana hedef olan T├╝rk birliklerinin morallerinde bir sars─▒nt─▒ g├Âr├╝lmedi, birlikler g├Âsterdikleri ├Âzverilerden ├Ât├╝r├╝ Ba┼čkomutanl─▒k├ža g├╝m├╝┼č liyakat madalyas─▒na lay─▒k g├Âr├╝ld├╝ler.

Sonu├ž olarak Birle┼čik FiloÔÇÖnun, ├çanakkale Bo─čaz─▒ giri┼č tahkimat─▒n─▒ ilk kez bombalamas─▒ bir sonu├ž almaktan ziyade, RusyaÔÇÖdan sonra ─░ngiltere ve FransaÔÇÖn─▒n da Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ sava┼č ba┼člatma ad─▒na ba┼čka bir deyi┼čle sava┼č ilan─▒ mahiyeti ta┼č─▒yordu.

Daha ├Ânceleri Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n e─čitiminde g├Ârev alm─▒┼č bulunan ─░ngiliz Amirali LipausÔÇÖun, T├╝rkiyeÔÇÖyi vaktinden ├Ânce uyaraca─č─▒ endi┼česiyle bu bombard─▒mana kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒na ra─čmen, ChurchillÔÇÖin emriyle yap─▒lan bu harek├ót, T├╝rkiye i├žin al─▒nmakta olan ├Ânlemlerin art─▒r─▒lmas─▒ bak─▒m─▒ndan ger├žekten uyar─▒c─▒ olmu┼čturÔÇŁ. [22]

Sedd├╝lbahir kalesindeki bir cephaneli─če d├╝┼čen top mermisi sebebiyle 360 a─č─▒r top mermisi ve 11 ton barut infilak etti.

ÔÇťBu patlamayla Sedd├╝lbahir Kalesi Komutan─▒ Y├╝zba┼č─▒ ┼×evki EfendiÔÇÖnin de aralar─▒nda bulundu─ču 5 subay (Kale Komutan Muhaf─▒z─▒ ├ťste─čmen Cevdet Efendi, Tak─▒m komutan─▒ ├ťste─čmen Hasan Pala Efendi, Tak─▒m Komutan─▒ Te─čmen E┼čref Efendi, Tak─▒m Komutan─▒ Te─čmen Ali R─▒za Efendi) ve 81 er ┼čehit oldu. Bu ┼čehitlere, ÔÇť─░lk ┼čehitlerÔÇŁ denmektedir.ÔÇŁ [23]

Osmanl─▒ Devleti derhal ─░tilaf Devletlerine sava┼č ilan etti. (11 Kas─▒m 1914) Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Mehmet Re┼čatÔÇÖ─▒n T├╝rk askerinin moralini y├╝kseltmek amac─▒n─▒ ta┼č─▒yan beyannamesi ┼č├Âyleydi.

ÔÇťÔÇŽOrduma ve Donanmama!

B├╝y├╝k devletler aras─▒nda sava┼č ilan edilmesi ├╝zerine, her zaman ans─▒z─▒n ve haks─▒z sata┼čmalara u─črayan devletimiz ve ├╝lkemizin hukukunu, varl─▒─č─▒n─▒ f─▒rsat├ž─▒ d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ gerekti─činde savunabilmemiz i├žin sizleri silah alt─▒na ├ža─č─▒rm─▒┼čt─▒m.

B├Âylece silahl─▒ bir yans─▒zl─▒k i├žinde ya┼čarken, Karadeniz Bo─čaz─▒ÔÇÖna torpil koymak ├╝zere yola ├ž─▒kan Rus donanmas─▒, e─čitimle u─čra┼čan donanmam─▒z─▒n bir b├Âl├╝m├╝ ├╝zerine ans─▒z─▒n ate┼č a├žt─▒. Uluslar aras─▒ hukuka ayk─▒r─▒ olarak bu haks─▒z sata┼čman─▒n Rusya taraf─▒ndan d├╝zeltilmesini beklerken, gerek ad─▒ ge├žen devlet ve gerekse de m├╝ttefikleri ─░ngiltere ve Fransa devletleri b├╝y├╝kel├žilerini geri ├ža─č─▒rarak devletimizle siyasal ili┼čkilerini kestiler. Daha sonra Rus askerleri do─ču s─▒n─▒r─▒m─▒za sald─▒rd─▒. Fransa ve ─░ngiltere donanmalar─▒ birlikte ├çanakkale ve AkabeÔÇÖyi topa tuttu. B├Âyle birbirini izleyen haince d├╝┼čmanl─▒k belirtileri ├╝zerine ├Âteden beri arzu etti─čimiz bar─▒┼č─▒ terk ederek Almanya ve Avusturya-Macaristan devletleriyle birlik olarak me┼čru hakk─▒m─▒z─▒ savunmak i├žin silaha sar─▒lmak zorunda kald─▒k.

ÔÇŽAsker evlatlar─▒m! Bug├╝n size d├╝┼čen g├Ârev ┼čimdiye kadar d├╝nyada hi├žbir orduya nasip olmam─▒┼čt─▒r. Bu g├Ârevi yerine getirirken bir zamanlar d├╝nyay─▒ titretmi┼č olan Osmanl─▒ ordular─▒n─▒n hay─▒rl─▒ evlatlar─▒ oldu─čunuzu g├Âsteriniz ki, din ve devlet d├╝┼čmanlar─▒ bir daha kutsal topraklar─▒m─▒za ayak basmaya, KabeÔÇÖyi ve nurla ayd─▒nlanm─▒┼č mezar─▒n bulundu─ču m├╝barek Hicaz topraklar─▒n─▒ rahats─▒z etmeye cesaret edemesin. Dinini, vatan─▒n─▒ ve askerlik namusunu silah─▒yla savunmay─▒ ve padi┼čah─▒ u─črunda ├Âl├╝m├╝ hi├že saymay─▒ bilir, bir Osmanl─▒ Ordu ve Donanmas─▒ oldu─čunu d├╝┼čmana etkili bir bi├žimde g├Âsteriniz. Hak ve adalet bizde, zul├╝m ve haks─▒zl─▒k d├╝┼čmanlar─▒m─▒zda oldu─čundan d├╝┼čmanlar─▒m─▒z─▒ kahretmek i├žin AllahÔÇÖ─▒n kesin adaleti ve Y├╝ce Peygamberimizin manevi yard─▒m─▒ bize destek olacakt─▒r. Bu sava┼čtan ge├žmi┼čin zararlar─▒n─▒ gidermi┼č ┼čanl─▒ ve sa─člam bir devlet olarak ├ž─▒kaca─č─▒m─▒za eminim. Bug├╝nk├╝ sava┼čta birlikte hareket etti─čimiz d├╝nyan─▒n en cesur ve g├Ârkemli iki ordusuyla silah arkada┼čl─▒─č─▒ etti─činizi unutmay─▒n─▒z. ┼×ehitlerimiz ├Ânceki ┼čehitlere zafer m├╝jdeleri g├Ât├╝rs├╝n. Sa─č kalanlar─▒n─▒z─▒n kavgas─▒ kutlu ve k─▒l─▒c─▒ keskin olsun!ÔÇŁ [24]

Sultan Mehmet Re┼čat, Osmanl─▒ Devleti sava┼ča kat─▒ld─▒ktan sonra ├žok ├Ânemli oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ bir kozunu, halifeli─či masaya s├╝rmeye karar verdi ve 14 Kas─▒m 1914ÔÇÖte cihat ilan etti. ┼×eyh├╝lislam ├ťrg├╝pl├╝ Hayri EfendiÔÇÖnin fetvas─▒na dayan─▒larak ilan edilen cihad-─▒ ekber ile Rusya, Fransa, ─░ngiltere devletleriyle m├╝ttefiklerinin esareti alt─▒nda ya┼čayan b├╝t├╝n d├╝nya M├╝sl├╝manlar─▒ ayaklanmaya ve Osmanl─▒ Devleti ile m├╝ttefiklerine kar┼č─▒ silah kullanmamaya ├ža─čr─▒ld─▒.

Ba┼čkumandan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey de, padi┼čah─▒n cihat ├ža─čr─▒s─▒yla birlikte bir bildiri yay─▒nlad─▒:

ÔÇťArkada┼člar!

Sevgili Ba┼čkumandan─▒m─▒z, Halife-i Zi┼čan Efendimiz Hazretlerinin ─░rade-i Seniyyelerini tebli─č ediyorum. AllahÔÇÖ─▒n inayeti, Peygamberimizin imdad-─▒ ruhaniyesi ve Padi┼čah─▒m─▒z─▒n hay─▒r duas─▒yla Ordumuz d├╝┼čmanlar─▒n─▒ kahredecektir. Bug├╝ne kadar karada ve denizde, zabit ve asker karde┼člerimin g├Âsterdikleri kahramanl─▒klar d├╝┼čmanlar─▒m─▒z─▒n peri┼čan olacaklar─▒na en b├╝y├╝k delildir.

Ancak her zabit, her asker unutmamal─▒d─▒r ki harp meydan─▒ fedak├órl─▒k meydan─▒d─▒r. Orada hangi asker daha ileri at─▒l─▒r, hangi asker d├╝┼čman─▒n ┼čarapnel ve kur┼čunlar─▒ndan y─▒lmayarak ayak direr ve sonuna kadar sebat ederse o asker mutlaka kazan─▒r. Tarih ┼čahittir ki, Osmanl─▒ askerinden fedak├ór ba┼čka hi├žbir asker yoktur. Hepimiz d├╝┼č├╝nmeliyiz ki, ba┼č─▒m─▒z─▒n ucunda Peygamberimizin (ve ecdad─▒m─▒z─▒n) ruhlar─▒ u├žuyor. ┼×anl─▒ babalar─▒m─▒z, ┼čimdi bizim ne yapaca─č─▒m─▒za bak─▒yor. E─čer onlar─▒n hakiki evlad─▒ oldu─čumuzu g├Âstermek, bizden sonra geleceklerin lanetlerinden kurtulmak istersek ├žal─▒┼čal─▒m.

Zincirler alt─▒nda inleyen ├╝├ž y├╝z milyon ─░slam ve eski vatanda┼člar─▒m─▒z hep bizim muzafferiyetimize dua ediyor. ├ľl├╝mden kimse kurtulamayacakt─▒r. Ne mutlu ileri gidenlere, ne mutlu din ve vatan yolunda ┼čehit olanlara! ─░leri! Daima ileri ki zafer, ┼čan, ┼čehadet, cennet hep ileride ve zillet geridedir. M├╝barek ve mukaddes ┼čehitlerimizin ruhuna Fatiha!ÔÇŁ [25]

┼×eyh├╝lislam ├ťrg├╝pl├╝ Hayri Efendi ba┼čkanl─▒─č─▒nda toplanan Meclis-i Ali-i ─░lmi taraf─▒ndan haz─▒rlanan ve alt─▒nda 29 din ├óliminin imzas─▒ bulunan Cihad-─▒ Mukaddes Beyannamesi de 23 Kas─▒mÔÇÖda yay─▒nland─▒ ve buna ili┼čkin olarak, beyannamenin b├╝t├╝n ─░slam ├╝lkelerinde ilan edilmesi i├žin Padi┼čahÔÇÖ─▒n iradesi ├ž─▒kt─▒.

Hindistan ─░ngiltereÔÇÖye destek vermekteydi. T├╝rkiyeÔÇÖnin Almanlarla birlikte ve ─░ngiltereÔÇÖye kar┼č─▒ sava┼ča girmesi, Hindistan M├╝sl├╝manlar─▒n─▒ zor durumda b─▒rakt─▒. Almanya ve Osmanl─▒ Devleti, Hint M├╝sl├╝manlar─▒n─▒ ─░ngiltereÔÇÖye kar┼č─▒ harekete ge├žirmeyi ve ─░ngilizleri zora sokmay─▒ planl─▒yordu ama evdeki hesap ├žar┼č─▒ya uymad─▒. Umut ba─članan Hint M├╝sl├╝manlar─▒, dini inan├žlar─▒na sayg─▒ g├Âsterilece─či vaadinde bulunan ─░ngiltereÔÇÖden yana tav─▒r almaya karar verdi.

ÔÇťHint M├╝sl├╝man gazeteciler, A─ča Han gibi M├╝sl├╝man (┼×ii) liderler ve di─čerleri ─░ngiltereÔÇÖyi desteklemi┼č ve Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n sava┼č─▒n─▒n din sava┼č─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyerek Hint M├╝sl├╝manlar─▒n─▒n sava┼ča devam etmelerini istemi┼člerdi. Sonu├žta ├çanakkale cephesinde Hint birlikleri T├╝rklere kar┼č─▒ ve ─░ngiliz saflar─▒nda sava┼čacaklard─▒!ÔÇŁ [26]

Sultan Mehmet Re┼čatÔÇÖ─▒n cihat ├ža─čr─▒s─▒ genel olarak bir i┼če yaramam─▒┼čt─▒. Cihad-─▒ ekber, Hintli ve Kuzey Afrikal─▒ M├╝sl├╝manlar─▒n, ─░ngiliz ve Frans─▒z kuvvetlerinin emrinde ├çanakkaleÔÇÖde, IrakÔÇÖta, SinaÔÇÖda, FilistinÔÇÖde, SuriyeÔÇÖde T├╝rklere kar┼č─▒ sava┼čmalar─▒n─▒ da genel olarak engelleyemeyecektir.

HalifeÔÇÖnin cihat ├ža─čr─▒s─▒n─▒n HindistanÔÇÖda reddedilmesinde ve Hintlilerin ─░ngiltereÔÇÖnin saf─▒nda ├çanakkaleÔÇÖye kadar gelip HalifeÔÇÖnin ordular─▒na kar┼č─▒ sava┼čmas─▒nda A─ča HanÔÇÖ─▒n etkisi b├╝y├╝kt├╝. Tam da yeri gelmi┼čken s├Âylemekte yarar var. Yukar─▒da ad─▒ ge├žen Hintli ─░ngiliz A─ča Han, T├╝rkiyeÔÇÖnin g├╝ndemine 1920ÔÇÖlerde bir kez daha gelecektir.

ÔÇťÔÇŽAs─▒l ad─▒ Sultan S─▒r Muhammed Han olan III. A─ča Han, ┼×iili─čin ─░smailiye mezhebindendir. ─░ngilizler taraf─▒ndan hizmetlerine kar┼č─▒l─▒k olarak ├žocuklar─▒na da ge├žmek ├╝zere dedesine verilen asalet unvan─▒n─▒ kullanm─▒┼č, yine ─░ngilizler taraf─▒ndan ─░smaili M├╝sl├╝manlar─▒n ─░mam─▒ olarak, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndaki sad─▒k hizmetleri dolay─▒s─▒yla m├╝k├ófat olarak (protokolde) birinci s─▒ra ┼čef ve 11 pare top at─▒┼č─▒yla selamlanma hakk─▒ bah┼čedilmi┼čtir.

├çok sonradan yay─▒nlanan an─▒lar─▒nda 1900ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒ndan itibaren ─░ngiliz Gizli Servisi ad─▒na ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ anlatm─▒┼čt─▒r. Siyonist davas─▒n─▒ destekleyen pek az M├╝sl├╝manÔÇÖdan biridir. Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒nda Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ÔÇÖn─▒n yani M├╝sl├╝manlar─▒n halifesinin ─░ngiltere ve FransaÔÇÖya kar┼č─▒ cihat ilan etmesine ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kar. IrakÔÇÖta ─░ngilizlerle sava┼čan T├╝rk ordusunun askeri planlar─▒n─▒ ├žalmaya ├žal─▒┼č─▒r, elde etti─či bilgileri General AllenbyÔÇÖye ula┼čt─▒r─▒r.ÔÇŁ [27]

─░┼čte bu ki┼či, ┼×ii olmas─▒na ra─čmen ve ilgisi de bulunmad─▒─č─▒ halde Hintli S├╝nni M├╝sl├╝manlar ad─▒na TBMMÔÇÖye mektup yazarak, hilafetin kald─▒r─▒lmamas─▒n─▒, tam aksine g├╝├žlendirilmesini isteyecekti.

Emir Ali ile birlikte A─ča HanÔÇÖ─▒n yazd─▒─č─▒ ve hen├╝z TBMMÔÇÖnin eline ge├žmeden halifelik taraftar─▒ gazetelerde yay─▒nlanan bu mektup, bu iki ─░ngiliz memurunun Majesteleri Krali├že ad─▒na oynamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ oyunun bir par├žas─▒yd─▒.

Oysa HindistanÔÇÖdaki, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda da kalbi T├╝rklerle birlikte atan S├╝nni M├╝sl├╝manlar─▒n temsilcisi, Hint Hilafet Konferans─▒ Ba┼čkan─▒ Mevlana ┼×evket AliÔÇÖdir.

ÔÇť─░ngiliz memuru A─ča HanÔÇÖ─▒n bu mektubundan haberdar olur olmaz, Mevlana ┼×evket Ali de 27 Aral─▒k 1923ÔÇÖte bir mektup yazar, Hint M├╝sl├╝manlar─▒n T├╝rkiyeÔÇÖde yeni kurulan cumhuriyet rejimini destekledi─čini bildirir.ÔÇŁ [28]

Paragraf─▒ kapat─▒p 1914ÔÇÖe d├Ânebiliriz. Takvimler kas─▒m ay─▒ sonlar─▒n─▒ g├Âsterirken, sava┼č ├žanlar─▒ da iyiden iyiye ├žalmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. ├çanakkale ve ├ževresi g├╝nden g├╝ne ─▒s─▒n─▒yor, EgeÔÇÖdeki m├╝ttefik donanmas─▒na yeni yeni gemiler kat─▒l─▒yordu. Osmanl─▒ Ba┼čkomutan Vekilli─či de Bo─čaz─▒ ge├žmeye d├Ân├╝k muhtemel deniz ve kara harek├ótlar─▒na kar┼č─▒ ├Ânlem almay─▒ s├╝rd├╝r├╝yordu.

Hen├╝z bu ay─▒n ba┼č─▒nda, Tekirda─čÔÇÖda bulunan 3. KolorduÔÇÖya ├çanakkaleÔÇÖye hareketi emredilmi┼čti. 3. KolorduÔÇÖnun g├Ârev alan─▒ Gelibolu yar─▒madas─▒ olarak belirlendi. ─░lk i┼č olarak k─▒y─▒lar─▒n savunmaya haz─▒r hale getirilmesi i├žin haz─▒rl─▒klara ba┼čland─▒. Kakma Da─č─▒, E─čri Tepe, Kayaltepe ve Al├ž─▒tepe ├žizgisinde eldeki kuvvetlerle direnme noktas─▒ olu┼čturulmas─▒ i├žin birliklere emir verildi. Ayn─▒ g├╝nlerde, K├╝├ž├╝k├žekmece civar─▒nda yap─▒lan bir tatbikat s─▒ras─▒nda, Rus abidesinin y─▒k─▒lmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. 4. Ordu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna atamas─▒ o g├╝n onaylanm─▒┼č olan Bahriye Naz─▒r─▒ Cemal Pa┼ča, beraberindeki subaylara ┼ču ├Ânemli a├ž─▒klamay─▒ yapt─▒:

ÔÇťÔÇŽKaradenizÔÇÖde donanmam─▒z taraf─▒ndan vuku bulan hareketler, baz─▒ korkaklar─▒n zannettikleri gibi s─▒rf Alman Amiralinin H├╝k├╝met-i OsmaniyeÔÇÖyi bir emrivaki kar┼č─▒s─▒nda bulundurmak i├žin kendili─činden yapt─▒─č─▒ bir te┼čebb├╝s de─čildir. Bu hareket ├Âzel emirle yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Alman generalleri ve amiralleri H├╝k├╝met-i OsmaniyeÔÇÖnin emrinde birer icra vas─▒tas─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čiller. Osmanl─▒ milletinin mukadderat─▒n─▒ idare etmek mesuliyetini deruhte etmi┼č olan insanlar, kimsenin n├╝fuz ve tesiri alt─▒nda olmay─▒p, fikir ve kararlar─▒nda m├╝stakildirler. T├╝rkler zelilane ya┼čamaktansa, milli istiklal ve haklar─▒n─▒ silahlar─▒yla temin etmek veyahut ┼čerefle ├Âlmek i├žin harbe girmi┼člerdir.ÔÇŁ [29]

M├╝ttefiklerin ├çanakkaleÔÇÖde harek├ót ba┼člatma fikri g├╝n ge├žtik├že olgunla┼č─▒yordu. ─░ngiltere Deniz Bakan─▒ Winston Churchill, Amiral CardenÔÇÖe bir mesaj yollayarak, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ yaln─▒zca gemilerle zorlaman─▒n m├╝mk├╝n olup olamayaca─č─▒n─▒ sordu. ├çanakkale ├Ânlerinde bulunan filonun komutan─▒ Carden, bu soruya ÔÇť├çok say─▒da gemiyle, genel bir harek├ót sonucu bo─čazlar ge├žilebilirÔÇŁ cevab─▒n─▒ verdi. 18 MartÔÇÖtaki b├╝y├╝k deniz sava┼č─▒na giden yol b├Âylece a├ž─▒lm─▒┼čt─▒.

Bu konu m├╝ttefik askeri kurullar─▒nda ├žok geni┼č olarak tart─▒┼č─▒lmaya devam edilecekti. Ayn─▒ zamanda, m├╝ttefik filosunun, ├çanakkale Bo─čaz─▒ ├Ânlerindeki T├╝rk gemilerine tacizleri de aral─▒ks─▒z s├╝r├╝yordu.

Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒n─▒n ac─▒ sonu

B├Âlgeye gelmi┼č olan B-11 denizalt─▒s─▒, Sar─▒s─▒─člar KoyuÔÇÖnda demirli olan Mesudiye muharebe gemisini bat─▒rd─▒. 1874 yap─▒m─▒ olan Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒, ─░ngiltereÔÇÖden sat─▒n al─▒nm─▒┼čt─▒. Olduk├ža eski olan gemi, Osmanl─▒ Donanma Komutanl─▒─č─▒na atanan Amiral Souchon taraf─▒ndan g├Ârevden men edildi.┬á Souchon, geminin y├╝zer bir kale gibi g├Ârev yapmas─▒n─▒n ve may─▒n hatlar─▒n─▒ korumas─▒n─▒n m├╝mk├╝n oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝. Z─▒rhl─▒ Sar─▒s─▒─člar KoyuÔÇÖna demirleyerek bu g├Ârevi yapmaya ba┼člad─▒. Ancak Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒, demirledi─či koyda B-11 denizalt─▒s─▒n─▒n hedefi olarak iki torpille bat─▒r─▒ld─▒. Alabora olan gemidekilerden 10 subay ve 25 er ┼čehit oldu. Ters d├Ânen geminin su ├╝st├╝nde kalan karinas─▒na ├žeki├žlerle vurarak, i├žeride sa─č kalan olup olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒ld─▒. Bir noktadan cevap geldi. Sa─č kalanlar vard─▒. Bu k─▒s─▒m delinerek d─▒┼čar─▒ya ├ž─▒kar─▒lmalar─▒ m├╝mk├╝n olabilirdi ama elde gerekli ara├ž-gere├ž yoktu. Derhal ─░stanbulÔÇÖdan oksijen kayna─č─▒ ve burgu aletleri g├Ânderilmesi talep edildi.

ÔÇťÔÇŽ─░stanbulÔÇÖdan acele g├Ânderilen malzemelerle ertesi g├╝n ├Ânce k├╝├ž├╝k bir delik a├ž─▒ld─▒, i├žeridekilerin hava almalar─▒ sa─čland─▒. Bu delikten i├žeridekilerle konu┼čuldu, s├╝t verildi. 5 subay ve 3 er, geminin makine dairesinde mahsur kalm─▒┼čt─▒. Delik geni┼čletildikten sonra da mahsur durumdaki askerler sald─▒r─▒dan 36 saat sonra gemiden ├ž─▒kar─▒ld─▒. Kurtulan Bahriyeliler hemen hastaneye g├Ânderildiyse de, i├žlerinden biri ertesi g├╝n vefat etti.ÔÇŁ [30]

Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒ndan ocak ay─▒ sonuna dek uzun u─čra┼člar sonucu s├Âk├╝len toplar, Bayku┼č (Mesudiye) bataryas─▒ olarak Bo─čaz tahkimat─▒n─▒n takviyesinde kullan─▒lacakt─▒. Bir yandan da ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n may─▒nlanmas─▒na ve yeni hatlar d├Â┼čenmesine devam ediliyordu.

ÔÇťNusrat may─▒n gemisi taraf─▒ndan Kepez-Havuzlar g├╝ney aras─▒na 50 may─▒n daha d├Âk├╝ld├╝. Bu d├Âk├╝len may─▒nlardan 7ÔÇÖsi infilak etti. May─▒nlar─▒n aras─▒ 45, derinli─či ise 4,5 metreydi. ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna 50 may─▒nl─▒k 7. ve 8ÔÇÖinci may─▒n hatlar─▒ d├Â┼čendi.ÔÇŁ [31]

Ne var ki -o g├╝nlerde kullan─▒lan teknolojinin gere─či- d├Âk├╝len may─▒nlar─▒n kimi infilak ediyor, kimi ya birka├ž saat ya da birka├ž g├╝n sonra hattan kopuyor ve tam anlam─▒yla ÔÇťserseri may─▒nÔÇŁ olarak ba┼č─▒bo┼č dola┼č─▒yordu. ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒ konu alan kronolojilerde, serseri may─▒n olaylar─▒ ├žok s─▒k yer al─▒r. Nitekim NusratÔÇÖ─▒n 17 Aral─▒k 1914 tarihinde may─▒n d├Â┼čemesinin ard─▒ndan ├╝├ž may─▒n─▒n su y├╝z├╝ne ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. Bu may─▒nlar daha sonra Sedd├╝lbahir mevkisinin ├Ân├╝nden ge├žip, Bo─čazdan d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kacakt─▒r. ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n giri┼č yerinin ilerisinde bulunan ─░ngiliz Donanmas─▒ÔÇÖn─▒n ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ge├žmeye ├žal─▒┼č─▒laca─č─▒na kesin g├Âz├╝yle bak─▒l─▒yordu. Hatt├ó m├╝ttefiklerin bir deniz sald─▒r─▒s─▒yla birlikte Bo─čaz savunmas─▒n─▒ karadan yok etmek ├╝zere Saros K├ÂrfeziÔÇÖne ├ž─▒karma yapaca─č─▒ da tahmin ediliyordu. Bu Saros saplant─▒s─▒, Liman von SandersÔÇÖi derinden etkilemi┼čtir. Liman Pa┼ča, GeliboluÔÇÖya m├╝ttefik ├ž─▒karmas─▒ s─▒ras─▒nda, as─▒l kuvvetlerin SarosÔÇÖa ├ž─▒kar─▒laca─č─▒ndan ├žok emin, m├╝ttefiklerin o kesimdeki sahte ├ž─▒karma manevralar─▒n─▒ heyecanla izlerken, yakla┼č─▒k 36 saat boyunca ordusuna emir veremeyecek ve T├╝rk birliklerini di─čer ├ž─▒karma b├Âlgelerinde kendi haline b─▒rakacak hale d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Neyse ki T├╝rk ordusunun, ├╝st birimlerden bekledikleri emir gelmese bile, inisiyatif kullanabilen yurtsever subaylar─▒ vard─▒r.

Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ karadan ├ž─▒karma, ayn─▒ anda da denizden taarruz ihtimalleri ├žer├ževesinde savunmayla ilgili haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rken, m├╝ttefiklerin Bo─čazdaki may─▒nlar─▒ patlatmak i├žin ta┼č y├╝kl├╝ 7 ta┼č─▒ma gemisi ile 30 kadar may─▒n arama gemisini filoyla beraber bulundurdu─ču bilgisi de al─▒nd─▒─č─▒ndan, her ihtimale kar┼č─▒ teyakkuz halinde bulunulmas─▒ istendi.

Aral─▒k sonuna do─čru ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ge├žmesi muhtemel d├╝┼čman denizalt─▒lar─▒n─▒ g├Âzetlemek ├╝zere ─░stanbul ve Galata yatlar─▒ da ─░mral─▒ adas─▒ civar─▒nda g├Âreve ├ž─▒kar─▒lacak, baz─▒ sava┼č gemileri Marmara DeniziÔÇÖnde denizalt─▒ av─▒na ├ž─▒kacakt─▒.

Enver Bey, 1 Ocak 1915ÔÇÖte mirlival─▒─ča (tu─čgeneral) y├╝kseltildi.

M├╝ttefik cephesinde ise ├çanakkaleÔÇÖyi tek bir seferde, denizden ge├žmenin m├╝mk├╝n olup olmayaca─č─▒ tart─▒┼čmas─▒ iyice yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒. Akdeniz Filosu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna atanan Amiral CardenÔÇÖin, ├žok say─▒da gemiyle ve uzun s├╝rmesi muhtemel bir harek├ót sonucu Bo─čaz─▒n ge├žilebilece─či g├Âr├╝┼č├╝ genel olarak kabul g├Âr├╝yordu. Rus ├çar─▒ II. Nikola, ─░ngiltereÔÇÖnin derhal bir Osmanl─▒ cephesi a├žmas─▒ yolundaki talebini ─▒srarla tekrarl─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ b├Âylece Osmanl─▒ OrdusuÔÇÖnun karada ve denizde me┼čgul edilece─čini ve g├╝├ž durumda kalaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordu. ─░ngilizlerin ├çanakkaleÔÇÖye bir harek├ót ba┼člatmas─▒ durumunda, Osmanl─▒ Ordusu KafkasyaÔÇÖdan bir k─▒s─▒m kuvvetlerini ├žekmek zorunda kalacak ve Ruslar─▒n y├╝k├╝ biraz olsun hafifleyecekti. Amiral Sir Henry Jackson ise hamleyi bir ad─▒m daha ├Âne g├Ât├╝r├╝yor, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n ge├žilmesini m├╝mk├╝n g├Âr├╝yordu. Ancak daha sonras─▒ i├žin karamsar bir tablo ├žiziyordu:

ÔÇťÔÇŽDonanma ┼čehre (─░stanbul) a─č─▒r hasar verdikten sonra h├ókim dahi olsa, memleketi i┼čgal etmek i├žin b├╝y├╝k bir kuvvet olmad─▒k├ža durum gayet nazik olacakt─▒r. ─░stanbulÔÇÖun i┼čgali zayiata katlan─▒lmaya de─čer ama yaln─▒zca bombard─▒man, uzaklarda yap─▒lacak askeri bir harek├óta fazla etki yapmayaca─č─▒ gibi, ┼čehir teslim olsa bile asker teslim olmad─▒k├ža muhafaza edilemez.ÔÇŁ [32]

─░ngiliz Akdeniz Donanma Komutan─▒ Amiral Carden, ├çanakkaleÔÇÖye d├╝zenlenecek seferle ilgili plan─▒n─▒ Deniz Bakan─▒ ChurchillÔÇÖe sundu. ChurchillÔÇÖin de onay─▒ alan plan, ─░ngiliz Sava┼č KonseyiÔÇÖnde g├Âr├╝┼č├╝lerek kabul edildi. Carden Plan─▒ÔÇÖn─▒n genel hatlar─▒ ┼č├Âyleydi:

ÔÇť1-Bo─čaz─▒n giri┼čindeki savunma tesislerini tahrip etmek.
2-Bo─čaz─▒n giri┼činden Kepez burnuna kadar olan savunma tesislerini bask─▒ alt─▒na almak ve susturmak.
3-Çanakkale ve Kilitbahir savunma tesislerini zayıflatmak ve susturmak.
4-May─▒n tarlalar─▒ aras─▒ndan ge├žit a├žmak, ├çanakkale ve KilitbahirÔÇÖin ├╝st k─▒sm─▒ndaki savunma tesislerini susturmak ve Marmara DeniziÔÇÖne girmek.
1ÔÇÖinci ve 2ÔÇÖnci evrelerde z─▒rhl─▒lar Bolay─▒r savunma hatt─▒n─▒ zorlay─▒p, KabatepeÔÇÖdeki bataryay─▒ susturacaklard─▒.ÔÇŁ [33]

Amiral, plan─▒n─▒ daha detayland─▒r─▒yor ve ┼ču hususlar─▒n da alt─▒n─▒ ├žiziyordu:

ÔÇť1-Tabyalar endirekt bir ┼čekilde bombalanarak k─▒sa mesafeli bombard─▒manla tahrip edilecek. Bo─čaz─▒n giri┼č k─▒sm─▒ndaki torpil ve may─▒n tarlalar─▒n─▒ savunan toplar tahrip edilecek, may─▒nlar temizlenecek.
2-├ľnlerine may─▒n taray─▒c─▒l─▒ gemileri alacak olan z─▒rhl─▒lar, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna girdikten sonra Dardanos Bataryas─▒ÔÇÖn─▒ susturacak.
3-├çanakkale ve KilitbahirÔÇÖdeki tabyalar─▒n denizden bombard─▒manla tahrip edilecek.
4-├ľnlerinde may─▒n taray─▒c─▒lar bulunan z─▒rhl─▒lar KilitbahirÔÇÖe do─čru ├ž─▒k─▒p ├çanakkaleÔÇÖden sonraki tabyalar─▒ KabatepeÔÇÖden ba┼člayarak ate┼č alt─▒na alacak. ├çanakkale-Kilitbahir aras─▒ndaki may─▒n tarlalar─▒ temizlenecek.ÔÇŁ
Sava┼č Konseyi, bu sefere Quenn Elizabeth z─▒rhl─▒s─▒n─▒n da kat─▒l─▒p, at─▒┼č denemelerini ├çanakkaleÔÇÖde yapmas─▒n─▒ kararla┼čt─▒rd─▒.
ÔÇťMarmara DeniziÔÇÖne girecek olan filo, 2 a─č─▒r kruvaz├Âr, 4 z─▒rhl─▒, 3 hafif kruvaz├Âr, 1 filo y├Âneticisi, 12 destroyer, 3 denizalt─▒, 4 may─▒n taray─▒c─▒ gemi ve bir ta┼č─▒t gemisinden olu┼čacakt─▒.ÔÇŁ [34]

Osmanl─▒ taraf─▒nda da, savunma haz─▒rl─▒klar─▒ giderek artan bir dozda devam etmekteydi. Ocak ay─▒n─▒n sonlar─▒nda bir Frans─▒z denizalt─▒s─▒ dal─▒┼č yaparak ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna girdi. M├╝rettebat─▒n pusulas─▒n─▒n bozuk oldu─čunu sonradan fark etti─či Y├╝zba┼č─▒ Fournier komutas─▒ndaki Saphire denizalt─▒s─▒, bir s├╝re may─▒nlar aras─▒nda yol ald─▒ktan sonra kumsala sapland─▒. Uzun u─čra┼člar sonucunda kurtuldu ve K├Âseburnu KalesiÔÇÖnin 200 metre kadar a├ž─▒─č─▒nda y├╝zeye ├ž─▒kt─▒. Nusrat may─▒n gemisi ve ─░sa Reis gambotu derhal denizalt─▒ya ate┼č a├žt─▒. Kendini denize atmay─▒ ba┼čaran 14 denizcinin d─▒┼č─▒ndaki Frans─▒z m├╝rettebat, denizalt─▒yla beraber denizin derinliklerine g├Âm├╝ld├╝.

Denizalt─▒n─▒n Nara burnu a├ž─▒klar─▒nda ak─▒nt─▒l─▒ sulara g├Âm├╝ld├╝─č├╝ tarih, kimi kaynaklarda 15 Ocak, kimi kaynaklarda ise 28 Ocak 1915 olarak ge├žiyor. Arada sadece 13 g├╝n olmas─▒, Hicri-Miladi takvim fark─▒ndan olsa gerek.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n o d├Ânemde kulland─▒─č─▒ Hicri takvim uyar─▒nca 15 Ocak 1330 olarak kay─▒tlara ge├žen bu olay─▒n Miladi tarihi 28 Ocak 1915ÔÇÖtir. Yap─▒mc─▒ Sava┼č Karaka┼č, belgesel film projesi ÔÇť├çanakkale Ge├žildi mi?ÔÇŁ i├žin haz─▒rlad─▒─č─▒ web sitesinde, ├çanakkale Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda batm─▒┼č gemi ve denizalt─▒larla ilgili hem bat─▒k foto─čraflar─▒n─▒ payla┼č─▒yor hem de detayl─▒ bilgi aktar─▒yor:

ÔÇť…─░leri sonar teknolojisinin kullan─▒ld─▒─č─▒ belgesel ├žekimlerinde yo─čun tanker ve y├╝k gemisi trafi─čine kar┼č─▒n, ├çanakkale Bo─čaz─▒ yata─č─▒ tarand─▒. Bo─čazda batm─▒┼č iki ─░ngiliz, E7 ve E15 ve ├╝├ž Frans─▒z denizalt─▒s─▒, Saphire, Joule ve MariotteÔÇÖnun yerleri belirlendi.

M├╝ttefiklerin ilk denemesinde 15 Ocak 1915 tarihinde ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ sualt─▒ndan ge├žmeye ├žal─▒┼čan Yzb. Henri Fournier komutas─▒ndaki Frans─▒z Saphire denizalt─▒s─▒ NaraÔÇÖda bat─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Saphire k─▒smen s├Âk├╝lm├╝┼č olarak 55 metre derinlikte ak─▒nt─▒l─▒ sular─▒n koynunda yatmaktad─▒r.

44 metre derinlikte i├žerisinde 29 m├╝rettebat─▒yla yatan Frans─▒z Joule denizalt─▒s─▒ bulundu ve ilk dal─▒┼č yap─▒ld─▒.

7 Temmuz 1915ÔÇÖte ├çimenlik kalesinden a├ž─▒lan ate┼č ile vurulan ve t├╝m m├╝rettebat─▒ esir al─▒nan Frans─▒z Mariotte denizalt─▒s─▒ y─▒llar sonra s├Âk├╝lm├╝┼č ve bir par├žas─▒ da NaraÔÇÖda askeri b├Âlge i├žerisindeki bir iskelenin alt─▒na temel olmu┼čtur. Marmara DeniziÔÇÖndeki ├žekimlerde ─░ngiliz denizalt─▒s─▒ E11 taraf─▒ndan GeliboluÔÇÖya asker ve malzeme ta┼č─▒rken bat─▒r─▒lan ┼×irket-i Hayriye vapuru Rehber ile E14 taraf─▒ndan bat─▒r─▒lan Nur-├╝l Bahir gambotuna dal─▒┼člar yap─▒ld─▒.

1898 y─▒l─▒ MacLaren & Wilson, Cenova – ─░talyan yap─▒m─▒ Nur-├╝l Bahir gambotu. Fas Sultan─▒ taraf─▒ndan sipari┼č edilen ve as─▒l ad─▒ Siri-├╝l T├╝rk olan 450 ton a─č─▒rl─▒─č─▒nda, 52 metre boyundaki gemi yap─▒m a┼čamas─▒ndayken Osmanl─▒ h├╝k├╝metine devredildi. 1906 y─▒l─▒nda Bahriye emrine verilen gemi 1913 y─▒l─▒nda yede─če ├ž─▒kt─▒. 1 May─▒s 1915ÔÇÖte E14 taraf─▒ndan torpillendi, sadece 29 denizci sa─č kald─▒. 36 asker ┼čehit oldu.

AlmanyaÔÇÖn─▒n da bu sava┼čta kulland─▒─č─▒ denizalt─▒lar─▒ vard─▒. U21; iki g├╝nde ├çanakkaleÔÇÖde iki ─░ngiliz sava┼č gemisini, Majestic ve TriumphÔÇÖ─▒ bat─▒rd─▒. Belgesel; Alman U-Botlar─▒n─▒n ├çanakkale sava┼č─▒ndaki rollerini ve e┼čitli─čin nas─▒l sa─čland─▒─č─▒n─▒ anlat─▒yor.

Belgeselin en ├žarp─▒c─▒ yan─▒ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndaki zorlu yolculu─čunun izleri ad─▒m ad─▒m s├╝r├╝len ve sava┼čta Bo─čaz─▒ ge├žmeyi ilk ba┼čaran Avustralya denizalt─▒s─▒ AE2ÔÇÖye MarmaraÔÇÖn─▒n 75 m. derinli─činde ula┼čmak oldu. Ali R─▒za Bey komutas─▒ndaki Sultanhisar torpidobotu taraf─▒ndan bat─▒r─▒lan AE2ÔÇÖye yap─▒lan dal─▒┼č─▒n g├Âr├╝nt├╝leri de belgeselde.ÔÇŁ [35]

├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna filoyla giri┼čilecek b├╝y├╝k sald─▒r─▒ planlan─▒rken, m├╝ttefik cephesinde s├╝rekli olarak karadan harek├ót planlar─▒ da yap─▒l─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ kurmaylar, filo MarmaraÔÇÖya ge├žse bile, orada tutunmak i├žin mutlaka karadan deste─če ihtiya├ž oldu─ču kan─▒s─▒ndayd─▒. Bu nedenle, Gelibolu yar─▒madas─▒ t├╝m├╝yle ele ge├žirilmeliydi. Ama ─░ngiliz Sava┼č KonseyiÔÇÖnin ald─▒─č─▒ kararlar ├žer├ževesinde, YunanistanÔÇÖ─▒n kullan─▒lmas─▒na izin verdi─či Limni adas─▒na ─░ngiliz t├╝menleri sevk ediliyordu. Yunanistan, AnadoluÔÇÖdan toprak isteklerini m├╝ttefiklere bildirmi┼č, harek├óta destek i├žin ad─▒m atmakta da ├žok istekli davran─▒yordu. ─░ngiltere bir yandan M─▒s─▒rÔÇÖdaki birliklerin b├Âlgeye sevki i├žin de gereken ├Ânlemleri al─▒yordu. Ancak g├Âzden ka├žan k├╝├ž├╝k bir detay vard─▒. ─░ngiltere Deniz Bakan─▒ Winston Churchill ba┼čar─▒ya ├žoktan inanm─▒┼č, bir an ├Ânce harekete ge├žmek i├žin acele ediyordu. Frans─▒zlar─▒n, ├çanakkaleÔÇÖde karaya ├ž─▒kar─▒lmak ├╝zere g├Ânderilecek birliklerinin say─▒s─▒n─▒n art─▒r─▒labilmesi i├žin harek├ót─▒n biraz geciktirilmesi yolundaki talebini duymazdan gelmeyi tercih etti. M├╝ttefikler harekete ge├žiyordu.

ÔÇťAmiral CardenÔÇÖin verdi─či hareket emrinde Suffren, Kumkale istihk├ómlar─▒na ate┼č a├žacak, Bouvet bu geminin ate┼čini kontrol edecek, Gaulois Be┼čigeÔÇÖde g├Âzetleme yapacak, Inflexible Sedd├╝lbahir bataryalar─▒n─▒ ate┼č alt─▒na alacak ve ayn─▒ zamanda OrhaniyeÔÇÖye ate┼č edecek TriumphÔÇÖun at─▒┼č─▒n─▒ kontrol edecekti. Albion z─▒rhl─▒s─▒ ve Amethyst kruvaz├Âr├╝, Kabatepe sahillerinde Quenn Elizabeth dretnotu i├žin temiz bir alan sa─člayacak olan may─▒n taray─▒c─▒lar─▒n─▒ koruyacak, tesad├╝f edecekleri mevzi ve bataryalara ate┼č etmek de vard─▒.ÔÇŁ [36]

19-25 ┼×ubat 1915 / M├╝ttefikler sald─▒r─▒yor

3 Kas─▒m 1915ÔÇÖte ger├žekle┼čtirilen ilk deniz sald─▒r─▒s─▒n─▒n ard─▒ndan havalar─▒n da k├Ât├╝ gitmesi nedeniyle, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna yeniden sald─▒rmak i├žin epey beklemek zorunda kald─▒lar. D├╝┼č├╝n├╝len harek├ót s├╝rekli ertelendi.

T├╝rk ordusunda da savunma i├žin gerekli tertibat─▒n al─▒nmas─▒ i├žin ├žal─▒┼čmalar s├╝rd├╝r├╝l├╝yordu. Ama hen├╝z denizalt─▒ sava┼č─▒ tam olarak ├Â─črenilememi┼čti. ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndaki ┼čiddetli ak─▒nt─▒ nedeniyle, ticaret gemileri bile k─▒lavuz almak zorunda kald─▒─č─▒ndan, denizalt─▒lar─▒n Bo─čazÔÇÖdan ge├ži┼činin m├╝mk├╝n olamayaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝yordu. Ancak c├╝retk├ór bir denizalt─▒ (─░ngiliz B-11 denizalt─▒s─▒) 13 Aral─▒kÔÇÖta Bo─čaza girip, Sar─▒s─▒─člar KoyuÔÇÖnda demirlemi┼č olan Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒n─▒ bat─▒r─▒nca i┼čin rengi de─či┼čti. Daha ciddi ├Ânlemler d├╝┼č├╝n├╝lmeye ve al─▒nmaya ba┼čland─▒.┬á B-11 denizalt─▒s─▒ daha sonra da Barbaros Hayrettin z─▒rhl─▒s─▒n─▒ bat─▒racakt─▒. Bo─čaz giri┼čine denizalt─▒lara kar┼č─▒ a─člar yerle┼čtirildi. Bir yandan da may─▒n hatlar─▒ takviye edildi.

┼×ubat ay─▒na kadar ge├žen s├╝k├╗net d├Âneminde ├çanakkale Bo─čaz─▒ d─▒┼č─▒nda 8 b├╝y├╝k harp gemisi, 4 kruvaz├Âr ve 18 par├ža gemiden ibaret bir filo bulunuyordu. Bu filodaki 4-5 kruvaz├Âr ├çanakkale Bo─čaz─▒ kar┼č─▒s─▒nda kal─▒yor, di─čerleri ise ─░mroz [G├Âk├žeada] ve BozcaadaÔÇÖda istirahat ediyordu. ┼×ubat ay─▒ ortalar─▒nda b├Âlgeye giden Ba┼čkomutan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča ├çanakkaleÔÇÖdeki tefti┼čini tamamlam─▒┼čt─▒ ki, bir ─░ngiliz torpido muhribi uzun menzilli T├╝rk toplar─▒n─▒n menziline girdi. Orhaniye istihk├óm─▒ndan ├╝├ž-d├Ârt mermi at─▒lmas─▒ ├╝zerine ─░ngiliz muhribi uzakla┼čt─▒.

ÔÇťÔÇŽ19 ┼×ubat g├╝n├╝ sabah saat 07.00 s─▒ralar─▒nda Cornwallis, Tupas sisteminde 2 gemi, 2 torpido, bir kruvaz├Âr ─░mrozÔÇÖun [G├Âk├žeada] kuzey feneri istikametinden g├Âr├╝nd├╝. Bunu takiben Selanik istikametinden gelen Inflexible, Triumph, Vengeance, Agamemnon z─▒rhl─▒lar─▒yla 2 kruvaz├Âr, 8 torpidodan olu┼čmu┼č bir filo ─░mrozÔÇÖun ortas─▒na do─čru ilerledi. Saat 08.00ÔÇÖde de Frans─▒z askeri ├╝ss├╝n├╝n bulundu─ču Bozcaada istikametinden Bouvet, Gaulois, Charlemagne sistemi 3 Frans─▒z z─▒rhl─▒s─▒yla 5 torpido, Bozcaada-Yenik├Ây aras─▒na y├Âneldi.ÔÇŁ [37]

Anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒ ki, birle┼čik m├╝ttefik filosu bir kez daha Bo─čaza y├╝kleniyordu. Amiral Carden komutas─▒ndaki ─░ngiliz ve Frans─▒z ortak filosu, ├╝├ž grup halinde ├çanakkaleÔÇÖnin giri┼č tabyalar─▒na bombard─▒mana ba┼člad─▒. Saat 09.30 s─▒ralar─▒nda ba┼člayan bombard─▒man─▒n amac─▒ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n giri┼čindeki T├╝rk savunmas─▒n─▒ t├╝m├╝yle tahrip etmekti.

M├╝ttefik filosunun hedef ald─▒─č─▒ tabyalardan sadece Ertu─črulÔÇÖda uzun menzilli toplar bulunuyordu.

M├╝ttefik filosu 10.500 ile 12.000 metre mesafeden Anadolu yakas─▒ndaki Kumkale ve Orhaniye ile Avrupa yakas─▒ndaki Sedd├╝lbahir ve Ertu─črul bataryalar─▒n─▒ hedef alarak ate┼č a├žt─▒.

Saat 10.00ÔÇÖda ba┼člayan yo─čun ate┼č saat 14.00ÔÇÖde kadar s├╝rd├╝ ve ikinci a┼čamaya ge├žildi. M├╝ttefik z─▒rhl─▒lar─▒ art─▒k 8.000-9.000 metreye kadar yakla┼čm─▒┼člard─▒.

T├╝rk mevzilerinden bu ate┼če cevap verilmemi┼čti ama saat 16.00ÔÇÖya do─čru Amiral CardenÔÇÖin Bo─čaz giri┼čine do─čru ilerlemesini emretti─či Vengeance z─▒rhl─▒s─▒ Helles burnuna 5.000 metreye kadar yakla┼č─▒nca, Ertu─črul ve Orhaniye tabyalar─▒n─▒n yo─čun ate┼či alt─▒nda kald─▒. Demek ki tabyalar beklendi─či gibi tahrip edilememi┼čti. Ke┼čif i├žin g├Ânderilen m├╝ttefik deniz u├žaklar─▒n─▒n yapt─▒─č─▒ g├Âzetlemeler bu kanaati do─črulad─▒. R├╝zg├ór nedeniyle geri ├žekilen filo 25 ┼×ubatÔÇÖa kadar k─▒y─▒lara yakla┼čmayacakt─▒. T├╝rk taraf─▒nda geni┼č bir zayiat yoktu ama toplam 1.400 merminin at─▒ld─▒─č─▒ m├╝ttefik bombard─▒man─▒nda, Sedd├╝lbahir Kalesi y─▒k─▒ld─▒. Bir zabit ┼čehit d├╝┼čt├╝, bir de a─č─▒r yaral─▒ vard─▒. KumkaleÔÇÖde hafif yaral─▒ 8 er vard─▒, bir nefer ┼čehit d├╝┼čt├╝, bir Alman y├╝zba┼č─▒ da ya┼čam─▒n─▒ yitirdi.

Osmanl─▒ taraf─▒, ├çanakkaleÔÇÖye y─▒─č─▒nak yapmaktan ba┼čka ├žare kalmad─▒─č─▒n─▒ iyice g├Ârm├╝┼čt├╝. Bu yolda ├žal─▒┼čmalar y├╝r├╝t├╝l├╝rken, baz─▒ t├╝menler ├çanakkale ve GeliboluÔÇÖya sevk edildi. Askeri birliklerin yerle┼čiminde de─či┼čikliklere gidildi. ─░ngiliz H├╝k├╝meti ise M─▒s─▒rÔÇÖda bulunan Avustralya ve Yeni Zelanda kolordusunu ├çanakkaleÔÇÖye g├Ânderme karar─▒ ald─▒.

Filo 25 ┼×ubatÔÇÖta yeniden bombard─▒mana giri┼čti. M├╝ttefikler taktik de─či┼čikli─če de gitmi┼člerdi. Borbard─▒man─▒n etkili olmas─▒ i├žin direkt at─▒┼člar─▒n daha yararl─▒ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ a─č─▒r basm─▒┼č, ayr─▒ca z─▒rhl─▒lar ate┼če ba┼člamadan ├Ânce denize demir atm─▒┼čt─▒.

Saat 10.00ÔÇÖa do─čru, Irresistible, Quenn Elizabeth, Agamemnon ve Gaulois z─▒rhl─▒lar─▒ 10.000 ile 6.500 metre aras─▒nda de─či┼čen mesafelerde denize demir at─▒p Orhaniye, Sedd├╝lbahir, Kumkale ve Ertu─črul tabyalar─▒na ate┼č a├žt─▒. Quenn ElizabethÔÇÖin at─▒┼člar─▒n─▒ k─▒ymetlendiren Dublin kruvaz├Âr├╝ ise Be┼čige koyuÔÇÖna mevzilenip sahra bataryalar─▒n─▒ ate┼č alt─▒na alm─▒┼čt─▒. Ertu─črul Bataryas─▒ ate┼če kar┼č─▒l─▒k verdi, Agamemnon z─▒rhl─▒s─▒na 7 mermisi isabet etti. Quenn Elizabeth ve Gaulois z─▒rhl─▒lar─▒ Ertu─črul tabyas─▒n─▒ hedef ald─▒ ve ciddi hasara yol a├žt─▒.

Saat 12.45 sular─▒nda Vengeance ve Cornwallis z─▒rhl─▒lar─▒ Bo─čaz─▒n giri┼čine h├╝cum ederek tabyalara 2.500 metreye kadar yakla┼čt─▒. Saat 14.45ÔÇÖe kadar Suffren ve Charlemagne, Albion ve Triumph z─▒rhl─▒lar─▒ da ayn─▒ ┼čeyi yapt─▒. T├╝rk bataryalar─▒ndan gelen kar┼č─▒ ate┼č zay─▒flam─▒┼čt─▒. Inflexible ve Agamemnon k─▒sa menzilli toplarla da ate┼č a├žt─▒.

Saat 17.00ÔÇÖde ate┼č kesildi. Frans─▒z gemileri 800ÔÇÖden fazla mermi atm─▒┼čt─▒. GauloisÔÇÖe bir├žok mermi isabet etmi┼č ama gemiye a─č─▒r hasar vermemi┼č, m├╝rettebattan kimse yaralanmam─▒┼čt─▒.

T├╝rk taraf─▒nda iseÔÇŽ Tabyalar alt ├╝st olmu┼č ve tamamen susturulmu┼ča benziyordu. Ama bataryalar g├Ârev ba┼č─▒ndaki askerlerin fedak├órl─▒klar─▒yla iyi i┼č ├ž─▒karm─▒┼č, a─č─▒r toplarla istihk├ómlar─▒ d├Âven d├╝┼čman filosuna kar┼č─▒ 10 saat boyunca y─▒lmadan sava┼čm─▒┼čt─▒.

25 ┼×ubatÔÇÖtaki bu sald─▒r─▒da T├╝rk taraf─▒n─▒n maddi kayb─▒ ise olduk├ža a─č─▒rd─▒.

ÔÇťÔÇŽBo─čaz giri┼čini savunan istihk├ómlar susturulmu┼čtu. Hi├žbir top kullan─▒labilir durumda de─čildi. Burada top├žular vazifelerini piyade arkada┼člar─▒na terk ettiler. Zayiat─▒m─▒z 13 ┼čehit ile 19 yaral─▒dan ibarettir. Manen pek ├╝zg├╝nd├╝k, ├ž├╝nk├╝ ─░stanbulÔÇÖun kap─▒s─▒ Bo─čaz ise penceresi de Bo─čaz─▒n giri┼či idi. Buras─▒ art─▒k a├ž─▒k kalm─▒┼č, d├╝┼čman─▒n serbest├že girmesine m├╝sait bir gedik a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. Fakat bu gedi─čin n├Âbet├žileri, beklenildi─činden pek g├╝zelini yapt─▒lar.

26 ┼×ubatÔÇÖta d├╝┼čman gemileri Karanl─▒k LimanÔÇÖa girdi. Giri┼č haricinde kalan iki ob├╝s grubumuzun ate┼čine maruz kald─▒lar.┬á Ob├╝s bataryalar─▒m─▒z, bir taburu Tenker-So─čanl─▒ aras─▒nda, di─čerleri Erenk├Ây-Eskikale-├çakaltepe aras─▒nda olmak ├╝zere 36 top idi. ÔÇŽKaranl─▒k limana girerek, bir taraftan ob├╝s bataryalar─▒m─▒z─▒, bir yandan da Kepez-So─čanl─▒ aras─▒ndaki may─▒n m├╝dafaa bataryalar─▒n─▒ tahribe ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Hi├žbir yerden muvaffak olamad─▒lar.ÔÇŁ [38]

Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ÔÇÖn─▒n yay─▒nlad─▒─č─▒ resmi tebli─čde, istihk├ómlardaki hasar kabul ediliyordu:

ÔÇťD├╝┼čman bug├╝n de giri┼č istihk├ómlar─▒n─▒ ak┼čama kadar 18 sava┼č gemisiyle bombard─▒man etmi┼č, maatteess├╝f giri┼č istihk├ómlar─▒m─▒z yar─▒n ate┼č edemeyecek bir surette hasara u─čram─▒┼čt─▒. D├╝┼čman gemilerinden biri isabet alm─▒┼č ve di─čerinde de bir infilak vuku bulmu┼č oldu─ču al─▒nan raporlardan anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ [39]

M├╝ttefikler, tamamen susturulan bataryalardaki toplar─▒n imha edildi─činden kesin emin olmak, varsa hala ├žal─▒┼č─▒r durumda olan toplar─▒ da imha etmek i├žin Sedd├╝lbahir ve KumkaleÔÇÖye s─▒n─▒rl─▒ say─▒da asker ├ž─▒karmay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝. Bu plan h─▒zla uyguland─▒.

Terk edilmi┼č bir g├Âr├╝nt├╝ sergileyen KumkaleÔÇÖye Vengeance gemisinden, Sedd├╝lbahirÔÇÖe ise IrresistibleÔÇÖdan birer m├╝freze ├ž─▒kar─▒lacakt─▒. Bu m├╝frezeler denizdeki z─▒rhl─▒lar taraf─▒ndan korunacakt─▒.

Vengeance muharebe gemisinden hareket eden Binba┼č─▒ Heryot komutas─▒ndaki 50 deniz eri ile Y├╝zba┼č─▒ Robenson komutas─▒ndaki bir tahrip ekibi, saat 14.30 s─▒ralar─▒nda KumkaleÔÇÖye ├ž─▒kt─▒.

Bu m├╝freze KumkaleÔÇÖyi, Orhaniye tabyas─▒ndaki toplar─▒ ve bunlar─▒n g├╝neyindeki u├žaksavar g├Ârevi yapan iki topu tahrip edecekti.

M├╝freze, ┼čiddetli ├žat─▒┼čma nedeniyle geri ├žekilmek zorunda kalmas─▒na ra─čmen, gemiye d├Ânmeden iki u├žaksavar─▒ ve OrhaniyeÔÇÖdeki bir topun k─▒za─č─▒n─▒ tahrip etmeyi ba┼čarm─▒┼čt─▒.

ÔÇťSedd├╝lbahirÔÇÖde ise Y├╝zba┼č─▒ Panton komutas─▒ndaki 45 ki┼čilik m├╝freze Irresistible muharebe gemisinden karaya ├ž─▒kar─▒ld─▒. D├Ârde ayr─▒lan m├╝freze, tabyada bulunan 6 toptan 4ÔÇÖ├╝n├╝ tahrip ettikten sonra Ertu─črul Tabyas─▒ÔÇÖna do─čru y├Âneldiyse de, buradaki T├╝rk direni┼či kar┼č─▒s─▒nda ba┼čar─▒s─▒z kald─▒ ve gemiye al─▒nd─▒.ÔÇŁ [40]

Birle┼čik filo ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ge├žmek i├žin b├╝y├╝k harek├óta haz─▒rlan─▒rken, perde arkas─▒nda ise b├╝y├╝k devletlerin Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ payla┼čmaya d├Ân├╝k pazarl─▒klar─▒ yo─čunla┼čarak devam ediyordu.

ÔÇť─░ngiltere ve FransaÔÇÖya bir nota veren ├çarl─▒k Rusyas─▒, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan ─░stanbulÔÇÖu, ─░stanbul Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒ yakas─▒n─▒, Marmara DeniziÔÇÖni, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒, G├╝ney TrakyaÔÇÖda Enez ve Midye ├žizgisine kadar olan b├Âlgeyi ve AnadoluÔÇÖnun bir k─▒sm─▒n─▒ istedi─čini, bunun d─▒┼č─▒ndaki ├ž├Âz├╝m ├Ânerilerini kabul etmeyece─čini bildirdi. ParisÔÇÖteki Rus B├╝y├╝kel├žisi ─░zvolsky, Fransa D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Delkase ile Bo─čazlar ve ─░stanbul konusunda yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čmeyi Rusya D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ SazanovÔÇÖa rapor etti.

Rapora g├Âre Delkase, Bo─čazlar─▒n Ruslar taraf─▒ndan i┼čgal edilmesine esas bak─▒m─▒ndan kar┼č─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yordu.ÔÇŁ [41]

RusyaÔÇÖn─▒n bu notas─▒na ─░ngilizlerden de ÔÇť─░ngiltere orada ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna yerle┼čmek niyetinde de─čildirÔÇŁ cevab─▒ geldi.

Sonra yaz─▒┼čmalar ve tart─▒┼čmalar uzay─▒nca, ├╝├ž devlet bu sorunu sava┼č sonras─▒ ├ž├Âzme konusunda fikir birli─čine vard─▒. M├╝ttefik filosunun ├çanakkale Bo─čaz─▒ giri┼čine yapt─▒─č─▒ bombard─▒man ve asker ├ž─▒karma giri┼čimleri, 18 MartÔÇÖtaki b├╝y├╝k sava┼ča kadar aral─▒ks─▒z s├╝recek, ba┼čta Quenn Elizabeth olmak ├╝zere Agamemnon, Lord Nelson sistemindeki gemiler giri┼čteki bataryalar─▒ ─▒srarla bombalayacakt─▒.

Bir kahraman: Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼č

D├╝┼čman bombalad─▒k├ža tabyalar alt ├╝st oluyor, top bataryalar─▒ susuyor ama yerine yenileri geliyor, etkili ate┼č i├žin d├╝zenlemeler sil ba┼čtan yap─▒l─▒yordu. Bu sald─▒r─▒lar mart ay─▒ ortalar─▒na kadar neredeyse g├╝n a┼č─▒r─▒ devam etti.

ÔÇťT├╝rkler taraf─▒ndan bo┼čalt─▒lan Sedd├╝lbahir Tabyas─▒ÔÇÖndaki kale, g├Âzetleme g├Ârevi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemliydi. Karadan yap─▒lacak bir sald─▒r─▒ esnas─▒nda yar─▒maday─▒ korumakla g├Ârevli 9. T├╝men Komutan─▒ Halil Sami Bey, 27. Alay III. Tabur 10. B├Âl├╝k erat─▒ndan Mustafa o─člu Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼č komutas─▒nda bir tak─▒m askeri Sedd├╝lbahir KalesiÔÇÖne yerle┼čtirmi┼čti. Tabyan─▒n hemen a┼ča─č─▒s─▒nda yer alan kalede g├Âzetleme yapacaklard─▒. E─čer d├╝┼čman sald─▒r─▒ya ge├žerse onlar─▒ oyalayacaklar, acele olarak gerideki yedek birliklere haber g├Ândereceklerdi. Gelen birliklerle beraber e─čer dayan─▒r ve hayatta kal─▒rlarsa, birlikte d├╝┼čmana kar┼č─▒ koyacaklard─▒. K─▒sacas─▒, tak─▒m ├Ânemli bir oyalama hareketini yapmak i├žin g├Ârevlendirilmi┼č ve g├Âzden ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ [42]

Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼č, 4 Mart 1915ÔÇÖte Sedd├╝lbahirÔÇÖde karaya ├ž─▒kan ve 60-70 ki┼či kadar olan deniz komandolar─▒na kar┼č─▒ beraberindeki tak─▒m─▒yla sab─▒rla bekler, iyice yakla┼č─▒nca da ate┼č a├žar. Havada kur┼čunlar v─▒z─▒ldamaktad─▒r.

An gelir, Mehmet ├çavu┼čÔÇÖun namlusu iyice ─▒s─▒nan t├╝fe─činin mekanizmas─▒ da bozulur, art─▒k ate┼č etmez.

T├╝fe─čini bir kenara f─▒rlatan Mehmet ├çavu┼č, ├Ânce yerdeki ta┼člar─▒ al─▒r f─▒rlat─▒r, h─▒z─▒n─▒ alamaz g├Âz├╝ne ili┼čen istihk├óm k├╝re─čini kapar ve d├╝┼čmana sald─▒r─▒r.

Bu s─▒rada bir kur┼čun ba┼č─▒n─▒ s─▒y─▒r─▒r, bir kur┼čunla da g├Â─čs├╝n├╝n alt─▒ndan yaralan─▒r.

Mukavemetin g├╝├žl├╝ oldu─čunu g├Âren ─░ngiliz deniz komandolar─▒, ├žareyi motor ve sandallar─▒na binip ka├žmakta bulur.

Mehmet ├çavu┼č, bu olay─▒ daha sonra Ulu─č ─░─čdemirÔÇÖe ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇťÔÇŽBir ara benim t├╝fe─čimin mekanizmas─▒ i┼člemez oldu. H─▒rs─▒mdan t├╝fe─či att─▒m. Bunu g├Âren bir ─░ngiliz neferi aya─ča kalkarak bana ate┼č etmeye ba┼člad─▒. Hemen istihk├óm k├╝re─čini ├žekerek ├╝zerine at─▒ld─▒m. Ka├ž ki┼čiye vurdu─čumu hat─▒rlam─▒yorum. G├Âz├╝m├╝ a├žt─▒m, kendimi s─▒hhiye ├žad─▒r─▒nda buldum.ÔÇŁ [43]

Sedd├╝lbahir kahraman─▒ Mehmet ├çavu┼č, ilerleyen g├╝nlerde ├çanakkale M├╝stahkem Mevkii Komutanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan alt─▒n bir saatle ├Âd├╝llendirilecektir.

O g├╝nlerde Eceabat B├Âlgesi KuvvetleriÔÇÖne komuta etmekte olan 19. T├╝men Komutan─▒ Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin, ─░ngiliz deniz komandolar─▒n─▒n 4 Mart 1915ÔÇÖteki Sedd├╝lbahir sald─▒r─▒s─▒yla ilgili 7 Mart 1915 tarihini ta┼č─▒yan raporu ┼č├Âyleydi:

ÔÇť1-S├Âz konusu g├╝n├╝n ├Â─čleden evvel saat dokuzunda d├╝┼čman, dretnot ve be┼č torpidosu taraf─▒ndan Sedd├╝lbahir ve civar─▒n─▒ bombard─▒man etmeye ba┼člad─▒. Bu s─▒rada bir nakliye gemisi ile ├╝├ž mavnas─▒ Sedd├╝lbahir iskelesine yana┼čarak asker ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒. Bombard─▒man himayesi alt─▒nda bir subay kumandas─▒nda 70 ki┼čilik oldu─ču tahmin edilen bir kuvvet ve bir makineli t├╝fek iskeleye ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. 27. AlayÔÇÖ─▒n 10. B├Âl├╝─č├╝nden Mustafa o─člu [Bigal─▒] Mehmet ├çavu┼č kumandas─▒ndaki yar─▒m tak─▒m taraf─▒ndan ├ž─▒kan d├╝┼čman ├╝zerine Sedd├╝lbahir Tabyas─▒ÔÇÖndan ate┼č a├ž─▒l─▒yor ve d├╝┼čman da kar┼č─▒ ate┼če ba┼čl─▒yor. Muharebe 3 saat kadar devam etmi┼č, mesafenin azl─▒─č─▒ ve askerimizin ┼čiddetli ate┼č alt─▒nda ve nihayet s├╝ng├╝ h├╝cumuna kalkmas─▒ sayesinde d├╝┼čman askeri sebat edemeyerek bir├žo─ču vurulmu┼č olduklar─▒ halde sandallar─▒na binerek ka├žm─▒┼člard─▒r.

2-Bombard─▒man s─▒ras─▒nda 27. Alay 10. B├Âl├╝kten 6 ┼čehit ile 13 yaral─▒m─▒z vard─▒r. Bunlardan 3ÔÇÖ├╝ Sedd├╝lbahirÔÇÖde, di─čer 3ÔÇÖ├╝ Harap TabyaÔÇÖda bekleme mevzisinde bulunan k─▒tadand─▒r.
Sedd├╝lbahirÔÇÖde ┼čehit olan 3 neferden Nuh o─člu NuhÔÇÖun cesedi bulunamam─▒┼č ise de ┼čehit oldu─ču kuvvetle muhtemeldir.

3-─░┼č bu muharebede 4.670 piyade mermisi sarf edilmi┼čtir. Be┼č silah ile sekiz kasaturan─▒n hen├╝z bulunamad─▒─č─▒ ve iki silah─▒n kundaklar─▒n─▒n harap oldu─ču ve bu konudaki zayiat listesinin ili┼čikte takdim edildi─či arz olunur.ÔÇŁ [44]

├ľnceki b├Âl├╝mlerde, polemik konular─▒na detaylar─▒yla yer vermi┼čtik.

Mustafa KemalÔÇÖin 18 Mart ├çanakkale Deniz Sava┼č─▒ÔÇÖyla hatt├ó ├çanakkale Sava┼č─▒yla da bir ilgisi bulunmad─▒─č─▒n─▒, ├žok sonradan onun askerlik ge├žmi┼čini parlatmak i├žin, ├çanakkaleÔÇÖde ad─▒n─▒n an─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak ba┼čar─▒lar─▒n ortaya at─▒ld─▒─č─▒n─▒ ─▒srarla yazanlar─▒ hat─▒rlad─▒n─▒z de─čil mi?

Oysa tarih yazmak ciddi i┼čtir, belge ister, kronolojiye ve tarihsel ak─▒┼ča uygun bilgi ister.

Tarihi bir konuyu yazarken yapmak gereken ilk ┼čey, ÔÇťCan─▒m ├Âyle yazmak istediÔÇŁ yakla┼č─▒m─▒ndan ka├ž─▒nmakt─▒r de─čil midir?

Bataryalar─▒n imhas─▒ i├žin yap─▒lan s─▒n─▒rl─▒ ├ž─▒karmalar, Nigel Steel-Peter Hart gibi yabanc─▒ yazarlar─▒n kitaplar─▒nda da yer al─▒r.

ÔÇťÔÇŽTahrip ekipleri, 26 ┼×ubatÔÇÖtan ba┼člayarak, d─▒┼č savunma hatlar─▒ yak─▒nlar─▒na ├ž─▒karak Kumkale ve Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki bataryalar─▒n imhas─▒n─▒ tamamlamaya ├žal─▒┼čt─▒lar.

ÔÇŽEn b├╝y├╝k ├ž─▒karma, Yarbay Godfrey MatthewsÔÇÖun komutanl─▒─č─▒nda Plymouth Taburu taraf─▒ndan 4 MartÔÇÖta yap─▒ld─▒.

├ç─▒karma KumkaleÔÇÖde saat 09.00ÔÇÖda ba┼člad─▒ ama k─▒sa zamanda aksilikler ba┼č g├Âsterdi. G├╝neye do─čru kayma ├žabas─▒ g├╝├žl├╝ T├╝rk direni┼čiyle kar┼č─▒la┼čt─▒ ve sonunda ├ž─▒karmadan vazge├žildi.

Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki ├ž─▒karma da ayn─▒ derecede ba┼čar─▒s─▒zd─▒. Tabur 23 ├Âl├╝, 25 yaral─▒ ve 4 kay─▒p verdi ve hi├žbir ┼čey elde edemedi.ÔÇŁ [45]

Burada anlat─▒lan ÔÇťg├╝├žl├╝ T├╝rk direni┼čiÔÇŁ, hem KumkaleÔÇÖdeki T├╝rk askerinin, hem de Sedd├╝lbahirÔÇÖde biraz ├Ânce s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼č ve arkada┼člar─▒n─▒n kahramanl─▒klar─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildir. Bu paragraf da, bir olay─▒n kar┼č─▒ tarafta nas─▒l alg─▒land─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren g├╝zel bir ├Ârnektir.

M├╝ttefikler bir yandan istihk├ómlardaki toplar─▒ hem denizden hem karadan sald─▒r─▒larla susturmaya ├žal─▒┼č─▒rken, bir yandan da may─▒n temizleme faaliyetlerini bir an ├Ânce tamamlamay─▒ hedefliyorlard─▒.

├ç├╝nk├╝ bu i┼č i├žin kullan─▒lan bal─▒k├ž─▒ tekneleri ak─▒nt─▒ya kar┼č─▒ koyam─▒yor, sivil m├╝rettebat da i┼če yaram─▒yordu. Bu da onlar a├ž─▒s─▒ndan sinir bozucu oluyordu.

Amiral Carden may─▒n toplama i┼čini h─▒zland─▒rmak umuduyla bal─▒k├ž─▒ teknelerindeki sivilleri askeri personel ile de desteklemeye karar verdi. Ama istenen ba┼čar─▒ bir t├╝rl├╝ elde edilemedi.

Deniz Eri P. Rooke 11-12 Mart gecesi HMS Canopus z─▒rhl─▒s─▒ndan may─▒n temizleme teknelerine e┼člik etmek ├╝zere g├Ânderilen devriye botunda g├Ârevliydi:

ÔÇťÔÇŽ├çok pis bir geceydi. O geceyi ya┼čam─▒m boyunca unutmayaca─č─▒m. K─▒y─▒ya ├žok yak─▒nd─▒k ve san─▒r─▒m tabancadan 11 in├žlik topa kadar her ┼čeyi att─▒lar ├╝zerimize. Mermilerin ├ž─▒─čl─▒─č─▒ insan─▒ ├ž─▒ld─▒rtacak derecedeydi. Ama subay─▒m─▒z ├žok serinkanl─▒yd─▒. May─▒n taray─▒c─▒lar─▒n ├žekilmeleri emrini verdi. May─▒nl─▒ alanda 4 saat kald─▒k ve birka├ž may─▒n hatt─▒n─▒ temizledik.

Hi├žbir ┼čey yiyip i├žmeden ve s├╝rekli ─▒slanarak ve ├╝┼č├╝yerek 14 saat ge├žirdikten sonra ertesi sabah 8ÔÇÖde gemilere d├Ând├╝k.

Sinirlerim bozuldu─čundan ondan sonra epey rahats─▒z oldum. Hepimiz taltif edilmek ├╝zere Amiralli─če bildirildik ama o g├╝nden sonra herhangi bir ses ├ž─▒kmad─▒. Can─▒m─▒z─▒ kurtard─▒─č─▒m─▒z i├žin talihliydik.ÔÇŁ [46]

M├╝ttefiklerin sava┼č planlar─▒ art─▒k iyice netle┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Denizden giri┼čilecek harek├ót ba┼čar─▒l─▒ olmazsa, kara kuvvetleri de devreye girecekti.

├çevre adalarda y─▒─č─▒nak yap─▒l─▒rken, Akdeniz Seferi Kuvvetler Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna General Ian Hamilton atand─▒.

├çanakkaleÔÇÖye gitmek ├╝zere 13 Mart 1915 g├╝n├╝ yola ├ž─▒kan Hamilton LondraÔÇÖdan hareket ederken, onu u─čurlamaya gelen Lord Kitchener ┼č├Âyle diyordu:

ÔÇťÔÇŽDonanma ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ a┼čar, ─░stanbul teslim olur ve siz b├Âyle bir ba┼čar─▒ya ula┼č─▒rsan─▒z, bu bir muharebenin kazan─▒lmas─▒ de─čil, bir sava┼č─▒n kazan─▒lmas─▒ olacakt─▒r.ÔÇŁ [47]

M├╝ttefiklerin ─░stanbulÔÇÖu i┼čgal niyeti anla┼č─▒l─▒p savunma i├žin neler yap─▒labilir diye yap─▒lan ara┼čt─▒rmada, Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ÔÇÖnda ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n m├╝dafaas─▒na ili┼čkin elde neler bulundu─čuna dair hi├žbir bilgi ve belgenin olmad─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒k─▒nca acele ba┼člat─▒lan ├žal─▒┼čmalarda art─▒k olumlu bir noktaya gelinmi┼čti.

Daha bir├žok eksik vard─▒ ama hi├ž de─čilse, dikkatler bu noktaya ├žekilmi┼č ve bir d├╝zen olu┼čturmak i├žin ├žok ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒.

Bataryalar ve bunlara ait silah ve m├╝himmat─▒n durumu, mevcutlar─▒n tespiti, savunman─▒n nas─▒l yap─▒laca─č─▒ etrafl─▒ca tart─▒┼č─▒ld─▒ktan sonra al─▒nan kararlar uygulamaya ge├žirildi.

Bo─čaz─▒n giri┼čindeki menzilleri 7.000 metreyi ge├žmeyen 22 cm ├žap─▒ndaki k─▒sa toplar─▒n da, iki┼čer toplu Ertu─črul ve Orhaniye tabyalar─▒n─▒n da d├╝┼čman donanmas─▒n─▒n yapaca─č─▒ taarruzun makaslama ate┼či kar┼č─▒s─▒nda ciddi bir dayan─▒kl─▒l─▒k sergileyemeyece─či ortadayd─▒.

Ki sonradan ya┼čananlar bu g├Âr├╝┼č├╝ do─črulam─▒┼čt─▒r. Bu nedenle de savunman─▒n Bo─čaz i├žinde yap─▒lmas─▒, b├╝t├╝n savunma ara├žlar─▒n─▒n ├çanakkale-Kilitbahir hatt─▒ ile ─░ntepe-Eski Hisarl─▒k hatt─▒ aras─▒nda toplanmas─▒ uygun g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝. ├çal─▒┼čmalar da bu prensip ─▒┼č─▒─č─▒nda y├╝r├╝t├╝ld├╝.

Bu esasa g├Âre Bo─čaz─▒n giri┼čindeki savunma te┼čkilat─▒ aynen korunacak, zaten mevcut olan ├çanakkale-Kilitbahir istihk├ómlar─▒ m├╝mk├╝n oldu─čunca sa─članabilecek b├╝y├╝k ├žapl─▒ ve uzun menzilli toplarla takviye edilerek bir Merkez Grubu (ana savunma hatt─▒) kurulacakt─▒.

Kepez-So─čanl─▒dere hatt─▒n─▒n bat─▒s─▒ndaki may─▒n hatlar─▒n─▒ korumak i├žin her ├že┼čit hafif ve sahra toplar─▒ndan faydalan─▒larak, ─▒┼č─▒ldaklar yard─▒m─▒yla gece de ate┼č edebilecek bir engel hatt─▒ olu┼čturulacak, hatta bununla da kalmayacakt─▒.

Bu engel hatt─▒n─▒n ilerisine de hem engel hatt─▒na yap─▒labilecek sald─▒r─▒lar─▒ uzaktan kar┼č─▒lamak hem de Merkez GrubuÔÇÖnu bombard─▒man etmek isteyen a─č─▒r d├╝┼čman gemilerinin hareketsiz ve serbest├že ate┼č etmesine mani olacak bir ileri hat d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝. Bu ileri hat, d├╝┼čman gemilerinin nispeten zay─▒f olan g├╝vertelerine kar┼č─▒ dikey at─▒┼člarla etkili olabilmeleri i├žin orta ├žapta top, ob├╝s ve havanlarla Karantina-So─čanl─▒dere hatt─▒ bat─▒s─▒ndaki s─▒rtlarda g├Ârev yapacakt─▒.

Bu sayede b├╝t├╝n M├╝stahkem MevkiÔÇÖnin top at─▒┼člar─▒n─▒n bu hat ├╝zerinde toplanmas─▒ suretiyle y├╝ksek ate┼č g├╝c├╝ sa─članm─▒┼č oluyordu.

ÔÇťÔÇŽBu plan ├žer├ževesinde menzilleri yeni k├╝lahl─▒ mermilerle 16.000 metreye kadar ├ž─▒kar─▒lan 24 ve 35,5 santimetrelik toplar Merkez GrubuÔÇÖnda toplanm─▒┼čt─▒r.

Dardanos, Akyarlar, So─čanl─▒, Domuzderesi m─▒nt─▒kalar─▒nda k─▒smen de yama├žlarda Karadeniz (─░stanbul) Bo─čaz─▒ÔÇÖndan getirilen ve sava┼č gemilerinden ├ž─▒kar─▒l─▒p peyderpey g├Ânderilen toplarla, Mesudiye, Cevat Pa┼ča, Muin-i Zafer gibi yeni bataryalar kurulmu┼čtur.

Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra sat─▒n al─▒nan 15 cmÔÇÖlik sahra ob├╝sleriyle 28 cmÔÇÖye kadar eski tip havanlar─▒n Erenk├Ây ve Tenker s─▒rtlar─▒na yerle┼čtirilmesine ba┼članm─▒┼čt─▒r. Baz─▒ sahte bataryalar ÔÇôsoba borular─▒ndan yap─▒lm─▒┼č ve kara barut yakarak ara s─▒ra kendilerini g├Âsterecek ┼čekilde haz─▒rlanm─▒┼č- kurulmu┼č, Kilitbahir gerisinde telsiz istasyonumuzun bulundu─ču Y─▒ld─▒z TepesiÔÇÖnde 7,5 cmÔÇÖlik ve Hastane S─▒rt─▒ÔÇÖnda 8,8 cmÔÇÖlik seri at─▒┼čl─▒ birer u├žaksavar bataryas─▒ yerle┼čtirilmi┼čtir.

Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒n─▒n g├╝verte toplar─▒ al─▒nd─▒ktan sonra, ├ž─▒kar─▒lamayan alt kat toplar─▒ndan engel hatt─▒nda faydalanmak ├╝zere gemi s─▒─č bir koya demir atm─▒┼čt─▒. (Mesudiye z─▒rhl─▒s─▒ 18 MartÔÇÖtan ├Ânce, bir ─░ngiliz denizalt─▒s─▒ taraf─▒ndan torpillenerek bat─▒r─▒lacakt─▒r) ├çanakkale ve Kilitbahir kaleleri ├Ân├╝nde iki┼čer kovanl─▒ birer sahil torpido bataryas─▒ da savunma sistemine d├óhil olmu┼čtu.

─░┼čte M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ Cevat (├çobanl─▒) Pa┼čaÔÇÖn─▒n bizzat takip ve tefti┼či, kararg├óh top├žu subay─▒ Y├╝zba┼č─▒ Hakk─▒ BeyÔÇÖle b├╝t├╝n birliklerdeki subaylar─▒n gayret ve ├žal─▒┼čmalar─▒ neticesinde 18 Mart 1915 tarihine kadar geceli g├╝nd├╝zl├╝ ├žal─▒┼č─▒larak zaman ve imk├ónlardan hakk─▒yla faydalan─▒lm─▒┼č, ne m├╝mk├╝nse yap─▒lm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ [48]

M├╝ttefiklere gelinceÔÇŽ

May─▒n arama-tarama ├žal─▒┼čmalar─▒na mart ortalar─▒na do─čru iyice a─č─▒rl─▒k verildi, u├žaklar─▒n ke┼čif u├žu┼člar─▒ yo─čunla┼čt─▒, bir yandan gemiler de T├╝rk bataryalar─▒n─▒ bombard─▒mana devam ediyordu. B├╝t├╝n g├Âstergeler, b├╝y├╝k g├╝n├╝n geldi─čini g├Âsteriyordu.

16-17 Mart g├╝nleri, k─▒smen sakin ge├žtiÔÇŽ Oysa ya┼čanan f─▒rt─▒na ├Âncesi sessizliktiÔÇŽ Anla┼č─▒lan, ChurchillÔÇÖin deniz sald─▒r─▒s─▒n─▒n h─▒zland─▒r─▒lmas─▒ bask─▒s─▒, asker kanatta yeterince taraftar bulmu┼č de─čildi. HMS Albion z─▒rhl─▒s─▒n─▒n top├žu subay─▒ Yarbay Worsley Gibson g├╝nl├╝─č├╝ne ┼čunlar─▒ yazd─▒:

ÔÇťÔÇŽHemen hemen herkes Bo─čaz─▒ zorlayarak ge├žmenin ├ž─▒lg─▒nl─▒k oldu─čunu biliyordu san─▒r─▒m. Bo─čaz─▒n en dar yeri mutlaka may─▒nlanm─▒┼č olmal─▒yd─▒. Bombard─▒man─▒n tabyalar─▒ susturdu─ču ama toplara pek bir zarar veremedi─či kan─▒tlanm─▒┼čt─▒ ve susmalar─▒n─▒n nedeni de top├žular─▒n ate┼č alt─▒nda saklanmalar─▒yd─▒. Bence Koramiralin b├Âyle bir ┼čey d├╝┼č├╝nmesinin tek nedeni lanet politikac─▒lar─▒m─▒z─▒n onun ├╝zerindeki bask─▒s─▒d─▒r.
ÔÇŽ┼×u anda bir sald─▒r─▒ insan ve gemi kayb─▒ d─▒┼č─▒nda, e─čer ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlan─▒rsa, donanmada b├╝y├╝k bir moral kayb─▒ yaratacakt─▒r.
Bunun denenmeyece─čini umar─▒m ve her nedense denenece─čini sanm─▒yorum.ÔÇŁ
[49]

  • Tayfun ├çavu┼čo─člu

 

KAYNAKLAR 

  • Ali ├çimen-G├Âknur G├Â─čebakan, ÔÇťTarihi De─či┼čtiren Sava┼člarÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nevi, 7. Bask─▒, Nisan 2010
  • ÔÇťAtat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n EserleriÔÇŁ, CumhuriyetÔÇÖin 75. Y─▒l─▒ Arma─čan─▒, Kaynak Yay─▒nlar─▒, Cilt-1, Aral─▒k 2003
  • Erol M├╝tercimler, ÔÇťKorkak Abd├╝lÔÇÖden Jolly T├╝rkÔÇÖe ÔÇôGelibolu 1915ÔÇŁ, Alfa Yay─▒nlar─▒, Cep Bask─▒ 1-2, Mart 2009.
  • Falih R─▒fk─▒ Atay, ÔÇť├çankayaÔÇŁ, Bate┼č Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, ─░stanbul, 1969
  • General C.F. Aspinall-Oglander, ÔÇťB├╝y├╝k Harbin Tarihi -├çanakkale- Gelibolu Askeri Harekat─▒ÔÇŁ, Cilt 1-2, Arma Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2005
  • Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, ├ľrg├╝n Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2006
  • ─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nlar─▒ (├çanakkale Kitapl─▒─č─▒), 1. Bask─▒, Mart 2009, ÔÇť├çanakkale Destan─▒ ÔÇô Ger├žek Efsanelerin ├ľyk├╝s├╝ÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 8. Bask─▒, May─▒s 2011
  • Murat ├çulcu, 2004, ÔÇť─░kdam Gazetesinde ├çanakkale Cephesi-1ÔÇŁ, ÔÇť─░kdam Gazetesinde ├çanakkale Cephesi-2ÔÇŁ, Denizler Kitabevi, 2004
  • Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, Yeditepe Yay─▒nlar─▒, 1. Bask─▒, ┼×ubat 2007
  • Sina Ak┼čin, ÔÇťK─▒sa T├╝rkiye TarihiÔÇŁ, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, 10. Bask─▒, 2007
  • ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1-2-3, Remzi, 1999, 18. Bas─▒m
  • Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, ─░stanbul 2014
  • Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi, 4. Bas─▒m, Ekim 2005; ÔÇťDirili┼č ÔÇô ├çanakkale 1915ÔÇŁ, Bilgi, 2. Bas─▒m, Mart 2008; ÔÇť1881-1938 Atat├╝rk, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve Cumhuriyet KronolojisiÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 3. Bas─▒m, Eyl├╝l 2009
  • O─čuz Akay, ÔÇťHedef GeliboluÔÇŁ, Truva Yay─▒nlar─▒, 2006
  • Albay Thomazi, ÔÇť├çanakkale Deniz Sava┼č─▒ÔÇŁ, ATASE Yay─▒nlar─▒, Genelkurmay Bas─▒mevi, 1997
  • Alptekin M├╝derriso─člu, ÔÇťSar─▒kam─▒┼č Dram─▒ÔÇŁ, Cilt-1, Kasta┼č Yay─▒nlar─▒
  • Erol M├╝tercimler, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, Alfa Yay─▒nlar─▒, 2005, ÔÇťDestanla┼čan GemilerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nlar─▒, 1987
  • Falih R─▒fk─▒ Atay, ÔÇť├çankayaÔÇŁ, Bate┼č Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, ─░stanbul, 1969
  • Kaz─▒m Karabekir, ÔÇťBirinci Cihan HarbiÔÇŁ, Cilt I ve II, Emre Yay─▒nlar─▒, 2000
  • Kemal Ar─▒, ÔÇť1. D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, 1997, ATASE Yay─▒nlar─▒
  • Albayrak ÔÇô T. Y─▒lmazer, ÔÇťSorularla ├çanakkale Muharebeleri-1, Yeditepe Yay─▒nlar─▒, 2007
  • Murat ├çulcu, 2004, ÔÇť─░kdam Gazetesinde ├çanakkale Cephesi-1ÔÇŁ
  • O─čuz Akay, ÔÇťHedef GeliboluÔÇŁ, Truva Yay─▒nlar─▒, 2006
  • Selahaddin Adil Bey, ÔÇťHayat M├╝cadelelerimÔÇŁ, Zafer Matbaas─▒, 1982
  • Selahattin ├çetiner (Em. Korgeneral), ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ ├ťzerine Bir ─░ncelemeÔÇŁ (Eser sahibinin kendi yay─▒n─▒)
  • ┼×akir Tun├ž ├çapa, ÔÇť├çanakkale Muharebesi Hat─▒ralar─▒mÔÇŁ, 1958, Deniz Kuvvetleri Komutanl─▒─č─▒
  • ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇťEnver Pa┼čaÔÇŁ, Cilt I-II-III, Remzi Kitabevi, 3. Bas─▒m

D─░PNOTLAR

[1] ┬á┬áBu makalenin geneli i├žin kullan─▒lan kaynak: Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, 1. Bask─▒, ─░stanbul, 2014

[2]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Sina Ak┼čin, ÔÇťK─▒sa T├╝rkiye TarihiÔÇŁ, s.95

[3]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇť1. D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.18 (─░smail Bilgin, ├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.24)

[4]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á F. R─▒fk─▒ Atay, ÔÇťZeytinda─č─▒ÔÇŁ

[5]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á O─čuz Akay, ÔÇťHedef GeliboluÔÇŁ, s.17-18 (─░smail Bilgin, ├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.14)

[6]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Murat ├çulcu, 2004, ÔÇť─░kdam Gazetesinde ├çanakkale Cephesi-1ÔÇŁ, s.47

[7]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Erol M├╝tercimler, ÔÇťKorkak Abd├╝lÔÇÖden Jolly T├╝rkÔÇÖe ÔÇôGelibolu 1915ÔÇŁ, s.xxvii

[8]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Selahattin ├çetiner, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ ├ťzerine Bir ─░nceleme, s.31)

[9]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.27 (ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s. 31)

[10]┬á┬á┬á┬á┬á O─čuz Akay, ÔÇťHedef Gelibolu, s.41 (─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.32

[11]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.34 (ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s. 38)

[12]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.34 (ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s. 39)

[13]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.38 (ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s. 41)

[14]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.36 (├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.40)

[15]┬á┬á┬á┬á┬á Sina Ak┼čin, ÔÇťK─▒sa T├╝rkiye TarihiÔÇŁ, s.97

[16]┬á┬á┬á┬á┬á ─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.48, 50

[17]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.52

[18]┬á┬á┬á┬á┬á Kaz─▒m Karabekir, ÔÇťBirinci Cihan Harbi IÔÇŁ, s.356

[19]┬á┬á┬á┬á┬á Ali ├çimen-G├Âknur G├Â─čebakan, ÔÇťTarihi De─či┼čtiren Sava┼člarÔÇŁ, s.284

[20]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.67 (─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.71)

[21]┬á┬á┬á┬á┬á ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇťTek AdamÔÇŁ, Cilt 1, s.194, dipnot

[22]┬á┬á┬á┬á┬á Albay Thomazi, ÔÇť├çanakkale Deniz Sava┼č─▒ÔÇŁ, s.100

[23]┬á┬á┬á┬á┬á Albay Thomazi, ÔÇť├çanakkale Deniz Sava┼č─▒ÔÇŁ, s.101

[24]┬á┬á┬á┬á┬á Alptekin M├╝derriso─člu, ÔÇťSar─▒kam─▒┼č Dram─▒ÔÇŁ, s.12 (─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.75)

[25]┬á┬á┬á┬á┬á Murat ├çulcu, ÔÇť─░kdam Gazetesinde ├çanakkale Cephesi-1ÔÇŁ, s.84

[26]┬á┬á┬á┬á┬á Ali ├çimen-G├Âknur G├Â─čebakan, ÔÇťTarihi De─či┼čtiren Sava┼člarÔÇŁ, s.286

[27]┬á┬á┬á┬á┬á Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.602

[28]┬á┬á┬á┬á┬á Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.602

[29]┬á┬á┬á┬á┬á Kaz─▒m Karabekir, ÔÇťBirinci Cihan Harbi I, s.97-98

[30]┬á┬á┬á┬á┬á M. Albayrak ÔÇô T. Y─▒lmazer, ÔÇťSorularla ├çanakkale Muharebeleri-1ÔÇŁ, s.25

[31]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ, s.86

[32]┬á┬á┬á┬á┬á C.F. Aspinall-Oglander, ÔÇťB├╝y├╝k Harbin Tarihi -├çanakkale- Gelibolu Askeri Harekat─▒ÔÇŁ, Cilt 1, s.83

[33]┬á┬á┬á┬á┬á Albay Thomazi, ├çanakkale Deniz Sava┼č─▒, s.18 (├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.94)

[34]┬á┬á┬á┬á┬á Albay Thomazi, ├çanakkale Deniz Sava┼č─▒, s.18

[35]      www.savaskarakas.com

[36]┬á┬á┬á┬á┬á O. Akay, ÔÇťHedef GeliboluÔÇŁ, s.153 (─░. Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.111)

[37]┬á┬á┬á┬á┬á Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, s.33

[38]┬á┬á┬á┬á┬á Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, s.35

[39]┬á┬á┬á┬á┬á ┼×akir Tun├ž ├çapa, ÔÇť├çanakkale Muharebesi Hat─▒ralar─▒mÔÇŁ, s.89 (─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.120)

[40]┬á┬á┬á┬á┬á Genelkurmay Ba┼čk. ÔÇť├çanakkale Cephesi Harek├ót─▒ÔÇŁ, Cilt-I. s.131-132 (─░.Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.124)

[41]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Kronolojisi, s.113 (─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.137)

[42]┬á┬á┬á┬á┬á Erol M├╝tercimler, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.123-125 (├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.135)

[43]┬á┬á┬á┬á┬á Erol M├╝tercimler, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.123-125 (├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.136)

[44]┬á┬á┬á┬á┬á Erol M├╝tercimler, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.26 (├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.143)

[45]┬á┬á┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.26

[46]┬á┬á┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.28

[47]┬á┬á┬á┬á┬á Kemal Ar─▒, ÔÇť1. D├╝nya Sava┼č─▒ KronolojisiÔÇŁ. s.118 (├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, s.154)

[48]┬á┬á┬á┬á┬á Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, s.56

[49]┬á┬á┬á┬á┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.30

482 Toplam, 8 okuma bug├╝n

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒: 1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul 2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Karake├žililer

Karake├žililer

11 Kas─▒m 2019, Karake├žililer i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

4 Kas─▒m 2019, ├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altay Teorisinin Gizemleri

Altay Teorisinin Gizemleri

3 Kas─▒m 2019, Altay Teorisinin Gizemleri i├žin yorumlar kapal─▒
Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

2 Kas─▒m 2019, Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne i├žin yorumlar kapal─▒
20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

2 Kas─▒m 2019, 20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar