Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Osmanl─▒-├ľzbek siyasi ili┼čkileri (1530-1555)
  • 27 Mart 2018 Sal─▒
  • +
  • -

T├╝rk y├╝zy─▒l─▒ olarak nitelenen XVI. y├╝zy─▒lda, Kanuni Sultan S├╝leyman devri (1520-1566), T├╝rk D├╝nyas─▒ ile olan ili┼čkilerimiz a├ž─▒s─▒ndan aktif olan d├Ânemlerdendir. Bu d├Ânem de ├Âzellikle ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ olu┼čturulan, Osmanl─▒ Devleti ile ├ľzbek Hanlar─▒ aras─▒ndaki dayan─▒┼čmay─▒ ortaya koymak gerekir. Yavuz Sultan Selim Han(1512-1520) devrinden sonra Osmanl─▒ Devleti ile T├╝rkistan Hanl─▒klar─▒ ili┼čkileri k─▒smen zay─▒flam─▒┼čt─▒.
Ancak bu ili┼čkiler, Kanuni Sultan S├╝leyman iktidar da iken, 1530-1555 y─▒llar─▒ aras─▒nda s├╝ren Osmanl─▒-─░ran sava┼člar─▒nda tekrar canlanm─▒┼čt─▒r. ├ľteden beri, T├╝rkistanÔÇÖda bulunan ├ľzbek Hanlar─▒, ─░ranÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝ren Safevi ┼×ahlar─▒ ile s├╝rekli sava┼č halinde bulunuyorlard─▒. ├ľzbek G├Â├žg├╝nc├╝ Han(1510-1530), Safevi h├╝k├╝mdar─▒ ┼×ah ─░smail(1501-1524) ve ┼×ah TahmasbÔÇÖla (1524-1576) s├╝rekli sava┼čm─▒┼č ve bu sava┼člar─▒n ├žo─ču ├ľzbekler lehine sonu├žlanm─▒┼čt─▒.
├ľzbeklerÔÇÖin Horasan b├Âlgesini k─▒smen ele ge├žirmeleri ├╝zerine, ┼×ah Tahmasb b├╝y├╝k bir ordu ile harekete ge├žti. Bu s─▒rada Damgan ┼čehri Safeviler taraf─▒ndan zaptedilmi┼č ve ├ľzbekler katledilmi┼čti. Bu ise, o s─▒rada ├ľzbek h├╝k├╝mdar─▒ olan Ubeydullah HanÔÇÖ─▒[1] (1533-1539) [1] b├╝t├╝n ├ľzbek h├╝k├╝mdarlar─▒n─▒ yard─▒ma ├ža─č─▒rmaya sevk etmi┼čtir. Yaln─▒z ┼×ah Tahmasb, Me┼čhed ile Herat aras─▒nda ÔÇťTurbent-i ┼×eyh AcemÔÇŁ denilen mevkide, 10 Muharrem 935/24 Eyl├╝l 1528 tarihinde yap─▒lan sava┼čta, bu b├Âlgeyi yine ─░ran ├╝lkesine katm─▒┼čt─▒. Bu arada Hint Sultan─▒ Bab├╝r (1526-1540) ┼×ah, yeniden huduta tecav├╝z etmi┼čti. Ancak ├ľzbeklerin ba┼čar─▒lar─▒ndan ÔÇťDu├žar-─▒ deh┼čet olarakÔÇŁ sonunun Necm-i SaniÔÇÖnin sonu gibi, olaca─č─▒ndan endi┼če ederek geri ├žekildi ve bir daha da Maveray-─▒ CeyhunÔÇÖa gelmedi.[2] ├ľzbekler, ┼×ah TahmasbÔÇÖ─▒n c├╝lusundan itibaren on iki y─▒l da alt─▒ defa HorasanÔÇÖa girmi┼č ve oras─▒ i├žin m├╝cadele etmi┼člerdi.[3]

Kanuni Sultan S├╝leyman devrinin ba┼člar─▒nda, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin siyaseti daha ziyade bat─▒ya y├Ânelmi┼čti. Bu nedenle ├ľzbeklerin Safevilerle m├╝cadeleleri s─▒ras─▒nda Kanuni Sultan S├╝leyman, T├╝rkistanÔÇÖla pek beklenen d├╝zeyde iligilenememi┼čtir. Bununla birlikte ├ľzbek Hanlar─▒ÔÇÖyla ili┼čkinin ├Ânemini ├žok iyi biliyordu. Tarihi kesin olmayan ve Kanuni devrinin ba┼č─▒nda oldu─ču tahmin edilen bir mektupta, Horasan h├ókimi, ├╝lkede iktidar kavgalar─▒ ve i├ž sava┼člar─▒n oldu─čunu, H├╝seyin BaykaraÔÇÖn─▒n d├Ârt y─▒l boyunca buralar─▒ istila edip halk─▒n ─▒zd─▒rap ├žekti─čini, ┼čimdi ise etraftan al─▒nan yard─▒mlarla huzurun sa─čland─▒─č─▒n─▒ bildiriyordu.

Kanuni Sultan S├╝leyman, bat─▒ya do─čru y├Ânelmi┼čti. Fakat do─ču da her ┼čeyden ├Ânemli olan ─░ran meselesinin fark─▒ndayd─▒. ┼×ah Tahmasb, bir taraftan do─čuda ├ľzbekler ile ├žarp─▒┼č─▒rken, di─čer taraftan Osmanl─▒ topraklar─▒na da taarruz ediyordu. Safevilerin Anadolu i├žlerine kadar ilerleyen tehlikeli ┼×ii propogandas─▒n─▒n hi├ž bir zaman ard─▒ aras─▒ kesilmemi┼čti. Osmanl─▒lara kar┼č─▒ takip ettikleri d├╝┼čmanca politika ile Suriye ve M─▒s─▒rÔÇÖdaki isyan ve huzursuzluk fakt├Âr├╝n├╝ art─▒r─▒yorlard─▒. Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n do─ču cephesini bo┼č b─▒rak─▒p, bat─▒ meselesi ile on d├Ârt sene kadar uzun bir m├╝ddet u─čra┼čmas─▒, ancak Osmanl─▒ Devleti i├žin tehlikeli kap─▒lar─▒ a├ž─▒k bulundurmakla izah edilebilir. Bu tehlike ger├žekten vuku bulmam─▒┼č ise, bu bir ┼čekilde KanuniÔÇÖnin siyasetinin do─črulu─čunu g├Âstermez. Aksine bu ─░ranl─▒lar─▒n tedbirsizli─čine delalet eder, diyebiliriz.

Safevi ┼×ah─▒ÔÇÖn─▒n AnadoluÔÇÖdaki ┼×ii propagandas─▒ndan ba┼čka, Bitlis H├ókimi ┼×eref BeyÔÇÖin SafevilerÔÇÖe meyletmi┼č olmas─▒ Osmanl─▒lar─▒n do─ču hudutlar─▒n─▒ emniyetsiz hale getirmi┼čti. Bunun ├╝zerine┬á Kanuni Sultan S├╝leyman, ┼×ah TahmasbÔÇÖa sert bir mektup yazd─▒. O bu mektuba cevap verece─či yerde, Osmanl─▒lara kar┼č─▒ ittifak etmek ├╝zere Macaristan ve Almanya Krall─▒klar─▒ÔÇÖna el├žiler g├Ânderdi.

Kanuni Sultan S├╝leyman, ancak 1533ÔÇÖde Avusturya ile yapt─▒─č─▒ bar─▒┼č anla┼čmas─▒n─▒n sonucunda do─čuya y├Ânelebildi. ─░ranÔÇÖ─▒n Anadolu ve T├╝rkistan cephelerindeki bu d├╝┼čmanca faaliyetleri Osmanl─▒ Devleti ile T├╝rkistanÔÇÖdaki ├ľzbek Hanlar─▒ÔÇÖn─▒ birlikte hareket etmeye sevk etmi┼čtir. Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖa; ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ yard─▒m istemek ve sava┼ča te┼čvik etmek amac─▒ ile 1534 y─▒l─▒nda Ubeydullah HanÔÇÖdan, 1540ÔÇÖda da Abdullatif Han(1540-1551)ÔÇÖdan birer mektup gelmi┼čtir. ─░┼čte bu mektuplar da Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n Irakeyn SeferiÔÇÖne ├ž─▒kmas─▒nda ├Ânemli birer etken olmu┼čtur.

[1] Zeki Velidi Togan, XVI. As─▒rdan G├╝n├╝m├╝ze Kadar M├╝stemleke Devrinde Asya Tarihi, Bayezid Ktb., Nr.133905, ─░stanbul, 1965-1966, s.60; Bu s─▒ralarda ├ľzbeklerin as─▒l Han─▒ ┼×eybani HanÔÇÖ─▒n o─člu Temur ve Ye─čeni Ubeydullah idi.G├Â├žg├╝nc├╝ ismen Han idi.
[2] J.Pustgall Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi,Terc. Mehmed Ata, ─░stanbul,1332 h.,C.VI, s.67-68.

[3] Bekir K├╝t├╝ko─člu, ÔÇťTahmasp IÔÇŁ, ─░.A., M.E.B., ─░stanbul,1970, C.XI, s.638.

4,424 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar