Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Osmanl─▒-├ľzbek siyasi ili┼čkileri (1530-1555)
  • 27 Mart 2018 Sal─▒
  • +
  • -

T├╝rk y├╝zy─▒l─▒ olarak nitelenen XVI. y├╝zy─▒lda, Kanuni Sultan S├╝leyman devri (1520-1566), T├╝rk D├╝nyas─▒ ile olan ili┼čkilerimiz a├ž─▒s─▒ndan aktif olan d├Ânemlerdendir. Bu d├Ânem de ├Âzellikle ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ olu┼čturulan, Osmanl─▒ Devleti ile ├ľzbek Hanlar─▒ aras─▒ndaki dayan─▒┼čmay─▒ ortaya koymak gerekir. Yavuz Sultan Selim Han(1512-1520) devrinden sonra Osmanl─▒ Devleti ile T├╝rkistan Hanl─▒klar─▒ ili┼čkileri k─▒smen zay─▒flam─▒┼čt─▒.
Ancak bu ili┼čkiler, Kanuni Sultan S├╝leyman iktidar da iken, 1530-1555 y─▒llar─▒ aras─▒nda s├╝ren Osmanl─▒-─░ran sava┼člar─▒nda tekrar canlanm─▒┼čt─▒r. ├ľteden beri, T├╝rkistanÔÇÖda bulunan ├ľzbek Hanlar─▒, ─░ranÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝ren Safevi ┼×ahlar─▒ ile s├╝rekli sava┼č halinde bulunuyorlard─▒. ├ľzbek G├Â├žg├╝nc├╝ Han(1510-1530), Safevi h├╝k├╝mdar─▒ ┼×ah ─░smail(1501-1524) ve ┼×ah TahmasbÔÇÖla (1524-1576) s├╝rekli sava┼čm─▒┼č ve bu sava┼člar─▒n ├žo─ču ├ľzbekler lehine sonu├žlanm─▒┼čt─▒.
├ľzbeklerÔÇÖin Horasan b├Âlgesini k─▒smen ele ge├žirmeleri ├╝zerine, ┼×ah Tahmasb b├╝y├╝k bir ordu ile harekete ge├žti. Bu s─▒rada Damgan ┼čehri Safeviler taraf─▒ndan zaptedilmi┼č ve ├ľzbekler katledilmi┼čti. Bu ise, o s─▒rada ├ľzbek h├╝k├╝mdar─▒ olan Ubeydullah HanÔÇÖ─▒[1] (1533-1539) [1] b├╝t├╝n ├ľzbek h├╝k├╝mdarlar─▒n─▒ yard─▒ma ├ža─č─▒rmaya sevk etmi┼čtir. Yaln─▒z ┼×ah Tahmasb, Me┼čhed ile Herat aras─▒nda ÔÇťTurbent-i ┼×eyh AcemÔÇŁ denilen mevkide, 10 Muharrem 935/24 Eyl├╝l 1528 tarihinde yap─▒lan sava┼čta, bu b├Âlgeyi yine ─░ran ├╝lkesine katm─▒┼čt─▒. Bu arada Hint Sultan─▒ Bab├╝r (1526-1540) ┼×ah, yeniden huduta tecav├╝z etmi┼čti. Ancak ├ľzbeklerin ba┼čar─▒lar─▒ndan ÔÇťDu├žar-─▒ deh┼čet olarakÔÇŁ sonunun Necm-i SaniÔÇÖnin sonu gibi, olaca─č─▒ndan endi┼če ederek geri ├žekildi ve bir daha da Maveray-─▒ CeyhunÔÇÖa gelmedi.[2] ├ľzbekler, ┼×ah TahmasbÔÇÖ─▒n c├╝lusundan itibaren on iki y─▒l da alt─▒ defa HorasanÔÇÖa girmi┼č ve oras─▒ i├žin m├╝cadele etmi┼člerdi.[3]

Kanuni Sultan S├╝leyman devrinin ba┼člar─▒nda, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin siyaseti daha ziyade bat─▒ya y├Ânelmi┼čti. Bu nedenle ├ľzbeklerin Safevilerle m├╝cadeleleri s─▒ras─▒nda Kanuni Sultan S├╝leyman, T├╝rkistanÔÇÖla pek beklenen d├╝zeyde iligilenememi┼čtir. Bununla birlikte ├ľzbek Hanlar─▒ÔÇÖyla ili┼čkinin ├Ânemini ├žok iyi biliyordu. Tarihi kesin olmayan ve Kanuni devrinin ba┼č─▒nda oldu─ču tahmin edilen bir mektupta, Horasan h├ókimi, ├╝lkede iktidar kavgalar─▒ ve i├ž sava┼člar─▒n oldu─čunu, H├╝seyin BaykaraÔÇÖn─▒n d├Ârt y─▒l boyunca buralar─▒ istila edip halk─▒n ─▒zd─▒rap ├žekti─čini, ┼čimdi ise etraftan al─▒nan yard─▒mlarla huzurun sa─čland─▒─č─▒n─▒ bildiriyordu.

Kanuni Sultan S├╝leyman, bat─▒ya do─čru y├Ânelmi┼čti. Fakat do─ču da her ┼čeyden ├Ânemli olan ─░ran meselesinin fark─▒ndayd─▒. ┼×ah Tahmasb, bir taraftan do─čuda ├ľzbekler ile ├žarp─▒┼č─▒rken, di─čer taraftan Osmanl─▒ topraklar─▒na da taarruz ediyordu. Safevilerin Anadolu i├žlerine kadar ilerleyen tehlikeli ┼×ii propogandas─▒n─▒n hi├ž bir zaman ard─▒ aras─▒ kesilmemi┼čti. Osmanl─▒lara kar┼č─▒ takip ettikleri d├╝┼čmanca politika ile Suriye ve M─▒s─▒rÔÇÖdaki isyan ve huzursuzluk fakt├Âr├╝n├╝ art─▒r─▒yorlard─▒. Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n do─ču cephesini bo┼č b─▒rak─▒p, bat─▒ meselesi ile on d├Ârt sene kadar uzun bir m├╝ddet u─čra┼čmas─▒, ancak Osmanl─▒ Devleti i├žin tehlikeli kap─▒lar─▒ a├ž─▒k bulundurmakla izah edilebilir. Bu tehlike ger├žekten vuku bulmam─▒┼č ise, bu bir ┼čekilde KanuniÔÇÖnin siyasetinin do─črulu─čunu g├Âstermez. Aksine bu ─░ranl─▒lar─▒n tedbirsizli─čine delalet eder, diyebiliriz.

Safevi ┼×ah─▒ÔÇÖn─▒n AnadoluÔÇÖdaki ┼×ii propagandas─▒ndan ba┼čka, Bitlis H├ókimi ┼×eref BeyÔÇÖin SafevilerÔÇÖe meyletmi┼č olmas─▒ Osmanl─▒lar─▒n do─ču hudutlar─▒n─▒ emniyetsiz hale getirmi┼čti. Bunun ├╝zerine┬á Kanuni Sultan S├╝leyman, ┼×ah TahmasbÔÇÖa sert bir mektup yazd─▒. O bu mektuba cevap verece─či yerde, Osmanl─▒lara kar┼č─▒ ittifak etmek ├╝zere Macaristan ve Almanya Krall─▒klar─▒ÔÇÖna el├žiler g├Ânderdi.

Kanuni Sultan S├╝leyman, ancak 1533ÔÇÖde Avusturya ile yapt─▒─č─▒ bar─▒┼č anla┼čmas─▒n─▒n sonucunda do─čuya y├Ânelebildi. ─░ranÔÇÖ─▒n Anadolu ve T├╝rkistan cephelerindeki bu d├╝┼čmanca faaliyetleri Osmanl─▒ Devleti ile T├╝rkistanÔÇÖdaki ├ľzbek Hanlar─▒ÔÇÖn─▒ birlikte hareket etmeye sevk etmi┼čtir. Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖa; ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ yard─▒m istemek ve sava┼ča te┼čvik etmek amac─▒ ile 1534 y─▒l─▒nda Ubeydullah HanÔÇÖdan, 1540ÔÇÖda da Abdullatif Han(1540-1551)ÔÇÖdan birer mektup gelmi┼čtir. ─░┼čte bu mektuplar da Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n Irakeyn SeferiÔÇÖne ├ž─▒kmas─▒nda ├Ânemli birer etken olmu┼čtur.

[1] Zeki Velidi Togan, XVI. As─▒rdan G├╝n├╝m├╝ze Kadar M├╝stemleke Devrinde Asya Tarihi, Bayezid Ktb., Nr.133905, ─░stanbul, 1965-1966, s.60; Bu s─▒ralarda ├ľzbeklerin as─▒l Han─▒ ┼×eybani HanÔÇÖ─▒n o─člu Temur ve Ye─čeni Ubeydullah idi.G├Â├žg├╝nc├╝ ismen Han idi.
[2] J.Pustgall Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi,Terc. Mehmed Ata, ─░stanbul,1332 h.,C.VI, s.67-68.

[3] Bekir K├╝t├╝ko─člu, ÔÇťTahmasp IÔÇŁ, ─░.A., M.E.B., ─░stanbul,1970, C.XI, s.638.

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Bursa’da medfun mollalar

Bursa’da medfun mollalar

5 Nisan 2020, Bursa’da medfun mollalar i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilen ┼čeyh├╝lislamlar

BursaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilen ┼čeyh├╝lislamlar

5 Nisan 2020, BursaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilen ┼čeyh├╝lislamlar i├žin yorumlar kapal─▒
Honaml─▒ Gelinin ├çekisi (Mersin Mezitli-Ohunke┼člik)

Honaml─▒ Gelinin ├çekisi (Mersin Mezitli-Ohunke┼člik)

5 Nisan 2020, Honaml─▒ Gelinin ├çekisi (Mersin Mezitli-Ohunke┼člik) i├žin yorumlar kapal─▒
┼×eyh Bedrettin Vakas─▒ ├Âncesi RumeliÔÇÖne s├╝r├╝len dini gruplar

┼×eyh Bedrettin Vakas─▒ ├Âncesi RumeliÔÇÖne s├╝r├╝len dini gruplar

5 Nisan 2020, ┼×eyh Bedrettin Vakas─▒ ├Âncesi RumeliÔÇÖne s├╝r├╝len dini gruplar i├žin yorumlar kapal─▒
Binba┼č─▒ Pravitz: “Ermenilere katliam yap─▒ld─▒─č─▒ iddialar─▒na kesinlikle kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yorumÔÇŁ

Binba┼č─▒ Pravitz: “Ermenilere katliam yap─▒ld─▒─č─▒ iddialar─▒na kesinlikle kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yorumÔÇŁ

5 Nisan 2020, Binba┼č─▒ Pravitz: “Ermenilere katliam yap─▒ld─▒─č─▒ iddialar─▒na kesinlikle kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yorumÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
Bal─▒kesir vilayetinde iskan edilen Kafkas g├Â├žmenleri

Bal─▒kesir vilayetinde iskan edilen Kafkas g├Â├žmenleri

4 Nisan 2020, Bal─▒kesir vilayetinde iskan edilen Kafkas g├Â├žmenleri i├žin yorumlar kapal─▒
Naz─▒m Hikmet Dizeleriyle Prag

Naz─▒m Hikmet Dizeleriyle Prag

3 Nisan 2020, Naz─▒m Hikmet Dizeleriyle Prag i├žin yorumlar kapal─▒
T─▒p Tarihinden: Demirkap─▒ K─▒┼člas─▒

T─▒p Tarihinden: Demirkap─▒ K─▒┼člas─▒

3 Nisan 2020, T─▒p Tarihinden: Demirkap─▒ K─▒┼člas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM 100. YA┼×INDA! Birinci Meclisin Yap─▒s─▒

TBMM 100. YA┼×INDA! Birinci Meclisin Yap─▒s─▒

28 Mart 2020, TBMM 100. YA┼×INDA! Birinci Meclisin Yap─▒s─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░stanbulÔÇÖun ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒

─░stanbulÔÇÖun ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒

23 Mart 2020, ─░stanbulÔÇÖun ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Y├Âr├╝k kad─▒n─▒n─▒n mor cepkeni… Kad─▒n haklar─▒n─▒n simgesi

Y├Âr├╝k kad─▒n─▒n─▒n mor cepkeni… Kad─▒n haklar─▒n─▒n simgesi

22 Mart 2020, Y├Âr├╝k kad─▒n─▒n─▒n mor cepkeni… Kad─▒n haklar─▒n─▒n simgesi i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n i┼čgali s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin bir telgraf─▒

BursaÔÇÖn─▒n i┼čgali s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin bir telgraf─▒

22 Mart 2020, BursaÔÇÖn─▒n i┼čgali s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin bir telgraf─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒

Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒

27 ┼×ubat 2020, Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Girit A├ž─▒l─▒m─▒ GiritÔÇÖi kurtard─▒ m─▒?

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Girit A├ž─▒l─▒m─▒ GiritÔÇÖi kurtard─▒ m─▒?

27 ┼×ubat 2020, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Girit A├ž─▒l─▒m─▒ GiritÔÇÖi kurtard─▒ m─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
─░neg├ÂlÔÇÖde m├╝derrislik yapan mollalar

─░neg├ÂlÔÇÖde m├╝derrislik yapan mollalar

27 ┼×ubat 2020, ─░neg├ÂlÔÇÖde m├╝derrislik yapan mollalar i├žin yorumlar kapal─▒
Tirilye Sinemalar─▒

Tirilye Sinemalar─▒

27 ┼×ubat 2020, Tirilye Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’da Havayolu Ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ve An─▒lar

Bursa’da Havayolu Ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ve An─▒lar

27 ┼×ubat 2020, Bursa’da Havayolu Ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ve An─▒lar i├žin yorumlar kapal─▒
Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri

Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri

13 Ocak 2020, Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri i├žin yorumlar kapal─▒
Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-3

Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-3

10 Ocak 2020, Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-3 i├žin yorumlar kapal─▒
Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-2

Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-2

10 Ocak 2020, Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-2 i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar